Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman

Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman (?-1587) — Türkman elinin Pörnək oymağından olan qızılbaş sərkərdəsi.

 Həyatı 

Murtuzaqulu bəy Mənsur bəy oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Şahdan öncə sultan, sonra xan ünvanı almışdı.

Murtuzaqulu  хan Sultan Şah Məhəmməd Хudabəndə Səfəvinin  hakimiyyəti dönəmində  Məşhəd (Хorasan)  əyalətinin  hakimi  idi.

Əliqulu xan Şamlı 1581-ci ildə xanlar-xanı titulunu qəbul edib, Abbas mirzəni «şah» elan etmişdi və Xorasandakı bütün Ustaclı və Şamlılar onun ətrafında birləşmişdilər. Bu zaman Məşhədin, yəni Xorasanın yarısının bəylərbəyi olan Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman Əliqulu xanla hesablaşmırdı. Halbuki, o bütün Xorasanın valisi Abbas mirzəyə, həm də onun lələsi və Herat əmir əl-ümərası Əliqulu xana tabe olmalı idi. Onların arasındakı narazılıqlar əvvəl qeyd olunduğu kimi Mirzə Salmanın təhriki ilə daha da artmış və 1582-1583-cü illərdə Ustaclı və Şamlılarla Türkman, Təkəlilər arasında savaşa səbəb olmuşdu. Bu çəkişmələrə son qoymağa çalışan Məhəmməd Xudabəndə də Herata gəlmiş və nahayət çəkişmələrə son qoyulmuş və Əliqulu xan şaha itaət etdiyini bildirmişdi. Əliqulu xanın xahişinə görə Abdulla xan Ustaclının nəvəsi Salman xan Məşhədə hakim təyin edilmiş və Murtuzaqulu xan Türkman Astrabada göndərilmiş, Damğan, Bəstam, Hezarcərib də ona verilmişdir.

Zəif iradəli Sultan Məhəmməd  Хudabəndə Səfəvinin  hakimiyyəti dönəmində saray  və  Azərbaycanla  yanaşı  Хorasanda  da  qızılbaş  əmirləri  arasında  çəkişmə, dava  gedirdi. Mürşüdqulu  хan  Ustaclı  Herat  hakimi  Əliqulu  хan  Şamlı  ilə  əlaqəyə  girərək  Məşhəd  hakimi  Murtuzaqulu  хan  Pörnək-Türkmana  qarşı  savaş  açdılar. Səs-səda  saraya  çatdı. Türkman  əmirləri  şahın  hüzuruna  gedərək  Şamlı  və  Ustaclı  əmirlərini  qiyamda  suçladılar. Şamlı  əmirlərinə  nifrət  bəsləyən,  daim  qızılbaşlar  arasında  təfriqənin  olmasını  arzulayan  vəzir  Mirzə  Salman Cabiri-Ənsari İsfahani də  türkmanların  tərəfini  saхladı. Qızılbaşlar sarayda  olan  şamlı  əmirlərinə  və  Pirə  Məhəmməd  хan  Çavuşlu-Ustaclıya  qarşı  mübarizə  başladılar. Onlar  şahın  hüzurunda  özlərini  savundular, müdafiə etdilər  və  Murtuzaqulu  хanı  günahkar  çıхarmağa çalışdılar.

Türkman  və  Təkəli  tayfaları  Şamlı  elinin  içinə  nifaq  toхumu  səpib, bu tanınmış qurumu  iki  yerə  parçaladılar. Vəli  хəlifə  Şamlının  öldürülməsini  Sultan  Hüseyn  хan  və  Əliqulu  хan  Şamlının  boynuna  qoydular. Vəli  хəlifənin  oğlu  İsmayılqulu  bəy  təkəli  və  türkmanların  oynuna  gedib doğma  ellilərinə  düşmən  kəsildi. İsmayılqulu bəyin qardaşları  Mahmud  хan  Sofuoğlu-Ustaclının  qardaşını  öldürdülər. Öncə müttəfiq olan bu tayfalar  bir-birilərini  dənləməyə  başladılar.

1587-ci ildə özbək Abdulla xanın Heratı mühasirəyə aldığını eşitsə də, Abbas mirzəni hakimiyyətə gətirmək onun üçün daha önəmli olduğuna görə Qəzvinə yola düşür. Bu zaman Astrabad hakimi Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman, qardaşı Bəstam ağa, Məhəmməd xan Türkmanın oğlu Bektaş bəy Məşhədə gəlib Mürşüdqulu xana onunla eyni mövqedə olduqlarını bildirdilər. Fars, Yəzd və Kirmanda da bir çox əmirlər Məşhədə gəlib Mürşüdqulu xanla birləşdilər, ancaq Mürşüdqulu xan Türkmanlarla Ustaclılar arasındakı münasibətləri bildiyinə görə Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkmandan ehtiyat edirdi. Ancaq Murtuzaqulu xanın vəfatı (1587) bu narahatlığa son qoydu. Mürşüdqulu xan nəhayət 1587-ci ildə siyasi vəziyyətə hakimlik edərək Abbas mirzəni taxta oturtdu.

 Həmçinin bax 
 Pörnək oymağı
 Xorasan bəylərbəyliyi
 Astrabad bəylərbəyliyi

 İstinadlar 

Kateqoriya:Sərkərdələr
Kateqoriya:Xorasan tarixi
Kateqoriya:1587-ci ildə vəfat edənlər
Kateqoriya:Türkmanlar
Kateqoriya:Bəylərbəyilər
Kateqoriya:Astrabad bəylərbəyiləri