Bəttani

Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Cabir ibn Sənan Rəqqi Hərrani Şabi Bəttani () və ya sadəcə Bəttani () (), latın mənbələrində arxaik formada Albateqni () — hazırda Suriya ərazisində yerləşən Rəqqə şəhərində yaşamış və fəaliyyət göstərmiş ərəb müsəlman astronomu, astroloqu, coğrafiyaşünası və riyaziyyatçısı. O, orta əsr islam dünyasının ən böyük və ən məşhur astronomlarından biri hesab edilir.

Bəttaninin elmi əsərləri Qərbdə elmin və xüsusilə astronomiyanın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun təxminən 900-cü ilə aid edilən "Kitab əz-Zic əş-Şabi" adlı əsəri Ptolemey ənənəsi əsasında tərtib edilmiş, hindu və ya Sasani astronomiyasının təsirindən, demək olar ki, kənarda qalmış ən qədim mövcud zic (astronomik cədvəl) kimi qiymətləndirilir. Müəllif bu əsərdə Ptolemeyin "Əl-Məcisti" əsərini təkmilləşdirmiş və onun üzərində düzəlişlər etmiş, eyni zamanda özünə məxsus yeni ideyalar və astronomik cədvəllər əlavə etmişdir. İtaliya astronomu Tivolili Platon tərəfindən 1134–1138-ci illər arasında hazırlanmış latın dilinə əlyazma tərcüməsi vasitəsilə orta əsr Avropa astronomları Bəttaninin irsi ilə tanış olmuşdular. 1537-ci ildə zicin latınca tərcüməsi Nürnberqdə çap edilmişdir. İtaliya şərqşünası Karlo Alfonso Nallino tərəfindən 1899–1907-ci illər arasında üç cilddə nəşr olunmuş şərhli latın nəşri isə orta əsr islam astronomiyasının müasir elmi tədqiqinin əsasını təşkil etmişdir.

Bəttaninin Günəş üzərində apardığı müşahidələr ona illik Günəş tutulmalarının mahiyyətini anlamağa imkan vermişdir. O, Yerin oxunun meylliyini (ekvator və ekliptika müstəviləri arasındakı bucaq), Günəş ilinin uzunluğunu və ekinoks nöqtələrini dəqiqliklə hesablamış, həmçinin ekinoksların presessiyasının 66 il ərzində bir dərəcə dəyişməsi nəticəsinə gəlmişdir. Onun əldə etdiyi məlumatların dəqiqliyi Nikolay Koperniki kainatın heliosentrik quruluşu ilə bağlı ideyalar üzərində düşünməyə təşviq etmişdir. Bəttaninin cədvəllərindən Almaniya riyaziyyatçısı Xristofor Klavius Yuli təqviminin islahında istifadə etmiş, həmçinin Tixo Brahe, İohann Kepler, Qalileo Qaliley və Edmund Halley kimi astronomlar onun müşahidələrinə istinad etmişdilər.

Bəttani həndəsi hesablamalarda sinus və tangens funksiyalarının tətbiqini genişləndirmiş, bununla da yunanların istifadə etdiyi həndəsi üsulları əvəz etmişdir. Triqonometriyadan istifadə edərək müsəlmanların namaz zamanı üz tutmalı olduqları istiqaməti — qibləni müəyyənləşdirmək üçün tənlik tərtib etmişdir. Onun bu üsulu bir əsr sonra ensiklopedik alim Biruni tərəfindən təqdim edilən daha dəqiq metodlarla əvəz olunana qədər geniş şəkildə tətbiq edilmişdir.

 Həyatı 
Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Cabir ibn Sinan Rəqqi Hərrani Şabi Bəttani 858-ci ildən əvvəl Bilad əş-Şamda (islam Suriyası) yerləşən Harran şəhərində, indiki Türkiyənin Urfa şəhərindən təxminən 44 kilometr cənub-şərqdə anadan olmuşdur. "Bəttani" nisbəsi onun həmin ərazidə yerləşən Bəttan kəndində anadan olmasına işarədir. Atası Cabir ibn Sinan Hərrani astronomik alətlər düzəldən sənətkar olmuşdur. "Əş-Şabi" nisbəsi onun ailəsinin Harranın bütpərəst sabii icmasına mənsub olduğunu göstərir. Bu dini mühitdə ulduzlara sitayiş mövcud olmuş, eyni zamanda Mesopotamiya irsindən gələn riyaziyyat və astronomiyaya maraq qorunub saxlanılmışdır. Onun müasiri olan ensiklopedik alim Sabit ibn Kurra da sabii inancına bağlı olmuş, lakin bu dini ənənə XI əsrdə tədricən aradan çıxmışdır.

Əcdadlarının sabii olmasına baxmayaraq, Bəttaninin özü müsəlman olmuşdur. Bu, onun adından aydın görünür. O, 877–918/19-cu illər arasında Rəqqədə yaşamışdır. Həmin şəhər Fərat çayı sahilində yerləşən qədim Roma məskəni olmuşdur, həmçinin Harrana yaxın idi. Bu dövrdə o, bir müddət Antioxiyada da yaşamış və 901-ci ildə baş vermiş Günəş və Ay tutulmalarını müşahidə etmişdir. Ərəb bioqrafı İbn Nədimin məlumatına görə, Bəttani ömrünün son illərində maliyyə çətinlikləri ilə üzləşmiş və bu səbəbdən Rəqqədən Bağdada köçmək məcburiyyətində qalmışdır.

Bəttani 929-cu ildə Bağdaddan qayıtdıqdan sonra Samərra yaxınlığındakı Qəsrülciss adlı yerdə vəfat etmişdir. Mənbələrə görə, o, Bağdada Rəqqədən olan Bəni Zəyyad qəbiləsinin ədalətsiz vergi məsələsini həll etmək üçün getmişdir. İbn Xəllikanın fikrinə əsasən, onun ölümü Mosul yaxınlığındakı Hədr adlı yerdə baş vermişdir.

 Astronomiya 
Bəttani orta əsr islam dünyasının ən böyük və ən məşhur astronomlarından biri hesab olunur. O, müasirlərinin əksəriyyətindən daha dəqiq səma müşahidələri aparmışdır və VIII əsrdə Beytülhikmənin təsis edilməsindən sonra formalaşan yeni İslam astronomları nəslinin ilk nümayəndələrindən biri olmuşdur. Onun müşahidə metodları son dərəcə dəqiq təsvir edilmiş, bu da digər alimlərə nəticələri qiymətləndirmək imkanı vermişdir. Bununla belə, planetlərin hərəkəti ilə bağlı bəzi izahları qeyri-dəqiq ifadə olunmuş və müəyyən səhvlər ehtiva etmişdir.

Bəzən "ərəblərin Ptolemeyi" adlandırılan Bəttani Ptolemeyin geosentrik kainat modelinə sadiq qalmışdır. O, Ptolemeyin "Əl-Məcisti" əsərindəki müşahidələri dəqiqləşdirmiş,, Günəş və Ay üçün yeni cədvəllər tərtib etmişdir. Bunlar uzun müddət nüfuzlu mənbə kimi qəbul edilmişdir. Bəttani Rəqqədə öz rəsədxanasını yaratmışdır. O, burada istifadə edilən astronomik alətlərin bir metrdən böyük olmasını tövsiyə etmişdir. Bu cür iri alətlər daha kiçik ölçüləri daha dəqiq ölçməyə imkan vermiş və əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha yüksək dəqiqlik təmin etmişdir. Onun bəzi ölçmələri İntibah dövründə yaşamış Polşa astronomu və riyaziyyatçısı Nikolay Kopernikin ölçmələrindən daha dəqiq olmuşdur. Bunun səbəblərindən biri kimi Rəqqənin Yerin ekvatoruna daha yaxın yerləşməsi göstərilir. Bu mövqe ekliptikanın və Günəşin səmada daha yüksək görünməsinə, nəticədə atmosfer refraksiyasının təsirinin azalmasına şərait yaratmışdır. Onun alətlərinin diqqətlə qurulması və dəqiq istiqamətləndirilməsi ekinoks və gündönümü nöqtələrinin müşahidəsində əvvəllər məlum olmayan dəqiqliyin əldə olunmasına imkan vermişdir.

Bəttani Yer ilə Günəş arasındakı məsafənin il ərzində dəyişdiyini müşahidə edən ilk astronomlardan biri olmuşdur və bu fakt illik Günəş tutulmalarının səbəbini anlamağa imkan vermişdir. O, Günəşin görünən bucaq diametrinin ən kiçik olduğu nöqtənin Ptolemeyin göstərdiyi mövqedə yerləşmədiyini müəyyən etmişdir. Həmçinin, Ptolemey dövründən etibarən apoqunun uzunluq mövqeyinin 16°47′ artdığını qeyd etmişdir.

Bəttani eyni zamanda yüksək səviyyəli müşahidəçi kimi tanınmışdır. O, Ptolemeyin ekliptikanın meylliyi ilə bağlı ölçmələrini təkmilləşdirmiş və 23°35′ nəticəsini əldə etmişdir. Müasir qəbul olunmuş göstərici təxminən 23°44′-ə bərabərdir. O, Ay hilalının müşahidəsi üçün meyar müəyyən etmişdir. Ay ilə Günəş arasındakı uzunluq fərqi 13°66′-dən çox olduqda və Ayın Günəş batdıqdan sonra gecikməsi 43,2 dəqiqəni keçdikdə hilal görünə bilər. Onun Günəş ili üçün hesabladığı 365 gün 5 saat 46 dəqiqə 24 saniyə göstəricisi müasir dəyərdən cəmi 2 dəqiqə 22 saniyə fərqlənmişdir.

Bəttani Ptolemey tərəfindən qeydə alınmış Günəş apoqunun istiqamətində dəyişiklikləri müşahidə etmiş və bunun nəticəsində vaxt tənliyinin yavaş, dövri dəyişmələrə məruz qaldığını müəyyən etmişdir. Mart və sentyabr bərabərliklərinin baş vermə vaxtını dəqiqliklə ölçməsi ona bərabərliklərin presessiyası üçün ildə 54,5 bucaq saniyəsi və ya 66 il ərzində 1 dərəcə nəticəsini əldə etməyə imkan vermişdir. O, bu hadisənin Günəşin zodiak bürcləri boyunca illik görünən hərəkətini dəyişdirdiyini başa düşmüşdür.

Bununla belə, hərəkətsiz Yer və geosentrik dünya modeli ideyalarına sadiq qalan Bəttani öz müşahidələrinin arxasında duran fiziki səbəbləri və kəşflərinin elmi əhəmiyyətini tam şəkildə izah edə bilməmişdir.

 Riyaziyyat 

Riyaziyyat sahəsində Bəttaninin ən mühüm töhfələrindən biri həndəsi hesablamalarda sinus və tangens funksiyalarının, xüsusilə sferik triqonometriya funksiyalarının tətbiqini genişləndirməsi olmuşdur. Bu yanaşma Ptolemeyin istifadə etdiyi həndəsi vətər üsullarını əvəz etmişdir. Bəttaninin metodları öz dövrünə qədər inkişaf etdirilmiş ən mürəkkəb riyazi üsullar sırasında yer almışdır. O, triqonometriyanın həndəsi xord üsullarına nisbətən üstünlüyünü dərk etmiş və sferik üçbucağın tərəfləri ilə bucaqları arasında mövcud olan əlaqəni başa düşdüyünü nümayiş etdirmişdir. Bu, müasir dövrdə belə izah olunur:

Bəttani bir sıra triqonometrik əlaqələr yaratmışdır:

, burada .

Bəttani həmçinin, bu tənliyi həll etmişdir:
,

Bunun nəticəsində o, bu formulanı kəşf etmişdir:

Bəttani İran astronomu Həbəş Həsibim tangens ideyasından istifadə etmiş, tangens və [[kotangens]Ç üçün cədvəllərin hesablanması və tərtibi məqsədilə tənliklər işləyib hazırlamışdır. O həmçinin, bu funksiyaların qarşılıqlı tərs funksiyalarını — sekans və kosekansı müəyyən etmiş və 1°-dən 90°-yə qədər hər dərəcə üçün ilk kosekans cədvəlini tərtib etmişdir. O, bu cədvəli günəş saatında yaranan kölgəyə istinadən "kölgələr cədvəli" adlandırmışdır.


Bu triqonometrik münasibətlərdən istifadə edən Bəttani müsəlmanların gündəlik beş vaxt namaz zamanı üz tutduqları istiqaməti — qibləni müəyyən etmək üçün tənlik tərtib etmişdir. Onun qurduğu tənlik Yer kürəsinin sferik formasını nəzərə almadığından tam dəqiq istiqamət vermirdi. İstifadə etdiyi münasibət yalnız Məkkədə və ya ona yaxın ərazilərdə yerləşən müşahidəçilər üçün kifayət qədər dəqiq nəticə verirdi, lakin buna baxmayaraq, həmin üsul dövründə geniş yayılmışdır. Bəttaninin  üçün tərtib etdiyi tənlikdə bir yerin Məkkəyə doğru istiqamət bucağı aşağıdakı kimi verilmişdir:

Burada  Məkkə ilə müəyyən nöqtənin uzunluq mövqeyi arasındakı fərq,  Məkkə ilə müəyyən nöqtənin enlik mövqeyi arasındakı fərqdir.

Bəttaninin tənliyi tətbiqindən təxminən bir əsr sonra ensiklopedik alim Biruni tərəfindən ümumiləşdirilmiş daha dəqiq üsullarla əvəz olunmuşdur. Biruni müxtəlif metodları bir araya gətirmiş, Bəttaninin tənliyindən əldə edilə bilən nəticələrdən daha dəqiq nəticələr vermişdir.

Triqonometriyaya dair "Təcrid üsul tərkib əl-cüyub" () adlı kiçik həcmli bir əsər də məlumdur. Bu əsər Almaniya şərqşünası Karl Brokkelmann tərəfindən bir vaxtlar İran astronomu Kuşyar ibn Ləbbanın adına aid edilmişdir, lakin bunun sonradan onun Bəttaninin zicinin bir fraqmenti olduğu müəyyən edilmişdir. Əlyazma İstanbulda "MS Carullah 1499/3" şifrəsi ilə qorunur. Bununla belə, əsərin Bəttaniyə aidiyyəti ilə bağlı şübhələr mövcuddur. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, o, əsərin adında sinuslar üçün "əl-cüyub" terminini işlətməzdi.

 Əsərləri 
 Kitab əz-Zic əş-Şabi 

Bəttaninin təxminən 900-cü ilə aid edilən "Kitab əz-Zic əş-Şabi" ( və ya ; ) əsəri Ptolemey ənənəsinə əsaslanan, hindu və ya Sasani astronomiyasının təsirindən, demək olar ki, kənarda qalmış ən qədim mövcud zic hesab olunur. Əsərdə Ptolemeyin buraxdığı səhvlər düzəldilmiş, üfüqi və şaquli günəş saatları, trikvetrum, divar aləti və kvadrant kimi müşahidə alətləri təsvir edilmişdir. İbn Nədim qeyd etmişdir ki, Bəttaninin zici iki fərqli redaksiyada mövcud olmuş, ikinci redaksiya birincidən daha mükəmməl sayılmışdır. Qərb mənbələrində bu əsər bəzən "Sabii cədvəlləri" adı ilə də tanınmışdır.

57 fəsildən və əlavə cədvəllərdən ibarət olan əsərin bir əlyazması (Eskorial kitabxanasında saxlanılan "árabe 908") XII və ya XIII əsrdə Əndəlüsdə köçürülmüşdür. Qərbi Avropanın digər kitabxanalarında da natamam nüsxələr mövcuddur. Kitabın böyük hissəsi əlavə edilmiş cədvəllərdən istifadə qaydalarına həsr olunmuşdur. Bəttani "Əl-Məcisti" əsərinin süryani dilindən edilmiş ərəb dilinə tərcüməsindən istifadə etmiş və az sayda xarici termin işlətmişdir. O, bəzi məlumatları birbaşa Ptolemeyin "Hazır cədvəllər" əsərindən götürmüş, eyni zamanda öz müşahidələrinə əsaslanan yeni məlumatlar əlavə etmişdir. 880 ulduzu əhatə edən ulduz cədvəli, "Əl-Məcisti" əsərində verilmiş ulduzların təxminən yarısını əhatə etmişdir. Bu cədvəl Ptolemeyin ulduz uzunluqlarına düzəliş edilməsi yolu ilə tərtib olunmuşdur ki, bu fərqlər müasir elmdə presessiya ilə izah edilir.

"Kitab əz-Zic əş-Şabi" əsərinə əsaslanan digər ziclər Kuşyar ibn Ləbban, Əli ibn Əhməd Nəsəvi, Əbu Rəşid Danişi və İbn Kəmməd tərəfindən tərtib edilmişdir.

Əsərin ərəb dilindən latın dilinə ilk tərcüməsi İngiltərə astronomu Kettonlu Robert tərəfindən hazırlanmış, lakin bu tərcümə indiki dövrə gəlib çatmamışdır. 1134–1138-ci illər arasında İtaliya astronomu Tivolili Platon tərəfindən hazırlanmış latın dilinə tərcüməsi vasitəsilə orta əsr Avropa astronomları Bəttaninin əsərləri ilə yaxından tanış olmuşdular. Bu tərcümə "De motu stellarum" () adı ilə tanınmışdır. XIII əsrdə Kastiliya kralı X Alfonsonun göstərişi ilə əsər ərəb dilindən ispan dilinə də tərcümə edilmiş, həmin əlyazmanın bir hissəsi indiki dövrə qədər qorunmuşdur.

Zic XII əsrin əvvəllərinədək geniş istifadə olunmuşdur. XI əsrə aid, lakin hazırda itmiş bir zic Nəsəvi tərəfindən tərtib edilmişdir. Onun Bəttaninin əsərinə əsaslandığı Günəş və planet apoqonlarının uzunluqlarına dair uyğun göstəricilərdən aydın olur. Nəsəvi gənclik illərində Bəttaninin zicindən əldə etdiyi məlumatlara əsasən astronomik cədvəllər hazırlamış, lakin sonradan həmin məlumatların daha dəqiq hesablamalarla əvəz olunduğunu müəyyən etmişdir.


1436-cı ildə hərəkətli çap üsulunun ixtirası astronomik əsərlərin daha geniş yayılmasına şərait yaratmışdır. "Kitab əz-Zic əş-Şabi" əsərinin latın dilinə tərcüməsi 1537-ci ildə Nürnberqdə astronom Regiomontan tərəfindən çap edilmiş və bununla Bəttaninin müşahidələri astronomiyada elmi inqilabın başlanğıcı dövründə daha əlçatan olmuşdur. Zic 1645-ci ildə Bolonyada yenidən nəşr edilmişdir. Orijinal sənəd Roma şəhərində yerləşən Vatikan Apostol Kitabxanasında qorunur.

Latın dilində tərcümələr, o cümlədən 1537-ci il çap olunması zicin Avropa astronomiyasının inkişafına mühüm təsir göstərməsinə səbəb olmuşdur. "əz-Zic əş-Şabi"nin bir fəsli ayrıca əsər kimi də yayılmışdır və "Kitab təhqiq əqdar əl-ittisalat bi-həsəb ürud əl-kəvakib" () adı ilə tanınmışdır.

Bəttaninin əsəri 1899-cu, 1903-cü və 1907-ci illərdə İtaliya şərqşünası Karlo Alfonso Nallino tərəfindən üç cilddə nəşr edilmişdir. O, nəşrə "Al-Battānī sive Albatenii opus astronomicum: ad fidem codicis Escurialensis Arabice editum" adını vermişdir. Nallinonun latın dilində hazırlanmış bu nəşri orta əsr islam astronomiyasının müasir elmi tədqiqinin əsasını təşkil etmişdir.

 Mərifət mətali əl-büruc 

"Kitab mərifət mətali əl-büruc fi ma bəynə ərba əl-fələk" ({) adlı əsər, ehtimal olunur ki, zodiak bürcləri ilə bağlı hesablamalara həsr olunmuşdur. Bu əsər İbn Nədimin yazılarında xatırlanmış və böyük ehtimalla Bəttaninin zicinin 55-ci fəsli ilə eyni məzmunlu olmuşdur. Əsər astrologiyada "ət-təsyir" (istiqamətləndirmə) adlanan məsələnin həlli üçün zəruri olan hesablama üsullarını təqdim etmişdir.

 Digər əsərləri 
 "Kitab fi dəlail əl-qiranat vəl-küşufat" () Saturn və Yupiterin islamın ilk dövrlərində baş vermiş qovuşmaları ilə əlaqədar ulduz falı və astrologiyaya dair traktat olmuşdur. Bu əsərin mövcud əlyazması Ankara Universitetinin İsmayıl Saib Kitabxanasında saxlanılır.
 "Şərh kitab əl-ərbəə li-Bətləmiyus" () Daninin versiyasında mövcud olan "Kitab əl-Ərbə məqalət" əsərinə yazılmış şərh olmuşdur. Bəttani burada daha əvvəl yazdığı iki traktatı xatırlatmışdır ki, bunların da "əz-Zic əş-Şabi"nin iki fəsli ilə eyni olduğu ehtimal edilir. Əsərin əlyazmaları Berlin "Spr. 1840 (Ahlwardt № 5875)" və Eskorial "árabe 969/2" şifrələri altında qorunur.
 "Ərbə məqalət" () Ptolemeyin "Quadripartitum de apotelesmatibus e judiciis astrorum" adı ilə tanınan və "Tetrabiblos" kimi məşhur olan əsərinə yazılmış şərh olmuşdur. X əsr ensiklopedisti İbn Nədim "Kitab əl-Fihrist" əsərində Bəttanini bu əsərə şərh yazmış müəlliflər sırasında qeyd etmişdir.
 "Mərifət mətali əl-büruc" () adlı digər bir əsər də onun adına aid edilir.
 "Kitab fi miqdar əl-ittisalat" () səma kürəsinin dörd "dörddəbir hissəsi" ilə bağlı astroloji traktat olmuşdur.

 İrsi 

 Orta əsrlər 

"əz-Zic əş-Şabi" orta əsr islam astronomları arasında böyük şöhrət qazanmışdır. Ərəb ensiklopedik alimi Biruni "Cəla əl-əzhən fi zic əl-Bəttani" () adlı, hazırda itmiş bir əsər yazmışdır.

Bəttaninin fəaliyyəti Qərbdə elmin və astronomiyanın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun əsərləri tanındıqdan sonra orta əsr Avropa astronomları və intibah dövrü alimləri tərəfindən istifadə edilmişdir. O həmçinin, Avraam ibn Əzra və Levi ben Gerşom kimi yəhudi ravvinləri və filosoflarına təsir göstərmişdir. XII əsr alimi və orta əsr yəhudi düşüncəsinin aparıcı nümayəndəsi Musa ibn Meymun da Bəttaninin əsərlərini diqqətlə izləyənlərdən olmuşdur. "əz-Zic əş-Şabi"nin ivrit dilində nəşrləri XII əsrdə katalon astronom Avraam bar-Hiyya və XIV əsrdə Fransa riyaziyyatçısı İmanuil ben Yakov Bonfis tərəfindən hazırlanmışdır.

Kopernik Merkuri və Veneranın orbitlərini müzakirə edərkən “hərranlı Əl-Bəttani”yə istinad etmişdir. O, ulduz ilinin uzunluğu ilə bağlı öz nəticələrini Bəttani, Ptolemey və IX əsr alimi Sabit ibn Kurra ilə əlaqələndirilən göstəricilərlə müqayisə etmişdir. Bəttaninin müşahidələrinin dəqiqliyi Koperniki kainatın heliosentrik quruluşu ilə bağlı ideyalarını inkişaf etdirməyə təşviq etmişdir. Kopernik inqilabını başlatmış "De revolutionibus orbium coelestium" əsərində Bəttaninin adı 23 dəfə çəkilmişdir.

 XVI–XVII əsrlər 

Bəttaninin cədvəllərindən alman riyaziyyatçısı Xristofer Klavius Yuli təqviminin islahı zamanı istifadə etmiş, bu islahat nəticəsində 1582-ci ildə Qriqorian təqvimi qəbul edilmişdir. Tixo Brahe, Covanni Battista Riççioli, İohann Kepler və Qalileo Qaliley kimi astronomlar da Bəttaninin müşahidələrinə istinad etmişlər. Onun Günəş orbitinin eksentrisiteti üçün əldə etdiyi, demək olar ki, tam düzgün nəticə həm Kopernikin, həm də Brahenin müəyyən etdiyi göstəricilərdən daha dəqiq olmuşdur.

Ay səthində yerləşən Albateqni krateri XVII əsrdə onun şərəfinə adlandırılmışdır. Ayın Yerə yaxın tərəfinin bir çox kraterləri kimi, bu ad da Riççiolinin 1651-ci ildə tərtib etdiyi və sonradan standartlaşdırılmış nomenklatura sisteminə daxil edilmişdir.

1690-cı illərdə İngiltərə fiziki və astronomu Edmund Halley Tivolili Platonun Bəttaninin zicinə əsaslanan latın tərcüməsindən istifadə edərək Ayın hərəkət sürətinin artdığını ehtimal etmişdir. Halley Bəttaninin Rəqqədə yerləşən rəsədxanasının mövqeyini müəyyənləşdirmək məqsədilə Günəşin meylliyi, ardıcıl payız bərabərlikləri arasındakı interval və Rəqqə ilə [[Antakya][dan müşahidə edilmiş bir sıra Günəş və Ay tutulmaları barədə hesablamalardan istifadə etmişdir. Bu məlumatlar əsasında Halley 881-ci, 882-ci, 883-cü, 891-ci və 901-ci illər üçün Ayın orta hərəkətini və mövqeyini müəyyən etmişdir. Nəticələri şərh etmək üçün o, Rəqqənin dəqiq coğrafi mövqeyini bilməyə ehtiyac duymuş və Hələbin enliyi ilə bağlı qəbul olunmuş göstəricini düzəltdikdən sonra bunu müəyyənləşdirmişdir.

 XVIII əsrdən müasir dövrə qədər 

Bəttaninin tutulmalarla bağlı müşahidələrindən İngiltərə astronomu Riçard Dunthorn Ayın orbitində sürət artımı üçün göstərici hesablamaq məqsədilə istifadə etmiş, Ay uzunluğunun hər əsrdə 10 bucaq saniyəsi dəyişdiyi nəticəsinə gəlmişdir.

Bəttaninin məlumatları müasir dövrdə də geofiziklər tərəfindən istifadə olunmaqdadır.

 Qeydlər 

 Mənbə 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 





  (PDF version)




















 əz-Zic əş-Şabi 
 Əlyazmalar 
  – Gerard of Abbeville Manuscript: Latin 16657 ()
 13761475 – Manuscript:Vat.lat.3098 ()
 14th century – Manuscript Latin 7266 ()

 XIX–XX əsrlər 

 Əlavə ədəbiyyat 



Kateqoriya:Ərəb astronomlar
Kateqoriya:IX əsr riyaziyyatçıları