Konservantlar

Qida konservantları 
250px|thumb|right|Konservantlar.

Qida əlavələrindən ən geniş istifadə olunanı konservantlar olub, qida məhsullarının mikroorqanizmlər tərəfindən xarab olmasının qarşısını alır. Bu bəhsdə yalnız kimyəvi yolla sintez olunmuş konservantlardan, onların təsnifatından və dünyada qəbul edilmiş kodlaşdırılmasından söz ediləcəkdir. Konservantlar bakteriyaların, zəhərli göbələklərin, mayaların və digər mikroorqanizmlərin inkişafını dayandırır və onların ərzaq məhsullarına təsirmi aradan qaldırırlar. Tətbiq olunan qida konservantları aşağıdakılardır;
 Sorbin turşusu — E200
 Natrium sorbat — E201
 Kalium sorbat — E202
 Kalsium sorbat — E203
 Benzoy turşusu — E210
 Natrium benzoat — E211
 Kalium benzoat — E212
 Kalsium benzoat — E213
 Para-oksibenzoy turşusunun metil efiri E214
 Para-oksibenzoy turşusunun etil efiri — E215
 Para-oksibenzoy turşusunun propil efiri — E216
 Para-oksibenzoy turşusunun propil efirinin natrium duzu- E217
 Kükürd dioksid — E220
 Natrium sulfit — E221
 Natrium hidrosulfit-E222
 Kalium sulfit-E225
 Kalsium sulfit-E226
 Difenil- E230
 orto-Fenilfenol- E231
 Natrium orto-Fenilfenol- E232
 Nizin-E234
 Pimaritsin-E235
 Qarışqa turşusu-E236
 Natrium formiat-E237
 Kalsium formiat-E238
 Kalium nitrit-E249
 Natrium nitrit -E250
 Natrium nitrat -E251
 Sirkə turşusu -E260
 Kalium asetat -E261

Konservantların təsir effekti mühitin pH-dan çox asılıdır. Onların əksəriyyəti turş mühitdə daha effektiv təsirə malik olduğundan, məhsulları konservləşdirərkən yeyinti turşuları sirkə, alma, limon, süd və başqa turşular əlavə edilir. Konservantlarınistifadə olunan miqdarı normadan az olduqda, mikroorqanizmlər onlardan qida mühiti kimi istifadə edərək çoxalırlar və məhsulun tez xarab olmasına səbəb olur. Нər bir konservant müəyyən bakteriyalar və mikroblar üçün effektiv təsirə malikdir. Hələlik bütün qida maddələri üçün universal konservant müəyyən edilməmişdir.

 Konservant seçməyin qaydaları 
 Konservant geniş təsir dairəsinə malik olmalıdır;
 Hər hansı qida sistemində fəaliyyət göstərən mikroorqanizm əleyhinə effektiv təsir göstərməlidir;
 Qida məhsulunun istifadə müddəti qurtarana qədər öz təsirini göstərməlidir;
 Toksiki maddələrin əmələ gəlməsinin qarşısını almalıdır;
 Qida məhsulunun xarakter müsbət xassələrinə mənfi təsir etməməlidir;
 Ucuz olmalı və texnoloji istifadəsi sadə olmalıdır;
 Koservant fizioloji təhlükə yaratmamalıdır;
 Konservant, ərzaq məhsullarının istifadəsi zamanı hər hansı orqanizm üçün "öyrəşmə" effekti yaratmamalıdır;
 Konservant qida maddələri ilə qarşılıqlı təsirdə olub, əlavə məhsullar əmələ gətirməməlidir;
 Ekoloji və toksiki problemlər yaratmamalıdır.

 Konservantların fıziki-kimyəvi xassələri 
Ən çox istifadə olunan konservantlardan bir neçəsinin fıziki-kimyəvi xassələri və təsir dairəsi haqqında bəzi məlumatlar:

 Kükürd (ıv-oksid) — SO2- suda yaxşı həll olan qazdır.
SO2+H2O = H2SO3

Əmələ gələn sulfit turşusu antimikrob və göbələkləri məhv etmək xassəsinə malikdir. İnsanlar SO2 qazından qədimdən bəri şərabın emalında istifadə etmişlər. Meyvə və giləmeyvə şirələrinin uzun müddət saxlanmasında istifadə olunur. SO2 Bı vitaminini(tiamin) parçaladığına görə onun istifadəsi seçici olmalıdır. Yol verilən gündəlik dozası 0,35 mq və ya canlı orqanizmin hər kq çəkisinə 0,35–1,5 mkq nəzərdə tutulmuşdur.
 Sorbin turşusu və duzları ağ rəngli kristallik birləşmələr olub, suda pis həll olurlar (1,2%) zəif xarakterik iyə malikdirlər:
 СНз-СН = СН-СН = СН-СООК- kaiium sobrbat……….Е 202
 (СНз-СН = СН-СН = СН-СОО) Са — kalsium sorbat…..Е 203
Sorbin turşusu və duzları funqsid təsiri göstərərək maya və çürümə göbələklərinin inkişafını dayandırır, süd turşusu bağırsaq florasını məhv edir. Bu xassələrinə görə digər konsevantlarla birlikdə tətbiq edilir. Sorbit turşusu və duzlarının təsiri mühitin pH-dan asılı deyildir. Onlar meyvə və tərəvəzlərin, balıq və ət məhsullarının, marqarinlərin spirtsiz içkilərin və meyvə giləmeyvə şirələrinin konservləşdirlməsində istifadə olunurlar. Həmçinin, qablaşdırılma materiallarının istifadəsi zamanı onların sterilləşməsində tətbiq olunurlar. Orqanizm üçün təhlükə törətməyən və asan mübadilə olunan birləşmlərdir.
 Benzoy turşusu və duzları rəngsiz kristallik maddələr olub, turşu suda zəif, duzları isə yaxşı həll olunurlar. Benzoy turşusu, Natrium benzoat, Kalium benzoat, Kalsium benzoat.
 E210 E211 E212 E213
Benzoy turşusu Na — benzoat kalium, benzoat kalsium bir sıra meyvələrin tərkibində rast gəlinən təbii birləşmələr olub, təbii konservant kimi geniş tətbiq sahəsi tapmışlar. Benzoy turşusu meyvə giləmeyvə məhsullarının, duzları isə balıq və ət məhsullarının, marqarinlərin və içkilərin konservləşdirilməsində tətbiq edilir. Oksidləşmə reduksiya parçalanmalarını həyata keçirən fermentlərin təsir effektini dayandırmaq, aflatoksin əmələ gətirən mikroorqanizmlərin fəaliyyətini zəiflətmək xassəsinə malikdirlər. Benzoy turşusu turş mühitdə yaxşı təsir edir. Para oksibenzov turşusu və duzları bitki-alkalloidlərinin və piqmentlərinin tərkibinə daxil olurlar. İnsanların qaraciyərində və qanında az miqdarda olur. Para oksibenzoy turşusunun duzları və efirləri zəif turş mühitdə effektiv təsirə malikdirlər. Para- oksiben-zoy turşusunun və efirlərin Na duzları həmçinin, efirləri: R=-CH3;-C2H5;-C2H7 antioksidant təsir göstərirlər. Bu konservan-ların təsir mexanizmi hüceyrə membranlarında gedən struktur dəyişikliklərinin qarşısını almaq və qlükozanın mənimsənilməsini nizam-lamaqdır. İnsanlar üçün istifadə dozası bədən çəkisinin hər kiloqramına −10 mq nəzərdə tutulur.
 Sirkə turşusu və duzları (asetatlar) — geniş yayılmış konservantlar olub, insanlar tərəfindən istifadə olunan ən qədim birləşmələrdir. Sirkə turşusu meyvə və giləmeyvələrin qıcqırmasından əmələ gəlir. Odur ki, üzüm sirkəsi, alma sirkəsi, sintetik sirkə məhsulları məlumdur. Sirkə turşusu rəngsiz maye olub, su ilə hər cür nisbətdə qarışır. Çürümə və qıcqırma bakteriyaları əleyhinə konservant kimi effektiv təsirə malikdirlər: СНзСООН, СНзСООКа.

 Ədəbiyyat 
Elman Mövsumov, Nazim Yusifov. "Qida kimyası", Bakı, "MBM", "MMC", 2010

Kateqoriya:Tibb
Kateqoriya:Kimya
Kateqoriya:Biokimya