Aporiya

Aporiya ( – “çıxış yolu olmamaq”, “çətinlik”, “çaşqınlıq”) fəlsəfədə və ritorikada həll olunmamış məntiqi çətinlik, paradoksal vəziyyət və ya idrakın dayanma nöqtəsini ifadə edən anlayışdır. Termin  (inkar bildirən ön şəkilçi) və  (“yol”, “çıxış”) sözlərindən yaranmışdır və hərfi mənada “yolsuzluq”, “çıxışsızlıq” deməkdir.

Aporiya xüsusilə Qədim yunan fəlsəfəsində dialektik araşdırmanın mühüm mərhələsi kimi istifadə edilmişdir.

 Qədim yunan fəlsəfəsində 
Aporiya anlayışı ən çox Sokratın dialoqları ilə əlaqələndirilir. Platonun erkən dialoqlarında Sokrat müsahiblərinin anlayışlarını sorğulayaraq onları aporiya vəziyyətinə gətirirdi. Bu mərhələdə iştirakçı əvvəlki inam və təriflərinin qeyri-kafi və ya ziddiyyətli olduğunu anlayır, nəticədə “bilmədiyini bilmə” vəziyyətinə çatırdı. Bu üsul Sokrat üsulunun əsas elementlərindən biri hesab olunur.Lawlor, L., Jacques Derrida, Stanford Encyclopedia of Philosophy, updated on 27 August 2021, accessed on 6 January 2025

Aristotel isə aporiyanı fəlsəfi araşdırmanın başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirmişdir. O, “Metafizika” əsərində aporiyaların sistemli şəkildə toplanmasını və təhlilini təklif edirdi.

Aporiya həmçinin Pirronizm və digər skeptisizm cərəyanlarında mühüm rol oynamışdır. Skeptiklər ziddiyyətli arqumentlər vasitəsilə aporiya yaradaraq mühakimənin dayandırılmasına nail olmağa çalışırdılar.

 Ritorikada və ədəbiyyatda 
Ritorikada aporiya danışanın və ya müəllifin şübhə və ya tərəddüd ifadə etməsi kimi təqdim olunur.

Ədəbiyyatda və xüsusilə müasir tənqid nəzəriyyəsində aporiya mətnin daxili ziddiyyətlərini və çoxmənalılığını göstərmək üçün istifadə olunur. Dekonstruksiya istiqamətində, xüsusən Jak Derridanın işlərində aporiya anlayışı mətndə sabit və yekun mənanın mümkünsüzlüyünü vurğulamaq üçün tətbiq edilmişdir.

 Həmçinin bax 
 Paradoks
 Dialektika
 Sokrat üsulu
 Epoxe
 Skeptisizm

 İstinadlar 

 Mənbə  

 Vasilis Politis (2006). "Aporia and Searching in the Early Plato" in L. Judson and V. Karasmanis eds. Remembering Socrates. Oxford University Press.


Kateqoriya:Fəlsəfi terminlər
Kateqoriya:Paradokslar
Kateqoriya:Ritorik fiqurlar