Saab JAS 39 Gripen

Saab JAS 39 Gripen — İsveçin Saab AB şirkəti tərəfindən istehsal olunan çoxməqsədli döyüş təyyarəsidir. Təyyarə 1980-ci illərin sonlarında inkişaf etdirilmiş və 1997-ci ildən etibarən İsveç Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə edilməyə başlanmışdır. Gripen, yüksək manevr qabiliyyəti, çoxməqsədli funksiyaları və yüksək texnoloji avionikası ilə tanınır.

 Tarixi 

 İnkişafı və dizaynı 
Saab JAS 39 Gripenin inkişafı 1979-cu ildə İsveç hökuməti tərəfindən Viggen təyyarəsinin əvəzedicisi olaraq  başlamışdır.  Saab şirkəti, ölkənin müdafiə ehtiyaclarını ödəmək üçün yüksək texnoloji, çoxməqsədli və iqtisadi cəhətdən səmərəli bir təyyarə yaratmaq məqsədi ilə layihəni həyata keçirmişdir.

Təyyarənin dizaynı 1980-ci illərin əvvəllərində başlamışdır. Dizayn prosesi zamanı əsas diqqət aerodinamik xüsusiyyətlərə, avionika sistemlərinə və silahlanma imkanlarına verilmişdir. Təyyarənin delta qanad konfiqurasiyası, yüksək manevr qabiliyyəti və stabillik təmin etmək üçün seçilmişdir. Təyyarənin konstruksiyasında əsasən kompozit materiallar və yüksək keyfiyyətli alüminium istifadə edilmişdir.

 İlk uçuş və sınaqlar 
Gripenin ilk uçuşu 9 dekabr 1988-ci ildə baş tutmuşdur. Sınaq uçuşları zamanı təyyarənin aerodinamik xüsusiyyətləri, avionika sistemləri və silahlanma imkanları yoxlanılmışdır. Sınaq uçuşları 1989-cu ildən 1996-cı ilə qədər davam etmişdir. Bu müddət ərzində təyyarənin müxtəlif aspektləri, o cümlədən sürət, manevr qabiliyyəti, yüksəklik qazanma sürəti və avionika sistemləri ətraflı şəkildə test edilmişdir.

Sınaqlar uğurla başa çatdıqdan sonra, təyyarə 1997-ci ildə rəsmi olaraq İsveç Hərbi Hava Qüvvələrinə təqdim edilmişdir. Bu müddət ərzində təyyarənin müxtəlif variantları da sınaqdan keçirilmiş və təkmilləşdirilmişdir.

 İstehsalı və təqdimatı 
Gripenin seriyalı istehsalı 1992-ci ildə başlamışdır. İlk təyyarələr 1997-ci ildə İsveç Hərbi Hava Qüvvələrinə təhvil verilmişdir. İstehsal prosesi zamanı təyyarənin müxtəlif variantları istehsal edilmişdir. Bu variantlar arasında JAS 39A/B, JAS 39C/D və JAS 39E/F kimi modellər var.

İstehsal prosesi zamanı təyyarənin istehsalı üçün yeni texnologiyalar və istehsal metodları tətbiq edilmişdir. Bu, təyyarənin istehsalını daha səmərəli və daha sürətli etmişdir. İstehsal prosesi zamanı təyyarənin müxtəlif komponentləri, o cümlədən mühərrik, avionika sistemləri və silahlanma sistemləri ətraflı şəkildə test edilmişdir.

Daha sonra təyyarənin müxtəlif variantları istehsal edilmiş və bir çox digər ölkələrə ixrac edilmişdir. İxrac edilən ölkələr arasında Çexiya, Macarıstan, Cənubi Afrika, Tayland və Braziliya var. Bu ölkələr Gripen təyyarələrini öz hava qüvvələri üçün seçmişlər.

 Dizayn 

 Aerodinamik xüsusiyyətləri 
Saab JAS 39 Gripen, delta qanad konfiqurasiyasına malikdir, bu da təyyarəyə yüksək manevr qabiliyyəti və stabillik verir. Delta qanadlar, təyyarənin yüksək sürətlərə və yüksək hündürlüklərə uçmaq imkanını artırır. Bu dizayn, təyyarənin hava hakimiyyəti missiyalarında üstünlük təmin edir.
XüsusiyyətQiymətQanad konfiqurasiyasıDelta qanad və kanardMaksimum sürətMach 2+ (2,470+ km/saat)Kreyser sürətiMach 1.2 (1,370 km/saat)Mənzil3,200 km (daxili yanacaqla)Döyüş radiusu800 kmXidmət tavanı15,240 mQalxma sürəti200 m/sYüksəklik qazanma sürəti15,000 m/dəq

 Konstruksiya materialləri 
Saab JAS 39 Gripenin konstruksiyasında əsasən kompozit materiallar və yüksək keyfiyyətli alüminium istifadə edilmişdir. Bu materiallar təyyarəyə yüngüllük və möhkəmlik verir, bununla da təyyarənin performansını və davamlılığını artırır.
MateriallarFaizKompozit materiallar40%Alüminium35%Titanium15%Digər materiallar10%

 Avionika və elektronika sistemləri 
Gripen, müasir avionika və elektronika sistemləri ilə təchiz edilmişdir. Bu sistemlərə radar, infraqırmızı sensorlar, elektron müharibə sistemləri və naviqasiya sistemləri daxildir. Bu sistemlər, təyyarənin döyüş şəraitində yüksək dəqiqliklə hədəfləri müəyyən etməsi, təhlükələri aşkar etməsi və effektiv şəkildə naviqasiya etməsi üçün zəruri olan bütün texnologiyaları təmin edir.
SistemlərXüsusiyyətləriRadarPS-05/A (C/D variantları), ES-05 Raven (E/F variantları)Infraqırmızı sensorlarMAWS (Missile Approach Warning System), FLIR (Forward-Looking Infrared)Elektron müharibə sistemləriEWS-39, əks-tədbirlər və elektron müharibə funksiyalarıNaviqasiya sistemləriGPS, INS, TERPROM (terrain-following radar)Kommunikasiya sistemləriUHF/VHF radio, Link 16 data link

 Variantları 

 JAS 39A/B 
İlk istehsal olunan variantlar JAS 39A (tək oturacaqlı) və JAS 39B (iki oturacaqlı) olmuşdur. Bu variantlar əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyaları üçün nəzərdə tutulmuşdur. JAS 39A/B variantları, İsveç Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən geniş istifadə olunmuşdur.
XüsusiyyətQiymətOturacaqlar1 (JAS 39A), 2 (JAS 39B)MühərrikVolvo RM12Maksimum sürətMach 2Mənzil3,200 kmXidmət tavanı15,240 mAvionika sistemləriPS-05/A radar, MAWSSilahlanmaAIM-9 Sidewinder, AIM-120 AMRAAM, 27 mm Mauser BK-27

 JAS 39C/D 
JAS 39C/D variantları, JAS 39A/B variantlarının yenilənmiş versiyalarıdır. Bu variantlar daha müasir avionika sistemləri və genişlənmiş silahlanma imkanları ilə təchiz edilmişdir. JAS 39C/D variantları, daha yüksək dəqiqliklə hədəfləri müəyyən etməvə daha effektiv şəkildə döyüş əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
XüsusiyyətQiymətOturacaqlar1 (JAS 39C), 2 (JAS 39D)MühərrikVolvo RM12Maksimum sürətMach 2+Mənzil3,200 km (daxili yanacaqla)Xidmət tavanı15,240 mAvionika sistemləriPS-05/A radar, MAWS, EWS-39SilahlanmaAIM-9 Sidewinder, AIM-120 AMRAAM, IRIS-T, MBDA Meteor, 27 mm Mauser BK-27

 JAS 39E/F 
JAS 39E/F variantları, Gripen ailəsinin ən son və ən müasir variantlarıdır. Bu variantlar daha güclü mühərrik, genişlənmiş yanacaq tutumu və daha müasir avionika sistemləri ilə təchiz edilmişdir. JAS 39E/F variantları, daha uzun mənzilli missiyaları yerinə yetirmək və daha yüksək performans göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
XüsusiyyətQiymətOturacaqlar1 (JAS 39E), 2 (JAS 39F)MühərrikGeneral Electric F414GMaksimum sürətMach 2+Mənzil>3,200 km (daxili yanacaqla)Xidmət tavanı16,000 mAvionika sistemləriES-05 Raven AESA radar, MAWS, EWS-39, Link 16SilahlanmaAIM-9 Sidewinder, AIM-120 AMRAAM, IRIS-T, MBDA Meteor, Taurus KEPD 350, 27 mm Mauser BK-27

 Digər variantlar və modernizasiyalar 
Gripenin müxtəlif modernizasiya proqramları və digər variantları da mövcuddur. Bu variantlar, müxtəlif missiyalar üçün xüsusiyyətlərə malikdir. Məsələn, Gripen NG (Next Generation) variantı, daha yüksək texnoloji imkanlara malikdir və daha geniş silahlanma seçimləri təklif edir.
VariantXüsusiyyətləriGripen NGDaha yüksək texnoloji avionika, genişlənmiş silahlanma seçimləriGripen MaritimeDəniz missiyaları üçün xüsusiyyətlər, dəniz hədəflərini müəyyən etmək üçün sensorlarGripen AggressorDüşmən təyyarələrini simulyasiya etmək üçün xüsusiyyətlər, təlim missiyaları üçün

 Operatorlar 

 İsveç Hərbi Hava Qüvvələri 
İsveç Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini geniş şəkildə istifadə edir. Təyyarələr əsasən hava hakimiyyəti, hava müdafiəsi və hücum missiyalarında istifadə olunur. İsveç Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini müxtəlif təlim və döyüş missiyalarında uğurla istifadə etmişdir.
XüsusiyyətQiymətİstifadə olunan variantlarJAS 39A/B, JAS 39C/D, JAS 39E/Fİstifadə olunan sayı200+Əsas missiyalarHava hakimiyyəti, hava müdafiəsi, hücumİstifadə başlanğıcı1997Əsas bazalarF 7 Såtenäs, F 10 Ängelholm, F 17 Kallinge, F 21 Luleå

 Digər ölkələrin hava qüvvələri 
Gripen təyyarələri Çexiya, Macarıstan, Cənubi Afrika, Tayland və Braziliya kimi bir çox digər ölkələr tərəfindən də istifadə olunur. Bu ölkələr Gripen təyyarələrini öz hava qüvvələri üçün seçmişlər və müxtəlif missiyalarda uğurla istifadə etmişlər.

 Çexiya Hərbi Hava Qüvvələri 
Çexiya Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyalarında istifadə edir. Çexiya, Gripen təyyarələrini 2005-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.
XüsusiyyətQiymətİstifadə olunan variantlarJAS 39C/Dİstifadə olunan sayı14Əsas missiyalarHava hakimiyyəti, hava müdafiəsiİstifadə başlanğıcı2005Əsas bazalarČáslav Hava Bazası

 Macarıstan Hərbi Hava Qüvvələri 
Macarıstan Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyalarında istifadə edir. Macarıstan, Gripen təyyarələrini 2006-cı ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.
XüsusiyyətQiymətİstifadə olunan variantlarJAS 39C/Dİstifadə olunan sayı14Əsas missiyalarHava hakimiyyəti, hava müdafiəsiİstifadə başlanğıcı2006Əsas bazalarKecskemét Hava Bazası

 Cənubi Afrika Hərbi Hava Qüvvələri 
Cənubi Afrika Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti, hava müdafiəsi və hücum missiyalarında istifadə edir. Cənubi Afrika, Gripen təyyarələrini 2008-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.
XüsusiyyətQiymətİstifadə olunan variantlarJAS 39C/Dİstifadə olunan sayı26Əsas missiyalarHava hakimiyyəti, hava müdafiəsi, hücumİstifadə başlanğıcı2008Əsas bazalarMakhado Hava Bazası

 Tayland Kral Hərbi Hava Qüvvələri 
Tayland Kral Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti və hava müdafiəsi missiyalarında istifadə edir. Tayland, Gripen təyyarələrini 2011-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.
XüsusiyyətQiymətİstifadə olunan variantlarJAS 39C/Dİstifadə olunan sayı12Əsas missiyalarHava hakimiyyəti, hava müdafiəsiİstifadə başlanğıcı2011Əsas bazalarSurat Thani Hava Bazası

 Braziliya Hərbi Hava Qüvvələri 
Braziliya Hərbi Hava Qüvvələri, Gripen təyyarələrini əsasən hava hakimiyyəti, hava müdafiəsi və hücum missiyalarında istifadə edir. Braziliya, Gripen təyyarələrini 2022-ci ildən etibarən istifadə etməyə başlamışdır.
XüsusiyyətQiymətİstifadə olunan variantlarJAS 39E/Fİstifadə olunan sayı36 (sifariş edilib)Əsas missiyalarHava hakimiyyəti, hava müdafiəsi, hücumİstifadə başlanğıcı2022Əsas bazalarAnápolis Hava Bazası

 Texniki Xüsusiyyətləri 

 Ölçüləri 
XüsusiyyətQiymətUzunluq14.1 m (JAS 39C), 15.2 m (JAS 39E)Qanad eni8.4 mHündürlük4.5 mQanad sahəsi30 m²

 Çəkisi 
XüsusiyyətQiymətBoş çəkisi6,800 kg (JAS 39C), 8,000 kg (JAS 39E)Maksimum qalxma çəkisi14,000 kg (JAS 39C), 16,500 kg (JAS 39E)Yanacaq tutumu3,000 kg (daxili)Silah yüklənməsi5,300 kg (JAS 39E)

 Performans Göstəriciləri 
XüsusiyyətQiymətMaksimum sürətMach 2+ (2,470+ km/saat)Kreyser sürətiMach 1.2 (1,370 km/saat)Mənzil3,200 km (daxili yanacaqla)Döyüş radiusu800 km (JAS 39C), 1,300 km (JAS 39E)Xidmət tavanı15,240 mQalxma sürəti200 m/sYüksəklik qazanma sürəti15,000 m/dəq

 Mühərrik 
XüsusiyyətQiymətMühərrik növüVolvo RM12 turbofan (JAS 39C/D), General Electric F414G turbofan (JAS 39E/F)İtələmə qüvvəsi (quru)54 kN (RM12), 62.3 kN (F414G)İtələmə qüvvəsi (afterburner)80.5 kN (RM12), 98 kN (F414G)

 Silahlanma 
XüsusiyyətQiymətTop1 x 27 mm Mauser BK-27RaketlərAIM-9 Sidewinder, AIM-120 AMRAAM, IRIS-T, MBDA MeteorBombalarMüxtəlif növ bombalar və idarəolunan raketlər,  Taurus KEPD 350 (JAS 39E/F)Silah stansiyaları8 (4 qanad altı, 2 qanad ucu, 2 gövdə altı)

 Avionika 
XüsusiyyətQiymətRadarPS-05/A (JAS 39C/D), ES-05 Raven AESA (JAS 39E/F)Elektron müharibə sistemləriMüxtəlif sensorlar və əks-tədbirlərNaviqasiya sistemləriGPS, INS

 İstifadəsi 

 Qəzalar və itkilər 

 Müqayisə 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Qırıcılar
Kateqoriya:Hərbi təyyarələr
Kateqoriya:İsveç texnikası