Şəki mədəniyyəti

Şəki mədəniyyəti — Şəki rayonunun və Şəki şəhərinin mədəniyyəti. Zəngin mədəni irsə məxsus olan Şəki şəhəri qırmızı damları, sakinlərinin yumor hissi və Hacı dayı lətifələri ilə məşhurdur. Şəkinin ən məşhur memarlıq abidələri Nuxa qalası, Şəki xan sarayı, Şəkixanovların evi, Dairəvi məbəddir. Şəki memarlığının spesifik xüsusiyyəti Azərbaycan ustalarının yapışqan və ya mismarsız kiçik odun parçalarını rəngli şüşələrlə tamamlayaraq, hazırladığı pəncərə — şəbəkədir.К. М. Мамед-заде. Строительное искусство Азербайджана. — Баку: Элм, 1983. Şəkinin məşhur yeməkləri Şəki halvası və pitidir.

Şəki şəhərində "Şəki" (əvvəlki adı "Şəki fəhləsi"), "Şəkinin səsi", "İpəkçi", "Şəki bələdiyyəsi", "Region Şəki", "Şəki təhsili", "Şəffaf Biznes" qəzetləri nəşr olunur. Həmçinin peyk vasitəsilə dünyaya yayımlanan ARB televiziya kanalı " ARB ŞƏKİ " də Şəki şəhərində fəaliyyət göstərir.

 Mədəniyyət tarixi 
Şəki şəhəri eramızdan əvvəl VIII əsrdə salınmışdır və ilkin dövrdə Sakasena və ya Sake adlandırılmışdır. Bu toponim skiflərin bir hissəsi olan sakların adı ilə bağlıdır.Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь: Около 5 000 единиц / Отв. ред. Р. А. Агеева. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — С. 471. — 512 с. Klifford Edmund Bosvorta görə, Şəkidə erməni dini və mədəni təsiri güclü olmuşdur.Šakki — статья из Encyclopædia Iranica. C. Edmund Bosworth IX–X əsrlərə aid ərəb tarixçi-coğrafiyaşünasları bölgə əhalisinin milliyyətini "Şəki xalqı", bəzən isə udiləri bildirən "Ud" kimi təyin edirlər.А. Е. Крымский. Труды. Страницы из истории Северного, или Кавказского, Азербайджана (классической Албании). Шеки. — Киев: Наукова Думка, 1974. — Т. IV. — С. 590.

Şəki və Şamaxı bölgəsinə türk-monqol qəbiləsi olan oyratlar yerləşmişdir, hansı ki öz dövründə Kür hövzəsində ən güclü və sayca çox olan qəbilə idi. Elxani və Qızıl Orda sərhədi olan Şəki və Qax ərazilərinə Küncüt, Cunud, Baydarlı, Tanqıt tayfalarının yerləşdirilməsinin səbəbi olaraq ehtimal edilir ki, bu tayfalar öz döyüşkənlikləri ilə sərhədi, Qızıl Ordaya qarşı qorumalı idilər. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın şimal-qərb zonası xristian və müsəlman dünyalarının kəsişdiyi yerdə olduğu üçün orta əsrlərdə mövcud olmuş türk dövlətləri üçün əhəmiyyət kəsb etmişdir.

XIV əsrin sonlarında yaranan Şəki hakimliyini idarə etmiş Orlat sülaləsi azərbaycanlılaşmış türkdilli monqol sülaləsi idi. Шеки (историч. область в Азербайджане) — статья из Большой советской энциклопедии. [Советская историческая энциклопедия, статья: Под ред. Е. М. Жукова. Шеки // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973–1982  Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV веке. Шеки в XV веке // Сборник статей по истории Азербайджана. — Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 184.  Daha sonra isə hakimiyyətə müsəlmanlaşmış, xristian mənşəli Qarakeşiş sülaləsi gəlmişdir. Bu sülalənin dövründə Şəki bölgəsi çiçəklənən kənd təsərrüfatı ölkəsi idi və əsas ixrac məhsulu olan incə ipəyi istehsal edirdi.Шеки (историч. область в Азербайджане) — статья из Большой советской энциклопедии.

Şərqdən axan Qurcana çay şəhəri iki hissəyə bölür: şimal, yüksək hissə və cənub, vadiyəbənzər hissə. Ticarət mərkəzi kimi şəhər çayın bir tərəfində inkişaf etməyə başlamışdır. Qurcanaçay və Dəyirmanarx çayları (şəhərin qərb hissəsində) şəhəri suvarma və su təchizatı ilə təmin edirdi. Sonradan bu çayların qovuşduğu yerdə yeni bir şəhər mərkəzi yaradılmışdır. Qurcana çay şəhərin memarlıq planlaşdırmasında təbii təşkilati ünsür, Dəyirmanarx isə ikinci dərəcəli ox kimi xidmət edirdi.Саламзаде, Авалов, Салаев, 1979, с. 63.

Azərbaycan tarixçisi Abbasqulu Ağa Bakıxanova görə, Nuxa Şirvanın Naxiya və ya Nağıya şəhəri idi. Kərim Ağa Fateh Nuxanın XV əsrdə Noxu adı ilə mövcud olduğunu yazırdı. Müştağa İmarətdə bərpa işləri zamanı digər mədəni əsərlərlə yanaşı, təməllərdə XII əsrə aid sikkə də tapılmışdır.Рзаев Н. О происхождении Шеки и Нухи // Доклады Академии наук Азербайджанской ССР. — Баку, 1973. — С. 88.

 Xarakter 
300px|thumb|ABAD Şəki Keramika və Tətbiqi Sənətlər Mərkəzində heykəllər, Şəki, Azərbaycan.
Şəkili mentalitetinin əsas cəhətləri şirinlik, ağırlıq, ciddiyyətlə qarışıq komizmdir. Şəkili danışığında şirinlik elə həmin dəqiqə insanı cəlb edir. Bu şirinlik özünü ləhcədə göstərir. Şəkili deyəndə insanın ağlına gülüş gəlir. Hazırcavab olmaq şəkilinin qanında olan xüsusiyyətdir. Onun çaş-baş qaldığı vəziyyət, cavabını tapa bilmədiyi sual yoxdur. Ancaq şəkili boş söhbət də etməz. Danışığı "urvatdı"dı.

Şəkililər danışıqda aforistik ifadələrə çox yer verirlər, həm də bunu edərkən öz baməzəliklərindən qalmırlar: "Yimaxnan giymax olmaseydi, adam xan kimi dolanardı"; "Ay mənnən olannan sora, ulduz, gözünə barmağım". Şəki komizmi özünü ləqəblərdə də göstərir. Ləqəblər keyfiyyət nişanı, insanın kimliyi, xarakteri, mənəviyyatı barədə məlumat verir. Ləqəblər nəsil, peşə, yer, xasiyyət, zahiri görkəmlə bağlı olaraq verilir.

Şəki cəmiyyəti qapalı, mühafizəkardır və mühit olaraq həssasdır. Ona görə də bu mühitdə hər söz, hər hadisəyə tez reaksiya verilir. Bu səbəbə görə, cəmiyyətdə hər bir şəxs dedi sözə və etdiyi hərəkətə fikir verir. Şəkililərin həssaslığı özünü məsəllərdə də göstərir: "Arsız kişidən ərsiz arvat yaxşıdı"; "Avırlı avırınnan qorxar, avırsız nədən?"; "Əvvəl danışən sonra yeşinər"; "Eşşəyə qantarğa keçirmaxnan at olmaz". Şəkili ağlı, müdrikliyi ilə fərqlənir. Şəkililərin lətifələrdə cuhudlara ağılları ilə qalib gəlməsi bunun bir nümunəsidir. Lətifədə çoxbilmiş şəkili cuhud mat edir.

Şəkidə böyüklərə hörmət vacib xüsusiyyətdir. Şəkili gəlin qayınata və qayınanasına hörmət göstərməlidir. Bir rəvayətə görə, şəkili ana gəlin gedən gəlininə daş verib deyir ki, bu daş dinsə, sən də təzə evində din. Şəkililər xoş danışmaqları ilə fərqlənirlər, Şəkidə pis söz demək günah sayılır. Kobud adamlar Şəkidə "qılıxsız, codxasiyyət" adlandırılır. Bunun haqqında məsəllər də vardır: "Diloo şirin sözə öyrət", "Evdən çıxanda dilınıın altına qənt qoy". Bölgədəki folklor materiallardan bəlli olur ki, şəkililər süd və sümük qohumluluğuna çox dəyər verirlər. Südün rolu isə xüsusilə önə çəkilir.

 Dialekt 

Şəkidə Azərbaycan dilinin xüsusi bir dialekti danışılır.  tərəfindən həyata keçirilən dillər arasındakı uyğunluq analizinə və morfologiya və tarixi fonetikaya əsaslanan qlottoxronologiya metodlarına əsasən Nuxa dialektinin ümum-Azərbaycan dilindən ayrılması Əmir Teymurun (~1360-cı il) dövrünə gedib çıxır.Мудрак О. А. Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции / Отв. ред. Э. Р. Тенишев. — М.: Наука, 2002. — С. 5–6, 729–730, 735. — ISBN 5-02-022638-6.

Çuvaş alimi prof. N. İ. Aşmarinin 1926-cı ildə Bakıda çapdan çıxmış "Nuxa şəhərinin türk xalq şivələrinə ümumi baxış" adlı əsəri və M. İslamovun 1968-ci ildə nəşr olunmuş "Azərbaycan dilinin Nuxa dialekti" adlı əsəri Şəki dialektinə həsr edilmiş əsərlərdir. Aşmarin Şəkinin müxtəlif məhəllələrinin ləhcələrini tədqiq etmişdir.

Şəki ləhcəsinin onu təkrarsız edən xüsusiyyəti bu ləhcədə danışanların intonasiyasıdır. Prof. T. Hacıyev şəkililərin intonasiyasını səciyyələndirərək yazırdı: "Bu intonasiyanın analoqu yoxdur. Elə bil şəkililər bu intonasiyanı özlərinə məxsus yumorun donu kimi biçmişlər, sonra yumor yayıldıqca, kütləviləşdikcə, hər şəkilinin evini, hər yaşdan olan, hər bir şəkilini əhatə etdikcə bu intonasiya onların məişətinin bütün sahələrindəki ünsiyyətini əhatə etmişdir. Hətta şəkililər əcnəbi dildə də bu intonasiya ilə danışırlar. Bu intonasiya ilə istənilən məclisdə, istənilən diyarda şəkilini pasportsuz, anketsiz tanımaq olur."

 Memarlıq 

Şəkinin Şərq xüsusiyyətlərini əks etdirən eyvan, qapı, pəncərə, tağ, buxarı və hasarları kimi memarlıq detalları və bina elementləri öz üslubunu yarada bilmiş və müasir dövrə qədər gəlib çıxmışdır. XVIII əsrdə Şəki memarlığında çiy kərpic və çay daşı istifadə olunurdu. Bu da binaların fasadlarının suvaqla örtülməsi tələbini yaradırdı. XVIII əsr abidələrində diqqət çəkən elementlər eyvan və pəncərə açırımları, tağlar idi. Şəki xalq memarlıq üslubunda isə pəncərələri bir-birinə bir növ bağlayan qabartma dekorativ elementlərindən istifadə edilmişdir. Pəncərələri birləşdirən xətlər xəyali bir karvan yaradır. Xəyali karvanın üstü suvaqla örtülmüş, daha sonra bu element Şəki karvansaralarında əsas fasad elementinə çevrilmişdir. Çay daşı fonunda bu element qırmızı-bişmiş kərpic vasitəsilə özünü büruzə vermişdir. Kapitalizm və sənayeləşmə dövrünün təsiri olaraq, Şəkinin inşaat materialı olaraq qırmızı-bişmiş kərpic ön plana çıxmış və beləliklə, çay daşı və bişmiş kərpicin əsas material olması xalq üslubunda fərqli bir obraz ortaya çıxmışdır.

Şəkinin fasad memarlığı isə müxtəlif naxış formaları ilə özünü büruzə verir. Hamamlar, yaşayış evləri, məscidlər, ipək fabriklərinin fasad bəzəkləri, darvazaların fərdi işləmələri həmin binaların özünəməxsusluğunu və dekorativ zənginliyini göstərir. XVIII əsrin sonu, XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində tikilən binalar Şəki memarlıq üslubunu formalaşdırmışdır.

Şəki xanlarının sarayı və Şəki qalası eyni vaxtda, 1765-ci ildə tikilmişdir. 1890-cı il tarixli Britannica jurnalında qalanın 1765-ci ildə, Məhəmməd Hüseyn xanın hakimiyyəti dövründə tikildiyi və sarayın həmin tarixdən bir qədər gec tikildiyi yazılır.Nukha // издание 9-е / Eddited by Thomas Spencer Baynes. — The Encyclopaedia Britannica: a dictionary of arts, sciences and general literature: The Henry G. Allen Company, 1890. — Т. 17. — С. 613. 1853-cü ildə qalanın planı tərtib edilmişdir və bu plana əsasən, qalada xan zadəgan ailələri üçün müxtəlif məqsədlərlə xeyli sayda bina var idi.К. М. Мамед-заде. Строительное искусство Азербайджана. — Баку: Элм, 1983. Saraydan əlavə, qalada kazarmalar, xəzinə, həbsxana və 1828-ci ildə xan məscidindən pravoslav kilsəsinə çevrilmiş məbəd yerləşirdi.И. Л. Сегаль. Елисаветпольская губерния. Впечатления и воспоминания. — Кавказский вестник. Тифлис, 1902. — С. 15. Şəhəri şimal-şərqdən qorumaq üçün tikilmiş Şəki qalası təxminən 1,3 km uzunluğunda, şimal hissəsində təxminən 4 metr, cənub hissəsində isə 8 metr hündürlüyündə, təxminən 2,2 metr qalınlığında divarı ilə diqqət çəkir. Divarın bütün uzunluğu boyunca iyirmi bir müdafiə qülləsi yerləşir. Qala şimal və cənub tərəflərindən tağlı darvazalarla bağlanmışdır.

Fars üslubunda tikilmiş, özündə həm də xalq yaşayış binalarının xüsusiyyətlərini daşıyan saray binası, Qafqazda XVIII saray memarlığının ən gözəl nümunələrindən biri olmaqla, həm də İslam Şərqinin memarlıq incilərindən biriThe Sheki Palace is one of the Jewels of the Islamic East, and the only palace which was fully and painstakingly restored to its original state in this part of the world. hesab edilir. Şəhərin tarixi mərkəzi ilə birlikdə saray Ümumdünya irsidir.

 Xristian memarlığı 
Bizim eranın əvvəllərində Qafqaz Albaniyası ərazisində xristianlığın aktiv təbliği və yayılması, IV əsrdən etibarən isə dövlət dininə çevrilməsi çoxlu sayda kilsə və monastırların inşasına vüsət vermişdir. Məbəd və nekropol komplekslərinin tədqiqi, onların aid olduqları dövrlərin müəyyən edilməsi ümumi əsaslarla xristian ideologiyasının Dağlıq Qafqaz, o cümlədən Şimal-Qərbi Azərbaycan ərazisində möhkəmlənməsi prosesini izləməyə imkan vermişdir.

Regionun xristian məbədləri arazında Şəkinin Orta Zəyzid kəndində yerləşən kilsə, xaçvari plan quruluşu ilə fərqlənir. Arxeoloji tədqiqatlar və tikilinin struktur xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi nəticəsində onun V–VIII əsrlərə aid olması müəyyən edilmişdir. Planda xaçvari formaya malik olan Zəyzit kilsəsində şərq qolu istisna olmaqla, xaçın digər qolları düzbucaqlı formaya malikdir. Şərq qolunda yarımdairəvi plana malik apsida yerləşir. Xaçın kəsişmə yerinin kencləri düzbucaqlı kapitel plitəsinə malik pilyastrlar (50 sm enə malik) formasında həll edilmişdir. Bir-birinin üstünə asılan yrımdairəvi tağlar yumru kəməri saxlayır. Kəmər üzərində isə kilsənin barabanı və dövrümüzə çatmamış günbəzi yerləşirdi..

Rus pravoslav kilsəsi olan və XIX əsrdə tikilən Dairəvi məbədin əsas hisəsinin (artırmalarsız) üstü günbəzlə tamamlanır və bu ilkin hissə memarlıq üslubuna, tikintisində istifadə edilmiş inşaat materiallarının növünə görə qaladakı digər tikililərdən xeyli fərqlənir. Həmin səbəbdən də bəzi tədqiqatçılar onun tarixini Qafqaz Albaniyası dövrünə aid edirlər. Lakin XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 hektar ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və Şəki xan sarayı istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir.

 Məşğuliyyət sahələri 
Azərbaycanda ipəkçiliyin inkişafı XIII–XV əsrlərdə də davam edirdi. Bu dövrdə Şəki şəhəri barama və ipək sapı istehsal edən bölgəyə çevrilmişdi. Şəki ipəyi xarici bazarlara da göndərilirdi. Şəki qəzası ağacişləmə sənətinin və gön-dəri istehsalının mərkəzlərindən biri idi. Şəki bölgəsində ağac təkər istehsal edən kəndlər Tüntül, Xaçmaz, Xalxal, Vardanlı, Tərkəş, Sincan, Filfili, Baş Zəyzid idi. Şəkidəki Xan sarayının pəncərələri şəbəkə sənətinin istifadəsi ilə hazırlanmışdır. Şəki dabbağları vağam ağacının qabığı ilə rəngab düzəldirdilər.

1886-cı ilin məlumatına görə, Şəkidə 31 zərgərxana var idi. Bu yerlərdə gümüşbəndlik xüsusilə yayılmışdı. Əsrin ortalarında Şəkidə 41 gümüşbənd çalışırdı. Əbdülrəhim Hacı Mahmud oğlu, Şəkər bəy, Müftəli bəy bu sahədə şöhrət qazanmışdı. Onların düzəltdiyi gümüş belbağı, gül bilərzik, qılınc və xəncər qızı Şəkinin sərhədlərindən uzaqda şöhrət qazanmışdı. Zərgərlikdəki şəbəkə üsulu Şəki zərgərliyində geniş yer tutmuşdur. XVIII əsrdə yaşamış Şəki zərgəri Teymur Nəbi oğlu bu üsulda şöhrət qazanmışdı. Qarasavad üsulu (gümüş səthin üstünü cızma üsulu ilə rəsm çəkilməsi və ətrafının qara məhlulla örtülməsi) Şəkidə XVIII–XIX əsrlərdə inkişaf etmişdi, zərgərlik və silah məhsullarının hazırlanmasında istifadə edilirdi. Bu üsulla Şəki zərgəri Ömər Nəsir oğlu xüsusilə şöhrət qazanmışdı.

Şəki hələ orta əsrlərdən misgərlik sənəti mərkəzinə çevrilmişdi. Şəkidə xüsusi misgərlik küçəsi var idi. XVIII əsrdə müxtəlif metallardan zərgərlik və ev avadanlığı hazırlamaq işində Şəki şəhəri şöhrət qazanmışdı. Şəki sənətkarları tökmə manqallar düzəltmə işində xüsusi bacarıq qazanmışdılar. Azərbaycan muzeylərində XVIII–XIX əsrlərə aid belə manqallar saxlanılır. Şəki Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanılan manqalda bürünc lövhəciklər, bir-birinə baxan aslan fiqurları vardır.

1858-ci ildə Şəkidə olan Aleksandr Düma "Qafqaz" əsərində yazırdı ki, Şəkidə üstü tikməli yəhər görmüşdür. Beləsini o, heç bir ölkədə, hətta Fransada tapa bilməmişdir. XIX əsrin 50-ci illərində Azərbaycan şəhərlərində 650 nəfər papaqçı var idi, bunların 235-i Şəkidə cəmləşmişdi. XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində sərraclıq sənəti Şəkidə yayılmışdı. Təkəlduz tikmə Şəkidə orta əsrlərdən bəri yayılmışdı. XIX əsrin birinci rübündə mahud parça üzərində müxtəlif rəngli ipək saplarla təkəlduz tikmə digər sənət növlərini geridə qoymuşdu. Bu dövrdə Şəkidə 20-dən çox təkəlduz emalatxanasının olması onu göstərir ki, bu sənət əmtəə xarakterli idi. Burada zərənduz tikmə ilə də məşğul olurdular.

Şəkidə kəlağayıların hazırlanmasında qədim qəliblərdən istifadə olunur. Sadəcə parça qəliblərə basılaraq naxışlanmır, həmçinin əlavə rənglərin istifadəsi ilə boyanır. Parça boyanarkən qəliblər batmasın deyə mümla örtülür və daha sonra rəngli məhlulun içərisinə salınır. Parçanın boyanmasından sonra mum örtüklər götürülür və beləliklə, parça üzərində rəngli dekorlar əldə edilir.

Ənənəvi dulus məmulatı istehsalı Şəki şəhərində hələ də qalmaqdadır.

 Məzar daşları 

Şəki rayonundakı ən qədim qəbir daşları Xan məscidi həyətində yerləşir. Daşlar çaylaqda tapılan bozdaşdan yonulub, səthində yazı və çiçəklər həkk edilmişdir. Məzar daşları çox böyük olmasa da, Şəkinin ən gözəl məzar daşı xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Məzar daşlarının təpəsi tağ formasındadır, hündürlüyü 1–1,5 m-ə qədərdir. Sel və yağışdan qorunmaq üçün daşlar kərpiclərlə hörülmüşdür. Bəzəklər buna görə də abidənin ön tərəfindən yerləşdirilmişdir. 1801-ci ilə aid, Əbdül Kilidaqiyə həsr edilmiş abidədə həm nəbatat aləmindən naxışlar, həm nəsr xətli yazı abidəyə oyulmuşdur. Yazıların nəbati ornamentəoxşar nəsx xətti ilə oyulması onun ornamentlə bir vəhdət əmələ gətirməsinə səbəb olmuşdur.

 Adətlər 
Şəkidə gəlin oğlan evinə aparılandan sonra xanımlar onun ətrafında dövrə vurar, sonra oturardı. Qayınana yeddi dastana və ya xəmrəli (çörək adları) gətirib gəlinin başı üstündə bölərdi və onları məcməyiyə yığaraq xanımların qabağına qoyardı. Xanımlar da çörəyi bala batırar, mübarəkbadlıq edərdilər. Beləliklə, qonaqlar gəlinə şirin həyat və övlad, bolluq arzulayardılar.

 Kulinariya 

Şəki mətbəxində əvvəl vaxtlardan etibarən dulus və mis qablarda yemək pişirilməsinə üstünlük verilir. Məşhur aşçılardan pitiçi Xoruz oğlu, bamiyəçi Molla oğlu, plovçu Züleyxa xanım, paxlavaçı Kəbleyi Səməd, çörəkçi Yetim oğlu Yunus, kababçı Murad oğlu Sabir, ətçi Məşədi Muxtar, çayçı Cuvar oğlu Yaqub el arasında məşhur olmuşdular. Onlar böyük məclisləri yola vermiş və öz sənətlərini vicdanla yerinə yetirmişdilər. Şəki usta aşçıları masalah, ədviyyə, turşu, mət olmadan yemək bişirməzdilər. Piti yeməyi şabalıd, quru gavalı, quyruq olmadan, plov zirə, zəfəran, albuxara olmadan, firni hilsiz, şərbət gülabsız hazırlanmazdı.

Şəkidə şirniyyatların hazırlanmasında fındıq və qoz ləpəsi, arı balı, cürbəcür ətirli ədviyyatlar, üzlü süd və sş istifadə olunur. Şəki şirniyyatlarında qoz-fındıq xüsusilə istifadə olunur, şirniyyat burada qurulmuş təndir və kürələrdə bişirilir. Arı balı zənginliyinə görə, şirniyyat və yeməklərə xüsusi rəng və tam verir. Məhsullar uzun müddət saxlandıqda belə ətir və keyfiyyətini itirmir. Qırmabadam, Şəki paxlavası, tel halvası, peşvəng, bamiyə, fəsəli ən çox bişirilən Şəki məhsullarıdır. 2011-ci ilin məlumatına görə, Şəkidə həm sexlər, həm 50-dən çox peşəkarın fərdi evlərində məhsullar hazırlanır. Halvaçılar xüsusilə şöhrət qazanmışdır, onlar öz sənətlərinin incəliklərini yeni nəslə ötürürlər.

 İdman 
XIX əsrdən etibarən Şəki şəhərində zorxanalar tikilmişdir. Şəki-Zaqatala və Bərdə bölgəsində zorxana xalq toy mərasiminin bir parçası idi. Müəyyən bir ssenari və ardıcıllıq ilə qurulmuş zorxana nömrələri rəqs formasında, musiqi və mahnılar ilə təqdim edilirdi. Şəkidə musiqi olaraq "Koroğlunun qaytarması", "Misri", Lənkəranda isə "Pəhləvani" havası ifa edilirdi.

Şəki bölgəsində güləşçilər əvvəl gürz və dəmir yaylarla ilə "Zopı-zopı" yallı rəqsini icra edirlər. İdmançılar rəqsdə bacarıqlarını göstərdikdən sonra güləşirlər.

 Rəmzlər 
400px|thumb|right|Şəki şəhərinin girişi. Şəhər gerbi memarlıq abidəsinin üzərinə yerləşdirilmişdir.
Şəmkir və Şəki rayonlarından tapılmış buynuzlu maral, üzərində ulduz, günəş və müxtəlif həndəsi naxışlar olan, dairə formasındakı lövhə və digər tunc ştandartlar ehtimal edilir ki, hökmdarın və ya qəbilə başçısının hakimiyyətinin rəmzi idi. Şəki xan sarayındakı divar rəsmlərində 28 növ bayraq təsvir edilmişdir. Şəki xanı Səlim xanın öz ştandartı var idi. Şəki xanlığının bayrağı 1924-cü ildə Azərbaycan Milli Tariz Muzeyinə təhvil verilmişdir.

Şəki xanlığının bayraqları arasında ən böyüyü beşbucaqlıdır. Moruq rəngindəki mərkəz hissəsi güləbətinlə və sarı ipək saplarla işlənmiş bəzəklərlə örtülmüşdür. Bayrağın parçası xara (zərxara) qumaşdandır. Mərkəzdə güləbətin saplarla işlənmiş xətlər arasında, sarı ipək saplarla həndəsi qab fiqurları, altı və səkkizguşə ulduzlar, onların arasında isə dəyirmi, romvarı və üçbucağa oxşar kiçik fiqurlar çəkilmişdir.

Şəkidə hər əsnafın özünün bayrağı var idi. Hər bayrağın üzərində əsnafın gerbi vurulurdu. Gerbdə adətən əsnafın peşəsi ilə bağlı alətlər təsvir edilirdi. R. Əfəndizadə bu xüsusiyyəti belə təsvir edirdi: "Bayraqlar qırmızı mahud üstündə qullab tikilmiş və güləbətin saçağı və qotaz ilə bəzənmiş halda hər əsnafın özünəməxsus idi. Bu xüsusiyyət hər əsnafın öz hacətlərini andırırdı. Bunları təkəlduzlar ipək ilə işlərdi".

Çar Rusiyası dövründə, Şəki şəhərinin gerbi 21 may 1843-cü ildə təsdiq edilmişdir. Gerb iki hissəyə bölünmüşdür. Yuxarı hissə Kaspi vilayətinin gerbində təsvirlərlə eynidir. 1-ci hissədə pələng, 2-ci hissədə alovlanan qaz dilimləri təsvir edilmişdir. Gerbin aşağı hissəsində isə tut ağacının budağı, altında üç barama və hər baramanın üstündə kəpənək təsvir edilmişdir. Bu təsvir Şəkidə ipəkçiliyin yayılmasını göstərir.

 İrsin qorunması 
300px|thumb|right|Daş-qutu tipli qəbir. Şəki Tarix-Diyarşünasliq Muzeyi
300px|thumb|right|Əhmədiyyə Cəbrayılova həsr edilmiş poçt markası
1968-ci il martın 6-da Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 97 saylı qərarı ilə "Yuxarı Baş" memarlıq qoruğu yaradılmışdır. Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu və Şəki xan sarayı Azərbaycanın dünya əhəmiyyətli memarlıq abidəsi, Kiş yaşayış yeri və Kiş məbədi isə dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə siyahısına salınmışdır.Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə , Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015 2016-cı il üçün Şəki şəhəri Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir. Şəkidə 2016-cı ilin aprel ayında "paytaxt" ilinin açılış mərasimi keçirilmiş, qonaqlar Şəki Xan Sarayı, çövkən oyunu, musiqi və folklor kollektivləri, el sənətkarları və s. ilə tanış edilmişdir. 2017-ci ildə Şəki şəhəri YUNESKO-nun Yaradıcı Şəhərlər Şəbəkəsinə "sənətkarlıq və xalq yaradıcılığı" tematikası üzrə daxil edilmişdir.

7 iyul 2019-cu ildə "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" UNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bununla bağlı olaraq, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan xalqını təbrik etmişdir. UNESKO Şəkinin tarixi mərkəzini 10 qeyri-maddi mədəni irslə (kəlağayı, Nar bayramı, lavaş, dolma, çövkən, kamança, Dədə Qorqud, pəhləvanlıq sənəti, Molla Nəsrəddin, sədəfvurma) əlaqələndirmişdir. 2019-cu ilin dekabrında "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" ICESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir.

Şəki Tarix-Diyarşünasliq Muzeyi 1925-ci ilin sentyabr ayında yaradılmışdır. Muzeyin 1980-ci ildən bəri fəaliyyət göstərdiyi hazırkı binası 1895-ci ildə kazarma məqsədilə tikilmiş tarixi abidədir. Muzeydə Şəki şəhərinin tarixini, mədəniyyətini, qədim sənət növlərini, etnoqrafiyasını, mətbəxini əks etdirən 5000-dən çox eksponat nümayiş etdirilir. Bunlardan 3000-ə yaxını ekspozisiya zallarında nümayiş etdirilir. Eyni zamanda Böyük Vətən müharibəsi (1941–1945-ci illər), Əfqanıstan və Qarabağ müharibələrində şəkililərin şücaətinə dair stendlər quraşdırılmışdır. Şəkidə həmçinin Şəki Dövlət Rəsm Qalereyası, Şəki Xalq Tətbiqi Sənəti Muzeyi, müxtəlif ev-muzeylər (Mirzə Fətəli Axundovun, Sabit Rəhmanın, Rəşid bəy Əfəndiyevin, Əhmədiyyə Cəbrayılovun, Bəxtiyar Vahabzadənin ev-muzeyləri) yerləşir. 2003-cü ildə Kiş Tarixi-Memarlıq Qoruq Muzeyi yaradılmışdır, 2009-cu ildə muzeydən qoruğa çevrilmişdir.

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan mədəniyyəti
 Ordubad mədəniyyəti

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Cabir Xəlifəzadə. "Azərbaycan Milli mətbəxinin əziz və ləziz Şəki xörəkləri", "Zərdabi LTD" MMC, Bakı, 2011, 152 səh., 16 şəkil.
 Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh.
 Саламзаде А. В., Авалов Э. В. и Салаев Р. Д. Проблемы сохранения и реконструкции исторических городов Азербайджана / Под ред М. А. Усейнова. — Баку: Элм, 1979. — 138 с.
 Саламзаде А. Р., Исмаилов А. И., Мамед-заде К. М. Шеки. Историко-архитектурный очерк / Под ред. М. А. Усейнова. — Б.: Элм, 1988. — 237 с.



 Sehran Məmmədov, Zəminə Rəsulova. Xalq memarlığının Şəki üslubu. "Memar" jurnalı. № 40. Sentyabr, 2024.


 Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə I cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007.
 Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
 Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.


 Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)






Kateqoriya:Şəki mədəniyyəti