Azərbaycan geologiyası

Azərbaycan Respublikasının ərazisi geologiya cəhətdən Alp qırışıqlıq qurşağına daxildir. Böyük və Kiçik Qafqazın cənub-şərq hissələrini və onları ayıran Kür dağarası çökəkliyini, həmçinin Orta Xəzər və Cənubi Xəzər çökəkliklərini əhatə edən müxtəlif quruluşlu qırışıq sistemlərdən ibarətdir. Azərbaycan Respublikasında yer qabığının qalınlığı 38–55 km arasında dəyişir. Maksimum qalınlığı Böyük Qafqaz ərazisində, minimum qalınlığı Talış dağları ətəklərindədir. Ərazinin geologiya quruluşunda çökmə, vulkanogen-çökmə, vulkanogen və kontinental süxurlardan təşkil olunmuş Kembridən əvvəlki dövrdən başlayraq müasir dövr çöküntüləri daxil olmaqla bütün geologiya dövrlərin çöküntü kompleksləri iştirak edir. Respublikada ən çox Mezozoy və həmçinin Kaynozoy yaşlı evgeosinklinal, miogeosinklinal və molass çöküntülər yayılmışdır. Az sahədə Paleozoyun subplatforma çöküntüləri və Alp Paleozoy-Kembridən öncəki metamorfik süxurlar var.Azərbaycan – Geologiya – Tektonik Quruluş  Azerbaijan.az

 Tektonik quruluş 
Azərbaycan Respublikasının əsas struktur vahidləri Böyük Qafqaz meqantiklinoriumu, Kür dağlarası çökəkliyi və Kiçik Qafqaz meqantiklinoriumdur.

Böyük Qafqaz meqantiklinoriumu mürəkkəb quruluşlu struktur olub, daxilində qədim strukturlarla yanaşı, cavan törəmə strukturlar da yerləşir:

Böyük Qafqaz antiklinoriumunun təsvir edilən bütün strukturları Girdiman çayında kəskin bataraq, şərqdə Xəzər sahillərində periklinal şəklində qapanır. Şamaxı-Qobustan sinklinoriumu sahəsində Vəndam antiklinoriumunun gömülmüş davamı Yavanıdağ-Səngəçal ağırlıq qüvvəsi maksimumu hesab edilir. Burada, Girdiman və Ağsu çayları arasında Maykop çöküntüləri üzərində qalın (1500 m) Dübrar fasiyalı Təbaşir çöküntüləri örtüyü (horizontal yerdəyişmə amplitudu 10 km) yerləşir ki, bu da basqal örtüyü adlanır. Qərbdə Mazım və Girdiman çayları arasında Vəndam antiklinoriumunun xeyli cənub hissəsi çaqıl daşları ilə örtülmüşdür.

Kür dağarası çökəkliyi uzun geologiya vaxat ərzində formalaşmışdır. Lakin müasir konfiqurasiyasını yalnız Oliqosen – dördüncü dövrdə almışdır. Çökəkliyin bünövrəsində uzununa istiqamətdə qərbdən şərqə və həmçinin şimaldan cənuba və əksinə pilləli enmə müşahidə edilir. Çökəklik törəmə struktur olub, üstdə yatan çöküntü layı qeyri-uyğun olaraq altdan yatan struktur kompleksi örtür. Quruluşunda köndələn qalxmalarla ayrılan iki çökəklik var: Orta Kür (Yuxarı Kür çökəkliyi Gürcüstan Respublikasındadır) və Aşağı Kür.

Kiçik Qafqazqabağı ön çökəkliyi Kiçik Qafqazın Somxeti-Ağdam zonasına paralel, cənub-şərq istiqamətdə uzanır. O, Paleogenin fliş tipli və Neogen-Antropogenin molass formasiyalı çöküntülərindən təşkil olunmuşdur; şimal-şərqdə Kür dərəsi boyu Yevlaxa dək yaxşı izlənən Küryarığı ilə, ondan şərqdə isə Bərdə-Beyləqan xətti üzrə keçən fleksur əyimi ilə hüdudlanır. Çökəkliyin qərbində Kiçik Qafqazqabağı yarıq ilə hüdudlanmasına baxmayaraq cənub-qərb sərhədi girintili-çıxıntılıdır.

Talış qırılıqlıq sahəsi Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsinin bilavasitə şərq davamını təşkil edir. O, köndələn istiqamətdə qalxmış Alpdan əvvəlki bünövrədə yerləşir; Üst Təbaşirin azqalınlıqlı Karbonat və Paleogen-Alt Eosenin fliş çöküntülərindən, Orta Eosen traxibazaltlarından və Oliqosen fliş çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Sahənin kiçik inruziv kütlələri Paleogendə yerləşir və qələvi bazalt, qabbro, diabaz-diorit və qabbro-monsonit-siyenit formasiyalara aid olub, yerləşdiyi vulkanogen süxurlarla birlikdə vahid maqmatik kompleks əmələ gətirir.

Burada Astara və Buravar antiklionriumları, Yardımlı və Cəlilabad sinklinoriumları, faylar, üstəgəlmələr və onları mürəkkəbləşdirən köndələn qalzım və çökəkliklər ayrılır.
Nadir geoloji obyektlər
Təbii yolla, geoloji proseslər nəticəsində əmələ gəlmiş, özünün maddi tərkibi, qeyri-adi forması, rəngi, estetik və mənəvi gözəlliyi, elmi və tarixi əhəmiyyəti ilə digər obyektlərdən seçilən və eyni zamanda turizm (geoturizm, ekoturizm və s.), rekreasiya sahəsində əhəmiyyət kəsb edə bilən obyektləri Nadir Geoloji Obyektlər (NGO) və ya geoloji təbiət abidələri adlandırmaq olar.
NGO-ların növləri üzrə təsnif edilməsi onların mühafizəsi və istifadəsi proqramının hazırlanması üçün başlıca şərtlərdən biridir. Belə ki, hər bir obyektin özünəməxsus geoloji, geomorfoloji və s. xüsusiyyətləri vardır və bunların da mühafizəsi və istifadəsi bu müxtəlifliyin nəzərə alınması ilə aparılır.
Azərbaycan Respublikasının Qərbi Xəzəryanı hissəsində məlum olan və yeni aşkarlanmış NGO-lar bir sıra oxşar əlamətlərinə və növlərinə görə aşağıdakı təsnifatı, kateqoriyalara və ranqlara bölünmüşdür. Aşağıdakı cədvəldə Azərbaycan Respublikasının Qərbi Xəzəryanı hissəsində NGO-ların təsnifatı, ranqları və kateqoriyaları verilmişdir.
Cədvəldən göründüyü kimi Azərbaycan Respublikasının Qərbi Xəzəryanı hissəsində aşkarlanmış NGO-lar növlərə, ranqa və kateqoriyaya bölünmüşdür. Belə təsnifatın aparılmasında əsas götürülən şərtlər birinci növbədə obyektlərin geoloji proseslər nəticəsində əmələ gəlməsi ilə onun nadirliyi, nadirliyin, mənşə və formanın oxşarlığı, nəhayət, obyektin rekreasiya obyekti kimi yararlı olub-olmamasından ibarət olmuşdur.
NGO-ların ranqlara (statusa) bölünməsində isə onların elmi və təcrübi cəhətdən nə qədər əhəmiyyət kəsb etmə və dünya miqyasında təkrarolunmazlıq prinsipləri əsas  götürülmüşdür.
alt=|thumb|Kosmogen Nadir geoloji obyekt: Yardımlı (Arus) meteoriti / Səciyyəsi: səma cismi, statusu: Dünya əhəmiyyətli
Kateqoriya baxımından nadir geoloji obyektlər daha geniş məhfumlarda cəmləşirlər ki, bunlar da birinci növbədə, onların maddi tərkibləri və oxşarlıqları ilə əlaqədar seçilmişdir.Azərbaycanın Qərbi Xəzəryanı hissəsinin geoloji təbiət abidələri və onların turizm potensialı / Q. İ. Hacıkərimov, F. Abdullayev ; baş red. H. S. Bağırov ; red. S. Mikayılqızı. - Bakı : Ziya, 2012. - 152 s. : rəngli foto ; 20,5 sm. - Biblioqr.: s. 146. - 200 экз. səh. 7-12

Aşağıda Azərbaycan Respublikasının Qərbi Xəzəryanı hissəsinin Nadir Geoloji Obyektlərinin təsnifat cədvəli verilmişdir:

Nadir Geoloji Obyektlərin (NGO) təsnifatı, ranqları və kateqoriyaları cədvəli

 Sıra №-si  Təsnifat (növ)  Ranqlar (status)  Kateqoriyalar 1  Hidrogeoloji-hidroloji (bulaqlar, şəlalələr, göllər, çaylar)  Dünya  Lanşaft (meşə, torpaq və s. örtüklər) 2  Geomorfoloji (struktur, skulptur relyef formaları və s.)  Beynəlxalq Geoloji (paleontoloji, stratiqrafik, tektonik) 3 Tektonik (sürüşmələr vəs.)  Respublika  Geomorfoloji (müxtəlif relyef formaları, karstabənzər boşluqlar) 4 Mineraloji (maraqlı yataqlar və təzahürlər)  Bölgə  Su (bulaqlar, şəlalələr, göllər, çaylar) 5  Petroqrafik (teşenitlər və s.)  Yerli  Tarixi-bəddi-təbiət (milli parklar, qoruqlar və s.) 6 Karstoloji (karbonat tərkibli süxurlardakı boşluqlar)    7 Vulkanik (palçıq vulkanları)   8 Paleontoloji (fauna məzarları)  9 Kosmogen (meteorit)  10 Dağ-geoloji (balneoloji istirahət kompleksləri)  11 Yanar qaz (metan və s. qaz təzahürləri)   12 Tarixi-bəddi-təbiət qoruqları   13 Təbii geoloji açılışlar   

Azərbaycan Respublikasının Qərbi Xəzəryanı hissəsinin Nadir Geoloji Obyektlərinin təsnifatı cədvəli

 №  Adı  İnzibati rayon  Növ  Kateqoriya  Ranq, status  Turizm 1  Zənguləş “İstisu” təzahürü  Astara  Hidrogeoloji  Su  Yerli  Eko, balneoloji 2  “Yanar bulaq” kompleksi  “”  “”  “”  “”  Ekoturizm 3  Haftoni “İstisu” kompleksi  Lənkəran  “”  “”  Bölgə  Balneoloji 4 Havzavu “İstisu” təzahürü ""  ""  ""  Yerli  "" 5 Masallı “İstisu” kompleksiMasallı ""  ""  Respublika  Eko, balneoloji 6 Mişarçay şəlaləsi "" Hidroloji ""  Yerli  Ekoturizm 7  Masallı Şəlaləsi  ""  ""  ""  Respublika  "" 8 “Yanardağ”, “İstisu” kompleksi ""  Hidrogeoloji  ""  Yerli  Eko, balneoloji 9 Yardımlı şəlaləsi Yardımlı  Hidroloji  ""  Respublika  Ekoturizm 10 Zeynələzir şəlaləsi ""  ""  ""  Yerli  "" 11 Çayrud şəlaləsi Lerik  ""  ""  Bölgə  "" 12 “Soqlan bulaq” ""  ""  ""  Yerli  "" 13 Afurca şəlaləsi Quba  ""  ""  Bölgə  Eko, geoturizm 14 Kunxirt şəlaləsi ""  ""  ""  Yerli  Ekoturizm 15 Xaltan “İstisu” təzahürü ""  Hirogeoloji  ""  Bölgə  Balneoloji 16 Laza qrupu şəlalələr Qusar  Hidroloji  ""  ""  Eko, geoturizm 17 Allar “Qız qalası” kompleksi Yardımlı  Geomorfoloji  Nümunə  Respublika  "" 18 Nesli mağaraları Lerik  ""  ""  Yerli  "" 19 Arvana (Peştəsər lay dəstəsinin) qayalıqları Yardımlı  ""  Geoloji “” "" 20 Deman (Nesli lay dəstəsinin) qayalıqları ""  ""  "" “” "" 21  Səngəçal_Umbakı obyekti  Qobustan  ""  Geomorfoloji “” "" 22  Nərimankənd mağaraları  ""  ""  "" “” Ekoturizm 23  Təngialtı keçidi  Quba  ""  "" “” Eko, geoturizm 24  "Beşbarmaq" dağı  Siyəzən  ""  ""  Bölgə Eko, geo, dini turizm 25  "Bənövşə nənənin piri"  Quba “”“” Yerli “” 26 Təngialtı mağarası ""  Karstoloji  "" “” Eko, geoturizm 27 “Baxşılı” sürüşməsi Xızı  Tektonik  Geoloji “”“” 28 “Kalaxan”  qalası Lerik  Petroqrafik  "" “”“” 29 Maqnetitli qara qumlar Lənkəran  Mineraloji  ""  Bölgə  Eko, geo, balneoloji 30 Kirməki vadisi Binəqədi  Paleontoloji  ""  Dünya  Eko, geoturizm 31 Yardımlı (Arus) meteoriti Yardımlı  Kosmoloji  "" “” Ekoturizm 32 “Yanar  dağ” Masallı  Yanar qaz  ""  Yerli “” 33 “Yanar dağ”, Məhəmmədli yolu Abşeron “”“” Bölgə “” 34  Xınalıq, "Atəşgah"  Quba “”“”“” Eko, dini 35 Quba-Xınalıq yolu ""  Təbii geoloji açılışlar  "" “” Eko, geoturizm 36 Giləzi-Xızı yolu Xızı  ""  "" “”“” 37 Qusar-Laza yolu Qusaer  ""  "" “”“” 38 “Böyük daş” qoruğu Qobustan  Tarixi-bədii-təbiət  ""  Dünya  Ekoturizm 39 Kirməki palçıq vulkanı Abşeron  Vulkanik  "" “” Eko, geoturizm 40 “42-ci km” palçıq vulkanı Qobustan  ""  ""  Beynəlxalq “” 41 Kaftaran qrupu palçıq vulkanı ""  ""  "" “”“” 42 Daşgil  palçıq vulkanı ""  ""  "" “”“” 43 Qalmaz palçıq vulkanı Hacıqabul  ""  ""  Respublika “” 44 “Beşbarmaq” palçıq vulkanı Siyəzən  ""  "" “”“” 45 Masallı “İstisu” kompleksi Masallı  Dağ-geoloji Hidrogeoloji“” Balneoloji 46 Haftoni “İstisu” kompleksi Lənkəran  ""  ""  Bölgə “” 47 Havzavu “İstisu” kompleksi ""  ""  "" “”“” 48Yanardağ”, “İstisu” kompleksi Masallı  ""  ""  Yerli “”

 Mənbə 
Azərbaycanın Qərbi Xəzəryanı hissəsinin geoloji təbiət abidələri və onların turizm potensialı / Q. İ. Hacıkərimov, F. Abdullayev ; baş red. H. S. Bağırov ; red. S. Mikayılqızı. - Bakı : Ziya, 2012. - 152 s. : rəngli foto ; 20,5 sm. - Biblioqr.: s. 146. - 200 экз. səh. 7-12

 Həmçinin bax 
AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutu
Geologiya

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
Geologiya və Geofizika İnstitutu — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA)