Azərbaycanda UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısı

Azərbaycandan UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına 24 nümunə daxildir. Bunlardan 22-i "Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısı"na, 2 irs isə (Qarabağ atı ilə oynanılan Çövkən atüstü oyunu və Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri – yallı, köçəri, tənzərə) "Təcili Qorunmağa Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısı"na daxil edilmişdir. "Ən Yaxşı Mühafizə Praktikalarının Reyestri"nə Azərbaycandan heç bir nümunə daxil edilməyib. Azərbaycandan UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına əlavə edilən ilk nümunə olan Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə siyahıya daxil edilib. Bəzi irs nümunələri (Naxçıvan yallısı, Lahıc misgərliyi, Göyçayda Nar bayramı) Azərbaycanın bölgələrinə aid edilərək qeydiyyatdan keçmişdir.

Qeyri-maddi mədəni irs konsepsiyası UNESCO-nun 2003-cü ildə Parisdə keçirilən 32-ci sessiyasında qəbul edilmiş və 2006-cı ildə qüvvəyə minən "Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması haqqında" konvensiya ilə tənzimlənir. Yeni irs elementlərinin UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahılarına daxil edilməsi konvensiya ilə yaradılmış Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitə tərəfindən müəyyən edilir. UNESCO qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinə bayramlar, festivallar, tamaşalar, şifahi ənənələr, musiqi və əl işlərinin hazırlanmasını aid edir.

Azərbaycandan seçilmiş UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs nümunələri "Avropa və Şimali Amerika" kateqoriyasında götürülür. Azərbaycanın irs nümunələrindən 12-i sırf özünə məxsus, 12 irs isə çoxmillətlidir. Azərbaycanla çoxmillətli irs nümunələrini paylaşan 12 ölkə Cənub-Şərqi Avropadan və Asiyanın Qərb, Mərkəzi, Cənub və Şərq regionlarındandır. Azərbaycanla ən çox ortaq irs paylaşan ölkələr Türkiyə, İran və Özbəkistandır.

 Ümumi baxış 
DövrBəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısında olanlarTəhlükə altında olanlarÜmumi qeyri-maddi mədəni irs sayı2000-ci illər3032010-cu illər82102020-ci illər11011Ümumi say22224

 Siyahılar 
 Ad (il): UNESCO qeydiyyatında rəsmi adı (qeydiyyatdan keçdiyi il)
 Növ: UNESCO tərəfindən irsin aid edildiyi növlər
 Haqqında: irsin Azərbaycan mədəniyyətində rolunun izahı, coğrafi göstərici kimi qeydiyyatı, UNESCO saytında verilən əlavə məlumatlar
 UNESCO: irsin UNESCO qeydiyyat nömrəsi
 ICESCO: irsin ICESCO qeyri-maddi mədəni irs siyahısında olub-olmaması
 Milli: irsin Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri qeydiyyat nömrəsi

 Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısı 

 2000-ci illər 
№Ad (il) İllüstrasiyaNövHaqqındaQeydiyyatUNESCOICESCOMilli 1Azərbaycan muğamı (2008)150px ifaçılıq sənətləriMuğam azərbaycanlıların klassik musiqi və poetika incəsənətidir.Гуревич П. С. Музыка народов нашей страны. — М.: Знание, 1975. — С. 27. — 143 с. XIX əsrə qədər muğam sənəti feodalların saraylarında, daha sonra isə ədəbi və musiqi məclislərində inkişaf etmişdir.Карагичева Л. В. Азербайджанская ССР. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1956. — С. 37. — 100 с.Всемирное наследие Содружества Независимых Государств. — М.: Новая Элита, 2013. — С. 480. Hal-hazırda Azərbaycan muğamına 7 əsas muğam (Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər, Hümayun, Kürd-Ovşarı), zərbi muğamlar (Heyratı, Arazbarı, Səmayi–Şəms, Mənsuriyyə, Mani, Ovşarı, Heydəri, Qarabağ şikəstəsi, Kəsmə şikəstə) və rast muğamları (Mahur–Hindi, Orta Mahur, Bayatı-Qacar, Dügah) daxildir. Azərbaycanda muğam əsasən tar, kamança və qaval ifaçılarından ibarət muğam üçlüyü müşayiətində ifa edilir.

Təsnif muğamdan əvvəl və ya sonra ifa edilir. Təsniflərin mətnlərini, əsasən qəzəllər təşkil edir, bəzi hallarda heca vəznli şeirlərdən — bayatı, gəraylı, qoşma və s. istifadə olunur. Təsniflərin məzmununda sevgi lirikası, ictimai motivlər, Azərbaycan təbiətinə rast gəlinir.Azərbaycan xalq mahnı və təsnifləri. Qafar Namazəliyev, 1985.

Əlaqəli mövzular: sufizm, dini təcrübə və s.

Biomlar: dağlar, şəhər əraziləri

Təhlükə təşkil edən faktorlar: sürətli sosial-mədəni dəyişiklik 00039 FM0300000001 2Azərbaycan aşıq sənəti (2009) 150px1) ənənəvi sənətkarlıq 2) ifaçılıq sənətləri3) şifahi ənənələr və ifadə formalarıAzərbaycan mədəniyyətində aşıq ənənəsi Aşıq Qurbaninin dövründə, XV–XVI əsrlərdə inkişaf etməyə başladı.Anthology of Ashiq   Bu sənətin tarixi ümumilikdə daha qədimdir. XVII–XVIII əsrlərdə İran Azərbaycanında aşıq sənəti böyük irəliləyişlər etdi və klassik ədəbi dil ilə yerli dialektlər arasında körpü oldu."ʿās̲h̲ik̲h̲", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Glossary and Index of Terms, Edited by: P. J. Bearman, Th. Banquis, C. E. Bowworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs Bowworth. Consulted online on 10 December 2023. First published online: 2012. First print edition: ISBN: 97890041444484, PAGES 137–592, 20090501

Aşıq sənəti poetika, hekayə danışma, rəqs və vokal instrumental musiqinin vəhdətidir, ozan ənənəsinin davamıdır.C. F. Albright. ʿĀŠEQ (англ.) // Encyclopædia Iranica. — 2011. — Vol. II. — P. 741–742 Keçmişdə çayxana, karvansara və bazar meydanlarında çıxış edən aşıqlar dastan, nağıl, sevgi mövzusunda lirik və satirik mahnılar, gözəlləmələr, ustadnamələr bilir, müxəmməs, dübeyt və dodaqdəyməz kimi şeir formalarında əsərlərini yaradırdılar.К. А. Касимов. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 160. — 684 с. Aşıq musiqisi Azərbaycan Respublikasının Gəncə (şimal-qərb, Tovuz, Qazax), Qarabağ və Naxçıvan regionlarında, həmçinin Salyanda, Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Qaradağ, Marağa, Xoy və Urmiya ərazilərində yayılıb.Jean During. Azerbaijan 2. Musical categories. // New Grove Ditictionary of Music and Musicians / Stanley Sadie, John Tyrrell. — 2. — Oxford University Press, 2001. — 2500 с. — ISBN 0-19-517067-9, 9780195170672.  Tariyel Məmmədov isə 11 aşıq məktəbinin adını çəkirː Göyçə, Tovuz, Borçalı, Gəncə-Şəmkir, Şirvan, Qarabağ, Qaradağ, Təbriz, Urmiya, Çıldır və Dərbənd.

Əlaqəli mövzular: köçərilik, hekayə danışma və s.

Təhlükə təşkil edən faktorlar: kənddən şəhərə miqrasiya 00253  FM0100000001 3Novruz (2009, çoxmillətli) (Həmçinin bax: Azərbaycanda Novruz bayramı) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq2) ifaçılıq sənətləri3) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar4) şifahi ənənələr və ifadə formaları5) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələrNovruz bayramında yeni ilin gəlməsi və təbiətin təzələnməsi qeyd edilir. Bayramın ən məşhur qəhrəmanları Kosa və keçəldir. Bayram günlərində keçirilən şənliklərdə kəndirbazlar öz hünərlərini göstərir, müxtəlif tamaşalar göstərilir. Axşamlar isə insanlar küçələrdə od qalayır və üzərindən tullanıb deyirlər: "Ağırlığım, uğurluğum tökülsün oda, odda yansın." Bayram günləri evlərdə plov, şəkərbura, paxlava, qoğal hazırlayırlar. Bayramda həmçinin yumurta döyüşdürür və səməni cücərdirlər. Süfrəyə isə şamlarla bəzədilmiş bayram xonçası qoyulur. Hər kəs bayramı mütləq öz evində, ailəsi ilə birlikdə keçirməlidir.Рафаэль Гусейнов. Азербайджанский Новруз. — журнал "İRS", 2004. — № 3. — С. 16. Bayramdan əvvəl isə 4 ünsür ilə adlandırılan çərşənbələr keçirilir.

Əlaqəli mövzular: Yeni ilin qeyd edilməsi, məhsuldarlıq ritualı və s. 01161 DB0102000001

 2010-cu illər 
№Ad (il) İllüstrasiyaNövHaqqındaQeydiyyatUNESCOICESCOMilli 4Azərbaycan xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti (2010) 150px|frameless 1) ənənəvi sənətkarlıq2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) şifahi ənənələr və ifadə formaları Azərbaycan xalçaları Abşeron, Gəncə, Qazax, Şirvan, Qarabağ, Quba, Təbriz qruplarına bölünür.Лятиф Керимов. Азербайджанский ковёр. Том III. VI. Тебризский тип. А) Тебризская группа. Б.: "Гянджлик", 1983. XVI əsrdə Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən başlayaraq Azərbaycan xalçaçılıq sənəti misli görünməmiş mükəmməlliyə çatıb və sənaye əhəmiyyəti qazanıb.Siawosh AZADI; Latif KERIMOV; Werner ZOLLINGER. Azerbaijani-Caucasian Rugs. — Switzerland Ulmke Collection, 2001. — p. 135. — ISBN 3-925813-10-1 / 9783925813108  Britannica Encyclopedia. Iran. Shah Abbas.  Azərbaycan Qafqaz xalçalarının əsas yaradılma mərkəzi idi və Azərbaycan toxucularının bacarıq və ideyaları bütün Qafqazda hiss edilirdi.Carpets are still made today in Daghestan, Georgia and Armenia, but the real home of Russian Caucasian carpets remains Azerbaijan and the skills and ideas of Azerbaijanian weavers are felt throughout the Caucasus. P. R. J. Ford. The oriental carpet: a history and guide to traditional motifs, patterns, and symbols. Abrams, 1981. ISBN 0-8109-1405-0, 9780810914056, стр. 225.

Quba, Şirvan, Qazax xalçaları mürəkkəb həndəsi naxışlarla xarakterizə olunur, buna çoxbucaqlı və ya ulduzşəkilli medalyonların mərkəzi sahəsindəki eyni ox üzərində yerləşən heyvan və insan sxematik fiqurları daxildir. Çiçək motivlərinin bol olduğu müxtəlif bitki ornamentləri isə Qarabağ xalçalarına xasdır.Joyce C. Ware. The Official Identification and Price Guide to Oriental Rugs. — House of Collectibles: 1992, p. 221. — ISBN 0-87637-882-3, 9780876378823. Azərbaycan xalçalarında görünən həndəsi formalara tarixi politeizm inanclarına gedib çıxan svastikanı və romb və kvadratlarla əhatə edilən səkkizbucaqlı ulduzu göstərmək olar. Daha sonra Təbriz mədəniyyətinin təsiri ilə digər məktəblərdə bitki aləmi elementləri ortaya çıxır.Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М:АСТ, 2006 — стр. 19 — ISBN 5-17-033764-7

Coğrafi göstəricilər: Qarabağ xalçası, Zəngəzur xalçası, Bəhmənli xalçası və s.

Əlaqəli mövzular: mifologiya, təbii boyalar və s.

Biomlar: aqroekosistem 00389 SD0100000001 5Tar ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2012) (Həmçinin bax: Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq2) ifaçılıq sənətləri Tar muğam üçlüyü, Azərbaycan folklor orkestr və ansambllarında əsas musiqi alətidir, azərbaycanlıların mədəni kimliyinin formalaşmasında önəmli yer oynamışdır. Tar Azərbaycanda XVIII əsrdən məşhur olub.Саадет Абдуллаева (доктор искусствоведения, профессор). Музыкальный инструмент мирового звучания  // İRS : журнал. — 2011. — № 1 (49). XIX əsrdə Mirzə Sadıq tərəfindən təkmilləşdirilən Azərbaycan tarı çox sürətli şəkildə İran Azərbaycanında, Ermənistanda, Gürcüstanda, bir müddət sonra isə Dağıstanda, Türkmənistanda, Özbəkistanda, Tacikistanda və Türkiyədə populyar olmuşdur.Ф. И. Челебиев Морфология дастгяха . — С.-Петербург, 2009.

Tarın çanaq hissəsi tut ağacı, qolu qoz ağacı, kəllə hissəsi isə armud ağacından hazırlanır. Tar hazırlayan ustalar bu sənəti çox vaxt ailə üzvlərindən olan şagirdlərinə keçirirlər. Hal-hazırda Bakıda və ölkənin ətraf regionlarında onlarla belə usta var.Меджнун Керимов. Тар // Атлас традиционной азербайджанской музыки : сайт.

Əlaqəli mövzular: ailə, qonaqlıqlar və s.

Biomlar: otlaqlar, dağlar 00671ST0803000001 6 Kəlağayının düzəldilməsi və geyinməsi ənənəvi incəsənəti və onun simvolizmi (2014) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq 2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

3) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Kəlağayı Azərbaycanda qadınlara məxsus, ipək sapdan toxunmuş dördkünc formalı baş örtüyüdür.CLOTHING xxi. Turkic and Kurdish clothing of Azerbaijan — статья из Encyclopædia Iranica. P. A. Andrews And M. Andrews Kökü Böyük İpək Yolu boyunca mövcud olan ənənələrə gedib çıxan kəlağayı hazırlama sənəti Şəki şəhərində və Basqalda inkişaf etdirilir. Bu prosesə parça toxuculuğu, boyama və taxta qəliblər vasitəsilə dekorasiya daxildir. Kəlağayı hazırlama sənəti ailə daxili ötürüldüyündən hər ailənin özünəməxsus xüsusiyyətləri və ornamentləri formalaşır. Kəlağayıların rənginin simvolik mənası var və toylar, yas mərasimləri, günlük fəaliyyətlər və tədbirlərdə iştiraka uyğun olmalıdır.Traditional art and symbolism of Kelaghayi, making and wearing women’s silk headscarves  // Официальный сайт ЮНЕСКО.

Coğrafi göstəricilər: Basqal xalçası, yalxı ispirək kəlağayısı, duvağ kəlağayısı, Heyratı kəlağayısı, 7 rəng kəlağayısı, Abbasəli kəlağayısı

Əlaqəli mövzular: illüstrasiya çapı, təbii boyalar və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar, şəhər əraziləri 00669SD0302000001 7Lahıc misgərlik sənəti (2015) 150pxLahıc qəsəbəsi çox uzun bir zaman ərzində misgərliyi, qab-qacaq və silahların bəzədilməsi ilə məşhur olub.Миклашевская Н. М. Стенные росписи Азербайджана XVIII–XIX вв. // Архитектура Азербайджана. Очерки. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1952. — С. 471. Lahıc qab-qacaqları Qafqaz, Persiya və Kiçik Asiyada yayılıb.Фитуни А. История последней столицы Ширвана. (Историко-этнографический и археологический очерк.) // Известия Азербайджанского комитета охраны памятников старины, искусства и природы (Азкомстарис). Вып. 3. — Баку, 1927. Lahıcda misgərliyin inkişafı qəsəbənin quruluşuna və sakinlərin günlük həyatına təsir edib, XIX əsrdə 40-a yaxın sənətkarlıq növləri və köməkçi sahələrin irəliləməsinə səbəb olub. XIX əsrin sonlarında ucuz rus məhsullarının idxalı misgərlik emalatxanalarının sayının azalmasına gətirib çıxardı. Ancaq buna baxmayaraq bu sənətkarlıq növünün ənənələri günümüzə qədər gəlib çatıb.Ализаде А. Лагич, историко-культурный заповедник Азербайджана // журнал : İRS. — 2005. — № 4.

Əlaqəli mövzular: qravür, mebel və s.

Biomlar: Dağlar, şəhər əraziləri 00675ST0702000001 8LavaşUNESCO qeydiyyatında Azərbaycan üçün bu irsin adı lavaş gedir. Digər ölkələr üçün: katyrma, jupka, yufka. hazırlanması və paylaşılması mədəniyyəti (2016, çoxmillətli) 150px 1) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar2) şifahi ənənələr və ifadə formaları3) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələrLavaş Azərbaycanda ən çox yayılmış çörək növlərindən biridir. Lavaş sözü "incə çörək" mənasında işlədilir. Bu çörək növü sacın üstündə pişirilir.Гаджиева С. Ш. Дагестанские азербайджанцы, XIX — начало XX в: историко-этнографическое исследование. — М.: Восточная литература РАН, 1999. — С. 118. — 358 с. Sabirabad rayonunda toydan sonra gəlin evə gələndə qayınana gəlinin çiyninə lavaş atır: "Səninlə bu evə ruzu gəlin, ayağın düşərli olsun."Кулиева Н. М. Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане / Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой. — Б.: "Элм", 2011. — С. 97. — ISBN 9-8066-1721-1. Novxanıda yasdan sonra bəzən "külçə", içinə halva qoyulmuş lavaş verilir.Кулиева Н. М. Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане / Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой. — Б.: "Элм", 2011. — С. 122. — ISBN 9-8066-1721-1. Ərzurumda lavaşın Azərbaycanda da hazırlanması nəzərə alınaraq "əcəm çörəyi" () ifadəsi işlənir.SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS UNSURU ERZURUM LAVAŞ (ACEM) EKMEĞİNİN TURİSTİK ÜRÜNE DÖNÜŞTÜRÜLMESİNE YÖNELİK BİR ÇALIŞMA. NESLIHAN ÇETİNKAYA, SALİH YILDIZ. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi.

Əlaqəli mövzular: köçərilik, məhsuldarlıq ritualı, ölünün yad edilməsi və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri 01181ST0901000002 9Dolma hazırlanmasıvə paylaşılması ənənəsi, mədəni kimliyin göstəricisi (2017) 150px1) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar 2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələrAzərbaycan dolmasının döyülmüş ətin büküldüyü materiala (yarpaq dolması, əvəlik dolması, kələm dolması, badımcan dolması, bağayarpağı dolması), eləcə də hazırlanan içliyin xüsusiyyətinə görə (yalançı dolma, müqəşşərli dolma və s.) fərqli növləri vardır. Azərbaycanda dolma yarpaq və doldurma olmaqla iki qrupa ayrılır. Yarpaq dolması içliyin müxtəlif bitki yarpaqlarına bükülməsi ilə hazırlanır. Bunun üçün, əsasən, üzüm yarpağından, habelə tut yarpağı, bağayarpağı, pip (fıstıq), zıx (turşəng, quzuqulağı), heyva, kələm yarpağından istifadə olunur. Doldurma dolmalar tərəvəz və ya meyvələrin içərisini içliklə doldurmaqla hazırlanır. Bu yeməyə pomidor, şirin bibər, badımcan, alma, heyva, boranı, xiyar, baş soğan və s. kimi dolma növləri aiddir. Bundan əlavə, doldurma dolmanın boranı dolması (içliklə doldurulmuş boranıdan hazırlanır), göbələk dolması (içliyi pendir və xırdalanmış çörəkdən hazırlanır), heyva dolması (içliyi ət, heyva, şabalıd, duz və göyərtidən hazırlanır), xiyar dolması, kartof dolması, soğan dolması kimi növləri olsa da, onlar müəyyən bölgələr üçün xarakterikdir.Serdar Oktay and Saide Sadıkoğlu, Gastronomic Cultural Impacts of Russian, Azerbaijani and Iranian Cuisines, International Journal of Gastronomy and Food Science, https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2018.03.003 

Coğrafi göstəricilər: limon dolması, quru dolma, ağ şanı dolması, zeytun dolması, qıra dolması, qoz dolması, alma dolması, balıq dolması, pip dolması, guba dolmasıAzərbaycanda sənaye nümunələrinin, coğrafi göstəricilərin və əmtəə nişanlarının analitik icmalı. Azərbaycan Respublikasının Əqli Mülkiyyət Agentliyi. Bakı, 2020 Information Notice – Public Consultation — Names from Azerbaijan to be protected as Geographical Indications in the European Union. (2019). Official Journal, C 167, 26–28. CELEX: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52019XC0516(03)[legislation]

Əlaqəli mövzular: qonaqpərvərlik, işin gender bölgüsü və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar, şəhər əraziləri 01188ST0902040001 10Kamança ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2017, çoxmillətli) (Həmçinin bax: Azərbaycan kamança ifaçılıq sənəti) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq 2) ifaçılıq sənətləriAzərbaycanda kamança klassik və folklor musiqisinin başlıca elementidir. Sosial və mədəni yığıncaqlarda kamança ifa sənəti vacib yer tutur.
İranika ensiklopediyasına görə Azərbaycan musiqi sənəti Qafqazın digər regionlarında, xüsusilə muğam sistemini və tar və kamança kimi simli musiqi alətlərini mənimsəyən ermənilər arasında ifa edilirdi.Encyclopedia Iranica. Azerbaijan. Music of Azerbaijan 

Əlaqəli mövzular: epik poeziya, qonaqpərvərlik və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri 01286ST0803000002 11Dədə QorqudUNESCO qeydiyyatında Azərbaycan və Türkiyə üçün bu irsin adı Dədə Qorqud gedir. Qazaxıstan üçün bu irsin adı Qorqud Atadır. irsi, dastan mədəniyyəti, nağılları və musiqisi (2018, çoxmillətli) 150px 1) ifaçılıq sənətləri 2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar

3) şifahi ənənələr və ifadə formaları Dədə Qorqud dastanı oğuz bahadırlarının ələ keçirdikləri Qafqaz torpaqlarında "kafirlərə qarşı" verdikləri müharibələr haqqındadır. Onun mənşəyi Mərkəzi Asiya olsa da, oğuzların sıx məskunlaşdığı Azərbaycan ərazisində formalaşıb.Мелетинский Е. М. Огузский эпос "Китаб-и дэдэм Коркут" // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1985. — Т. III. — С. 588–590. Dastanın son forması XV əsrdə müasir Azərbaycan ərazisində yazıya alınmışdır.Якубовский А. Ю. ""Китаб-и Коркуд" и его значение для изучения туркменского общества в эпоху раннего средневековья" // Книга моего деда Коркута. — М-Л.: Издательство АН СССР, 1962. Dastanın Drezden əlyazması azərbaycan dilində, Vatikan əlyazması isə Anadolu türkcəsindədir.Китаби Деде Горгуд = Китаби-Дəдə Горгуд / Составители, транскрипция, упрощённый вариант и предисловие Фархада Зейналова и Самета Ализаде. — Б.: Язычы, 1988. — 265 с. — ISBN 5560002518. (азерб.) Dastanın boylarında Azərbaycan nağıllarının fantastik motivləri mövcuddur.Ариф М. Азербайджанская литература. — М.: Высшая школа, 1979. — 232 с. Dədə Qorqud dastanı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında, teatr və kinematoqrafiyasında istifadə edilmişdir.

2018-ci ildə Dədə Qorqud dastanının ortaya çıxan üçüncü nüsxəsi Cənubi Azərbaycan, xüsusilə Təbriz ləhcəsində yazılmışdır. Dövr olaraq XVII–XVIII əsrlərə aiddir.DEDE KORKUT’UN YENİ NÜSHASI ÜZERİNE KONU – BAĞLANTILAR – YER – ZAMAN – OKUYUŞ. Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN

Əlaqəli mövzular: köçərilik, mifologiya və s.

Biomlar: aqroekosistem, otlaqlar, dağlar 01399FL0104010003

 2020-ci illər 
№Ad (il) İllüstrasiyaNövHaqqındaQeydiyyatUNESCOICESCOMilli 12Nar bayramı, ənənəvi nar festivalı və mədəniyyəti (2020)150px1) ənənəvi sənətkarlıq 2) ifaçılıq sənətləri3) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar4) şifahi ənənələr və ifadə formaları5) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Nar bayramı hər il oktyabr-noyabr aylarında Göyçay rayonunda nar məhsulunun ənənəvi istifadəsi və simvolik mənasını qeyd edən bayramdır. Narın becərilməsi sadəcə kulinariya üçün deyil, əl ustalığı, dekorativ incəsənət, əfsanələr, hekayə danışma və digər yaradıcı sahələr üçün ilham mənbəyidir. Həm nar, həm də bayramın özü ənənəvi yeməklərdən tutmuş poeziyaya qədər müxtəlif mədəni və sosial funksiyaları yerinə yetirir. Simvolik olaraq, nar uzun müddət dava edən məhsuldarlıq və bolluqla əlaqələndirilir, enerji mənbəyi hesab edilir. Azərbaycan əfsanələrində nar sevgi və istəyin rəmzidir.

Moskva azərbaycanlıları mədəni muxtariyyətinin təşəbbüsü ilə Nar bayramı Moskvada qeyd edilmişdir.

Əlaqəli mövzular: əfsanələr, hekayə danışma və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar 01511FT010100009 13Miniatür sənəti (2020, çoxmillətli)  (Həmçinin bax: Azərbaycanda miniatür sənəti) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq 2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr XV əsrin ortalarında Qaraqoyunlu və daha sonra Ağqoyunlu dövlətləri ərazisində geniş yayılmış Təbriz miniatür məktəbinin "türkmən" üslubu meydana gəlmişdir. Bu üslubun bir çox miniatür nümunələri nəinki Təbrizdə, həm də müasir Azərbaycan ərazisində yerləşən bəzi orta əsr şəhərlərində, Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı Şamaxıda ortaya çıxmışdır (Şamaxı antologiya əlyazması, 1468, Britaniya muzeyi, London).Topqapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri. Filiz Çağman, Zeren Tanındı, 1979.sƏfəndi R. Azərbaycan incəsənəti. — Б.: Şərq-Qərb, 2007. — 160 с. — ISBN 978-9952-34-116-4.

Orta əsrlərdə Azərbaycanda kitablara illüstrasiya çəkilməsi ənənəvi sənət idi. XIX əsrin məşhur miniatüristləri Əvəzəli Muğani ("Kəlilə və Dimnə", 1809), Mirzə Əliqulu ("Şahnamə", 1850), Nəcəfqulu Şamaxılı ("Yusif və Züleyxa", 1887) bu sənəti davam etdirmişdir. Rəssam Mir Möhsün Nəvvabın da kitab miniatürləri dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Onlardan ən məşhuru 1864-cü ildə "Bəhr ül-həzən" ("Qəm dəryası") əsərinə çəkdiyi 5 miniatürdür.XIX əsrin ensiklopedist alimi Mir Möhsün Nəvvab . science.gov.az Sovet və müstəqillik dövründə də miniatür sənəti davam etmişdir.Sənətşünas Ziyadxan Əliyev. "Arif Hüseynov. Cizgilərin hikməti". Bakı. Aspoliqraf. 2013

Əlaqəli mövzular: boya texnologiyası, əlyazmalar və s. 01598SV0400000001 14Çay mədəniyyəti, kimliyin, qonaqpərvərliyin və sosial əlaqənin simvolu (2022, çoxmillətli) (Həmçinin bax: Azərbaycanda çay mədəniyyəti) 150px1) ənənəvi sənətkarlıq2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) şifahi ənənələr və ifadə formaları4) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Azərbaycan Qafqazda ənənəvi olaraq çay içilən ölkə sayılır.В. П. Кобычев. Изменение материальной культуры народов Кавказа за годы Советской власти / под ред. В. К Гарданова. — Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в XIX–XX вв: материалы к "Кавказскому историко-этнографическому атласу": Наука; Глав. ред. восточной литературы, 1971. — Т. 1. — С. 26. Əsas yeməkdən qabaq süfrəyə çayın gətirilməsi ənənədir. Çayın yanında mürəbbə, qənd və ya şirniyyat verilir.Азербайджанская кухня. Шербеты. Чай. Сладости. Печенья. — DirectMEDIA. — ISBN 9785998937460. Çay qonaqpərvərliyin və qonağa göstərilən hörmətin rəmzi hesab edilir.Азербайджанская кухня. Шербеты. Чай. Сладости. Печенья. — DirectMEDIA. — ISBN 9785998937460.

Azərbaycanda istənilən yaşayış yerində çayxana var. Burada insanlar baş verən hadisələri müzakirə edir, qəzet oxuyur, nərd oynayırlar.Рустам Гаджиев. Отчаянные азербайджанцы // Коммерсант-Власть : журнал. — 2000. — № 35.Altstadt, Audrey L., The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, Hoover Press, 1992, 331.

Əlaqəli mövzular: yemək adətləri, sosial toplaşma və s.

Biomlar: aqroekosistem, dağlar, şəhər əraziləri 01685DB0201000001 15Pəhləvanlıq sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş (2022) 150px150px150px1) ənənəvi sənətkarlıq2) ifaçılıq sənətləri3) sosial təcrübələr, ayin və bayramlarXVIII əsrin II yarısında bütün Azərbaycan xanlarının adi insanların bahadır adlandırdığı pəhləvanları var idi.Багирова М, Мамедов Э. Из истории спорта в древнем и средневековом Азербайджане // İRS. — Баку, 2015 № 1 (73). — С. 16−22. Pəhləvanların icra etdiyi oyunlara əlüstü tamaşalar, pudluq daşları ilə oynanılan yekba, sim üstündə rəqs elementləri daxildir.

İrandan sonra zorxananın yayıldığı ikinci ərazi Azərbaycandır. Azərbaycanda zorxana kompleks oyun silsiləsindən ("sino oyunu", "mil oyunu", "ayaq düymə", "kəbbadə", "səngi-daşqaldırma", "çərxi", "güləş") ibarətdir. Azərbaycandakı ən qədim zorxanalardan biri Bakıdakı XV əsr İçərişəhər zorxanasıdır. XIX əsrdən etibarən Gəncə, Şuşa, Şəki, Naxçıvan, Şirvan şəhərlərində zorxanalar tikilmişdir. Zamanla zorxana hərbi üsulların öyrədildiyi məktəb statusunu itirmişdir, mərasim xarakteri almışdır.

Azərbaycan milli güləşində ayaqdan və şalvardan yapışmaq geniş yayılıb, badalaq, qarmaq, dəyirman, atma fəndlərinə icazə verilir. Döyüşə isinmək üçün "meydan gəzəndə" pəhləvanlar bir-birini salamlayır və rəqs addımları ilə birlikdə xalçanın əks tərəflərinə gedirlər. Döyüş zurna və nağara sədaları müşayiəti ilə həyata keçirilir.

Əlaqəli mövzular: hərbi təhsil, mənəvi dəyərlər və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri

Təhlükə təşkil edən faktorlar: represiv siyasət01703DA0104000004FO0105000003FO0105000002FO0105000005FO0105000006FO0105000004 16Molla NəsrəddinUNESCO nominasiyasında Azərbaycan üçün bu irsin adı Molla Nəsrəddin gedir. Digər ölkələr üçün: Nasreddin Hodja/Molla Ependi/ Apendi/Afendi Kozhanasyr. lətifələri şifahi ənənəsi (2022, çoxmillətli) 150px1) ifaçılıq sənətləri2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) şifahi ənənələr və ifadə formaları Molla Nəsrəddin lətifələri Azərbaycanda uzun illər bilinmiş, XIX əsrdən etibarən yazıya alınmağa başlamışdır. Oktan, Tarana (Eylül 2012). "Azerbaycan'da Nasrettin Hoca Algısı". Eski Yeni, 43. Eskişehir Valiliği Yayınları. ss. 40–44. ISSN 1309–1956. 1906–1932-ci illərdə Azərbaycan ədibləri tərəfindən "Molla Nəsrəddin" satirik jurnalı dərc edilmişdir.^ Adıgüzel, Sedat (Bahar 2007). "Tiflis Edebî Muhitinde Molla Nasreddin Dergisi ve Dergide Tartışılan Konular". Bilig, 41. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi. ss. 1–21. ISSN 1301–0549. Azərbaycanda ənənəyə görə Molla Nəsrəddinin adını çəkən şəxs hökmən onun yeddi lətifəsini danışmalı, ona qulaq asanlar da sonra bunu davam etdirməlidir.Cenikoğlu, Gökhan Tarıman (2014). "Türk Dünyasında Nasreddin Hoca Fıkraları". Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması Bildirileri. Eskişehir: Eskişehir 2013 Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı. ss. 241–255.
Əlaqəli mövzular: sosial mövzuda tənqid, hekayə danışma, atalar sözləri və s.

Biomlar: aqroekosistem, daxili sulaq ərazilər, şəhər əraziləri 01705FL0108020001 17 Baramaçılıq və toxuculuq üçün ənənəvi ipək istehsalı (2022, çoxmillətli) (Həmçinin bax: Azərbaycanda ipəkçilik) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq 2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) şifahi ənənələr və ifadə formaları4) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Azərbaycanda ipək sənayesi qədim zamanlardan mövcud olmuşdur. Şirvan Azərbaycanda ən vacib ipək istehsalı mərkəzi idi. Şamaxı, Basqal, Gəncə, Şəki və Şuşa əhalisi ipəkçiliklə məşğul olmuşdur.
Əlaqəli mövzular: toxuculuq sənətləri, təbii boyalar və s.

Biomlar: aqroekosistem 01890DA0104000012SD070000000118İllüminasiya sənəti: TəzhibUNESCO nominasiyasında Azərbaycan, İran və Türkiyə üçün bu irsin adı təzhibdir. Tacikistan və Özbəkistan üçün müvaqif olaraq istifadə edilir: zarhalkori, naqqoshlik. (2023, çoxmillətli) 150px1) ənənəvi sənətkarlıq
2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Azərbaycan dilində yazılmış bu əlyazmalar təzhiblə bəzənmişdir: Məhəmməd Füzulinin "Leyli və Məcnun"u, Şah İsmayıl Xətainin 1628-ci ilə aid divan əlyazması və "Kitabi-Dədə Qorqud"un üçüncü nüsxəsi.Macit, M. (2016). HATÂYÎ’NİN YAYIMLANMAMIŞ GAZELLERİ. Turkish Studies.Güneş, Ö. (2018). FUZÛLÎ'NİN LEYLÂ VE MECNÛN MESNEVİSİ'NDE METİN- MİNYATÜR İLİŞKİSİ. Turkish Studies. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13893 Ercilasun, A. B. "Dede Korkut Kitabı’nın Yeni Nüshası ve Üzerindeki Yayınlar" . Milli Folklor 16 (2019): 5–22 <https://dergipark.org.tr/en/pub/millifolklor/issue/49086/626390 >

Car-Balakən bölgəsinə aid Kəhf cüzü ənənəsinə görə, Qurani-Kərimin Kəhf surəsi cüzlər şəklində hüsn-ü xətlə yazılaraq, daha çox təzhib üsulu ilə hazırlanaraq cümə günləri oxunur. Cüzlər dövrün məşhur xəttatları, həmçinin yazı-pozu işini bacaran kəslər (mədrəsə tələbələri, adi camaat, hətta qadınlar) tərəfindən hazırlanmışdır. Zaqatala Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində bu ənənənin yüzdən çox nümunəsi qorunub saxlanılır.Niyazov, A. (2015). XIX. Asır Kafkasya Medreselerine Genel Bir Bakış -Car-Balaken Örneği . Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (KTUİFD), 2 (2), 157–177 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/katuifd/issue/31143/338329 

Əlaqəli mövzular: xəttatlıq, miniatür rəsmləri və s.

Biomlar: şəhər əraziləri 01981SV040000005219İftar və onun sosial-mədəni ənənələri (2023, çoxmillətli) 150px1) şifahi ənənələr və ifadə formaları2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) ifaçılıq sənəti4) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Ramazan bayramı zamanı iki dəfə yemək yeməyə icazə verilir: gün çıxmamış (obaşdanlıq) və şər qarışan vaxt (iftar). İftara qonaq çağırmaq və gedərkən şirniyyat aparmaq bir ənənəyə və vicdani borca çevrilmişdir və savab sayılır. Bundan başqa Ordubad şəhəri və ətraf kəndlərində 15-ci iftar günündə zəngin süfrə açılar və evlilik yolunda olan şəxslərin ailələri bir-birini ziyarət edərdilər.Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb

Əlaqəli mövzular: təqvimlər, dini təcrübə və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri 01984DB0103000001 20BalabanUNESCO nominasiyasında Azərbaycan üçün bu irsin adı balaban gedir. Türkiyə üçün bu irsin adı meydir. ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2023, çoxmillətli) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq 2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) ifaçılıq sənəti4) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Balaban həm aşıq musiqisində, həm də muğam sənətində istifadə edilir.Абдуллаева С. А. Народный музыкальный инструментарий Азербайджана. — Б.: Элм, 2000. — С. 486. Musiqişünas Qubad Qasımova görə Mingəçevir ərazisində eramızdan əvvəl I əsrə aid, müasir balabanın prototipi sayıla biləcək sümükdən hazırlanmış nəfəsli musiqi aləti aşkar edilmişdir.Касимов К. А. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество // Народы мира. Этнографические очерки. Народы Кавказа. Том 2 / Под общ. ред. С. П. Толстова. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1962. — С. 158–159. — 685 с. 1977-ci ildə Voyacer 1 gəmisi ilə kosmosa göndərilən musiqilər arasına balaban ifasında Azərbaycan muğamı da daxil edilmişdir.Anne Kressler. Azerbaijani Music Selected for Voyager Spacecraft (англ.) // Azerbaijan International. — Summer 1994 (2.2). — P. 24–25.Natalie Angier. The Canon: The Beautiful Basics of Science. — Faber & Faber, 2009. — С. 408.

Əlaqəli mövzular: festivallar, dairəvi nəfəs alma və s.

Biomlar: şəhər əraziləri 01704ST0802000004 21 Sədəfvurma sənəti (2023, çoxmillətli) 150px 1) ənənəvi sənətkarlıq 2) təbiət və kainata dair bilik və təcrübələr Sədəfvurmada "oyma" və "çaxma" üsulundan istifadə olunur. Sazbəndlik və tarbəndlik kimi peşələrdə musiqi alətlərinin bəzədilməsində sədəfvurma üsulu tətbiq edilir. Azərbaycan ustaları tərəfindən sədəf vurularaq hazırlanmış tar, saz, kamança, qaval, nağara kimi musiqi alətləri, xəncər qəbzələri, müxtəlif ev avadanlıqları yerli və xarici muzeylərdə sərgilənir.İbrahimov F. Bakıda metalişləmə tarixi (IX–XVII əsrlər). Bakı: "Elm", 1995, 88 sMustafayev А. N. Azərbaycanda sənətkarlıq (tarixi-etnoqrafik tədqiqat). Bakı: "Altay", 1999, 305 s.

Əlaqəli mövzular: xəttatlıq, ağacoyma sənəti və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri 01874DA010400005422Azərbaycanın təndir sənətkarlığı və çörəkbişirmə üsulu (2024)150px1) ənənəvi sənətkarlıq
2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlarTəndir Azərbaycanda müqəddəs ocaq sayılır. Əhdi-peyman bağlayan sevgililər burada qucaqlaşıb öpüşərdi. Qardaş olmağa qərar verənlər burada and içər, onların münasibəti "təndir qardaşlığı" adlandırılardı.
Yer təndiri kimi tanınan döymə təndiri düzəltmək üçün münasib yerdə quyu qazılır və quyunun divarları duz qarışdırılmış küllü su səpilərək hamar daşla döyülür. Digər təndir növləri yerüstü və yeraltı təndirlərdən ibarət olan badlı təndir, sonralar ortaya çıxmış, davamlı olan və təkmilləşdirilmiş kərpic təndirdir.

Təndir çörəyinin ətri və dadı un növü, unun ələnməsi, xəmirin yoğrulma şəkli ilə əlaqədardır. Təndirdə çörək bişirmək işi mürəkkəb və ağırdır. Təndirdə bişən çörəklər formasına görə Naxçıvanda "çırppa", "nazik", "qalın", "tapı", Lənkəranda "təndir çörəyi", "pəncəkeş", "zeyrən çörəyi", Azərbaycanın şimal-şərq bölgəsində isə "pəncəkeş", "yağlı çörək", "cır çörək", "bəyim çörəyi", "badam çörəyi" adlandırılır. Döymənc isti təndir çörəyinin arasına kərə yağı qoymaqla hazırlanır.

Əlaqəli mövzular: keramika, dini inanc və s.

Biomlar: aqroekosistem, şəhər əraziləri, dağlar02120SV0400000067

 Təcili Qorunmağa Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısı 
№Ad (il) İllüstrasiyaNövHaqqındaQeydiyyatUNESCOICESCOMilli 23 Ənənəvi Qarabağ atçılıq oyunu Çövkən (2013) 150px sosial təcrübələr,ayin və bayramlar Çövkən (və ya çovqan) Azərbaycanda milli idman növüdür.David C. King. Cultures of the World. Azerbaijan (неопр.). — Marshall Cavendish, 2006. — С. 108. — ISBN 0761420118. Örənqalada tapılmış qab üzərində çövkən oyununun fraqmentlərinin təsvir edilməsi bu oyunun XI əsr Baylakanında (Beyləqan rayonu) mövcud olduğunu göstərir. Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" əsərində və "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında çövkənə rast gəlinir. 1960-cı ildən başlayaraq Azərbaycanda əvvəl nümayiş şəklində, sonra isə rəsmi şəkildə çövkən yarışları keçirilmişdir.Чөвкән / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 377.

Əlaqəli mövzular: atçılıq oyunları, köçərilik və s.

Biomlar: aqroekosistem, otlaq, dağlar

Təhlükə təşkil edən faktorlar: münaqişələr, gənclərin marağının azalması, yetərsiz maliyyə resursları, əhəmiyyətinin itirilməsi, material çatışmazlığı, sürətli iqtisadi dəyişikliklər, repressiv siyasət, kənddən şəhərə miqrasiya 00905FO0101000002 24 Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri – yallı (köçəri, tənzərə) (2018) 150px 1) ifaçılıq sənətləri 2) sosial təcrübələr, ayin və bayramlar3) şifahi ənənələr və ifadə formaları Yallı qrup şəklində ifa edilən Azərbaycan rəqsidir.Азербайджанская музыка / Абасова Э. А. // Музыкальная энциклопедия. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1973–1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973–1982). Azərbaycan tədqiqatçısı M. K. Allahverdiyev yallı rəqslərini iki qrupa bölür. Birinci qrupa köçəri, qazı-qazı, çop-çoğu, ikinciyə urfanı, tənzərə, dönə daxildir.Аллахвердиев М. К. Обрядовые сцены "яллы" // Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. — Б., 1972.

Köçəri rəqsi pastoral oyun elementlərini əks etdirir. Köçəri xoreoqrafiyasındakı totemizmlə bağlı, heyvanlara məxsus hərəkətlər və vərdişlər rəqsin arxaik təbiətini göstərir.Алекперова А. М. Хороводные танцы "яллы" Нахичеванской зоны. — Б., 1994. — 24 с.

Tənzərə rəqsi köçəridən xoreoqrafiya baxımından daha bəsit olduğu üçün əyləncə zamanı (toylarda, xalq mərasimlərində) daha çox oynanılır. Rəqsi zurna və nağara müşayiət edir.Uğur. Müxtəlif xalqların rəqs mədəniyyəti // Xalq Cəbhəsi. — 2016. — 8 noyabr. — S. 13.

Əlaqəli mövzular: oyunlar, pantomim və s.

Biomlar: aqroekosistem, quraq ərazilər, dağlar

Təhlükə təşkil edən faktorlar: münaqişələr, ifaçıların azalması, əhəmiyyətinin itirilməsi, istifadə edilməməsi, repertuarın azalması, kənddən şəhərə miqrasiya, teatrlaşdırma 01190FM0401000001FM0401020006FM0401020002

 Ən Yaxşı Mühafizə Praktikalarının Reyestri 
Azərbaycandan UNESCO-nun bu siyahısına heç bir nümunə daxil deyil.

 Nominasiyalar 
 Ad (il): UNESCO nominasiyasında rəsmi adı (nominasiyanın müzakirə edildiyi və ya ediləcəyi il)
 Növ: İrsin aid edildiyi növlər
 Haqqında: irsin Azərbaycan mədəniyyətində rolunun izahı
 UNESCO nominasiyası: Nominasiya ilə bağlı UNESCO linki
 Milli qeydiyyat: irsin Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri qeydiyyat nömrəsi

 Ehtiyatdakı nominasiyalar 
№Ad (il) İllüstrasiyaNövHaqqındaUNESCO nominasiyası Milli qeydiyyat 1Nicin mədəni mühiti (2012) 150pxsosial təcrübələr, ayin və bayramlar Nicdə udinlər, azərbaycanlılar və ləzgilər yaşayır.John M. Clifton, Deborah A. Clifton, Peter Kirk, and Roar Ljøkjell. The Sociolinguistic Situation of the Udi in Azerbaijan. — 2005. Burada üç kilsə (Müqəddəs Yelisey Kilsəsi, Müqəddəs Məryəm Ana kilsəsi, Tsilin kilsəsi) və bir məscid yerləşir. Nic udinlərinin ayrıca dialektləri var və ənənəvi olaraq Pasxa və Kala Axsibay bayramlarını qeyd edirlər.Панчевидзе В. Н., Джейранишвили Е. Ф. — Удинский язык//Языки народов СССР. Т.4, Иберийско-кавказские языки М., 1967. AZƏRBAYCAN QEYRİ-MADDİ MƏDƏNİ İRS NÜMUNƏLƏRİNİN DÖVLƏT REYESTRİ. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin 218 saylı 28.04.2010 tarixli Əmri ilə təsdiq edilmişdir, 25.08.2011, 28.03.2012, 18.10.2012, 15.05.2013, 03.02.2014, 27.01.2015, 17.02.2016, 12.05.2016, 24.10.2018, 09.04.2019, 09.12.2020 tarixli əlavələrlə. Online access: ICH inventory — Azerbaijan: Azerbaijani/English in Craftsmanship of mother of pearl inlay  2Qırmızı Qəsəbənin mədəni mühiti (2012) 150px Qırmızı Qəsəbə dünyada mövcud olan son ştetldir.Ştetl Yəhudi soyqırımından əvvəl Şərqi Avropada mövcud olan, böyük Aşkenazi yəhudi əhalisinə sahib kiçik qəsəbələrə verilən addır. Burada cuhuri dili danışılır. Qırmızı Qəsəbənin dağ yəhudiləri icması ənənəvi olaraq 300 il boyunca əkinçilik, bağçılıq və xalçaçılıqla məşğul olmuşdur. Dağ yəhudilərinin təsərrüfat fəaliyyətinin əsas göstəricilərindən biri olan xalçaçılıq nümunələri yun əsasında toxunmuşdur və Quba xalçaçılıq məktəbinə aiddir.

 Qeyri-maddi mədəni irs əməkdaşlığı 
 Cədvəl 
Qeydiyyata alınmış qeyri-maddi mədəni irsÖlkənin/irsin adıNovruzLavaşKamançaDədə QorqudMiniatürÇay Molla NəsrəddinİpəkçilikBalabanSədəf-vurmaTəzhibİftarÜmumi sayMədəni əlaqələr21714Ümumtürk mədəniyyəti3Ümumtürk mədəniyyəti1Türk–monqol, Şərqi Asiya əlaqələri6Azərbaycan–Çağatay, Ümumtürk mədəniyyəti1411Ümumtürk mədəniyyəti3Ümumtürk mədəniyyəti

 Xəritə 
500px|thumb|center|Azərbaycanla ortaq UNESCO qeyri-maddi mədəni irsi olan ölkələr

 Ümumdünya irsləri ilə əlaqələndirmə 
Azərbaycanın 5 Ümumdünya irsindən 2-si müxtəlif qeyri-maddi mədəni irslər ilə əlaqələndirilmişdir.
 Adı Şəkil Yer Qəbul edilmə ili Əlaqələndirilmiş qeyri-maddi mədəni irslərİstinad Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası ilə birlikdə İçərişəhər 150px|alt=Domes and an minaret in light-coloured stone Bakı 2000 958; iv (mədəni)1) Tar ifaçılıq sənəti və hazırlanması ustalığı (2012) (Həmçinin bax: Azərbaycan tar ifaçılığı)2) Miniatür sənəti (2020) (Həmçinin bax: Azərbaycanda miniatür sənəti)3) Çay mədəniyyəti, kimliyin, qonaqpərvərliyin və sosial əlaqənin simvolu (2022)4) İllüminasiya sənəti: Təzhib (2023)5) Balaban ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2023)Şəki xan sarayı ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi150px|alt=Stained glass windows in the palaceŞəki 2019 1549rev; ii, v (mədəni)1) Kəlağayının düzəldilməsi və geyinməsi ənənəvi incəsənəti və onun simvolizmi (2014)2) Nar bayramı, ənənəvi nar festivalı və mədəniyyəti (2020)İçərişəhər və Şəkinin tarixi mərkəzi Bakı və Şəki1) Ənənəvi Qarabağ atçılıq oyunu Çövkən (2013)2) Lavaş hazırlanması və paylaşılması mədəniyyəti (2016)3) Dolma hazırlanması və paylaşılması ənənəsi, mədəni kimliyin göstəricisi (2017)4) Kamança ifaçılıq sənəti və onun hazırlanma ustalığı (2017)5) Dədə Qorqud irsi dastan mədəniyyəti, nağılları və musiqisi (2018)6) Pəhləvanlıq sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş (2022)7) Molla Nəsrəddin lətifələri şifahi ənənəsi (2022)8) Sədəfvurma sənəti (2023)

 Xəritə 

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.

Kateqoriya:Azərbaycan mədəniyyəti
Kateqoriya:Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irsi