Paduspanilər

Paduspanilər () — Təbəristanın Royan, Rüstəmdar, Nur və Kucur şəhərlərində 665-1598-ci illər arasında hökm sürən məhəlli bir xanədan.

 Tarixi 
Xanədanın qurucusu I Paduspanın atası Gavbara, Sasani hökmdarı III Yəzdigirdin Təbəristan valisiydi. Əməvi xəlifəsi Muaviyə dövründə Maskala bin Hübəyrə idarəsindəki islam ordusu Təbəristana yürümüş, fəqət müvəffəq ola bilməmişdi. Süleyman bin Əbdülməlik zamanında Yəzid bin Mühəlləb 98-ci ildə (716-17) Təbəristanın "ispəhbəd" unvanlı idarəçisiylə illik xərac və hədiyələr qarşılığında sulh bağladı. 105 (723/24) -cü ildə xanədanın başında II Paduspan vardı. Eyni ailədən Dabivənd xanədanının torpaqlarını da ələ keçirən II Paduspan qırx il hökm sürdü və ölümündən sonra yerinə oğlu Şəhriyar keçdi.

Abbasi xəlifəsi Əbu Cafər əl-Mənsur dövründə Əmir Əbül-Hasib və Ömər bin Ala dağlıq Deyləm bölgəsini istila etdilər (141/758-59). Təbəristanda Abbasilər dövründə ağır vergilər üzündən meydana gələn iki böyük üsyan qısa müddətdə yatırıldı. Daha sonra xanədanın başına Abdullah bin Vəndad Ümmid keçdi. Bu dövrədə Ələviyyə xanədanının qurucusu Dai əl-Kəbir Həsən əl-Ələvi Təbəristanı istila etdi (250/864). Abdullah otuz dörd il hökm sürdükdən sonra öldü və yerini əmizadəsi Əfridun bin Karin aldı. Onun qısa sürən hökmdarlığından sonra xanədanın başına oğlu III Paduspan keçdi.

Səffarilərin qurucusu Yaküb bin Leys Təbəristanı ələ keçirincə (260/873-741, III Paduspanı buraya vali təyin etdi. Ancaq Yaqubun bu əyalətdəki hakimiyəti dörd ay sürdü. Həsən əl-Ələvinin ölümündən sonra xanədanın başına, "dai əs-səğir" ləqəbi ilə məşhur olan qardaşı Məhəmməd keçdi. III Paduspanın ölkə¬ni on səkkiz il idarə etdikdən sonra ölümünə görə oğlu Şəhriyar ona xələf oldu. Samanilər, Məhəmməd bin Zeyd əl-Ələvinin öldürülməsindən 1287/900) sonra Təbəristana hakim oldular, İspəhbəd Şəhriyar da onlara itaət etdi. Şəhriyarın zamanında Məhəmməd bin Zeydin intiqamını almaq istəyən Nasır-Lilhak Həsən əl-Utruş, Təbəristana hakim olan Samaniləri məğlub edərək bölgəni itaət altına aldı (301/914).

Paduspanilərdən Əbü1-Fəzl Məhəmməd ilə Mazandaran hakimi Şəhriyar bin Dara arasındaki anlaşmazlıq savaşla sonuclandı. Məğlub olan Şəhriyar bin Dara bir müddət sonra Büveyhilərin yardımıyla Təbəristanın böyük bir qisminə hakim oldu. Paduspanilər daha sonra Büveyhilərin üstünlüyünü tanıdılar, zaman zaman da Səlcuqlulara tabe oldular. Nasırüddövlə Şərəfəddin Nasr bin Şəhrivəşin zərb etdirdiyi sikkələrdən, onun Səlcuqlu sultanı Məhəmməd Təpər və oğlu Sultan Mahmud bin Məhəmmədə tabe olduğu anlaşılır. Nasırüddövlə, "ostandar" ünvanını işlədən ilk Paduspani hökmdarıdır. Paduspanilərdən diqqəti çəkən hökmdarlardan biri də Şəhrivəş bin Həzarəsb idi. Şəhrivəşin ölümüylə (553/1158] yerinə qardaşı Keykavus (ö. 580/1184 |?]| keçdi. Onunla Bavəndilərdən Şah Qazi arasında anlaşmazlıq çıxdı və şiddətli savaşlar oldu. Keykavusun ölümüylə Royana Həzarəsb bin Şəhrivəş hakim oldu. Həzarəsb Bavəndilərdən Şah Ərdəşirə yenilincə, qardaşıyla bərabər Həmədanda olan İraq Səlcuqlu sultanı Toğrul bəyin yanına sığındı (təxmini 581/1185). Ancaq bir daha ölkəsinə dönməyə müvəffəq ola bilmədən öldü.

Şah Ərdəşir daha sonra Keykavusun nəvəsi Zərrinkəmər bin Cüstanı Royana hökmdar təyin etdi. Onun ölümü (12131 üzərinə yerinə oğlu Bisütun keçdi. Ona da uşaq yaşdakı oğlu Fəxrüddövlə Namavər xələf oldu (1223). Xarəzmşah Məhəmməd dövründə (1200-1220) Mazandaran və Təbəristan bölgələri Xarəzmşahlara bağlandı. Fəxrüddövlə Namavər (ö. 640/1242-43) Cəlaləddin Xarəzmşahın xidmətində oldu. Ölkəsinə dönüncə Royan və Deyləmanı hakimiyəti altına aldı. Paduspanilərdən Səhrakim bin Namavər (ö. 671 /1272-73), Hülaku xan ilə Abaqa xanın İrandakı istila hərəkətına qatıldı. Ancaq daha sonra Monqol ordusunu tərk edərək ölkəsinə çəkildi. Abaqa xan onun cəzalandırılması üçün Qazan Bahaduru göndərdi. Şəhrakim öncə qaçmağı düşündüysə də, sonra Qazan Bahadurdan üzr dilədi. Qazan Bahadur da hökmdarlığının davamı üçün Monqol xanından yarlıq aldı. Şəhrakimin yerinə keçən oğlu Fəxrüddövlə Şah Qazi adil və dindar bir hökmdardı, 701-ci (1302-ci) ildə ölüncə yerinə qardaşı Keyxosrov keçdi (1302-1313).

Paduspanilərdən Cəlalüddövlə İskəndər bin Ziyar dövründə Rüstəmdar, Gilan və Mazandaran bölgələrindəki xalqın çoxu Cəlalüddöviəyə tabe oldu. Cəlalüddövlə Kucur qəsəbəsini paytaxt olaraq qurdu. Buraya Qəzvindən gətirtdiyi bir çox adamla  Rey və Səhriyardan məşhur Türk və Monqol tayfalarını qəsəbənin müxtəlif yerlərinə əyləşdirdi. Bir əyləncə sırasında mühafizlərdən biri tərəfindən öldürülüncə (761/1359-60) yerinə qardaşı Fəxrüddövlə Şah Qazi, onun ölümündən (781 /1379) sonra da oğlu Adudüddövlə Qubad keçdi. Ancaq Adudüddövlənin hökmdarlığı qısa sürdü və 1381-ci ildəki bir savaşda öldürüldü. Daha sonra Paduspani taxtına Sadüddövlə Tus bin Ziyar keçdi. Əmir Teymur Təbəristana hakim olunca (1393) Paduspanilərdən Kəyumərs bin Bisütunu Nur qalasını idarəsiylə vəzifəyləndirdi. Ancaq bir müddət sonra Teymurlularla anlaşmazlığa düşdüysə də, nəticədə Şahrux mirzəyə elçilər göndərərək itaət ərz etdi və əlli il səltənətdən sonra 857-ci (1453-cü) ildə öldü. Onun ölümündən sonra oğullan Məlik Müzəffər, Məlik Kavus və Məlik İskəndər arasındakı mübarizə  Qaraqoyunlu hökmdarı Sultan Cahanşahın müdaxiləsiylə sona çatdı və ölkə torpaqlan bərabər olaraq bölündü.

Məlik Kavusun 871-ci (1467-ci) ildə ölümünə görə yerinə böyük oğlu Məlik Cahangir keçdi. Xanədanın mənsubları arasındaki mübarizə bu dövrdə də davam etdi. İskəndər 801-ci (1476-cı) ildə öldü. Paduspanilər bundan sonra da Kucur və Nurda iki əmirliyə bölünmüş olaraq varlıqlarını davam etdirdilər. Səfəvi hökmdarı I Şah Abbas dövründə hər iki qolun hakimiyətinə son verildi (1598).

 Paduspan hökmdarları 
 655-694 : I Paduspan
 694-723 : Xurzad
 723-762 : II Paduspan
 762-791 : I Şəhriyar ibn Paduspan
 791-822 : Vəndad Ümid
 822-855 : Abdulla ibn Vəndad
 855-??? : Fəridun ibn Karin
 ???-??? : III Paduspan
 ???-??? : II Şəhriyar ibn Paduspan
 887-899 : Həzar Sandan
 899-938 : III Şəhriyar ibn Cəmşid
 938-965 : Şəmsülmülk Məhəmməd
 965-??? : İstvəndad
 ????-???? : I Fəxrüddövlə Naməvar
 ????-1117 : I Həzarasp
 1117-1168 : Şəhrivəş
 1168-1184 : Keykaus
 1184-1190 : II Həzarasp
 1190-1209 : Bavəndilər sülaləsi işğalı
 1209-1213 : Zarrinkamar
 1213 -1223 :  Bisotun I
 1223-1242/1243 : Fakhr al-Dawla Namavar II
 Mort en 1242 : Hosam al-Dawla Ardashir
 1242- ???? : Eskandar I
 1242-1272 : Shahragim
 1272-1301 : Fakr-al-Dawla Namavar III Shah-Ghazi
 1301-1311 : Kai-Khosrow
 1311-1317 : Shams al-Muluk Mohammad
 1317-1324 : Nasir al-Din Shahriyar
 1324-1333 : Taj al-Dawla Ziyar
 1333-1359 : Eskandar II
 1359-1378 : Fakhr al-Dawla Shah-Ghazi
 1378-1379 : Azod al-Dawla Qobad
 1379-1391 : Mərəşilər sülaləsinin işğalı
 1391-1394 : Sa'd al-Dawla Tus
 1394-     : Eskandar III
 1399-1453 : Kayumarth I
 1453      : Kayumarth II

 Nur qolu 
 1453-1467 : Ka'us II
 1467-1499 : Jahangir I
 1499-1507 : Bisotun II
 1507-1550 : Bahman of Tabaristan
 1550-1576 : Kayumarth IV
 1582-1586 : Sultan Aziz
 1586-1593/1594 : Jahangir III

 Kocur qolu 
 1453-1476 : Eskandar IV
 1476-1491 : Taj-al-Dawla ibn Eskandar
 1491-1507 : Ashraf ibn Taj al-Dawla
 1507-1543 : Ka'us III
 1543-1555 : Kayumarth III
 1555-1567 : Jahangir II
 1568-1590 : Sultan Mohammad ibn Jahangir
 1590-1598 : IV Cahangir

 Mənbə 
 Ənvər Çingizoğlu, Təbəristan qacarlardan öncə, "Soy" dərgisi, 2011. səh.42-46.

 Həmçinin bax 
 Bavəndilər sülaləsi
 Ziyarilər xanədanı
 Ələvilər (Təbəristan)
 Mərəşilər
 Təbəristan

Kateqoriya:Müsəlman sülalələr
Kateqoriya:İran tarixi
Kateqoriya:Təbəristan
Kateqoriya:İran sülalələri