Luna proqramı

Luna proqramı () — 1959–1976-cı illəri əhatə edən SSRİ-nin Ay tədqiqat proqramına daxil olan kosmik proqram. Rusiya Luna proqramını Luna-Qlob proqramı olaraq davam etdirməyi planlaşdırır. Proqram ərzində 15 uğurlu eniş və orbitdə uçuş missiyası həyata keçirilmişdir. Luna proqramı Ay tədqiqatları ilə bağlı çoxlu ilklərə nail olmuşdur. Bu proqram çərçivəsində Ayın kimyəvi tərkibi, cazibə qüvvəsi, radiasiyası, istiliyi başda olmaqla çoxlu müşahidələr aparılmışdır.

SSRİ dövründə rəsmən Luna adını daşıyan 24 kosmik gəmi olmuşdur. Yerin orbitindən çıxa bilməyən uğursuz Luna layihələrinə rəsmi adlar verilməmişdir. Yerin orbitində sıradan çıxan bəzi Luna proqramına aid olan kosmik gəmilərə şərti Kosmos adı verilmişdir.Planetary Spacecraft — Moon Missions  (RussianSpaceWeb.com) Luna proqramı üçün SSRİ təqribən 4,5 milyard dollar xərc çəkmişdir.

 Uğurları 
Luna 1 kosmik gəmisinin Ayla toqquşması nəzərdə tutulmuşdu. Buna baxmayaraq Ayın yaxınlığından keçən ilk kosmik gəmi oldu. Luna 2 kosmik gəmisi uğurla Ay səthinə çırpıldı və Ayla təmas edən ilk insan istehsalı kosmik gəmi oldu. Luna 3 kosmik gəmisi tərəfindən Ayın Yerdən görünməyən üzünün ilk dəfə şəkli çəkildi. Luna 9 kosmik gəmisi ilk dəfə Ayın səthinə işlək şəkildə enən kosmik gəmi oldu və Ayın yaxından çəkilişlərini həyata keçirdi. Luna 10 kosmik gəmisi Ayın orbitinə girməyi bacarmış ilk kosmik gəmi oldu. Luna 17 və Luna 21 kosmik gəmiləri Ayın səthinə Lunaxod 1 və Lunaxod 2 roverlərini buraxdı. Luna 16, Luna 20, Luna 24 kosmik gəmiləri tərəfindən ümumilikdə 0,326 kq Ay süxurlarının örnəyi toplanaraq, uğurla Yerə daşındı.

 Digər önəmli missiyalar 
Luna 15 missiyası həyata keçirilərkən, ABŞ tərəfindən Ayda Apollon 11 missiyası həyata keçirilirdi. Luna 15 Ay səthinə enərkən dağa çırpıldı. Bu vaxt Neyl Armstronq və Edvin Oldrin Ayın səthində idi.

 Uğursuz missiyalar 
Luna proqramı çərçivəsində həyata keçirilən və Yer orbitindən çıxa bilməyərək uğursuz nəticələr əldə edən kosmik gəmilər SSRİ tərəfindən elan olunmadı. Məsələn, uğursuz alınan ilk üç Luna missiyasına şərti kod adlar (Luna 1A, Luna 1V, Luna 1S) verilmişdi.Williams, David R. "Tentative IDs" . NASA NSSDC. Uğursuz alınan uçuşlardan bəzilərinə şərti olaraq Kosmos adı verilmişdir.

 Missiyaların siyahısı 

 SSRİ dövründə 
 Tanınan adı Kod adı Missiya Uçuş tarixi Daşıyıcı raket Nəticəsi Haqqında yoxdur  E-1 No.1  Toqquşma  23 sentyabr 1958  Luna  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. yoxdur  E-1 No.2  Toqquşma  11 oktyabr 1958  Luna  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. yoxdur  E-1 No.3  Toqquşma  4 dekabr 1958  Luna  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 1  E-1 No.4  Toqquşma  2 yanvar 1959  Luna  Qismən uğurlu  Ayın yaxınlığından uçaraq keçdi. yoxdur  E-1A No.1  Toqquşma  18 iyun 1959  Luna  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 2  E-1A No.2  Toqquşma  12 sentyabr 1959  Luna  Uğurlu  14 sentyabr 1959-cu ildə Ay səthinə çırpıldı və Ayla təmas etmiş insan istehsalı ilk kosmik cism oldu. Luna 3  E-2A No.1  Yaxın uçuş  4 oktyabr 1959  Luna  Uğurlu  Ayın Yerdən görünməyən üzünün ilk şəklini çəkdi. yoxdur  E-3 No.1  Yaxın uçuş  15 aprel 1960  Luna  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. yoxdur  E-3 No.2  Yaxın uçuş  16 aprel 1960  Luna  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. yoxdur  E-6 No.2  Eniş  4 yanvar 1963  Molniya-L  Uğursuz  Orbitdən çıxa bilmədi. yoxdur  E-6 No.3  Eniş  3 fevral 1963  Molniya-L  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 4  E-6 No.4  Eniş  2 aprel 1963  Molniya-L  Kosmik gəmidə problem  Uğursuz istiqamət düzəlişi edərək Ayın yaxınlığından keçdi. yoxdur  E-6 No.6  Eniş 21 mart 1964  Molniya-M  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. yoxdur  E-6 No.5  Eniş  20 aprel 1964  Molniya-M  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Kosmos 60  E-6 No.9  Eniş  12 mart 1965  Molniya-L  Uğursuz  Orbitdən çıxa bilmədi. Beş gün sonra sıradan çıxdı. yoxdur  E-6 No.8  Eniş  10 aprel 1965  Molniya-L  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 5  E-6 No.10  Eniş  9 may 1965  Molniya-M  Kosmik gəmidə problem  Uğursuz eniş. Buludlar dənizinə çırpıldı. Luna 6  E-6 No.7  Eniş  8 iyun 1965  Molniya-M  Kosmik gəmidə problem  Uğursuz istiqamət düzəlişi edərək Ayın yaxınlığından keçdi. Luna 7  E-6 No.11  Eniş  4 oktyabr 1965  Molniya  Kosmik gəmidə problem  Uğursuz eniş nəzarəti. Qasırğalar okeanına çırpıldı. Luna 8  E-6 No.12  Eniş  3 dekabr 1965  Molniya  Kosmik gəmidə problem  Uğursuz eniş nəzarəti. Qasırğalar okeanına çırpıldı. Luna 9  E-6 No.13  Eniş 31 yanvar 1966  Molniya-M  Uğurlu  3 fevral 1966-cı ildə Qasırğalar okeanına uğurlu eniş. Kosmos 111  E-6S No.204  Orbitdə uçuş 1 mart 1966  Molniya-M  Uğursuz  Orbitdən çıxa bilmədi. İki gün sonra sıradan çıxdı. Luna 10  E-6S No.206  Orbitdə uçuş 31 mart 1966  Molniya-M  Uğursuz  Luna 11  E-6LF No.101  Orbitdə uçuş 24 avqust 1966  Molniya-M  Uğurlu  Luna 12  E-6LF No.102  Orbitdə uçuş  22 oktyabr 1966  Molniya-M  Uğurlu  Luna 13  E-6M No.205  Eniş 21 dekabr 1966  Molniya-M  Uğurlu  24 dekabr 1966-cı ildə Qasırğalar okeanına uğurlu eniş. yoxdur  E-6LS No.112  Orbitdə uçuş  7 fevral 1968  Molniya-M  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 14  E-6LS No.113  Orbitdə uçuş  7 aprel 1968  Molniya-M  Uğurlu  yoxdur  E-8 No.201  Rover  19 fevral 1969  Proton-K/D  Uğursuz  İlk Lunaxod cəhdi. Orbitdə sıradan çıxdı. Lunaxod yox oldu. yoxdur  E-8–5 No.402  Örnəklə dönmək  14 iyun 1969  Proton-K/D  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 15  E-8–5 No.401  Örnəklə dönmək  13 iyun 1969  Proton-K/D  Kosmik gəmidə problem  Ayın orbitinə uğurla daxil olsa da, eniş uğursuz oldu. Bu missiya həyata keçərkən Apollon 11 Aya enmişdi. Kosmos 300  E-8–5 No.403  Örnəklə dönmək  23 sentyabr 1969  Proton-K/D  Uğursuz  Orbitdən çıxa bilmədi. Dörd gün sonra sıradan çıxdı. Kosmos 305  E-8–5 No.404  Örnəklə dönmək  22 oktyabr 1969  Proton-K/D  Uğursuz  Orbitdən çıxa bilmədi. İki gün sonra sıradan çıxdı. yoxdur  E-8–5 No.405  Örnəklə dönmək  6 fevral 1970  Proton-K/D  Uğursuz  Orbitdə sıradan çıxdı. Luna 16  E-8–5 No.406  Örnəklə dönmək  12 sentyabr 1970  Proton-K/D  Uğurlu   20 sentyabr 1970-ci ildə Aya uğurlu eniş. 24 sentyabr 1970-ci ildə Yerə örnəklə uğurlu dönüş. Luna 17  E-8 No.203  Rover  10 noyabr 1970  Proton-K/D  Uğurlu  17 noyabr 1970-ci ildə Yağışlar dənizinə uğurlu eniş. Lunaxod 1 uğurla Ay səthində gəzdi. Luna 18  E-8–5 No.407  Örnəklə dönüş  2 sentyabr 1971  Proton-K/D  Kosmik gəmidə problem  Ayın orbitinə uğurla daxil olsa da, eniş uğursuz oldu. Luna 19  E-8LS No.202  Orbitdə uçuş 28 sentyabr 1971  Proton-K/D  Uğurlu  Luna 20  E-8–5 No.408  Örnəklə dönüş  14 fevral 1972  Proton-K/D  Uğurlu  21 fevral 1972-ci ildə Aya uğurlu eniş. 25 fevral 1972-ci ildə Yerə örnəklə uğurlu dönüş. Luna 21  E-8 No.204  Rover  8 yanvar 1973  Proton-K/D  Uğurlu  15 yanvar 1973-cü ildə Aya uğurlu eniş. Lunaxod 2 uğurla Ay səthində gəzdi. Luna 22  E-8LS No.206  Orbitdə uçuş  29 may 1974  Proton-K/D  Uğurlu  Luna 23  E-8–5M No.410  Örnəklə dönüş  28 oktyabr 1974  Proton-K/D  Kosmik gəmidə problem  Böhranlar dənizinə səhv eniş. yoxdur  E-8–5M No.412  Örnəklə dönüş  16 oktyabr 1975  Proton-K/D  Uğursuz  Orbitdən çıxa bilmədi. Luna 24  E-8–5M No.413  Örnəklə dönüş  9 avqust 1976  Proton-K/D  Uğurlu  18 avqust 1976-ci ildə Böhranlar dənizinə uğurlu eniş. 22 avqust 1976-ci ildə Yer örnəklə uğurlu dönüş. yoxdur  8ЕL No. 205  Örnəklə dönüş  1977  Proton-K/D  Təxirə salındı 

 Rusiya dövründə 
 Tanınan adı Kod adı Missiya Uçuş tarixi Daşıyıcı raket Nəticəsi Haqqında Luna 25    Eniş  2019    Planlaşdırılır  Universal eniş platformasının sınağı. Luna 26    Orbitdə uçuş  2021    Planlaşdırılır  Ay səthinin xəritələrinin hazırlanması və səthdəki stansiyalarla əlaqə. Luna 27    Eniş  2023    Planlaşdırılır  Buz olan yerlərdə buruq qazılması. Yeni Lunaxod missiyası.Luna 28    Örnəklə dönüş.  2025    Planlaşdırılır  Əsasən buz olmaqla örnəklər toplamaq və Yerə örnəklə dönüş.

 Həmçinin bax 
 Ay
 Sovet Ay proqramı

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Lunar and Planetary Department Moscow University
 Luna Series (USSR) Profile  by NASA's Solar System Exploration
 Encyclopaedia Britannica, Luna Space Probe
 Soviet Luna Chronology (Internet Archive)
 Soviet Lunar Images
 Exploring the Moon: Luna Missions

Kateqoriya:Luna proqramı