Türkiyə kinosu

Türkiyə kinosu və ya Yeşilçam Türkiyə filmləri incəsənəti və sənayesinə aiddir. Bu, Türkiyə mədəniyyətinin mühüm tərkib hissəsidir və son illər ərzində çiçəklənmişdir. Son vaxtlar Ərəb dünyasında və nadir hallarda, Birləşmiş Ştatlarda maraqla qarşılanır. Osmanlı imperiyasında nümayiş etdirilən ilk film Lümyer qardaşlarının çəkdiyi La-Sota vağzalına qatarın gəlməsi filmi idi. Türkiyə istehsalı olan ilk film rejissoru Fuat Uzkınay olan və çəkilişi 1914-cü ildə tamamlanmış Ayastefanosdakı rus abidəsinin yıxılması adlı sənədli filmdir. Türkiyədə ilk səsli film 1931-ci ildə nümayiş etdirilmişdir.

 Türkiyə kinosunun dövrləri 

 1896–1913 
Osmanlının kinoteatrla tanışlığı ilk dəfə 1895-ci ildə baş vermişdir. Lümyer qardaşların çəkdiyi La-Sota vağzalına qatarın gəlməsi filminin, 29 dekabr 1895-ci ildə, Parisdəki ilk nümayişindən təxminən bir il sonra, bir alman yəhudisi olan Ziqmund Uenberq tərəfindən, İstanbulda Qalatasarayda bir barda göstərilməsi ilə Türk cəmiyyəti kinoteatrla tanış olmuşdur.

 1910–1930 
Türkiyədə xalqa açıq ilk kinoteatr 19 mart 1910-cu ildə, İstanbulda  "Milli Kino" adı altında fəaliyyətə başlamışdır. O zaman İstanbul liseyində film nümayişləri keçirən komanda maddi imkan taparaq ikinci Türk kinoteatrını Əli Əfəndi Filmlərini açmışdır. Türkiyədə kinoteatrın təşəkkülü Birinci Dünya müharibəsi dövründə baş vermişdir. Alman ordularının, filmləri bir təbliğat amili kimi və əsgərlərin təhsili üçün istifadə etdiyini görən, dövrün Osmanlı İmperiyası Ali Baş Komandan Vəkili və Hərbi Naziri vəzifələrini davam etdirən Ənvər Paşa, kino faktının əhəmiyyəti hiss etmiş və 1915-ci ildə Mərkəzi Ordu Kinoteatr Dairəsini (MOSD) quraraq, Türk kinoteatrının təşəkkülünün əsasını qoymuşdur. MOSD-nin yaradılması və sonrakı dövrdə istehsal olunan hekayəli filmlər kino tarixi üçün o illərin ən mühüm inkişafı idi. Həmin dövrdə Fuad Uzkınayın çəkdiyi Ayastefanosdakı rus abidəsinin yıxılması adlı sənədli film Türkiyə kinosunun ilk əsəri olaraq 14 noyabr 1914-cü ildə ekrana girmişdir.150 metrlik sənədli film olaraq çəkilən filmin günümüzə heç bir surəti gəlib çatmamışdır.http://www.sondevir.com/?aType=haber&ArticleID=35209  sondevir. 12 Kasım 2011. Erişim tarihi: 25 Aralık 2012.

1916-cı ildə  alınan qərarla kino fəaliyyətinə başlanılmış, Almaniyadan gətirdiyi alətlərlə film çəkilişlərinə başlayan cəmiyyət, müharibədən görüntülərin də yer aldığı filmlər hazırlamışdır.

İlk mövzulu Türk filminin, hər ikisi də 1917-ci ildə Müdafiə Milliyə Cəmiyyəti tərəfindən çekilen, 3 Pəncəvə ya Casus adlı filmlər olduğu barədə mübahisələr var. Əslində Türkiyə kinosunda ilk süjetli film sınağı Leblebici Horhor Ağa olmasına baxmayaraq film aktyorların birinin ölməsi səbəbi ilə tamamlanmamışdır. İkinci film isə Hümmət Ağanın İzdivacı olmasına baxmayaraq, filmin aktyorları Çanaqqala müharibəsində iştirak etdiklərindən çəkilişlər ancaq 1918-ci ildə tamamlanmışdır. "İlk Türk filmi 97 yıl önce vizyona girdi"  odatv. 06.11.2010. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2013

1919-cu ildə çəkilmiş və rejissoru Əhməd Fehim olan Dayə adlı film senzuraya məruz qalan ilk Türk filmidir. Türkiyə kinosunda ilk komediya filmi seriyasına isə 1917-ci ildə başlanmışdır. Rejissorluğunu Hüseyn Şadı Karagözoğlunun etdiyi Bican Əfəndi İqtisadçı adlı 1917-ci ildə çəkilmiş Türk komediya filmi böyük maraq görüncə,1921-ci ildə Bican Əfəndi Məktəb müəllimi və elə həmin ildə Bican Əfəndinin yuxusu adlı komediya filmləri çəkilmişdir.

 1931–1960 
Bu dövrdə Türk Kinoteatrlarının ilk səsli filmi, Türkiyə, Misir və Yunanıstanın birlikdə istehsalə olan İstanbul Küçələrində filmi çəkilmişdir. Bundan başqa ilk qısametrajlı film də bu dövrdə çəkilmişdir.1931–1950 illəri arasındakı ən mühüm hadisə Türkiyə kinosu Cəmiyyəti tərəfindən təşkil olunan müsabiqə olmuşdur. Yarışda Şakir Sırıqlının Unudulan Sirr filmi "ən gözəl film" seçilmişdir.1949-cu ildə çəkilən Fəryad filmi ilk Türk qorxu filmi, 1953-cü ildə çəkilən Xalçaçı Qız filmi isə çəkilən ilk rəngli Türk filmi olmuştur.

 1961–1970 
Türkiyə kinosu tarixindəki 2-ci müsabiqə bu dövrdə İstanbul Yerli Film Müsabiqəsi adı altında keçirilmişdir. Həmçinin qapalı kinoteatrların yaradılması və rəngli filmlərin çəkilməsi ilə Türk kino tarixində böyük bir mərhələ başlanmışdır. İstehsal olunan film sayının 789-a çatdığı bu illərdə, baş verən bütün bu proseslərin işığında, 1963-cü il istehsalı olan Susuz Yaz filmi beynəlxalq festivallarda mwkafat alan ilk Türk filmi olmuşdur.

 1971–1980 
Bu dövrün göstəricilərə baxdıqda, ağ-qara filmlərin rəngli filmlərin arxasında qaldığı görsənir. Bundan başqa, bu illərdə cizgi filmləri ilə bağlı işlər görülmüş və yarışlar keçirilmiş, xarici film festivallarında uğurlar və beynəlxalq sahədə mükafatlar əldə edilmişdir.

 Prades Film Şənliyində alınan xüsusi mükafat.
 Nantın Film Şənliyində jüri xüsusi mükafatı.
 Haaqa Film Şənliyində alınan mükafat.
 Beynəlxalq Milan Film Sərgisində Ömər Qovurun çəkdiyi Yusif və Kənan filminin aldığı böyük mükafat.

 1981–1990 
Bu dövrdə ağ-qara filmlər tarixə qarışmışdır. Xarici romanlar və abidələr Türkcəyə tərcümə olunaraq filmə çevrilmişdir. Həmçinin Toronto Kino Fondu və Ottava Səfirliyinin dəstəyi ilə Türkiyədə ilk kütləvi film nümayişi keçirilmiş və beləliklə Türkiyə kinosu qloballaşma mövzusunda ilk addımını atmışdır.

 Önəmli şəxslər 

 Rejissorlar 

 Atıf Yılmaz
 Bilge Olgaç
 Caner Alper
 Çağan Irmak
 Ertem Eğilmez
 Ertem Göreç
 Fatih Akın
 Fərzan Özpətək
 Halit Refiğ
 Hulki Saner
 Kartal Tibet
 Kerem Topuz
 Kutluğ Ataman
 Lütfi Ömer Akad
 Mehmet Binay
 Memduh Ün
 Metin Erksan
 Nejat Saydam
 Nesli Çölgeçen
 Nuri Bilge Ceylan
 Osman Fahir Seden
 Osman Sınav
 Ömer Kavur
 Tekin Girgin
 Reha Erdem
 Remzi Aydın Jöntürk
 Semih Kaplanoğlu
 Sinan Çetin
 Süreyya Duru
 Şerif Gören
 Tomris Giritlioğlu
 Tunç Başaran
 Türker İnanoğlu
 Ümit Ünal
 Yavuz Özkan
 Yavuz Turgul
 Yeşim Ustaoğlu
 Yılmaz Güney
 Zəki Dəmirkubuz
 Zəki Ögtən

 Aktyorlar 

 Adile Naşit
 Ahmet Mekin
 Ajda Pekkan
 Ali Poyrazoğlu
 Aliye Rona
 Altan Günbay
 Atilla Ergün
 Avni Dilligil
 Aydemir Akbaş
 Ayhan Işık
 Ayla Algan
 Ayşen Gruda
 Aytaç Arman
 Ayten Gökçer
 Baki Tamer
 Bedia Muvahhit
 Belgin Doruk
 Bilal İnci
 Bulut Aras
 Bülent Ersoy
 Bülent Kayabaş
 Cahide Sonku
 Cüneyt Arkın
 Cüneyt Gökçer
 Çolpan İlhan
 Defne Yalnız
 Deniz Gökçer
 Ediz Hun
 Ekrem Bora
 Erdal Özyağcılar
 Erol Büyükburç
 Erol Evgin
 Erol Günaydın
 Erol Taş
 Eşref Kolçak
 Faruk Peker
 Fatma Girik
 Fikret Hakan
 Filiz Akın
 Gazanfer Özcan
 Göksel Arsoy
 Göksel Kortay
 Gönül Ülkü
 Gönül Yazar
 Gülşen Bubikoğlu
 Hakan Balamir
 Hakkı Kıvanç
 Hale Soygazi
 Halil Ergün
 Halit Akçatepe
 Hazım Körmükçü
 Hulusi Kentmen
 Hülya Koçyiğit
 Hüseyin Baradan
 Hüseyin Peyda
 Itır Esen
 İbrahim Tatlıses
 İzzet Günay
 Kadir İnanır
 Kartal Tibet
 Kemal Sunal
 Kenan Pars
 Kerim Afşar
 Kerem Yılmazer
 Lale Belkıs
 Leman Çıdamlı
 Levent Kırca
 Leyla Sayar
 Meral Orhonsay
 Meral Zeren
 Metin Akpınar
 Metin Serezli
 Muhterem Nur
 Muzaffer Tema
 Müjdat Gezen
 Müjde Ar
 Münir Özkul
 Mürüvvet Sim
 Müşfik Kenter
 Nebahat Çehre
 Necla Nazır
 Nejat Gürçen
 Neriman Köksal
 Nevra Serezli
 Nilüfer Aydan
 Nisa Serezli
 Nubar Terziyan
 Nur Sürer
 Orhan Gencebay
 Orhan Günşiray
 Oya Aydoğan
 Oya Başar
 Öztürk Serengil
 Parla Şenol
 Perihan Savaş
 Perran Kutman
 Sadri Alışık
 Salih Güney
 Sami Hazinses
 Selda Alkor
 Selin Naşit
 Selma Güneri
 Semra Sar
 Sevda Ferdağ
 Sezer Sezin
 Suna Pekuysal
 Suna Selen
 Suzan Avcı
 Şener Şen
 Şevket Altuğ
 Talat Bulut
 Tarık Akan
 Tekin Akmansoy
 Tijen Par
 Tuncel Kurtiz
 Türkan Şoray
 Vahi Öz
 Yıldız Kenter
 Yılmaz Güney
 Yılmaz Köksal
 Zeki Alasya
 Zeki Müren
 Zerrin Arbaş
 Zeynep Değirmencioğlu

 Ssenaristlər 
 Attilâ İlhan
 Bülent Oran
 Erdoğan Tünaş
 Kemal Tahir
 Orhan Kemal
 Orhan Pamuk
 Safa Önal
 Tarık Dursun K.
 Ümit Ünal
 Yavuz Turgul

 Önəmli filmlər 

 Klassik filmlər 

 Adı Vasfiye
 Anayurt Oteli
 Ayna
 Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (film)
 Duvar
 Gelin
 Gəmidə
 Hababam Sinfi serialı
 Koroğlu
 Kübar Feyzo (film)
 Malqoçoğlu Cem Sultan
 Mədən
 Muhsin Bəy
 Məsumluq
 Piano Piano Bacaksız (film)
 Sənə layiq deyiləm
 Selvi Boylum, Al Yazmalım
 Sevmek zamanı
 Susuz Yaz
 Sürü
 Süt qardaşları
 Tosun Paşa
 Uçurtmayı Vurmasınlar
 Umut
 Uzak
 Vesikalı Yarim (film)
 Vizontele serialı
 Yazgı
 Yılanların Öcü
 Yol
 Züğürt Ağa

 Müasir filmləri 

 Anlat İstanbul
 Beş Vakit
 Bornova Bornova
 Eşkıya
 Film
 Gemide
 Gönül Yarası
 İki Genç Kız
 İklimler
 Tale
 Kasaba
 Masumiyet
 Mayıs Sıkıntısı
 Mustafa Hakkında Her Şey
 Sıfır Dediğimde
 Türev
 Uzak
 Uzak İhtimal
 Zerre (film)
 Zenne (film)

 Kult filmləri 
 3 Dev Adam
 Ayşecik serialı
 Hababam Sınıfı serialı
 Kemal Sunal filmləri
 Kilinka: Soy ve Öldür
 Malkoçoğlu serialı
 Nuri Alço filmləri
 Tarkan serialı
 Turist Ömer serialı
 Yıkılmayan Adam

 İqtisadi cəhətdən uğurlu filmləri 

 A.R.O.G
 Eşq təsadüfləri sevər
 Ov mövsümü
 Atam və Oğlum
 Bəyaz Mələk
 Beynəlmiləl
 Beyza'nın Kadınları
 Celal ilə Ceren
 CM101MMXI Fundamentals
 Çakallarla Dans
 Çakallarla Dans 2: Hastasıyız Dede
 Düğün Dernek
 Eşkıya
 Eyyvah Eyvah
 Eyyvah Eyvah 2
 Eyyvah Eyvah 3
 Evim sənsən
 Fəth 1453
 G. O. R. A.
 Günəşi gördüm
 Hababam Sinfi Əsgərlikdə
 Hababam Sinfi Üç Yarım
 Hoqqabaz
 İssiz adam
 Kabadayı (film)
 [[Xain Bizans]]
 Qarpız qabığından gəmiler düzəltmək
 İtirəmlər klubu
 Kəpənəyin yuxusu
 Qurdlar vadisi Fələstin
 Qurdlar vadisi İraq
 Muro:Lənət olsun içimdəki insan sevgisinə
 Nəfəs:Vətən sağ olsun
 Nyu-yorkda Beş Minarə
 Organize İşler
 Recep İvedik
 Recep İvedik 2
 Recep İvedik 3
 Recep İvedik 4
 Salam (film)
 İmtahan
 Vizontele
 Vizontele Tuuba
 Yahşi Qərb

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Türk Sinemaları Web Sitesi
 Ankara Uluslararası Film Festivali Resmi Sitesi
 İzmir Kısa Film Festivali Resmi Sitesi 
 Uçan Süpürge Film Festivali Resmi Sitesi 
 Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali Resmi Sitesi 
 Uluslararası İstabul Film Festivali Resmi Sitesi
 Uluslararası Mardin Film Festivali Resmi Sitesi
 Sinema Türk Veritabanı
 Türk Sineması Eksenli Aylık Sinema Dergisi
 Ticari Başarı Sağlayan Filmler 

Kateqoriya:Türkiyə kinematoqrafı