Kaptan-ı dərya

Kaptan-ı dərya (Osmanlı türkcəsi: کاپیتان دریا, Kapitan-i Derya) — Osmanlı imperiyasında Donanmanın başçısına verilən hərbi statusdur.

16. əsrin ortalarına qədər bəylərbəyi rütbəsi, o tarixlərdən sonra vəzir kaptan-ı dəryaların (və ya Kaptanpaşa) önəmi, Osmanlı imperiyasının dənizləri aşması və Aralıq dənizi sahillərindəki fəthlər çoxaldıqca artdı.

Divan-ı Hümayüna üzv olaraq qatılmalı, Osmanlı imperiyasının dəniz əyalətləri adlanan əyalətlərini (Əlcəzair, Tunis, Trablusqarb və ya Tripolitaniya, Aralıq dənizi adaları) şəxsən özü və ya təyin etdiyi dənizçi paşalar vasitəsilə idarə edirdi. Keçmişdə indiki Çanaqqala ərazisində, sonralar isə İstanbulun Kasımpaşa səmtində yaşayan və limanın təhlükəsizliyindən məsul olan Kaptan-ı dərya statusu Tənzimat dövründə ləğv olunmuşdur.
İlk Osmanlı dəryabəyləri sancaqbəyliyi də edirdilər. Osmanlı dəniz qüvvələri İzmitdən Gəliboluya köçürüldükdən sonra dəryabəylərinə kaptan-ı dərya deyilməyə başlanmışdır. II. Mehmed dönəmində donanma gücləndirilərək ordu vəziyyətinə gətirilmiş, bununla da kaptan-ı dəryaların vəzifələri də artdırılmışdır. 1533-1534 tarixlərində Cəzir-i Bahr-i Səfid və Cəzair-i Qərb vilayətləri birləşdirilərək Kaptanpaşanın idarəsinə verilmişdir. Ancaq kaptan-i dəryalığın bu qədər yüksəlməsi əlbəttə ki, Barbaros Xeyrəddin Paşanın bu vəzifəyə gətirilməsi ilə bağlıdır. 16. əsrin sonlarında kaptan-ı dəryalığa yüksələnlərin vəzir rütbəsilə Divan-ı Hümayünə qatılması adəti başlanmışdır.

Kaptan-ı dərya həm Donanma-yı Hümayünün, həm də Tərsanə-i Amirənin ən böyük rütbəsi idi. Dənizçilikdə bütün təyinatları edə bilər, dövlət səviyyəli sənədlərə sultan adına imza ata bilərdi. Kaptan-ı dəryalığa təyin olunan şəxs əvvəlcə sədrəzəm qarşısında kürk geyinməli, daha sonra mərasimlə Tərsanə-i Amirəyə gedib vəzifəsinin başına keçirdi. Tərsanə-i Amirə sahəsindəki bəzi məsələlərə baxar, hətta edam cəzası belə verə bilərdi. Donanma ilə dənizə çıxan zaman İstanbuldan hərəkət etmədən öncə Tərsanə-i Amirədə sədrəzəmə icazə kağızı verməli, sonra onunla birlikdə Topqapı Sarayına gedərək sultanın hüzuruna çıxmalı idi. Bu zaman donanma gəmiləri də sarayın sahil hissəsinə gəlməli və top atəşləri ilə sultanı salamlamalı idi. İstanbulda olmadığı hallarda kaptan-ı dəryanı tərsanə əmini vəkalət edirdi. Ən yaxın köməkçisi tərsanə kəndxudası idi.

Kaptan-ı dəryalıq və onun vəzifələri 1867 tarixində ləğv edilərək Bahriyə Nəzarəti və İdarəçilik Məclisi adında iki dövlət orqanı arasında bölüşdürüldü. 1876 tarixində və 1878-1880-ci illərdə yenidən qurulsa da, sonda kaptan-ı dəryanın əsl vəzifələri Bahriyə nazirinə verildi.

 Osmanlı kaptan-ı dəryaları 
№Kaptan-ı dəryaBaşlanğıc tarixiBitiş tarixiQeyd1Baltaoğlu Süleyman bəy14511458İlk Osmanlı kaptan-ı dəryasıSicill-i Osmani V, səh. 1592Yavaşca Şahin Paşa1458sentyabr 1465Sicill-i Osmani V, səh. 1893Has Yunus bəysentyabr 14654Vəli Mahmud Paşa1466/675Gədik Əhməd Paşa1467/686Məsih Paşa148114927Güvəyi Sənan Paşa149214938Kiçik Davud Paşa149315029Nişançı Qara Davud Paşa150210 mart 150610Herseqli Əhməd Paşa10 mart 15062 iyul 151111Cəfər ağa2 iyul 1511152112Palak Mustafa Paşa1521153213Kəmankeş Əhməd bəy15326 aprel 153414Xeyrəddin Paşa6 aprel 153415Sokollu Mehmed Paşa5 iyul 154622 aprel 154916Sənan Paşa22 aprel 154921 dekabr 155517Piyalə Paşa7 yanvar 1555may 156818Müəzzinzadə Əli Paşamay 15687 oktyabr 157119Qılınc Əli Paşa7 oktyabr 157127 iyun 158720Kürəkən İbrahim Paşa27 iyun 1587158821Uluc Həsən Paşa1588159122Cığalızadə Yusif Paşa (1)1591yanvar 159523Bosniyalı Xəlil Paşayanvar 1595—Cığalızadə Yusif Paşa (2 və son)1597/9824Mustafa Paşa1601/02160425Firəng Cəfər Paşa (1)160418 yanvar 160626Dərviş Mehmed Paşa18 yanvar 160621 iyun 1606—Firəng Cəfər Paşa (2)21 iyun 16069 fevral 160827Hafiz Əhməd Paşa9 fevral 16086 fevral 160928Maraşlı Xəlil Paşa6 fevral 1609oktyabr 161129Öküz Mehmed Paşaoktyabr 16111612—Maraşlı Xəlil Paşa (2)1612noyabr 161730Çələbi Əli Paşa (1)noyabr 1617yanvar 161831Qara Davud Paşayanvar 1618fevral 161840 gün qalmışdır.—Çələbi Əli Paşa (2 və son)161823 dekabr 1619—Maraşlı Xəlil Paşa (3)23 dekabr 1619dekabr 162132Niğdəli Mustafa Paşadekabr 1621iyun 1622—Maraşlı Xəlil Paşa (4 və son)iyun 1622162333Topal Rəcəb Paşaaprel 162313 iyul 162634Çatalcalı Həsən Paşa13 iyul 162620 oktyabr 163035Canpoladzadə Mustafa Paşa20 oktyabr 1630163336Bostancı Cəfər Paşa1633iyun 163437Dəli Hüseyn Paşa (1)iyun 163417 oktyabr 163538Kəmankeş Mustafa Paşa17 oktyabr 163524 dekabr 163839Tüccarzadə Mustafa Paşa24 dekabr 1638yanvar 1640—Dəli Hüseyn Paşa (2)yanvar 16409 sentyabr 164040Siyavuş Paşa9 sentyabr 164031 yanvar 164241Uzun Piyalə Paşa31 yanvar 164214 mart 164342Əbubəkr Paşa14 mart 1643mart 164443Silahdar Yusif Paşamart 164422 yanvar 164644Musa Paşa22 yanvar 1646iyun 164745Fəzli Fəzlullah Paşaiyun 1647164846Əmmarzadə Mehmed Paşa164822 iyun 164847Voynuq Əhməd Paşa22 iyun 164828 iyul 164948Bığlı Mustafa Paşa28 iyul 1649oktyabr 164949Heydərzadə Mehmed Paşaoktyabr 16491 oktyabr 165050Hüsambəyzadə Əli Paşa (1)1 oktyabr 1650sentyabr 165251Bığlı Dərviş Paşasentyabr 165221 mart 165352Çavuşzadə Mehmed Paşa (1)21 mart 165326 noyabr 165353Qara Murad Paşa26 noyabr 165311 may 165554Dəllaq Mustafa Paşa11 may 165521 may 165555Zurnazən Mustafa Paşa21 may 16555 mart 165656Mərzifonlu Mustafa Paşa5 mart 1656may 165657Halıcı Mustafa Paşamay 16563 may 165658Topal Kənan Paşa3 may 165613 iyul 165659Seydi Əhməd Paşa13 iyul 165612 dekabr 165660Topal Mehmed Paşa12 dekabr 1656dekabr 1657—Çavuşzadə Mehmed Paşa (2 və son)dekabr 1657iyul 1658—Dəli Hüseyn Paşa (3 və son)iyul 1658dekabr 165861Biko Əli Paşadekabr 1658aprel 1660—Hüsambəyzadə Əli Paşa (2 və son)aprel 1660dekabr 166162Əbdülqədir Paşadekabr 1661mart 166263Mərzifonlu Mustafa Paşamart 166264Kaplan Mustafa Paşa (1)1665/6665Əli Paşa1671/72yanvar 167666Seydizadə Mehmed Paşayanvar 167613 noyabr 167767Qara İbrahim Paşa13 noyabr 167725 noyabr 1678—Kaplan Mustafa Paşa (2)25 noyabr 167868Kiçik Sipahi Mustafa Paşa167914 yanvar 168169Yozğadlı Mustafa Paşa14 yanvar 168120 dekabr 168370Müsahib Mustafa Paşa20 dekabr 1683dekabr 168571Misirli İbrahim Paşa (1)dekabr 1685168872Qalaylı Əhməd Paşa1688dekabr 168973Mezomorto Hüseyn Paşa (1)dekabr 16899 fevral 1690—Misirli İbrahim Paşa (2)9 fevral 1690169274Halvaçı Yusif Paşa169275Körpülü Hacı Hüseyn Paşa1694/95—Mezomorto Hüseyn Paşa (2 və son)1695/9676Hacı Əbdülfəttah Paşa1701/0277Aşçı Mehmed Paşa (1)1702/0378Kiçik Osman Paşa1703/0479Baltaçı Mehmed Paşa170480Əbdürrəhman Paşadekabr 170481Vəli Mehmed Paşa1705/0682Moralı İbrahim Paşa1706/0783Paşazadə Mehmed Paşa170984Kirli Əhməd Paşa (1)171185Hoca İbrahim Paşa (1)1712—Kirli Əhməd Paşa (2 və son)171386Silahdar Süleyman Paşa—Aşçı Mehmed Paşa (2 və son)noyabr 171387İzmirli Süleyman Paşa (1)yanvar 171418 dekabr 171488Canım Hoca Mehmed Paşa (1)18 dekabr 171414 fevral 1717—Hoca İbrahim Paşa (2 və son)14 fevral 17175 aprel 1718—İzmirli Süleyman Paşa (2)5 aprel 171812 sentyabr 172189Qaymaq Mustafa Paşa12 sentyabr 172128 sentyabr 173090Abdi Paşa28 sentyabr 17301 oktyabr 173091Hafiz Əhməd Paşa1 oktyabr 173028 oktyabr 1730—Canım Hoca Mehmed Paşa (2)28 oktyabr 173018 may 173191Şahin Paşa18 may 173192Abdi Paşafərqli93Hacı Hüseyn Paşanoyabr 173194Hacı Əbubəkr Paşa (1)1732/337 may 1733—Canım Hoca Mehmed Paşa (3)7 may 173314 noyabr 173695Laz Əli Paşa14 noyabr 173696Bosniyalı Süleyman Paşa97Miraxur Mustafa Paşa174098Yəhya Paşamay 1743noyabr 174399Pir Mustafa Paşanoyabr 1743yanvar 1744100Əhməd Ratib Paşayanvar 1744—Pir Mustafa Paşanoyabr 1744101Mahmud Paşa1746102Şahsüvarzadə Mustafa Paşayanvar 1747—Hacı Əbubəkr Paşa (2)1750103Durak Paşa1751104Mələk Mehmed Paşa (1)1752105Qarabağlı Süleyman Paşa (1)noyabr 1754106Əli Paşa1756/57—Qarabağlı Süleyman Paşa (2)1757/58107Əbdülkərim Paşa1759/60108Mustafa Paşa1760/61fevral 1761109Hacı Həsən Paşafevral 1761avqust 1762110Kiçik Mustafa Paşaavqust 1762aprel 1763—Qarabağlı Süleyman Paşa (3)aprel 1763dekabr 1763111Nişli Mehmed Paşadekabr 1763fevral 1765112Hüseyn Hüsnü Paşafevral 1765113Tosun Mehmed Paşa1765/66114Mələk Mehmed Paşa (2)1766/67115İbrahim Paşa1768/69116Hüsaməddin Paşa1769/70117Cəfər Paşa1770/71118Həsən Paşa (1)noyabr 1770dekabr 1773119Mehmed Paşadekabr 1773avqust 1774—Həsən Paşa (2)avqust 177420 aprel 1789120Giritli Hüseyn Paşa20 aprel 1789121Kiçik Hüseyn Paşa1791/92122Əbdülqədir Paşa1803/04123İsmayıl Paşa1804/05124Bostançı Mehmed Paşa1805/06125Salih Paşa1806126Seyid Əli Paşa (1)fevral 1807127Ramiz Paşa1808—Seyid Əli Paşa (2)dekabr 1808128Süvari Əli Paşa1809129Hafiz Əli Paşaiyun 1809130Qara Mehmed Paşa (1810)18 noyabr 181012 dekabr 1810131Hüsrəv Paşa (1)22 yanvar 1811fevral 1818132Əhməd Paşafevral 181815 avqust 1818133Seyid Həsən Paşa15 avqust 181825 iyun 1819134Dəli Abdullah Paşaiyul 181915 noyabr 1821135Nasuhzadə Əli Paşa15 noyabr 182120 aprel 1822136Qara Mehmed Paşa (1828)20 aprel 18229 dekabr 1822—Hüsrəv Paşa (2)9 dekabr 18229 fevral 1827137İzzət Paşa9 fevral 1827138Pabuççu Əhməd Paşa1828/29139Xəlil Paşa (1)1829/30140Tahir Paşa (1)1832/33141Firari Əhməd Paşa1836/37142Səid Paşa1839—Tahir Paşa (2)1841—Xəlil Paşa (2)1843143Mehmed Əli Paşa (1)1845—Xəlil Paşa (3)1847—Mehmed Əli Paşa (2)1848144Süleyman Paşa1849—Mehmed Əli Paşa (3)1851145Mahmud Paşa1852146Rza Paşa1853/54147Mehmed Əmin Paşa (1)yanvar 185429 may 1854—Xəlil Paşa (4)29 may 1854—Mehmed Əli Paşa (4)1854/55—Mehmed Əmin Paşa (2)1858/5940 gün—Mehmed Əli Paşa (5)1858/59148İngilis Mustafa Paşayanvar 1863149Atəş Mehmed Paşafevral 1863150Hacı Vəsim Paşa1864/65151Xəlil Paşa1865/66—Mehmed Əli Paşa (6)may 1866

 İstinadlar 
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının silahlı qüvvələri
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasında titullar