Sisyan nahiyəsi

Sisyan nahiyəsi — Azərbaycanda nahiyə.

 Səfəvilər dövründə 
Səfəvilər dövründə Sisəcan adlanan Sisəcan nahiyəsi şimal-qərbdən Bazarçayı nahiyəsi, şərqdən Qapanat hakimliyi, cənubdan Azadciran və Əlincə nahiyələri, qərbdən isə Dərəşahbuz nahiyəsi ilə həmsərhəd idi. Səfəvilər dövründə Sisəcan (Sisian) nahiyəsinin ərazisi təqribi hesablamalarımıza görə, 942 kvadratkilometr olmuşdurElnur Kəlbizadə "Sisianın tarixi-coğrafiyası ilə bağlı bildiklərimiz və bilmədiklərimiz"

 Osmanlı dövründə 
1587–1603-cü illəri əhatə edən I Osmanlı idarəçiliyi dövründə də Sisian nahiyəsi Naxçıvan sancağının inzibati ərazisinə daxil olmuşdur. Bu zaman Sisian Şərur qəzasının 5 nahiyəsindən biri idi. Bu nahiyənin tərkibinə 31 kənd, 4 məzrəə daxil edilmişdi. Nahiyənin ərazisi təqribi hesablamalara görə 1263 kvadratkilometr olmuşdur.

Kəndləri:
 Sisican kəndi, Sisyan kimi tanınır,
 Dulus (Sisyan)
 Köçəri (Sisyan)
 Ağcakənd Ağakəndi (İrəvan)
 Püsək kəndi
 Pirnağut kəndi
 Əngələyurd,
 Qarakilsə
 Ərəfsə
 Mülk,
 Pirnəbi,
 Zəbazadır
 Dulus
 Uz kəndi
 Köçəri kəndi
 Əskəmor kəndi
 Hortuyüz kəndi
 Korağakənd (başqa adı şeyx)
 Bələk (başqa adı Ümdəkilsə-?) kəndi
 Əlili və Ağabaş kəndləri
 Əskəmor kəndi
 Ağcakənd
 Tigin (başqa adı Məhərrəm) kəndi
 Əlili kəndi
 Şeyxli kəndi
 Hortuyüz, Zaviyyə, Kivas, Qubad (başqa adı Dəlilər) kəndləri
 Xınıs kəndi
 Betenus (başqa adı Ketenus) kəndi
 Şələk kəndi
 Qıvraq kəndi
 Dəstəyurd kəndi
 Kivas kəndi
 Əhlətiyan kəndi

 İkinci Osmanlı hakimiyəti dövründə 
Naxçıvan sancağına aid olan nahiyələr sırasında 14 nahiyənin adı çəkilir ki, bunlardan biri də Sisiandır. Bu zaman yaşayış məntəqələrinin sayına görə Sisian Dərələyəzdən sonra Naxçıvan sancağının ikinci ən böyük nahiyəsi idi. Ərazisi 1456 kvadratkilometr olan bu nahiyənin ərazisində mənbələrdə 41 kənd 1 yaylağın adı çəkilir.Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri

 Qarabağ xanlığı dövrü 
1752–1840 Qarabağ xanlığının tərkibinə Sisyan mahalı olaraq qatılmışdır.
Sisyan nahiyəsinin 1752-ci ilə qədər Naxçıvanın tərkibində olduğu qeyd olunmuşdur. Mirzə Yusif Qarabağinin "Tarixi-safi" əsərində verdiyi məlumatlara istinad etməklə Sisian nahiyəsinin 1752-ci ildən sonra Qarabağ xanlığına tabe edilməsi barədə məlumat vermişlər. Belə ki, bu barədə "Tarixi-safi"də yazılır:
O (Qarabağ xanı- E. K.), Qaradağ hakimlərindən Mehri, Güney mahallarını, Bərgüşada kimi Naxçıvan hakimindən Tatef və Sisian mahallarını, Təbriz bəylərbəyisindən Uşacıq kəndinin yuxarısınadək, Tərtər çayı sahilində Kolanıların məskəni olan Göyçə sərhədinə kimi İrəvan hakimindən aldı. Vaxtilə Xudafərin körpüsündən Kürək çayına kimi ərazi Gəncə bəylərbəyilərinə tabe idi. İki-üç ilin müddətində, yəni 1755–1757-ci illərdə bu qeyd olunan yerləri onların əllərindən alıb öz ixtiyarlarına keçirdi"Mirzə Yusif Qarabağinin "Tarixi-safi" 

18-ci sənəddə bu barədə məlumata rast gəlirik. 12 avqust 1760-cı ilə aid olan sənəd belə adlanır:
"Naxçıvandan Ərzuruma hicrət edən, səhabə Cabir bin Abdullah soyundan olan Şeyx Xəlil və Osman əfəndilərə Ərzurum gömrüyündən pul təsisi".

Osmanlı dilində təqdim edilmiş sənədin mətni ilə tanışlıq göstərir ki, Peyğəmbər səhabəsi soyundan olan iki şəxs məhz
"Naxçıvan qəzasına tabe Sisian karyəsində" yaşamışlar. Məhz bu fakt sübut edir ki, əsrin 60-cı illərində də Sisian ərazisi məhz Naxçıvan xanlığının tabeliyində olmuşdur. 2011-ci ildə İstanbulda nəşr edilmiş "Osmanlı Arxiv sənədlərində Naxçıvan" 

Xanlıq ləğv olunan dövrdə bu mahala daxil olan 9 kənddə cəmi 203 (87-i vergi ödəyən, 116-sı ödəməyən) ailə yaşayırdı. Mənbənin məlumatına görə, əvvəllər bu mahalda 2000 ailə yaşayırmış. Görünür, rus işğalından sonra və I rus-İran müharibəsi dövründə mahal sakinlərinin əksəriyyəti öz ev-eşiklərini tərk edib Azərbaycanm ayrı yerlərinə və digər ölkələrə köçüblər. Mahalın 8 azərbaycanlı kəndində 105 ailə, cəmi 2 xristian kəndində 93 ailə (bunlardan 2 ailə azərbaycanlı idi) yaşayırdı. Azərbaycan kəndlərinin sayına nisbətən sakinlərinin bir o qədər çox olmaması rus işğalçılarının zülmündən ən çox azərbaycanlıların qaçması ilə bağlı olmuşdu. Mahalın mərkəzi 37 azərbaycanlı ailənin yaşadığı Sisyan kəndi idi. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, xristian kəndlərində yaşayan əhalinin heç də hamısı xristian deyildi və burada 2 azərbaycanlı və 3 zülani kürd ailəsi də qeydə alınmışdı. Həm də xristianların bir hissəsi — 12 ailə Pimau kəndinə Bayaziddən köçüb gəlmişdi.

 Rus imperyası dövrü 
1840-cı ildə Şuşa qəzası nın nahiyəsi (sahəsi) olmuşdur.
Sisyan nahiyəsi Cavanşir, Şərur-Dərələyəz və Naxçıvan qəzaları ilə, həmçinin Zəngəzur və Qafan nahiyələri ilə həmsərhəddir. Sisyan nahiyəsində sərt sıldırım qayalı dağlar və sıx meşələr demək olar ki, (İrimis, Bəhrülü, Ərəfsə meşələrini çıxmaq şərtilə) yoxdur. Burada otlaq və əkinə yararlı sahələr üstünlük təşkil edir. Sisyan nahiyəsi də iki dairəyə (1-ci və 2-ci) bölünmüşdü

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər.

1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən Sisyan nahiyəsi Zəngəzur qəzası nın nahiyəsi olmuşdur.
1930-cu il sentyabrın 9 Sisyan rayonu rayona çevrilmişdir.

 Məlik Tənqi

 Həmçinin bax 
 Sisian

 İstinadlar 

Kateqoriya:Zəngəzur mahalı
Kateqoriya:Qarabağ xanlığının mahalları
Kateqoriya:Naxçıvan ərazisinin tarixi-siyasi coğrafiyası
Kateqoriya:Nahiyələr