Azərbaycan dastanları

Azərbaycan dastanları () — Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının tərkib hissəsi.

"Kitabi Dədə Qorqud" dastanının mənşəyi Mərkəzi Asiya olsa da, oğuzların sıx məskunlaşdığı Azərbaycan ərazisində formalaşıb.Мелетинский Е. М. Огузский эпос "Китаб-и дэдэм Коркут" // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1985. — Т. III. — С. 588–590. Buradakı hekayə və mahnılar XIII əsrin başlanğıcından gec olmamaqla formalaşmış, XV əsrdən gec olmamaqla yazıya alınmış olmalı idi.Michael E. Meeker. The Dede Korkut Ethic (англ.) // International Journal of Middle East Studies. — 1992. — August (vol. 24, no. 3). — P. 395–417. Dastanın günümüzə azərbaycan dilindəki Drezden əlyazması və XVI əsr türkcəsinə yaxın Vatikan əlyazması gəlib çatıb.Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде. — Б.: Язычы, 1988. — 265 с. — ISBN 5560002518. (азерб.) Dastan oğuzların işğal edilmiş Qafqaz torpaqlarında "kafirlərlə" mübarizəsində bəhs edir.Короглы Х. Китаби деде Коркуд // Большая советская энциклопедия. — М., 1973. — Т. XII. — С. 203.Китаби-Дәдә Горгуд (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1981. — C. V. — S. 408. Oğuz xanla bağlı "Tarix-i Oğuz" dastanının isə Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə"si ilə bənzər süjet xətlərinə malik olması bu dastanın da Azərbaycanda yaradılmasını sübut edir. Həm "Kitabi-Dədə Qorqud", həm də "Oğuznamə" dastanı müxtəlif Azərbaycan miflərinin mənşəyidir.

Səfəvi dövründə Azərbaycan xalq dastanları — "Şah İsmayıl", "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib", "Koroğlu" dastanları yaradılmışdır. Yerli dialektlər və klassik dil arasında körpü rolunu oynayan bu dastanlar zamanla Osmanlı, özbək və fars ədəbiyyatlarına nüfuz edir, hətta azərbaycan xalqı ilə əlaqələr nəticəsində "Aşıq Qərib" dastanı erməni və gürcülərə keçir.Даронян С. К. "Ашик-Кериб" Лермонтова и армянские записи сказания. — "Вестник общественных наук АН Армянской ССР", 1974. — № 4. — С. 79–92. Bu lirik və epik romansların türk ədəbiyyatının Osmanlı və Çağatay qolları ilə müqayisədə Azərbaycan ədəbiyyatının xarakterik bir xüsusiyyəti hesab edilə bilər.Sakina Berengian. Azeri and Persian literary works in twentieth century Iranian Azerbaijan. — Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1988. — С. 20. — 238 с. — ISBN 978-3-922968-69-6.  XVIII əsr ədəbiyyatının ən önəmli ədəbi abidəsi anonim müəllifin "Şəhriyar və Sənubər" xalq dastanı əsasında yazdığı "Şəhriyar" dastanıdır.АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, ФЭБ  "Русская литература и фольклор". Digər məşhur Azərbaycan dastanları "Abbas və Gülgəz", "Abdulla və Cahan", "Şikari", Firdovsinin "Şahnamə"sinə əsaslanan "Rüstəm və Söhrab"dır.

 Siyahı 
 Abbas və Gülgəz
 Abbas-Dahadürüs
 Abdulla və Cahan
 Adıgözəl
 Ayğır Həsən
 Alıxan-Pəri
 Aslan-İbrahim (Zülal şah)
 Aşıq Alının Türkiyə səfəri
 Aşıq Qərib
 Aşıq Hüseyn Bozalqanlının Tiflis səfəri
 Aşıq Saleh
 Becan oğlu Məhəmməd
 Bəhram şah
 Bikəs
 Valeh-Zərniyar
 Valeh-Taleh
 Vanlı Kuçek
 Bilici Əmirxan
 Qandal Nağı
 Qara Məlik
 Qasım
 Qasım bəy
 Qaçaq Kərəm
 Qaçaq Tanrıverdi
 Qul Mahmud
 Mahmud-Nigar
 Quluxan
 Qurbani-Pəri
 Qurbani-Gülsənəm
 Dilaram xanım
 Dilsuz-Xəzəngül
 Dilqəm
 Əli Rafi
 Əmrah
 Əsli və Kərəm
 Əsmər Diləfrüz
 Yetim Aydın
 Yetim Hüseyn
 Yetim Seydi
 Kamal
 Kamandar Məmməd
 Keşişoğlu
 Kürdoğlu Alı
 Kürdoğlu-Sənubər
 Kəlbi
 Kərkərli Məmməd
 Gül-Sənubər
 Gürcü qızı Leyli-Məcnun
 Lətif şah
 Maral
 Mars-Ulduz
 Mahmud Səadət
 Mahmud Əsmər
 Məsim-Diləfrüz
 Məhəmməd bəzirgan
 Məhəmməd-Güləndam
 Məhəmməd-Səlminaz
 Muğum şah
 Nakam Məhəmməd
 Nəcəf-Pərzad
 Nizami-Afaq
 Novruz
 Ordubadlı Kərim
 Pəri xanım Gürcüstani
 Rövşən-Gülşən
 Saili
 Saleh
 Səlim şah
 Sam Şahzadəsi
 Səyyad-Sədət
 Seyid-Pəri
 Seyfəlmülük
 Tahir-Zöhrə
 Teyhur
 Təhmiraz
 Fərhad-Şirin
 Xəstə Qasım
 Heydər bəy
 Həsən-Ayna
 Hicran-İnsan
 Həsən-Səlvi
 Həsən Tarlaçı
 Cəlali Kürdoğlu
 Şah Abbas-Zöhrə
 Şah İsmayıl-Gülzar
 Şah Səməd-Şəmsi
 Şair Kazım
 Şəmkirli Hüseyn-Reyhan xanım
 Şahzadə Bəhrəm
 Şahzadə Əbülfəz
 Şahzadə İbrahim
 Şəhri-Mehri

 İstinadlar 

 Əlavə oxu 
 Reichl, Karl, "Oral Epics, Azeri", in: Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online, General Editor: Lars Johanson. Consulted online on 19 October 2023
 Turmuş, M. (2010). Battal Gazi Ve Azerbaycan Kahramanlık Destanları . Motif Akademi Halkbilimi Dergisi , 3 (6) , 65–73 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/mahder/issue/36318/410685

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan ədəbiyyatı
 Dastan