Çarış çayı

Çarış (Çaraskk) — Rusiya ərazisindən axan çay. Çay Obun sol qolunu təşkil edir. Altay Respublikası və Altay diyarının ərazisindən axır.
 Coğrafiyası 
Çayın uzunluğu 547 km, su hövzəsinin sahəsi isə 22 200 km² təşkil edir.

Çay öz başlanğıcını Korqon silsiləsindən götürür. Yuxarı axarlarda ensiz və day yatağa sahibdir. Nisbətən düzənliklərdə isə yatağı genişlənir. Çayın yatağı boyunca aşağı doğru çoxlu astanalar müşahidə edilir. Mənsəbində Ust-Çarış Pristan kəndi yerlışir.

Çarış çayının sol sahilində, şimal hissədə, Tiqires Silsiləsində Çarıq mağarası qərarlaşır.

 Su sərfiyyatı 
Yay ayları çayın aşağı axarlarında suyun temperaturu +20°, yuxarı axarlarda isə olduqca soyuq olur. Buzla örtülmə dövrü noyabrın sonlarından aprelin əvvəllərinə qədər davam edir. Çayın qidalanmasının əsasını qar suları təşkil edir. Orta su sərfiyyatı 192 m³/s təşkil edir. Aşağı axarları oktyabrın sonlarından donmağa başlayır, yuxarı axarlarda dekabrda donur. Bəzi hallarda martın sonlarından belə buzdan azad ola bilir.

Gursululuq dövrü aprel-iyul aylarına təsadüf edir. Gursululuq bitdikdən sonra çayış sularınln artması ilə əlaqədar su basmalar baş verə bilir. Maksimal səviyyəyə aprelin sonları çatır. Burada suyun səviyyəsi 5 metr qalxır. Yuxarı axarlarda isə suyun səviyyəsi cəmi 2,5 m qalxa bilir. Buzla örtüldüyü zaman buzun qalınlığı 1,5 metrə çata bilir.

 Qollsrı 
 17 km: İstok çayı
 62 km: Petlixa
 68 km: Qusixa
 69 km: Juravlixa çayı
 84 km: Kalmanka çayı (68 km)
 103 km: Yamışevka
 114 km: Kabanova çayı
 119 km: Borovlyanka çayı
 125 km: Ermilixa çayı
 164 km: Porozixa (82 km)
 182 km: qolun adı yoxdur
 204 km: Komarixa çayı
 212 km: adsız
 225 km: adsız
 228 km: Krivuxa
 233 km: Loktevks (111 km)
 265 km: Kukuyka çayı
 266 km: Talovka çayı
 283 km: Berezovka
 292 km: Xolodnıy Klyuç
 305 km: Kamışınka çayı
 310 km: Suetka çayı
 318 km: Maralixa çayı (108 km)
 335 km: Belaya çayı (157 km)
 346 km: İnya çayı (110 km)
 355 km: Çaqir çayı
 380 km: Sosnovka çayı
 380 km: Tulata çayı
 392 km: Bıstraya çayı
 397 км: Çala çayı
 408 km: Başelak (71 km)
 421 km: Aba çayı
 425 km: Tyoplaya çayı
 431 km: Kedrovaya çayı
 433 km: Sentelek
 441 km: Kiçik Tatarka
 446 km: Böyük Tatarka
 447 km: Belaya çayı
 457 km: Vorvskaya 
 460 km: Korqon çayı
 468 km: Kumir çayı (66 km)
 469 km: Plesovçix
 477 km: Erqol
 478 km: Çeça (Oqoy)
 481 km: Talisa çayı
 492 km: Böyük Kaysın
 497 km: Topquçan
 499 km: Kozul çayı
 505 km: Kuterqen
 506 km: Kan çayı
 511 km: Yabaqan
 530 km: Turqunsu
 532 km: Kuçkur

 Yaşayış məntəqələri 
Çarışın axarı boyunca olan yaşayış məntəqələri: Beloqlazovo, Ust-Kan, Çarışskoe, Krasnoşyoekovo,  Ust-Kalmaka.

 Canlılar aləmi 
Hövzəsindəki ərazinin meşərlə örtülməsi bir çox calıların məskunlaşmasına səbəb olur. Burada ayı, tülkü, kirpi, csnavar, dovşan, maral, sığın, dələ, quşlardan bayquş, kəklik, turac kimilərini görmək olur. Suları isə balıqlarla zəngindir.
Sahillərində müxtəlif növ göbələklər, şam, küknar, tozağacı və s. bitir

 Faydalı qazıntıları 
Çarım çayının axdığı dağlar zəngin yataqlara sahibdir. Burada dəmir filizi və polimetallar vardır. Üstəlik qiymətli Yaşma daşı mövcuddur. Hətta əvvəllər Staro-Çaqır və Novo-Çaqır yataqları fəaliyyət göstərmişdir. 
 Naviqasiya 
Ust-Kalmanka kəndindən 80 km yuxarıya doğu kiçik paraxodlarla hərəkət mümkündür. XIX və XX əsrlərdə Çarış mühüm çay nəqliyyatına sahib olmuşdur. Buradan taxıl və kənd təsərrüfatı malları axar boyunca daşınırdı. Burada XX əsr ortalarında yataq dərinləşdirmə tədbirləri həyata keçirilirdi. Hətta Zarya tipli teploxiflar asanlıqla hərəkət edə bilirdi. Hazırda naviqasiya yovdur.

 Turizm 
Çarış çayı boyunca yerləşən dağ dərələrində çoxlu ssyda mağaralsr vardır. Bu mağaraların çoxubda qədim insanlar yaşamışdır. Ust-Kan kəndi yaxınlığında qədim insanların yaşadığı düşərgə tapımışdır.
 Su turizmi 
Çarış çayı adrinalin həvəskarlarını özünə gəlb edir. Belə ki, burada astanakarın çoxluğu qayıqla bu iti axarlı sularda hərəkət edən idmançılar üçün əlverişlidir. Kumir — Çarış — Korqon — Çarış çətinliyimə görə beşinci kateqoriyaya aiddir. Çarış çayının özü 2 kateqoriyaya sid edilir.

 Mənbə 
 Чарыш. Притоки и истоки.
 Çarış rayonunun saytı.
 Жукова О. Н., Безматерных Д. М. Зообентос водотоков бассейна верховьев Чарыша и его роль в питании рыб // Мир науки, культуры, образования. — 2008. — № 5 (12). — С. 35-39.
 İstinadlar