Azərbaycanın bank sistemi

Azərbaycanın bank sistemi — "Banklar haqqında" qanunla tənzimlənir.

Qanunvericiliyə əsasən ölkənin bank sistemi ikipilləlidir – Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankından və kredit təşkilatlarından ibarətdir.

Əsas pilləni təmsil edən Mərkəzi Bank dövlətin mərkəzi bankıdır və onun fəaliyyəti Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, "Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı haqqında" Qanun, Mülki Məcəllə və digər normativ hüquqi aktlarla tənzimlənir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq Mərkəzi Bank – bank fəaliyyətini lisenziyalaşdırır və tənzimləyir, qanunla müəyyən edilmiş qaydada bank fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirir.

Bank sisteminin ikinci pilləsini kredit təşkilatları təşkil edir. Kredit təşkilatlarının fəaliyyəti Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, "Banklar haqqında" qanun, Mülki Məcəlləsi, "Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı haqqında", "Bank olmayan kredit təşkilatları haqqında" və "Kredit İttifaqları haqqında" qanunlar və s. normativ hüquqi aktlarla tənzimlənir.

Bank sektorunun inkişafı səviyyəsini cəmi aktivlərin ÜDM-ə nisbəti ilə də ölçmək olar. Ekspertlərin hesablamalarına görə, iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş ölkələrdə bank sektorunun cəmi aktivlərinin ÜDM-də payı 5%-i ötmür. Azərbaycanda bank sektorunun cəmi aktivlərinin ÜDM-də payı təxminən 32%-ə bərabərdir.

 Tarixi 
 XX əsrin əvvəlləri 
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda borc-bank sisteminin inkişafı, borc verən idarələrin ayrı-ayrı ərazilər üzrə qeyri-bərabər paylanması bəzi rayonlarda bank kapitalının daha çox, digərində isə az cəmlənməsi kapitalist təsərrüfat sisteminə xas olan sənaye kapitalı ilə bank kapitalının çulğaşması ilə xarakterizə olunurdu.

Neft sənayesinin XX əsrin əvvəllərindəki dünya böhranının nəticələrinə məruz qalmış Bakı şəhərində 1909-cu ilə qədər, 1907-ci ildə fəaliyyətə başlayan şəhər xüsusi lombardından başqa, borc verən heç bir yeni idarə açılmamışdı. Neft istehsalının və neft məhsulları ilə ticarətin həcminin azaldığı, gəmiçilikdə yük daşınmasının ixtisara düşdüyü, əməyə tələbatın xeyli azaldığı, vergilərin çoxunun geri qaytarıldığı və bir çox idarənin iflasa uğradığıЕжегодник. Баку и его районы, 1909, Изд. Шапсовича М.С., səh.173-174 şəraitdə Rusiya səhmdar kommersiya bankları öz fəaliyyət dairələrini genişləndirmək, Bakı rayonunda yeni şöbələr açmaq istəmirdi.

 Kredit-bank sistemi 
1909-cu ildə neft sənayesi və onunla bağlı istehsal müəssisələri uzunmüddətli durğunluqdan sonra öz fəaliyyətini bərpa etdiyi bir şəraitdə Bakıda
kredit-bank sisteminin yeni inkişaf mərhələsi başladı. 1909-cu ildə Sankt-Peterburq Beynəlxalq Kommersiya Bankı Balaxanı kəndində özünün ikinci şöbəsini açdı.Ежегодник. Баку и его районы, 1909, Изд. Шапсовича М.С., səh.21 1914-cü il aprelin 15-də ilk yerli səhmdar kommersiya bankı - Bakı Tacir Bankı açıldı.Rusiya MDTA, f. 595, siy. 6, iş 183, v. 63. Onun idarə heyətinin sədri Musa Nağıyev, bank şurasının sədri isə H.Z.Tağıyev idi.
1900-1913-cü illərdə Bakıdakı 9 bank kontoru arasında ən mühümləri Əbdül Həmid Ələsgərov, Hacı Şıxəli Dadaşov, H.Z.Tağıyev və Tumanyan qardaşlarına
məxsus idi, onlar kommersiya banklarından daha çox ixtisaslaşması ilə fərqlənirdi. Səhmdar bankların inkişafı ilə əlaqədar olaraq onların rolu heçə endi.

Bakıda borc (kredit) verən Qarşılıqlı Borcvermə Cəmiyyəti, Şəhər Borcvermə Cəmiyyəti, xəzinəyə və xüsusi şəxsə məxsus olan şəhər lombardı kimi idarələr də fəaliyyət göstərirdi.

Gəncə, Şuşa, Şəki, Lənkəran və Naxçıvan kimi ticarət-sənaye mərkəzlərində də kredit-bank sistemi inkişaf edirdi. Bu şəhərlərdəki kredit-bank sisteminin xüsusiyyəti dünya sənaye sistemini bürümüş böhrandan sonrakı durğunluq dövründə də inkişaf etməsi idi. Bunun başlıca səbəbi böhranın, neft sənayesindən fərqli olaraq, yerli sənaye sahələrinə və sənətkarlığa göstərdiyi təsirin zəif olmasında idi. Əvvəlki dövrlərin kapital yığımı sayəsində Şuşada yerli tacirlərin və sənaye sahiblərinin təşəbbüsü ilə 1904-cü ildə ilk kredit idarəsi - Qarşılıqlı Kredit Cəmiyyəti,Отчет о деятельности Шушинского общества впаимного кредита за время с 31 января 1904 г. по 1 января 1905 г. Первый операционный год. Шуша, 1905, səh. 1 1910-cu ildə Volqa-Kama Kommersiya Bankı Tiflis şöbəsinin komisyonerliyi,Шушинский листок. 14 окт., 1912, № 14, səh. 3-4 1914-cü il iyulun 25-də isə nizamnaməsi hələ 1905-ci ildə təsdiq olunmuş Qarşılıqlı Kənd təsərrüfatı Kredit Cəmiyyəti açıldı.Шушинский листок, 1914-cü il, 17 iyul, № 56, səh.1Русские банки в 1917 г.Петроград, 1918, səh. 248.

Bank idarələrinin mövcud olduğu Gəncə şəhərində 1905-ci il yanvarın 3-dən Qarşılıqlı Borcvermə Cəmiyyəti, iki ildən sonra isə 1910-cu il yanvarın 1-dən Yelizavetpol Qarşılıqlı Kredit Kommersiya Cəmiyyəti adlandırılan ikinci belə cəmiyyət,Rusiya MDTA, f. 587, siy. 47, iş 180, v. 1-4. həmin il Volqa-Kama Kommersiya Bankı Tiflis şöbəsinin 1913-cü ildən həmin bankın agentliyinə çevrilən komisyonerliyi, 1912-ci il avqustun 16-dan Tiflis kommersiya bankının şöbəsi fəaliyyətə başladı.Gürcüstan MDTA, f. 391, siy. 1, iş 309, v. 3-9

Şəkidə ilk bank idarəsi - Qarşılıqlı Kredit Cəmiyyəti 1908-ci il mayın 20-də,Rusiya MDTA, f. 587, siy. 47. iş 190, v. 1 bir ildən sonra Əhmədov qardaşlarının Banklar EviRusiya MDTA, f. 583, siy. 1, iş 454, v. 2-8 və və 1910-cu ildə isə Tiflis Kommersiya Bankının şöbəsi açıldı.Rusiya MDTA, f. 1290, siy. 5, iş 231, v. 13

Uluxanlıdan İran sərhədinə qədər dəmir yol xətti çəkildikdən sonra XX əsrin əvvəllərində mühüm ticarət mərkəzinə çevrilmiş Culfada 1910-cu ildə Azov-Don Kommersiya Bankının şöbəsi,Gürcüstan MDTA, f. 14, siy 1, iş 144, v. 2 1911-ci ildə İran Hesab-Borc Bankının şöbəsiAzərb. MDTA, f. 811, siy. 1, iş 72, v. 205, 207 və 1912-ci ildə isə Tiflis Kommersiya bankının şöbəsi yaradıldı."Закавказская речь", 11 окт., 1911, № 225, səh.4

Azərbaycanın başqa şəhərlərində - 1910-cu ildə Naxçıvanda Qarşılıqlı Kredit Bankının şöbəsi, 1911-ci ildə Lənkəranda Rus-Asiya bankının 1913-cü ildə həmin bankın şöbəsinə çevrilən komisyonerliyi, Astarada İran Hesablama-Borc Agentliyinin şöbəsi açıldı.

 Kommersiya bankları 
Kommersiya bankları XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində fəaliyyət göstərən kredit-bank sistemində əsas həlqə idi. Rusiyanın
Azərbaycan ərazisini fəaliyyət mühiti etmiş dövlət və səhmdar torpaq bankları sırasına 1900-cü ildən Don Səhmdar Torpaq Bankı, 1903-cü ildən Yaroslavl-Kostroma Səhmdar Torpaq Bankı,Rusiya MDTA, f. 592, siy. 1, iş 281, v. 5. 1907-ci ildən Poltava Səhmdar Bankı,Rusiya MDTA, f. 626, siy. 1, iş 1030, v. 2-8. 1906-cı il fevralın 15-dən Kəndli Torpaq Bankın ın Zaqafqaziya şöbəsi daxil idi.Rusiya MDTA, f. 592, siy. 1, iş 297, v. 135.

Dövlət zadəgan torpaq bankı Zaqafqaziya şöbəsinə öz fəaliyyətini Azərbaycanda yaymağa icazə vermişdi, lakin bankın mərkəzi idarəsinin siyasəti yerli mülkədar və bəyləri onun müştərisi olmaqdan məhrum etmişdi. Bunun başlıca səbəbi onların imtiyazlısilkə mənsubluğunu və mülklərinin sərhədlər üzrə onların mülkiyyətində olduğunu təsdiqləyən sənədlərin olmaması idi. Yerli və Qafqaz inzibati orqanları bankın mərkəzi idarəsi qarşısında dəfələrlə vəsatət qaldırdığına baxmayaraq, bəylər öz torpaqlarını burada girov qoymaq hüququ ala bilməmişdilər. Yalnız xan nəslindən olanlar və rus əsilzadələri öz torpaqlarını bu banka girov qoya bilərdilər.

 Kredit (borcvermə) idarələri 
Azərbaycanın kredit-bank sisteminin digər bir həlqəsi kiçik kredit (borcvermə) idarələri idi. Rusiyanın, o cümlədən Azərbaycanın kənd təsərrüfatında
XX əsrin əvvəllərində kapitalist münasibətlərinin inkişafı ölkədə kiçik kreditin vəziyyətini əsaslı surətdə dəyişməyi tələb edirdi. Çar hökumətinin 1904-cü il iyunun 7-də təsdiq etdiyi "Kiçik kredit idarələri haqqında əsasnamə"yə görə, Rusiya dövlət bankı - kiçik kredit işləri üzrə idarə yaradıldı və ona tapşırıldı ki, kiçik kredit müəssisələri yaradılmasına himayədarlıq, onların fəaliyyətinə nəzarət və rəhbərlik etsin.Государственный банк.Банковская энциклопедия. Т. I. Киев, 1914,səh. 50.

Bu qanun Rusiyada kiçik kredit idarələri şəbəkəsinin yaradılması işini geniş inkişaf yoluna saldı. Azərbaycanda bu istiqamətdə ilk addımlar 1906-1907-ci
illərdə atıldı. Dövlət bankının Tiflis və Bakı şöbələrinin nəzdində kiçik kredit üzrə Bakı və Yelizavetpol quberniya komitələri yaradıldı. Bank şöbələrində çalışan müfəttişlər kəndli təsərrüfatlarının xahişlərini nəzərdən keçirməli, imkan olduqda kiçik kredit müəssisələri açmalı idilər.

Kiçik kredit müəssisələri açılması Maliyyə Nazirliyinin 1905-ci ilin noyabrında təsdiq etdiyi Nizamnamə əsasında tənzimlənməli idi. Bu sənəd Azərbaycanda kiçik kredit müəssisələrinin iki növünün - kredit və borc-kredit şirkəti açılmasına yol verirdi.

Lakin kiçik müfəttişlərin sayca məhdudluğu, haqq-hesabın yerli dildə aparılmaması, qolçomaq-sələmçilərin müqaviməti və s. ona gətirib ona çıxartdı ki, Azərbaycanda ilk kiçik kredit müəssisəsi yalnız 1908-ci ildə açıldı. 1909-1913-cü illərdə kiçik kredit müəssisələrinin artım mənzərəsi belə idi: 1909-cu ildə 9, 1910-cu ildə 12, 1911-ci ildə 5, 1912-ci ildə 42, 1913-cü ildə 19, ümumiyyətlə isə həmin müddətdə cəmi 86 kiçik kredit müəssisəsi açılmışdı.Ежегодник России на 1904 г. СПб., 1905, стр. 380-381; на 1911 г., разд. XII, стр. 92; на 1912 г., разд. XII, стр. 92; на 1913 г., разд. XII, стр. 92; на 1914 г., разд. XII стр. 96; на 1915 г., разд. XII, стр. 96.

Kiçik kredit müəssisələrinin çoxu Bakı quberniyasında, 8-i Naxçıvan qəzasında, 2-si isə Zaqatala dairəsində idi. Kredit şirkətləri çoxluq, borc-əmanət
şirkətləri isə azlıq təşkil edirdi. Azərbaycanda kiçik kredit müəssisələri şəbəkəsinin genişliyi öz əksini bankir idarələri, qarşılıqlı kredit cəmiyyətləri və Bakı tacir bankı yaradılmasında tapırdı. Bu isə maliyyə oliqarxiyasının hakimiyyətinə gətirib çıxardı.

 Müasir dövr 
2024-cü ildə Azərbaycan bank sektorunun xalis mənfəəti 1 milyard 69,4 milyon manat olub ki, bu da 2023-cü illə müqayisədə 0,65% (7 milyon manat) azalmadır. 2023-cü ildə bank sektoru 1 milyard 76,4 milyon manat xalis mənfəət əldə etmişdi.

Azərbaycanın bank sektoru 2025-ci ilin yanvar ayında 71 milyon manat xalis mənfəət əldə edib ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 28,7% azdır. Ən çox xalis mənfəət əldə edən banklar arasında dövlət bankı Azərbaycan Beynəlxalq Bankı (ABB) 293,7 milyon manatla liderdir. "PAŞA Bank" 210,5 milyon manat mənfəətlə ikinci, "Kapital Bank" isə 186,5 milyon manat xalis mənfəətlə üçüncü sırada yer alıb. Hesabat ayında bankların əməliyyat gəlirləri 543,8 milyon manat (17,5% artım), əməliyyat xərcləri 395,5 milyon manat (26,9% artım), xüsusi ehtiyatlara ayırmaları 53,7 milyon manat (83,3% artım), mənfəət vergisi ödəmələri isə 23,7 milyon manat (8,2% artım) təşkil edib.

Əhalinin banklardakı əmanətləri 2021-ci ildən etibarən davamlı artım tendensiyasındadır. 2025-ci il yanvarın 1-nə əhalinin banklardakı əmanətləri 14 mlrd. 661,9 mln. manat təşkil edib ki, bu da indiyədək olan ən yüksək göstəricidir. Əhalinin banklardakı əmanətləri son bir ildə 13,2% və ya 1 mlrd. 714,1 mln. manat artıb. Əmanətçilərin sayı isə 2023-cü ildə 106 min nəfər, 2024-cü ildə isə 40%-dən çox artaraq 149-150 minə yüksəlib. Əmanətçilərin 78%-i 30 min manata qədər əmanətə malikdir.

2025-ci il yanvarın 1-nə Azərbaycanın bank sektorunun aktivləri 53 milyard manat təşkil edib ki, bu da ötən il yanvarın 1-i ilə müqayisədə 7,8% və ya 3,8 milyard manat çoxdur. 2024-cü ildə bank aktivlərinin 27 milyard 477,9 milyon manatı müştərilərə verilən kreditlərdən ibarət olmuşdur. Son bir il ərzində kredit portfeli 18,5% artmış, kreditlərin aktivlərdəki payı isə 47,1%-dən 51,8%-ə yüksəlmişdir.

Hesabat dövründə bank sektorunun öhdəlikləri 8,7% artaraq 46 milyard 383 milyon manata, depozit portfeli isə 5,9% artaraq 37 milyard 696,5 milyon manata çatmışdır.

Sektorun balans kapitalı isə 8,7% artımla 6 milyard 688,4 milyon manata yüksəlmişdir.

2024-cü ildə bankların cəmi biznes kreditləri 14 mlrd. 787,5 mln. manat təşkil edib. Bu, əvvəlki ilə nisbətən 17,2% və ya 2,17 mlrd. manat çoxdur.

Azərbaycanın yetkin əhalisinin 70%-nin bank hesabı var. Bank aktivlərinin ÜDM-ə nisbəti 42% təşkil edir ki, bu da sektorun genişlənmə potensialını göstərir. Banklar maliyyə aktivlərinin 95%-nə nəzarət edir. Dövriyyədəki nağd pulun həcmi yüksək olaraq M2-nin 43%-ni təşkil edir.

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan banklarının siyahısı
 Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı
 Azərbaycan manatı
 Azərbaycanın pul dövriyyəsi tarixi

 Xarici keçidlər 
Azərbaycanın bank sistemi Azerbaijans.com
 Azərbaycan banklarının siyahısı  Banks.az
 Банковский сектор Азербайджана: ставка на рост капитализации 

 İstinadlar 

 Mənbə 
 Ахундов Б.Ю. Монополистический капитал в дореволюционной бакинской нефтяной промышленности. Москва, 1959.
 Государственный Банк. Банковская Энциклопедия. T.I, Киев, 1914
 Ибрагимов М . Предпринимательская деятельность Г.З. Тагиева.Баку, 1990.
 Русские банки в 1917 гг., Петроград, 1918