Adi tülkü

Adi və ya qırmızı tülkü () — itlər fəsiləsindən () olan yırtıcı məməli növüdür.

 Yayılması 
Adi və ya başqa adla qırmızı tülkü Avrasiyanın böyük hissəsini, Afrika və Amerikanın şimal vilayətlərini əhatə edən geniş areala malikdir. Bu nəhəng ərazidə tülkülərin fərdi və coğrafi, xüsusən rəng müxtəlifliyi o qədər böyükdür ki, zooloqlar 40-a yaxın yarımnöv ayırd edirlər.

 Azərbaycanda yayılması 
Qafqazda o cümlədən Azərbaycanda düzən, meşə və dəniz səviyyəsindən 3000 m-dək yüksəkdə olan dağ zonalarında yaşayır. Azərbaycanda ona ən çox Kür-Araz ovalığının açıq landşaftlarında, xüsusən Muğan, Mil, Şirvan və digər rayonların becərilməyən torpaqlarında, Kiçik Qafqazın düzən, dağətəyi rayonlarında təsadüf edilir. Meşə zonalarında azsaylıdır. Kür, Araz, Alazan və Qabırrıçay çayları boyunca yerləşən tuqay və digər meşələrdə onlara çox nadir hallarda təsadüf olunur. Subalp çəmənliklərdə tülkülərin sayı meşə zonalarına nisbətən çoxdur, lakin Böyük və Kiçik Qafqazın alp çəmənliklərində isə azsaylıdırlarAzərbaycan faunası. Məməlilər. X cild. Bakı, Elm nəşriyyatı, 1978. Ümumiyyətlə tülkülərin bu və ya digər biotopda sayı bitki örütyündə, torpağın quruluşundan, yerin relyefindən, qidanın miqdarından və digər şərtlərdən daha çox asılıdır.

 Xarici görünüşü 
İtlər fəsiləsinə aid olan növlərin ən kiçiyidir. Bədənin uzunluğu 57–73 sm, başın uzunluğu 15–21 sm, qulaqlarının uzunluğu 7.9–12 sm-dir. Çəkisi 2,8–5,3 kq, orta hesabla 3,7 kq-dır. Sıx və tüklü quyruq çox uzun olub yerə çatır və orta hesabla bədənin ümumi uzunluğunun 68,3 %-ni təşkil edir. Üz hissəsi çox uzun və iti, alnı isə ensizdir. Uzun qulaqları vardır. Coğrafi zonalarda yayılmasından və yarımnövlərindən asılı olaraq rəngi çox dəyişkəndir. Düzənliklərdə yaşayan tülklərin rəngi dağda yaşayanlardan fərqlənir. Düzənliklərdə yaşayan tülkülərin rəngi üç variasiyada olur: qırmızı, qırmızı-boz və boz. Dağda yaşayan tülkülərin rəngi isə əsasən tutqundur.

 Qidalanması 
Adi tülkü tipik yırtıcı olsa da, onun qidası olduqca müxtəlifdir. Tülkünün qidasını siçanabənzər gəmiricilər (51,8) və cücülər (19,7), az miqdarda isə bitki qalıqları təşkil edir. Gəmiricilərdən adi çöl siçanı və qırmızıquyruq qum siçanı üstünlük təşkil edir. Qidasında həmçinin armud, alma, əzgil, böyürtkən və s. meyvə, giləmeyvə qalıqlarına, həmçinin bitkilərin yaşıl hissələrinə də təsadüf edilir. Yem rasionu coğrafi zonalar və mövsümlər üzrə dəyişir. Payız-qış dövründə qidanın tərkibində gəmiricilərin, quşların və leşin miqdarı artaraq, cücülərin və sürünənlərin miqdarı azalırГидаятов Ю.Х. Материалы по экологии (распространение, численность и питание) лисиц в Азербайджане , Фауна и экология животных Азербайджана, Баку, 1975, 74–124 стр..

 Çoxalması 
Tülkülərdə cütləşmə yanvarın sonu – fevralın əvvvələrində baş verir. Əlverişsiz şəraitdə fevralın ikinci yarısın qədər gecikir. Çoxalma dövründə dişinin başçılıq etdiyi sürülər yaranır. Bu hadisə "tülkü toyu" adlanır. Boğazlıq müddəti 49–58 gündür. Martın sonu-aprelin əvvəllərində balalayır. Balaların sayı 1–8 arasında olub, nadir hallarda 12-yə qədər çatır. Balalar xarici görünüşcə canavar balalarına oxşayır və yalnız quyruğunun ucunun ağ olması ilə onlardan fərqlənir. Nəsil vermək və əlverişsiz şəraitdən qorunmaq üçün bir girişi və 1 kamerası olan sadə, yaxud bir neçə girişi, çıxışı və kameraları olan mürəkkəb yuva qurur. Balalar 4 aya yaxın yuvada yaşadıqdan sonra, yuvanı tərk edirlər. Bundan sonra dişi yuvanı tərk edir.

 Təsərrüfat əhəmiyyəti 
Adi tülkü qiymətli xəz-dəriyə malik olduğu, həm də gəmiricilərin və cücülərin sayını tənzimlədiyi üçün böyük təsərrüfat əhəmiyyətinə malikdir.

 Yarımnövləri 
Hal-hazırda 40-a yaxın yarımnövü ayrıd edilir:
 Vulpes vulpes abietorum
 Vulpes vulpes aeygptica
 Vulpes vulpes alascensis
 Vulpes vulpes alpherakyi
 Vulpes vulpes alticola
 Vulpes vulpes anatolica
 Vulpes vulpes arabica
 Vulpes vulpes atlantica
 Vulpes vulpes barbaras
 Vulpes vulpes beringiana
 Vulpes vulpes cascadensis
 Vulpes vulpes caucasica
 Vulpes vulpes crucigera
 Vulpes vulpes daurica
 Vulpes vulpes diluta
 Vulpes vulpes dolichocrania
 Vulpes vulpes dorsalis
 Vulpes vulpes flavescens 
 Vulpes vulpes fulva
 Vulpes vulpes griffithi
 Vulpes vulpes harrimani
 Vulpes vulpes hoole
 Vulpes vulpes ichnusae
 Vulpes vulpes induta
 Vulpes vulpes jakutensis
 Vulpes vulpes japonica
 Vulpes vulpes karagan
 Vulpes vulpes kenaiensis
 Vulpes vulpes krimeamontana
 Vulpes vulpes kurdistanica
 Vulpes vulpes macroura
 Vulpes vulpes montana
 Vulpes vulpes necator
 Vulpes vulpes ochroxanta
 Vulpes vulpes palaestina
 Vulpes vulpes peculiosa
 Vulpes vulpes pusilla
 Vulpes vulpes regalis
 Vulpes vulpes rubricosa
 Vulpes vulpes schrencki
 Vulpes vulpes silacea
 Vulpes vulpes splendidissima
 Vulpes vulpes stepensis
 Vulpes vulpes tobolica
 Vulpes vulpes tschiliensis

Azərbaycanda 3 yarımnöv yaşayır: dağlıq Zaqafqaziya – , Kürdüstan –  və Zaqafqaziya çöl –  yarımnövləri. Birinci böyüklüyünə görə Şimali Qafqaz tülkülərindən (V.v.caucasica) geri qalır. Onların rəngi tünddən açıq noxudu-paslı-sarı rəngə qədər dəyişir. Tipik od çalarlarının olmaması səciyyəvidir. Xəzi gözəl, yüngül və yumşaqdır. Bu yarımnöv Zaqatala rayonunun dağlarında, respublikanın qərb düzənliklərində və demək olar ki, bütük Kiçik Qafqazda rast gəlinir. Dağ tülküsü ilə müqayisədə Kürdüstan tülküsü daha kiçikdir. Belinin rəngi açıq, ağımtıl və ya qara-ağ kürən çalarlıdır. Bel sütunu boyunca enli, açıq qırmızımtıl-kürən zolaq keçir. Bütün bədənində qara tüklər vardır. Ancaq onlar o qədər azdır ki, gözə çarpmır. Boğazında və boynunun altı hissəsində qıl tüklər bozumtul, belində tüklərin ucu parlaq qırmızımtıl-kürən rəngdə olub, bu rəng quyruğunun üstünə keçir. Bu yarımnöv Kiçik Qafqazda yaşayaraq xüsusən Naxçıvan və Talış sistemlərində tez-tez rast gəlinir. Zaqafqaziya çöl tülküsü düzənliklərdə yaşayaraq istər arealın uzunluğuna, istrəsə də sayına görə əvvəlki yarımnövlərdən üstündür. Onun rəngi çox vaxt bulaşıq-paslı boz və ya paslı-qonur, bel sütunu üzərində bir qədər paslı kəməri olurAzərbaycanın heyvanlar aləmi. III hissə. Məməlilər. Bakı, Elm nəşriyyatı, 2014.

 Ədəbiyyat 
 Жизнь Животных, т. 7; Москва, "Просвещение", 1989.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Təhlükədə olmayan növlər
Kateqoriya:Tülkü
Kateqoriya:Şimali Amerika məməliləri
Kateqoriya:1758-ci ildə təsvir edilən heyvanlar
Kateqoriya:Türkiyə məməliləri
Kateqoriya:1758-ci ildə təsvir edilən məməlilər
Kateqoriya:Qırmızı kitaba görə az qayğı tələb edən növlər