Cozef Kotten

Cozef Çeşir Kotten (; 15 may 1905, Virciniya, ABŞ — 6 fevral 1994, Kaliforniya, ABŞ) — ABŞ aktyoru, Hollivud səviyyəsində ilk uğurlarını 1940-cı illərin əvvəllərində "Vətəndaş Keyn", "Şübhə kölgəsi" və "Sevgi məktubları" filmlərilə əldə etmişdir.

 Erkən həyatı 
Cozef Çeşir Kotten 15 may 1905-ci ildə Pitersberqdə anadan olmuşdur. Kotten Vaşinqtondakı Hikman aktyorluq məktəbini bitirdikdən sonra bir müddət reklam agenti işləmişdir. Sonrakı işi teatr tənqidçisi olduğuna görə, Kotten tez-tez teatr quruluşlarında iştirak edirdi. Əvvəlcə Virciniyada, sonralar isə Nyu-Yorkda ilk dəfə aktyor kimi özünü sınamışdır.

 Orson Uellslə əməkdaşlıq 
Cozef Kotten 1930-cu ildə Brodveydə debüt edərkən yaradıcılığa yeni başlamış aktyor və rejissor Orson Uellslə tanış olmuşdur. Sonradan bu tanışlıq onları ən yaxın dosta çevirmişdi. 1937-ci ildə Kotten Uellsin teatr şirkətinə gedir və orada "Başmaqçının bayramı" və "Yuli Sezar" tamaşalarında baş rolları ifa edir. Onların əməkdaşlığı teatrla məhdudlaşmırdı. 1938-ci ildə Kotten onun "Dünyaların müharibəsi" radio tamaşasında uğurlu rol ifa etmişdi. Bu işdə iştirakı "RKO Pictures" kinostudiyasının diqqətini cəlb edir və studiya elə həmin ildə aktyorla müqavilə imzalayır.
Bir ildən sonra Kotten Orson Uellsin "Həddindən artıq Conson" filmində çəkilməklə böyük ekranda debüt etdi. Film Uilyam Jillettin eyniadlı komediyası əsasında çəkilmişdi. 1939-cu ildə aktyor yenidən Brodveyə qayıdır və orada Filip Barrinin "Filadelfiya əhvalatı" tamaşasında çıxış edir. 1940-cı ildə Orson Uells "Vətəndaş Keyn" kult filminin çəkilişlərinə başlayır. Beləliklə, Cozef Kotten həmin filmə dəvət alır və orada Cededay Liland rolunu ifa edir. ABŞ kino tənqidçilərinin sərt mövqeyinə baxmayaraq, film 1940-cı illərin ən parlaq dramlarından birinə çevrildi.

Uzun illər Uellslə dostluq münasibətlərini qoruyub saxlayan Kotten 1942-ci ildə onun daha bir filmində göründü. Bu "Möhtəşəm Embersonlar" filmi idi. Bundan bir il əvvəl isə, onlar Riçard Kollins və Ben Hektlə birlikdə "Qorxuya səyahət" filminin ssenarisini yazmışdılar. Həmin filmdə də Kotten əsas rollardan birini oynamışdı. Uells və Kotten əməkdaşlığının sonuncu böyük nümunəsi kimi 1949-cu ildə çəkilmiş "Üçüncü adam" nuar filmini misal göstərmək olar.

 Hollivud fəaliyyəti 
Cozef Kottenin kino yaradıcılığının əsas xətti onun təkcə Orson Uellslə əməkdaşlığı ilə məhdudlaşmır. Aktyor bundan başqa Alfred Hiçkokun "Şübhə kölgəsi" triller filmində (1943) qatil Çarli və Corc Kyukorun "Qaz işığı" filmindəki (1944) Brayan Kameron kimi fərqli rolları ifa edərək Hollivudda özünü universal aktyor kimi təsdiq etmişdi. 1940-cı illərin ortalarında mütəmadi olaraq tanınmış aktrisa Cennifer Cons onunla filmlərdə tərəf-müqabil olurdu. Onlar "Siz gedəndən" (1944) hərbi dramında, "Sevgi məktubları" (1945) romantik dramında, "Günəş altında duel" (1946) vesternində və "Cenninin portreti" (1948) fantastik filmlərində birlikdə çəkilmişdilər. Həmin onilliyin sonunda aktyor yenidən Hiçkokdan dəvət alır və bu dəfə onun "Oğlaq nişanəsi altında" (1949) filmində şübhəli keçmişi olan Avstraliyalı mülkədar rolunda çəkilir.

1950-ci illərin gəlişi Cozef Kottenə "Sentyabr fırıldağı" (1950) filmindəki Devid Lourens, eləcə də Merilin Monro ilə tərəf-müqabil olduğu "Niaqara" nuar filmindəki Corc Lumis rollarını qazandırır. Onilliyin ortalarında aktyor böyük ekranı televiziyaya dəyişdi. Orada Kottenin şəxsi şousu efirə çıxırdı. 1950-ci illərin sonunda o, "Şərin möhürü" filminə çəkilməklə yenidən böyük ekranda görünür. Beləliklə, bir daha Orson Uellsin filmində rol alan aktyor bu dəfə epizodda iştirak edir. Ardınca isə Jül Vernin əsəri əsasında çəkilmiş "Aydan Yerə" filmində Viktor Barbiken rolunu ifa edir.

1960-cı ilin əvvəlində Cozef Kottenin ilk həyat yoldaşı Lenor Kipp leykemiyadan vəfat edir. Onlar hələ 1931-ci ildə ailə qurmuşdular. Elə həmin ildə aktyor ikinci dəfə aktrisa Patrisiya Medina ilə evlənir. 1964-cü ildə təxminən artıq 10 illik ikinci plan aktyoru kimi çıxış edən aktyor Robert Oldricin "Sakit ol, sakit ol, mehriban Şarlotta" trillerində aktrisalar Bett Deyvis və Oliviya de Hevillendlə yanaşı, baş rollardan birinə çəkilir. Artıq həmin onilliyin bir hissəsinə çevrilmiş aktyor kinoda çəkilişlərini davam etdirir. Bundan başqa həm də televiziyada "Ed Sallivanın şousu"nda xüsusi qonaq kimi iştirak edirdi.

 Sonuncu rollar 
Cozef Kotten artıq 1970-ci illərdə tamamilə ikinci dərəcəli aktyora çevrilir və "Tora! Tora! Tora!" (1970), "Dəhşətli həkim Faybs" (1971), "Yaşıl soylent" (1973), eləcə də "Aeroport-77" (1977) filmlərinə çəkilir. "Aeroport-77" filmində onunla yanaşı, Cek Lemmon, Ceyms Stüart, Kristofer Li və Oliviya de Hevillend kimi bir sıra məşhur Hollivud ulduzları da iştirak edirdi. Aktyorun sonuncu yaddaqalan obrazı "Cənnətin darvazası" (1980) vesternində ifa etdiyi Reverand rolu olur. Lakin film tamaşaçıların və tənqidçilərin mənfi rəylərinə məruz qalır. Nəticədə cəmi bir həftədən sonra prokatdan çıxarılır. Buna baxmayaraq, film "Oskar" mükafatına namizəd oldu və Kann kinofestivalının Qızıl Palma Budağı da daxil olmaqla, bir neçə mükafata layiq görüldü.

1981-ci ildə 75 yaşlı aktyor, peşə fəaliyyətini başa vurdu. Bundan sonra o, həyat yoldaşı Patrisiya ilə birlikdə Kaliforniya ştatının Vestvud şəhərciyindəki evində məskunlaşaraq hər kəsdən uzaqlaşdı.

1987-ci ildə aktyorun tərcümeyi halı dərc olunur. Bu cəmiyyət arasında böyük marağa səbəb olur və elə həmin an bestsellerə çevrilir.

Cozef Kotten 6 fevral 1994-cü ildə boğaz xərçənginin ağırlaşmış formasına çevrilən sətəlcəm xəstəliyindən vəfat etmişdir. Onun övladı yox idi, yalnız ikinci nikahından bir ögey qızı vardı. Aktyor Virciniya ştatının Pitersberq şəhərində dəfn olunmuşdur.

 Maraqlı faktlar 
Aktyorluq fəaliyyətinin geniş əhatə dairəsində olmasına və klassika hesab edilən bir çox kinofilmlərdə çəkilməsinə baxmayaraq, Cozef Kotten heç vaxt "Oskar"a və ya digər nüfuzlu kino mükafatlarına namizəd göstərilməmişdir. Uzun illər çalışdığı karyerası boyu, onun yeganə mükafatı Volpi Kuboku olmuşdu. Kotten bu mükafata "Cenninin portreti" filmində ifa etdiyi rola görə 1949-cu il Venesiya Kino Festivalında layiq görülmüşdü.

Cozef Kotten Hollivudun "Şöhrət xiyabanı"nda ulduza malikdir.

2008-ci ildə "Mən və Orson Uells" filmi ekranlara çıxmışdır. Bu filmdə Cozef Kottenin obrazını Kanada aktyoru Ceyms Tapper oynamışdı.

 Filmoqrafiya 
İl Azərbaycanca adı  Orijinal adı  Rol1938  Həddindən artıq Conson    Ohastes Billinqs1941  Vətəndaş Keyn    Cededay Liland1941  Lidiya    Maykl Fitspatrik1942  Möhtəşəm Embersonlar    Yucin1943  Şübhə kölgəsi    Çarli1943  Qorxuya səyahət    Hovard Qrem1943  Onun vermədiyi    Bill Morli1944  Qaz işığı    Brayan Kameron1944  Siz gedəndən    leytenant Toni Uillett1944  Görüşənədək    Zaxari Morqan1945  Sevgi məktubları    Allen Kuinton1946  Günəş altında duel    Cess Makkenls1947  Fermerin qızı    Qlenn Morli1948  Cenninin portreti    İben Adams1948-1971  Ed Sallivanın şousu    qonaq1949  Üçüncü adam    Holli Martins1949  Oğlaq nişanəsi altında    Sem Flaski1949  Meşə tərəfdə    Lüis Molin1950  Qərbin iki bayrağı    Kley Taker1950  İradəsiz, qərib gəzinti    Kris Heyl1950  Sentyabr fırıldağı    Devid Lourens1950  Yerə gələn    hekayəçi1951  Yarımələk    Con Reymond1951  Pekin ekspressi    Maykl Baxlin1951  Bəhanə edən adam    Düpin1952  Otello    senator1952  Hüdudsuz itaətsizlik    Kirk Denbou1952  Möhkəm tələ    Cim Osborn1953  Misir    hekayəçi1953  Niaqara    Corc Lumis1953  Qatilin təsviri    Vitni Kameron1954  Brilyant yubileyin işıqları    özü1954-1955  Brodveyin ən yaxşıları    Den Makkorn1955  Xüsusi çatdırma    Con Adams1955  Alfred Hiçkok təqdim edir    Uilyam Kalleu1955-1956  Ulduz səhnəsi    Aleksandr Holms1956  Butulkanın dibi    P. M.1956  Ford teatrı    Con Eşbörn1956  Qatil sərbəstdir    Sem Vaqner1957  Hellidey möhürü    Deniel Hellidey1957  Telefon zamanı    Cozef P. Fiff1958  Şübhə    Qreqq Keri1958  Alfred Hiçkok təqdim edir    Toni Quld1958  Şərin möhürü    detektiv1958  Aydan Yerə    Viktor Barbiken1959  Alfred Hiçkok təqdim edir    Kurtni Masterson1960  Qırmızı geyimli mələk    Havtorn1960  Şah və mat    doktor Corc Mallinson1961  Sonuncu qürub    Con Brekenric1961  Avtobus dayanacağı    professor Uilrayt1962  Müqəddəslər və müqəssirlər    Preston Kuper1963  Böyük macəra    Mihan1964  Sakit ol, sakit ol, mehriban Şarlotta    Drü Beyliss1965  Böyük Siu qırğını    Markus Rino1965  Pul tələsi    doktor Van Tilden1965  Avaralar    Templ Kordin1966  Oskar    Kennet H. Riqan1966  Qəddarlar    Conas1967  Böyük Kanyonun parıltısı    Cim Ouen1967  Brilyantların Ceki   1967  Bəziləri yaşaya bilər    Vudvard1968  Böyük İsgəndər    Antiqonus1968  Petuliya    cənab Danner1968  Ağ komanç    şerif Loqan1969  Sıfırıncı en dairəsi    Kreiq Makkenzi1970  Cırcırama    Morqan1970  Tora! Tora! Tora!    ABŞ hərbi naziri Henri Stimson1971  Dəhşətli həkim Faybs    doktor Vesalius1971  Qadın Frankenşteyn    Baron Frankenşteyn1972  Məhşər səyahəti    Ceyson1972  Qan baronu    Baron Otto fon KleyistAlfred Bekker1972  Elmi qumarbaz    Corc1973  İblisin qızı    Cadq Vezebay1973  Yaşıl soylent    Saymonson1973  Zərif tarazlıq    Harri1974  Saxta F   1975  Sindikat sadistləri    Paterno1975  Ağac avaralar    xəsis1976  Qaranlıqda pıçıltı    professor1977  Alatoranın son şüası    katib1977  Aeroport-77    Nikolas1978  Sakitlik və dünyanın təhlükəsizliyi    Foster Conson1978  Karvan    Krandall1978  Mükəmməl cinayət    Artur Dendi1979  Bədheybətlər adası    professor Ernest Marvin1979  Konkord məsələsi    Milland1979  Qayana: əsrin cinayəti    Riçard Qeybl1980  Ölü arabası    Volter Pritçard1980  Kazino    Ed Buker1980  Cənnətin darvazası    doktor Reverand1980  Yanlış    İvar Lanqrok1981  Yaşayan    keşiş

 İstinadlar 

 Mənbə 

 . New York: MovieMaker, archived 2007–06-18 from the original  at the Internet Archive. Retrieved 2013–08-29.
 Kneebone, John T., et al., eds. Dictionary of Virginia Biography (Richmond: Library of Virginia, 1998–), 3:478–481. ISBN 0-88490-206-4.

 Xarici keçidlər 

 The Joseph Cotten Pages  fan site
 1959–08-02 Joseph Cotten – Red Cloud Mesa (Audio file, 20 mins)
 Photographs and literature

Kateqoriya:ABŞ aktyorları
Kateqoriya:ABŞ ssenaristləri
Kateqoriya:Virciniyada doğulanlar
Kateqoriya:Kaliforniyada vəfat edənlər
Kateqoriya:Los-Ancelesdə vəfat edənlər
Kateqoriya:Kaliforniya ssenaristləri