Kuhgiluyə bəylərbəyliyi

Kuhgiluyə bəylərbəyliyi — Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.

 Tarixi 

Kuhgiluyə əyalətini Avşarlar idarə edirdilər.

B. Nikitine Kuhgiluyə qrupu haqqında yazır: «Kuhgiliyə qrupunda olan Ağaçəri, Bavi və Jaki olaraq adlandırılan üç büyük boyu özəlliklə ayırır. Bunlardan ilkinin yapay olaraq oluştuğu düşünülür. Kuhgili qrupunu meydana gətirən doqquz qəbilənin dördü Türkdür və Afşar, Begdeli, Çagatay ve Karabağlı olarak adlandırılırlar».B. Nikitin, Urmiya avşarları, Asiya jurnalı, 1929, CCXIV, səh.71.
Faruq Sümer Kuhgiluyə qrupunu təşkil edən avşar oymaqları haqqında yazır: «Kuhgiluyə  avşarının  mühüm  bir  qisminin  gündüzlü  və  araşlı  oymaqları  təşkil  edirdi.  Ehtimal  ki,  araşlı  bir  yer  adıdır.  Hazırda  Şuştər  yörəsində  yaşayan gündüzlülər  Kuhgiluyədəki  gündüzlü  avşarların  törəmələridir.

Kuhgiluyədəki  gündüzlü  avşarların  bir  bölüyü  sonralar  Xorasanda  Abivərd  dolaylarına,  digər  bir  bölüyü  isə  bir  qrup  avşarla  bərabər  Urmiyə  bölgəsinə  göndərilmişdir».  
Faruq Sümer Kuhgiluyə avşarlarının başçıları ilə bağlı özəl bir araşdırma aparıb. 
Faruq Sümer daha sonra yazır: «Daha  əvvəl  də deyildiyi  kimi,  Avşar Mənsur bəy  Uzun  Həsən  bəyin  hələ  ağqoyunluların  başçısı olmazdan  əvvəl onun yaxın   nökərləri  (yoldaşı)  arasında idi. Qüvvətli  bir  ehtimala görə,  Mənsur  bəy  Suriya  avşarların  mənsub  idi. Həsən  bəyə  sədaqətlə  xidmət etdikdən  sonra İran fəth  olunanda  tabeliyindəki  avşarlarla  bu ölkəyə  gəlmiş və  Kuhgiluyə  valisi təyin olmuşdu.

Uzun Həsən  bəyin oğlu  Fars valisi Xəlil mirzənin 1467-ci ildə  təşkil etdiyi    rəsmi  keçiddə (yasalda) Mənsur  bəy  də öz  əsgəri birliyi ilə  iştirak  eləmişdi. Mənsur  bəyin   Otluqbeli  (paytaxt)  müharibəsində  iştirakına  dair  Rumlu  Həsən  bəyin sözlərinə  inanmaq  müşküldür. 1497-ci ildə  ağqoyunlu  taxtına  ələ  keçirmək  üçün  hərəkətə  keçən   Məhəmmədi   mirzə Şirazı Pörnək  Qasım   bəyin  əlindən  alaraq  Mənsur  bəyə  vermişdi. Pörnək Qasım  bəy    Azərbaycan  hakimi  ağqoyunlu  Əlvənd  və  onun  bəylərbəyisi Ibə  sultan tərəfindən  Farsa  göndərilsə də, avşarlar onu məğlub etmiş, hətta Qasım bəyi əsir almışdılar.
Məhəmmədi mirzənin Piri bəy adlı avşar bəyi vardı ki, o, Məhəmmədi mirzə ilə Sultan Murad bəy arasında baş verən bir döyüşdə ölmüşdür. 
Mənsur bəyi sonra İraqi-Əcəmə və Farsa hakim olan Ağqoyunlu Sultan Murad bəyin, 907-ci ildə isə Farsı  idarə  edən  ağqoyunlu  Əbülfət  bəyin  xidmətində  olduğunu görürük.  Az  sonra  Şah  Ismayıl  qızılbaş   türk  oymaqlarının  başında  ağqoyunlu   hakimiyyətinə   son  qoyaraq  Səfəvi  dövlətinin  qurmuşdur.  Mənsur  bəy  də  bir  çox  digər  ağqoyunlu  bəyləri  kimi  gənc  qızılbaş   hökmdarına    itaət  etdiyini  bildirmiş  və  911-ci  ildə   (1505)  Fars   valisi  təyin  olunmuşdur.  Lakin  Mənsur  bəyin    valiliyi   çox  az  müddət  davam  etmiş,  onun  tutduğu  vəzifə   Xəlil  sultan  titulu  ilə    zülqədər (dulqədir)  boyundan  Sarışeyxli  oymağının  rəisi  Əhməd  bəyə  verilmişdir.

Ağqoyunluların  yüksəliş,  tənəzzül  və  nəhayət  süqutuna  şahid  olan,  axırda  isə  qızılbaş  tacını    geyən  avşar  Mənsur  bəyin  ölüm  tarixi  bilinmir.

941-ci ildən   (1534)  əvvəl  Kuhgiluyə   valisi  olan  Əlvənd  xan  hər  halda  Mənsur  bəyin  oğlu  idi.  Şahrux  sultandan   sonra  Kuhgiluyəyə   965-ci  ildə  Rüstəm  xan  təyin  edilmişdir.  Ondan  sonra  burada Xəlil  xanı görürük  ki,  o  da  Mənsur  bəyin  soyundan  idi.   Xəlil  xan  10.000  avşara  sərkərdəlik  edirdi.  Xəlil  xan   və  oğlu  Rüstəm  bəy  1580-ci ildə (988-ci ildə)    Düzməcə  İsmayıl  tərəfindən  öldürüldükdə  Kuhgiluyə  valiliyinə  Xəlilin  qardaşı  oğlu  İskəndər   xan  təyin  olundu. O,  Farsdakı  zülqədərlilərin  köməyi  ilə  Yalançı  İsmayılı  öldürsə  də,  özü  Xəlil   xanın  kiçik  oğlu Şahqulu bəy tərəfindən öldürülmüşdür. Lakin Şahqulu bəy də öz qohumu   Əbdüllətif  bəy  oğlu  Həsən  bəyin  müxalifəti  ilə  qarşılanmış,  bir  müddət  hər  ikisi  Kuhgiluyədə  düşmən  kimi  yaşamış,  nəhayət  Şahqulu  xan  998-ci  ildə  Şirazda  Həsən  xan  tərəfindən  qətlə  yetirilmişdir.

Daxili  qarışıqlıqdan  faydalalan  Həsən  xan  Kuhgiluyəni  bir  müddət  müstəqil  idarə  etdikdən  sonra  1003-cü  ildə  (1596-1595)   şahın  əmri  ilə  xan  tərəfindən  qardaşı  və  oğulları  ilə birlikdə Qəhqəhə  qalasında  həbs  olunmuş  və  1018-ci  ilədək  (1609-1610)  burada  qalmışlar.

Həmin  il  orada  vaqe  olan  bir  hadisədə  şaha  sədaqət  göstərərək, bağışlanmış və qorçular sırasına qəbul olunmuşlar. 

Kuhgiluyə valiliyinə Kazerun hakimi Əmir xan Avşar təyin edilmişdi.

Ancaq  avşarlar  Əmir  xanı  vali  kimi  tanımayaraq    Xəlil  xanın  nəvəsi  Əbülfət  bəyi özlərinə  başçı  seçdilər.  Şah  Abbas  avşarların  bu  itaətsizliyinə  qəzəblənərək,  Fars  əyalətinə  qul  nəsildən  Allahverdi  xanı  göndərdi.  Allahverdi  xan  Farsa  gələrək  üsyankar avşarları  cəzalandırdı  və  özü  kimə  qul    nəslidən  olan  bir    adamı  Guhgiluyə  valisi  təyin  etdikdən  sonra  geri  qayıtdı».F. Sümer, Oğuzlar, Bakı, 1992,səh.

 İnzibati bölgüsü 
 Azərbaycanca  Orjinal adı (farsca) Qeydlər) Dehdəşt  دهدشت  Çəram  چرام  Lendə  لنده  Suq  سوق Dişmok  ديشموك  Qala Rəisi  قلعه رئيسي   Kərrəşahbazi  كره شهبازي  Rak  راك  Bərdiyan  برديان  Cavradə  جاورده  Çəngəlva  چنگلوا  Dərğək  درغك  Şutavar  شوتاور   Eydanak  ايدنك  İsfəndan  اسفندان  Canxani  جان خاني 

 Mahalları 

 Nahiyələri 

 Hakimləri 
 Mənsur bəy Avşar
 Zeynal xan Şamlı
 Əlvənd xan Avşar (1534-?)
 Şahrux xan Avşar
 Xəlil xan Avşar (?-1580)
 İskəndər xan Avşar (1580-?)
 Şahqulu xan Avşar (?-1590)
 Həsən xan Avşar
 Əmir xan Avşar
 Əbülfət xan Avşar
 Nağdı xan Şamlı
 Siyavuş bəy (1645-1649)
 Allahverdi xan (1649-?)
 Məhəmmədəli xan
 Aslan xan Dağıstani (1702-1708)
 Səfiqulu bəy

 Mənbə 

Ənvər Çingizoğlu, Aydın Avşar, Avşarlar, Bakı, “Şuşa”, 2008, 352 səh.

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 

Gündüzlü oymağı
Kohgiluyə və Boyer-Əhməd ostanı

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:İran tarixi
Kateqoriya:Əyalətlər