Murad Acı

Murad Acı (, 1994-cü ildən Murad Acı adını istifadə etdi; ) — qumuq əsilli türkoloq, publisist, yazıçı, iqtisad elmləri namizədi. Dosent. Altaydan gəlmiş xalqların Böyük köçü konsepsiyasının müəllifidir.

 Həyatı 

 Elmi Fəaliyyəti 
Murad Acı 9 dekabr 1944-cü ildə Moskvada anadan olub. O, 1964-cü ildə Moskva Dövlət Universitetinin Coğrafiya Fakültəsinin Şimal Araşdırmaları Bölməsinə daxil olmuş, Автобиография  // Официальный сайт М. Аджиева 1969-cu ildə isə Moskva Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsini bitirib aspiranturaya qəbul olmuşdur.Огрызко В. Североведы России: Материалы к биографическому словарю.— М., Литературная Россия, 2007. С. 10 – 11 С. 10–11  Murad Acı SSRİ Dövlət Plan Komitəsinin Məhsuldar Resursların Öyrənilməsi Şurasına daxil olmuşdur.Аджиев М.Э. Мгла над Тындой //Вокруг света. 1989, №1  O, 1973-cü ildə Sənaye və inşaat əsasları ixtisasını seçərək "SSRİ-nin şimal-şərqindəki sənaye inkişafı prosesinin modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.Аджиев М. Э. Моделирование и оптимизация процесса промышленного освоения Северо-Востока СССР с выбором индустриально- строительных опорных баз. (08.00.04)// Автореферат диссертации. М., 1973. 27 с. (Моск. Ин-т нар. Хоз-ва им. Г. В. Плеханова)

Murad Acının elmi məsləhətçisi professor V. F. Burxanov idi. Məzun olduqdan sonra Acıyev SSRİ Əlvan Metalurgiya Nazirliyinin Proqnozlaşdırma şöbəsində işləmiş, həmçinin bir neçə il Sibirdə sosial tikinti proseslərini öyrənmişdir. Murad Acı həmkarları ilə birlikdə yeni bir Şimal bölgəsi yaratmaq üçün layihə üzərində çalışmışdır.В поисках алгоритма Севера.  // Вокруг света. 1974, № 12.

1975-ci ildən 15 il ərzində Ümumittifaq Yazışmalar Maliyyə-İqtisad İnstitutunda iqtisadi coğrafiya mövzusunda mühazirə oxuyub. O, təlim-tədris fəaliyyəti ilə yanaşı, elmi araşdırmalarını davam etdirmişdir: ölkənin şimal bölgəsinin, eləcə də Sibir və Uzaq Şərqin tədqiqatlarında iştirak etmişdir. Bu dövr üçün Sibirin tədqiqatı, Baykal-Amur dəmir yolunun tikintisi, Sibirin regional istehsal strukturları və enerjiyə qənaət edən texnologiyalar haqqında elmi işlər yazmışdır.Məsələn:

Аджиев М. Э. О моделировании транспортных связей между базами освоения и осваиваемыми районами // Проблемы Севера. 1979, Вып. 29. См.  
Аджиев М. Э. Экономико-географические проблемы БАМ // Природа. 1975, № 8.
Аджиев М. Э. Размышления о границах Севера // Природа. 1976, № 10.
Adzhiev M. E. Taming the Siberian taiga  // New Scientist. 1976, Vol.69, № 988.
Аджиев М. Э., Бурханов В. Ф. Экспедиции Норденшельда в Арктику // Природа. 1979, № 7*Аджиев М. Э., Леонтьева Л. В. Промышленные комплексы Сибири.— М.:Знание, 1975.
Аджиев М.Э. БАМ и промышленные комплексы востока СССР.— М.: Знание, 1978.
Аджиев М. Э. Новь Сибири. — М.: Знание, 1980.
Adzhiev M. E. Tapping Siberia's resources. — M.: Novosti, 1980.
Аджиев М. Э. Как осваивается Сибирь.— М.: Изд-во агентства печати "Новости", 1981.
Аджиев М. Э. Сибирь: XX век. — М.: Мысль, 1982.
Аджиев М. Э. Транссибы: история и проблемы. — М.: Знание, 1988.
Аджиев М. Э. Энергосберегающие технологии. – М.: Знание, 1990 1976-cı ildə XXIII Beynəlxalq Coğrafiya Konqresində iştirak etmişdir.Аджиев М. Э. XXIII Международный географический конгресс // Природа. 1977, № 1 Elmi fəaliyyətlə məşğul olmaqla eyni zamanda ölkənin aparıcı jurnalları ilə əməkdaşlıq edirdi: bunlar "Novıy Mir" (Yeni Dünya), "Vokrug Sveta" (Dünya Әtrafında), "Nauka i Jizn" (Elm və Həyat), "Znanie – sila" (Bilik Gücdür) jurnalları idi.Полещук А. Два измерения Мурада Аджиева  — Вестник тюркского мира. 2017, №1*Аджиев М. Э. Самый большой, большой Таймыр// Новый мир. 1976, №3.
Аджиев М. Э. ЗИЛ // Новый мир. 1976, № 3.
Аджиев М. Э. Русский первопроходец Арктики // Наука и жизнь. 1975, № 7.
Аджиев М. Э. Осторожно, тяжелая вода! // Наука и жизнь. 1988, № 1.
Аджиев М. Э. Дублер главного сибирского хода // Знание – сила. 1974, №10.
Аджиев М. Э. Север. Школа в Апатитах. //Знание – сила. 1978, № 10. Uzun illər ərzində "quruda və dənizdə" ədəbi coğrafi almanaxın redaksiya heyətinin üzvü vəzifəsində çalışmışdır.Редакционная коллегия На суше и на море. — М.: Мысль. 1979.*Редакционная коллегия На суше и на море. — М.: Мысль. 1979.
Редакционная коллегия На суше и на море. — М.: Мысль. 1991.

1970-ci illərdə Acıyevin əsərləri Sovet şimal araşdırmaları üzrə məşhur alim Q. A. Aqranatın diqqətini cəlb etmişdir. Acıyev bu bölgədə istehsal və insan həyatı üçün ümumi enerji xərclərinin sintetik göstəricisini istifadə etmək fikrini ilk dəfə irəli sürdü. Bu 1976-cı ildə idi. Aqranat bu fikri perspektivli hesab etdi. Aqranat bu fikrin inkişaf etdirilməməsindən təəssüfləndiyini dilə gətirirdi.Агранат Г. А. Возможности и реальности освоения Севера: глобальные уроки. — М., 1992.

Yeni ərazilərin kəşfinin tədqiqinə öz töhfəsini vermiş Acıyevin işi 1970–80-ci illərin elmi məktəbinə aiddir.Сигалов М. Р., Плисецкий Е. Л. Хозяйственное освоение новых территорий // Известия Академии наук СССР, 1987.— № 3. (Сер.Географическая). 1982-ci ildə Milli Şura üçün hazırlanmış Sovet və Şərqi Avropa Araşdırmaları (ABŞ) haqqında bəyannamədə Acıyevin nəşrləri Sibirin və Uzaq Şərqin müasir iqtisadi inkişafının biblioqrafik siyahısına daxil edilmişdir.Mason H. Soule, Robert Taaffee. A bibliography of recent literature: the planning, theoretical and analytical framework of Soviet regional development, with particular reference to Siberia and the Far East// National Council for Soviet and East European Research (U.S.). 1981. P. 24, 51.   Bu gün Acıyevin əsərləri doktorluq dissertasiyalarında istifadə olunur. AcıyevBAM tikintisini yalnız Trans-Baykal və Uzaq Şərq dəmir yollarında gərginliyin azaldılması mənbəyi kimi deyil, həm də Cənubi Yakutiya və Şimali Transbaykalda müntəzəm kəşfiyyat və hasilat üçün şərt kimi görən iqtisadçılar arasında qeyd edildi.Ежеля У. В. История развития железнодорожного транспорта на Дальнем Востоке: Курс лекций.— Хабаровск: Изд-во Дальневосточного государственного университета путей сообщения, 2000.— Лекция 9. 118 с.  

1982-ci ildə sənaye komplekslərinin və yeni ərazilərin inkişafı ilə əlaqəli demoqrafik dəyişikliklər mövzusunda "Sibir: XX vek" (Sibir: XX əsr) adlı bir kitab nəşr etdirdi. Sibiri bir çox insan, sənaye, elmi və mədəni məsələlərin qarşılıqlı əlaqə mərkəzi kimi təsvir etdi. Nəşr partiya səlahiyyətliləri tərəfindən tənqid olundu və bu da onun doktorluq dissertasiyasını müdafiə etməsinə mane oldu. Hazırda bu kitab ölkədəki bəzi universitetlərin kurslarına və ya əlavə ədəbiyyat siyahısına daxil edilmişdir.Özer Z. B. Kaybolan Milletin Sesi: Murad Adji// Bilim ve İnsan Şahsiyetini İnşa Edenler. Editörler: Zeynep Bağlan Özer, Fatih Yapıcı, Şekip Aktay. – Ankara, Gazikitabevi, 2018 Doktorluq dissertasiyasının müdafiəsindən imtina etməyə məcbur olan Acıyev müstəqil tədqiqatlara başlayır. 1989-cu ildə Acıyev ağır suyun təbiətdəki konsentrasiyasını proqnozlaşdırdığı "Kriyogenik ağır su konsentrasiyası fenomeni" adlı bir məqalə dərc etdi.Аджиев М. Э. Явление криогенного концентрирования тяжелой воды // Материалы гляциологических исследований.— Т. 65. 1989. С. 65 Bu fərziyyə mütəxəssislərin marağına səbəb oldu.Bax məsələn:

 Дягтерев К.  В поисках тяжёлой воды // Русское Географическое общество: Информационный портал.
 Цымбал Л. А. Синергетика информационных процессов: закон информативности и его следствия . — М.: Наука. 1995.
 Андреева Е. А., Константинова Н. А., Буравкова Л. Б., Синяк Ю. Е. Влияние воды различного изотопного состава на пролиферативную активность эндотелиальных клеток in vitro // "Авиакосмическая и экологическая медицина".— Т.39, № 3, 2005.
 Турчин А. В.  Структура глобальной катастрофы: Риски вымирания человечества в XXI веке .— М.: ЛКИ, 2011.
 Семиков С.  Лед и пламень  // Инженер. 2005. № 2.
 Петров М. Н., Петров И. М. Патент на изобретение № 2366949. // Федеральная служба по интеллектуальной собственности, патентам и товарным знакам.
 Ирбэ В. А. Выделение в толщах пород интервалов, содержащих углеводороды и воду в различных фазовых состояниях методами разведочной, скважинной геофизики, нетрадиционным методом биолокации. // Геология и нефтегазоносность Западносибирского мегабассейна: Материалы Шестой Всероссийской научно- технической конференции (23 – 24 апреля 2009 год) – Тюмень, 2009.
 Будник С. В. Талый сток со склонов. – Житомир: Изд-во ЖДУ им. И. Франко, 2010.
 Алексеев В. Р.  Этот загадочный обыкновенный лёд // Наука и техника в Якутии. 2019, №2 (37)

1989-cu ildə nəhayət doktorluq dissertasiyasını tərk edən Acıyev "Vokrug Sveta" jurnalının redaksiyasında işə başladı.Огрызко В.  Прошлое глазами гуннов  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.77–81Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории. — М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 387 – 388  

 Etnoqrafik Fəaliyyət 
"Vokrug Sveta" jurnalında işləyərək ekspedisiyalar təşkil etdi, fotoşəkil çəkdi və adı açıqlanmayan xalqların həyatından bəhs edən məqalələr yazdı. Etnoqrafik esselərin personajları sovet hakimiyyətinin yenidən qurulması zamanı "yoxa çıxan" Evens, Yakutlar, Talışlar, Ləzgilər, Tabasaranlar, Qaraçaylar, Qumuqlar və digər xalqlar idi. 1990-cı illərin əvvəllərində qaynar nöqtələrə baş çəkdi və Qafqazdakı hərbi əməliyyatlardan danışdı. Eyni zamanda, Acıyev növbəti addımlarını müəyyənləşdirəcək yeni bir mövzu ilə daha çox maraqlandı. Öz xalqı qumuqların tarixi ilə maraqlanırdı.* Аджиев М. Скажи своё имя, Талыш  // Вокруг света. 1989, № 7.
 Аджиев М. Молчаливые табасараны  // Вокруг света. 1990, № 4.
 Аджиев М. Талыш, Чаруж и другие  // Вокруг света. 1991, № 1.
 Аджиев М. Кумык из рода Половецкого, или Открытие самого себя  // Вокруг света. 1991, № 2.
 Аджиев М. Лезги из Тагирджала  // Вокруг света. 1991, № 5.
 Аджиев М. Строительство № 500: до и после  // На суше и на море. Москва, 1990. С. 407–430 Acıyev 1991-ci ildə keçirilən "Hüquq və etnos" beynəlxalq simpoziumunda Etnoqrafiya sahəsində apardığı tədqiqatların nəticələrini təqdim edir.Соколовский С. В. Право и этнос  // Этнографическое обозрение. 1992, №3Аджиев М. Э. Проблема этнической самоидентификации в общегосударственной структуре населения СССР (на примере кумыков) // Международный симпозиум "Право и этнос". Материалы для обсуждения. Москва — Голицыно, октябрь 1991. С. 141–149 Acıyevin "Sovet İttifaqı Dövlət əhalisinin ümumi dövlət strukturunda etnik özünü identifikasiyası problemi (qumuqlar nümunəsi ilə)" hesabatında qumuqlar nümunəsində qədim türklərin etnogenezinin problemləri, coğrafi sərhədləri, dövlət strukturu və dövlət mədəniyyəti tədqiq edilirdi. Elmi hesabatın fikirləri kitabın əsasını təşkil etmişdir.Аджиев М. Э. "Мы — из рода Половецкого!" – Рыбинск, 1992   Bu kitab "Mı – iz roda polovetskogo!" (Biz qıpçaq soyundanıq! Qumuqların, qaraçaylıların, qazaxların, balkarların, qaqauzların, krım tatarlarının, həmçinin rusların və ukraynalıların bir hissəsinin soyağacından) narazılığa səbəb oldu və o, yuxarıdan gələn əmrlə 1992-ci ildə "Vokrug Sveta" jurnalında fəaliyyətinidayandırdı.

 Xalqların böyük köçü və türkologiya 
"Vokrug Sveta" jurnalından ayrıldıqdan sonra Acıyev ölkə tədqiqatlarını davam etdirdi.Халипаева И. А.   — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8 Acıyev 2000 il əvvəl Altayda yaranan tayfaların miqrasiyası ilə bağlı fərziyyə irəli sürərək, vaxt kontekstində miqrasiyanın proqnozlaşdırılan mərhələlərini öyrənmiş və bu miqrasiyanın marşrutunu coğrafi xəritələrə köçürmüşdür. Acıyevin sözlərinə görə, I. minillikdə miqrasiya və yeni torpaqların açılması nəticəsində Baykal gölündən Altantikə qədər Qıpçaq ölkəsi yaradılmışdır ki, bu da Sibirin və müasir Rusiyanın böyük bir hissəsini əhatə edirdi. Acıyev, araştırmalarının nəticələrini 1994-cü ildə "Qıpçaq çölünün yovşanı" məqaləsində nəşr etmişdi.Аджи М.  Полынь Половецкого поля . — М.: ТОО "ПИК-КОНТЕКСТ", 1994 Acıyevin fərziyyəsinə görə, bu xalqlar 2000 il bundan əvvəl və bir neçə əsr ərzində Altaydan Böyük köçə başlayan, Avrasiya qitəsinin çöl zonasını tədricən mənimsəyən və məskunlaşan insanların nəslindəndir. Müəllif rus tarixinin "qəbul edilmiş fikrin əksinə olaraq, ümumiyyətlə 9-cu əsrdə deyil, daha əvvəl" başladığına inanır.Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд. — М.: АСТ, 2006.   Kitabda tenqrianizmə, türklərin qədim dininə xüsusi diqqət yetirilir.Аюпов Н. Г. Тенгрианство как открытое мировоззрение  — Алматы: КазНПУ имени Абая, 2012. С. 7

Onun "Polın’ Polovetskogo Polya" əsəri Murad Acı adı altında nəşr olunmuşdur. Bu əsər "Vokrug Sveta" jurnalından ayrıldıqdan sonra müəllifin adına oldu. Acıyevin dediyi kimi, "Mən külək kimi azad idim, bu adı aldım, daha doğrusu, ad soyadımızın, babamızın və ulu babamızın daşıdığı Acı soyadını qaytardım. İndi fikirləşirəm ki, bu soyaddan istifadə etməyə haqqım var. Mən kitab üzərində işləməyə başladım".Аджи М. Сага о Великой Степи . – М.: АСТ, 2016. C. 38 "Polın’ Polovetskogo Polya" əsəri Acıyevin tanınması üçün əsas olmuşdur.<ref name="izvestn">* Özer Z. B. Kaybolan Millet. Murad Adji. Polın’Polovetskogo Polya // Bilge, No 16/Mart, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara, 1998. s.61–64.
 Pekin S."Kipçaklar ile İlgili Kitaplar ve Murat Adji //Yüzyılda Eğitim ve Toplum .Cilt 3 Sayı 7. 2014 9
 Халипаева И. А.  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8
 "Полынный путь  Биография в фотографиях  // Сайт Мурада Аджи
 Колодяжный И. Забытая Родина (интервью с Мурадом Аджи)// "Литературная Россия". 17 декабря 2004 (№50)
 Федорова Л. Встреча с Мурадом Аджи // "Илин", 2002, №1  
 Фильм о Мураде Аджи. Документальный цикл "Соотечественники". Мурад Аджи  // Телерадиокомпания "Новый век" (Татарстан)</ref> 2015-ci ildə kitabın 9-cu nəşri yayımlandı.Миножетдинов Х. К.  Духовный манифест свободного человека  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 44 Bakı Slavyan Universitetində "Türkologiya" tədqiqatları sahəsində "Tərcümə problemləri" elmi-tədqiqat laboratoriyası türk dilləri, ədəbiyyatı və tarixi sahəsində ən yaxşı əsər kimi "Polın’ Polovetskogo Polya" kitabı tərcümə edilmiş və nəşr etdirilmişdir. Bu əsərin tərcüməçisi tanınmış türkoloq, dilçi professor Tofiq Hacıyevdir. Научно-исследовательская лаборатория "Проблемы перевода"Adci M. Qıpçaq çölünün yovşanı. / Ruscadan tərcümə: Tofik Hacıyev. – Baky : Gənclik, 1997 Bu iş Bakı Slavyan Universitetinin təhsil fakültəsində dərslik kimi tədris olunur.Бакинский славянский университет Qazi Universitetinin professoru Zeynep Bağlan Özer bu əsəri 2001-ci ildə türk dilinə tərcümə edib.Adji M.  Kaybolan Millet (Deşt-i Kıpçak Medeniyeti) . Rusçadan Çeviri: Zeynep Bağlan Özer. — Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2001 2019-cu ildə o, əlavə və yenidən işlənmiş kitabın 2-ci nəşrini tərcümə edib.Аджи М. Полынь Половецкого поля:Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его. ––2-е изд., доп. и перераб. – М.: Новости, 2000 Adji M. KaybolanMillet. Deşt-I Kıpçak Medeniyeti . Rusçadan Çeviri: Zeynep Bağlan Özer — İstanbul: Doğukitabevi, 2019

Acıyev 1995-ci ildə Dağıstanda xristianlığın tarixini öyrənməkАзизова Г. Р.  Христианство в Дагестане: история и современность  // Автореферат диссертации. Махачкала. 2001. Махачкала və Müqəddəs Georginin məzarını axtarmaq məqsədi ilə səfər təşkil edir. Onun məqaləsində, səfər nəticələri və Müqəddəs Georgi məzarlığının ehtimal olunan yerinin araşdırmasının nəticələri dərc olundu.* Аджи М. Могила Святого Георгия Победоносца находится в Дагестане – мнение ученого  // Интерфакс, 10 июня 1996.
 Аджи М. Бесстрашный до безрассудства // "Независимая газета". 22.01.97.
 Adzhi M. In the footsteps of St. George  //Russian Life. August 1997.
 Овчинников В. Святой Георгий имеет российские корни? Беседа Всеволода Овчинникова с Мурадом Аджиевым // Российская газета. 1997, 01.03.1997 1997-ci ildə nəşr olunan "Tayna sviatogo Georgiya ili podarennoe Tengri: Iz duxovnogo naslediya tyurkov" (Müqəddəs Georginin sirri və ya Tenqrinin hədiyyəsi: türklərin mənəvi irsindən) adlı kitabında bu barədə danışılır.Аджи М. Тайна святого Георгия, или подаренное Тенгри: Из духовного наследия тюрков  – М.: МБФ "Джарган", 1997Как Георгий Победоносец связан с гуннами?  // Дилетант. 11.12.2019 Acıyevin ekspedisiyasından sonraВяткин В. Наследники святого Георгия // Nationalgeographic. 2007, №7. См. Они почитают святого ГеоргияВяткин В. Джалган – село с интересной историей  // КАВПОЛИТ. 2015. 3 ноября Müqəddəs Georgi türbəsi Dağıstan Respublikasının görməli yerləri siyahısına daxil edilib.Дербентский район // Портал Правительства республики Дагестан  

1996-cı ildə Acıyevin "Səhra Dini" adlı məqaləsi "Uşaq Ensiklopediyası"nda yayımlandı. Bu məqalədə Acıyev Tengrianizm — qədim türklərin dini haqqında danışdı.Аджиев М. Религия Степи: (Материал публикуется на правах проблемного) // Энциклопедия для детей.— М.: Аванта+, 1996. — Т.6: Религии мира, ч. 1.— С.211–218 Acıyev sübut edir ki, Böyük Çöl xalqları bütpərəst deyildilər və tək Allaha, Tenqriyə inanırdılar.Фаст Г. Принятие христианства – измена отцам или возвращение к Отцу?! // Макарьевские чтения: Материалы X Международной научной конференции. – Горно-Алтайск: РИО Горно-Алтайского государственного университета. 2015. C. 353 – 354 Acıyev iddia edir ki, xaç tenqrianlığın ən qədim simvollarından biri olub.Нуржанов А.  Тенгрианство как культ, религия тюркоязычных народов в эпоху средневековья // Austrian journal of humanities and social sciences. 2014, № 1 – 2

1997-ci ildə "Step i kultura/ Velikiy put vo vremeni" (Çöl və mədəniyyət. Zamanda Böyük Səyahət) beynəlxalq simpoziumunda iştirak edir.Simpozium haqqında məlumat üçün bölməsinə baxın:
 Назарбаев Н. Приветственное слово Президента РК Н. А. Назарбаева участникам Международного симпозиума "Степь и культура. Великий путь во времени" // Евразийское сообщество: экономика, политика, безопасность. 1997, № 3.
 Ситько Н.  Великий степняк Маргулан  // Наука Казахстана. 1997, № 15 Acıyev "Türklərin Avropa sivilizasiyasına verdiyi töhfə" adlı məruzə ilə çıxış edir. Müəllif "türk mədəniyyətinin rolunu və davamını, eləcə də Avropa sivilizasiyasının inkişafına təsirini" araşdırır.Аджиев М. Тюркский вклад в европейскую цивилизацию // Евразийское сообщество: экономика, политика, безопасность. 1997, № 3. С. 47 1998-ci ildə M. O. Auezovun 100 illiyinə həsr olunmuş beynəlxalq seminara Acıyev dəvət olunub. Onun məruzəsi ilə seminar işinə başlayır.Кодар А. Вместо предисловия  // Культурные контексты Казахстана: История и современность: Материалы Международного семинара, посвященного 100-летию М. О. Ауэзова. — Алматы, 1998. С. 4 – 5

"Tenqrianizm və Müasir Avropa Mədəniyyətinin Əsasları" adlı məruzəsində qıpçaqların bütpərəst olması barədə qurulmuş tezisə yenidən nəzər salır. Onun konsepsiyasına görə, Dəşt-i Qıpçaq ölkəsinin sakinləri monoteist tenqrianlıq (səmavi Tanrıya iman — Tenqri) etiraf etdilər).Tenqrianlıq daha sonra başqa bir monoteist dinin — xristianlığın başlanğıcını qoydu.Аджиев М.  Тенгрианство и основы современной европейской культуры  // Культурные контексты Казахстана: История и современность: Материалы Международного семинара, посвященного 100-летию М. О. Ауэзова. — Алматы, 1998. С. 7 – 20 Seminar intellektual ictimaiyyətin marağına səbəb olmuş, Acıyevin məruzəsi isə bütün seminar boyu əks-səda doğurmuşdur.Издибаев Т. Казахстанская еженедельная газета "PANORAMA" № 36, 19 сентября 1997.  

1998-ci ildə, "Misl" Yayınevi, xalqların büyük köçü mövzusunda araşdırmalarını davam etdirən Acıyevin "Evropa. Tyurki. Velikaya Step" (Avrupa. Türklər. Böyük çöl) adlı populyar elmi kitabının ilk nəşrini çap etdi.Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь .— 1-е изд. — М.: Мысль, 1998 Bu kitabda böyük çölün Avropa mədəniyyətinə verdiyi töhfəyə xüsusi diqqət yetirilir. Kitab dəfələrlə yenidən nəşr olundu. Burada Acıyev ilk dəfə olaraq xalqların Böyük köçü konsepsiyasını ifadə etdi. Bu konsepsiya müəllifin sonrakı əsərlərində inkişaf etmişdir".Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь. — М.: АСТ, 2015. С. 2 Acıyevin özü vurğulayır ki, onun ixtisası coğrafiyadır və o, öz kitablarını bu elm sahəsi çərçivəsində yazıb və öz həyatını ona həsr edib: "Tarixi coğrafiyada ən çətin vəzifə tədqiq olunan regionun iqtisadi əsasını göstərməkdir. Mən bu problemi həll edirəm".Аджи М. Сага о Великой Степи  – М.: АСТ, 2016. C. 71 – 72

Acıyevin tələbələr üçün yazdığı "Kipçaki. Drevniaya istoriya tyurkov i Velikoy stepi" (Qıpçaqlar. Türklərin və Böyük çölün qədim tarixi: şagirdlər və onların valideynləri üçün sorğu kitabçası) yazdığı elmi-populyar kitabı 1999-cu ildə çap olunmuşdur.Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи . Книга для школьников и их родителей.— М.: "Новости", 1999 2001-ci ildə "Kipçaki. Oguzi. Srednevekovaya istoriya tyurkov i Velikoy stepi" (Qıpçaqlar. Oğuzlar. Türklərin və Böyük çölün orta əsrlər tarixi) kitabını bu işin davamı kimi yazır.Аджи М. Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой Степи . Книга для школьников и их родителей.— М.: "Новости", 2001 Müəllif bu kitabları məktəblilərə və onların valideynlərinə ünvanlayır və ailə mütaliəsi ənənəsini canlandırmaq istəyir.Издибаев Т. Издана первая книга трилогии Мурада Аджи об истории тюркского мира  // Panorama (Казахстан) № 16, 21.04.2000Аспандиярова А. Книга, которая должна была появиться раньше  //Казахстанская правда, 17.08.1999 Bu kitab 2001-ci ildə Kazanda Tatarıstanın elmi ictimaiyyətinə təqdim edildi. Acıyev ora Ş. Mərcani adına Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun dəvəti ilə gəldiАхметов Р. Тюркский пророк. Интервью с Мурадом Аджи // Звезда Поволжья. 29 ноября – 5 декабря 2001. 2002-ci ildə "Kipçaki. Drevniaya istoriya tyurkov i Velikoy stepi" (Qıpçaqlar. Türklərin və Böyük çölün qədim tarixi: şagirdlər və onların valideynləri üçün sorğu kitabçası) kitabının türk dilində tərcüməsi Türkiyədə çıxır.Adji M. Kıpçaklar. Türklerin ve Büyük Bozkırın Kadim Tarihi. Rusçadan çeviri: Zeynep Bağlan Özer. – Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2002

2001-ci ildə Acıyev Altay vilayətinə səfər edir və yeni əlyazma üzərində işə başlayır. Üç illik işdən sonra "Tyurki i mir: sokrovennaya istoriya" (Türklər və dünya: məxfi tarix) kitabının elmi-populyar nəşri işıq üzü görür.Аджи М. Тюрки и мир: сокровенная история  — М., ООО "Издательство АСТ", 2004 Bu əsərdə müəllif Altaydan gələn xalqların Böyük köçü konsepsiyasının əsas müddəalarını tam şəkildə formalaşdırır. Bu işdə Böyük çölün monoteizm ənənələrinə xüsusi diqqət yetirilmişdir. 2005-ci ildə Heydər Əliyev Fondu bu kitabı Azərbaycan dilində nəşr edib.Культура и культурные шедевры Азербайджана – уникальное послание будущим поколениям. – Баку, 2009 Professor Tofiq Hacıyev kitabın tərcüməsi işini yerinə yetirdi.Həbibbəyli Ə. Sivilizasiyaların kəsişməsində türk dünyası. – Bakı, 2011. S. 91 2019-cu ildə "Tyurki i mir: sokrovennaya istoriya" kitabı Türkiyədə türk dilində nəşr olunub.Murad Adji Türklerin Sakli Tarihi  Rusçadan Çeviri: Varol Tümer. – Istanbul, Kaynak Yayınları, 2019 1-ci Beynəlxalq "Müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq" elmi konfransında 2004-cü ildə bu kitabdan məruzə edilir. "Tyurki i mir: sokrovennaya istoriya" kitabının ayrı müddəaları 2004-cü ildəЛеднев А. В., Михайлова М. В., Трофимова В. И. Международная научная конференция по сравнительному литературоведению в Баку // Вестник Московского университета. Сер.9. Филология. 2005, №1 "Müqayisəli Ədəbi Tədqiqatlar" adlı 1-ci Beynəlxalq Elmi Konfransda açıqlanmışdır. Altayda yeni eradan əvvəl başlayan xalqların böyük miqrasiyasına həsr olunmuş "Hind-Avropa tədqiqatları və müqayisəli ədəbiyyat" adlı məruzə, Rusiya və Avropanın inkişafında türk mədəniyyətinin rolu haqqında bəhs edir.Аджи М. Индоевропеистика и сравнительное литературоведение (тезисы доклада) // Сравнительное литературоведение. I Международная научная конференция 29 – 31 октября, 2004. Баку, Азербайджан – Баку: Бакинский Славянский университет. 2004

2005-ci ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin təşkil etdiyi ekspedisiyada Acıyev Naxçıvanda Gəmiqaya dağındakı qayaüstü rəsmlərin araşdırılmasında iştirak edir.Аджи М. Куда приплыл ковчег Ноя?// "Литературная Россия", 16 сентября 2005 Acıyevin fikrincə, bu rəsmlər xalqların Böyük köçünün mərhələlərindən biri ilə bağlıdır.Габиббейли И. Всемирный потоп и новая научная версия о Ноевом ковчеге  — Вестник тюркского мира. 2017, №1 Ekspedisiyadan sonra hakimiyyət orqanlarının qərarı ilə dünya tarixinin qədim abidəsinin yerində Nuhun məqbərəsi bərpa olunub. Aparılan araşdırmalar Azərbaycan Respublikasının geniş ictimaiyyətinin və rəhbərliyinin diqqətini cəlb etmişdir.Ильхам Алиев принял дагестанского писателя Мурада Аджи  // ИА REGNUM, 9.08.2005

Qafqaza ekspedisiyalardanАджи М. Кто откроет ворота Джора// "Литературная Россия" 17 марта 2006   və "Qafqaz Albaniyasının etnomədəni irsi" Beynəlxalq Elmi Konfransında iştirak etdikdən sonraМеждународная научная конференция: "Этнокультурное наследие Кавказской Албании". О Конференции   Adjıyev 2006-cı ildə elmi-populyar kitabı olan "Dıxanie Armageddona" (Armageddonun Nəfəsi) çap etdirir. Kitab XVI əsrdə başlayan və bu günə qədər bitməyən Qafqaz müharibələrinin tarixindən bəhs edir.Аджи М. Дыхание Армагеддона — М.: АСТ, Хранитель, 2006. С. 2 Müəllif öz işində xüsusilə Qafqaz Albaniyasının tarixini, müasir oxucunun heç vaxt bilmədiyi bir dövləti təsvir edir. Bu mövzuya Adjıyevin marağı onun 1989–1991-ci illərdə Qafqazdakı etnoqrafik araşdırmalarına təsadüf edirAdžiev M. I musulmani-cattolici del Caucaso // L'altra Europa. 1991, №3 və o, özünün real faktlar əsasında yazdığı məqalələri ilə Qafqazın problemlərini üzə çıxarmağa çalışır.

Adjıyevin "Aziatskaya Evropa" (Asiya Avropası) adlı elmi-populyar kitabı da 2006-cı ildə çap olunmuşdur.Аджи М. Азиатская Европа. — М.: АСТ, 2006   Bu kitaba onun iki əsəri daxil edilib: "Evropa. Tyurki. Velikaya Step", "Tyurki i mir: sokrovennaya istoriya". Kitabın xülasəsində deyildiyi kimi, Rusiya və digər Avropa ölkələrinin əsasını təşkil edən böyük çölün tarixi dünyagörüşü və tarixə baxışı daha fərqli olan coğrafiyaşünas tərəfindən danışıldığı üçün maraq doğurur.

2007-ci ildə Rusiya Mədəniyyət Nazirliyinin layihəsi kimi Adjıyevin tədqiqatları əsasında "Milli Tarix və milli fikir" devizi altında "Armageddon nəfəsi" filmi çəkilmişdir. Filmin ilk nümayişi Bakı Dövlət Universitetində olmuş, böyük auditoriya qarşısında keçirilmişdir və onların əksəriyyəti tarixçilər və coğrafiyaçılar idi.Гусейнзаде Э. [О кыпчаках, или новое прочтение истории в фильме Мурада Аджи https://www.trend.az/life/culture/952199.html ] // TrendLife (Азербайджан), 5 июля 2007

Elə həmin 2007-ci ildə Verxneviluysk Gimnaziyasının dəvəti ilə "Türkologiya vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasında mədəniyyətlərin inteqrasiyasının amili kimi"Васильев Н. И. Международный проект по развитию тюркологии в Верхневилюйском улусе // Верхневилюйская республиканская гимназия им. М.А. Алексеева   beynəlxalq elmi-praktik konfransda beynəlxalq ekspert kimi çıxış edir.НПК по тюркологии для учащихся и учителей  // Автономное образовательное учреждение республики Саха (Якутия) допольнительного профессионального образования "Институт образования развития и повышения квалификации"

2010-cu ildə "АСТ" nəşriyyatı Acıyevin bir kitabını "Bez Veçnogo Sinego Neba: Oçerki naşey istorii" (Əbədi mavi səmasız: tariximizin oçerkləri) nəşr etdirdi. Müəllif mümkünsüz hesab edilən işi görüb. O, Rusiyanın sələfi olan ölkə haqqında danışırdı. Kitabın ön sözündə deyildiyi kimi, Acıyev tərəfindən göstərilən ardıcıllıq öz inanılmaz sadəliyi ilə təəccübləndirir. Kitabın əsas fikri: "Biz vahid ölkənin vahid xalqı idik".Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории.— М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 4, 6.   Böyük miqrasiya konsepsiyasından bu sözlər nəticə rolunu oynayır.Алиев С. Феномен Мурада Аджи и тюркское самосознание  — Вестник тюркского мира. 2017, №1 Ümumi keçmişdən bəhs edən Murad Adjının kitabları sayəsində "Vahid dövlət — vahid xalq" şüarı Rusiyanın çoxmillətli icmalarını birləşdirir.Хасавов А. Мурад Аджи: "Равнодушных среди своих читателй не нахожу"  // Ёлдаш/Времена. 15.03.2013Курчаков Р. Он вскрывал и показывал "корешки" подлинной истории // Бизнес Online, 10 марта 2018В Москве состоится фестиваль тюркской истории и культуры//Официальный сайт мэра Москвы. 17 октября 2019

2011-ci ildə Acıyevin kitablarının yeni nəşrləri buraxılır: "Aziatskaya Evropa" (Asiya Avropası), "Evropa. Tyurki. Velikaya Step" (Avrupa. Türklər. Böyük çöl), "Bez Veçnogo Sinego Neba: Oçerki naşey istorii" (Əbədi mavi səmasız: tariximizin oçerkləri), "Polın’ Polovetskogo Polya" (Qıpçaq çölünün yovşanı).

Acıyev 2011–2012-ci illərdə "Türklər" layihəsinin tarixi sənədli kinosunun final seriyasının yaradılmasında iştirak etmişdir. Bu layihə Rusiya Coğrafiya Cəmiyyəti və "Mir" Dövlətlərarası Teleradio Şirkəti tərəfindən həyata keçirilmişdir.  // Русское Географическое общество Bu layihənin məqsədi "Türk xalqlarının qədim tarixi vasitəsilə Rusiyanın və Müstəqil Dövlətlər Birliyinin tarixini göstərmək, geniş auditoriyanı türk xalqlarının mədəniyyəti ilə tanış etməkdir". Bu layihənin reallaşdırılmasına Rusiya Prezidenti V. Putin maddi və mənəvi dəstək verib.Путин вручил гранты Русского географического общества на 50 млн руб  // РИА Новости. 15 марта 2010

2013-cü ildə Moskvanın Tatar Mədəniyyət Mərkəzi Murad Acı ilə görüş keçirir. Görüş Acıyevin Türkologiya sahəsindəki fəaliyyətinin 20 illiyinə həsr olunub.В Москве состоялась встреча с писателем Мурадом Аджи  // Пресс-центр Полномочного представительства Республики Татарстан в Российской Федерации, 10.03.2013 Çoxsaylı çıxışların əsas leytmotivi onun türk xalqlarının mədəniyyətinin dirçəldilməsi istiqamətində gördüyü işlərə görə müəllifə təşəkkür etmək idi.Немченко Г. Освоение Евразии  — Вестник тюркского мира. 2017, №1Аги Д.Мурад Аджи  // Звезда Поволжья, 24.03.2013

2014-cü ildə Acıyevin 70 illiyi münasibətilə AST nəşriyyatı onun əsərlərindən ibarət məcmuələr buraxır: "Polınnıy Moy Put" (Mənim yovşanlı yolum),Аджи М. Полынный мой путь  — М.: АСТ, 2014 "Velikaya step. Prinoşenie Tyurka" (Böyük çöl. Dar türk),Аджи М.Великая Степь. Приношение тюрка  — М.: АСТ, 2014 "Aziatskaya Evropa" (Asiya Avropası).

Elə həmin 2014-cü ildə Mahaçqalada Acıyevin 70 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirilir.Научная конференция, посвященная 70-летию Мурада Аджи, прошла в Махачкале  // РИА Дагестан,29 октября 2014 Konfrans iştirakçıların çıxışlarında qeyd olundu ki, Acıyevin konsepsiyası önun haqlı olduğunu təsdiq edir, müəllifin əsərləri isə ümummilli ideyanın formalaşması üçün vacibdir.Алиев С. Слово о Мураде Аджи // Ёлдаш, 24.10.2014

2015-ci ildə AST-nin nəşriyyatı Acıyevin bir neçə əsərini dərc edir: "Polın’ Polovetskogo Polya" (Qıpçaq çölünün yovşanı, 9. Nəşr), "Evropa. Tyurki. Velikaya Step" (Avropa. Türklər. Böyük çol, genişləndirilmiş 9. Nəşr), "Tyurki i mir: sokrovennaya istoriya" (Türklər və dünya: məxfi tarix) və toplusu "Istoriya tyurkov. Takimi znali nas" (Türklərin tarixi. Bizi belər tanıdılar).Аджи М.История тюрков: Такими знали нас  – М.: АСТ, 2015 Kolleksiyaya müəllif tərəfindən xüsusi olaraq bu nəşr üçün yenidən işlənmiş kitablar daxil edilib: "Kipçaki" (Qıpçaqlar), "Kipçaki. Oguzi" (Qıpçaqlar. Oğuzlar).

2016-cı ildə Acıyevin "Saga o Velikoy ctepi" (Böyük Çöl haqqında dastan) adlı yeni kitabı çapdan çıxmışdır. Müəllif bu işdə xalqların böyük köçündən, türk mədəniyyətinin bəşəriyyətin sərvətinə necə çevrilməsindən, Avrasiya qitəsinə necə yayılmasından, Şərqlə Qərbi unikal nailiyyətlərlə zənginləşdirməsindən bəhs edir.Аджи М. Сага о Великой Степи. – М.: АСТ, 2016. C. 2 

2017-ci ildə "Vestnik tyurkskogo mira" (Türk dünyasının bülleteni) jurnalı işıq üzü görüb, onun bütün nəşrləri tədqiqatçı və yazıçı Murad Eskenderoviç Acıyev (Murad Adji) fəaliyyətinə həsr olunub.Наши авторы  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 5, 139 O, MDU-nun Coğrafiya fakültəsinin məzunu, Sibirin mənimsənilməsi ilə bağlı dissertasiya müdafiə etmiş, bütün ömrü boyu seçilmiş mövzuya sadiq qalmışdır. Bunun sayəsində alim Avrasiya hüdudlarına çıxa və öz tədqiqatlarını davam etdirə bildi, nəticədə M. E. Acıyev artıq əsrin dörddə bir hissəsi kimi işləyib hazırladığı xalqların böyük köçü konsepsiyası elmi ədəbiyyatda öz yerini aldı.

2019-cu ildə Acıyevin "Svyatoy Georgiy i gunni" (Müqəddəs Georgi və Hunlar) adlı son işi çapdan çıxıb. Müəllif bu kitaba bütün həyatı boyunca gedim. Onun müqəddəs Georgiyə həsr olunmuş ilk nəşrləri əsrin dörddə birindən çox həsr etdiyi tədqiqatın başlanğıcı oldu. Georgiy əməlinin xalqların böyük köçürülməsi ilə bağlı hadisələrin coğrafi və müvəqqəti koordinatlarına mükəmməl "uyğun gəldiyinə" əsaslanaraq, Acıyev gözlənilməz nəticələrə gəlir. Onlar coğrafiyanın dəqiq elm olduğuna, tarixi hadisələrə obyektiv baxmağa, siyasətdən bezməyə imkan verdiyinə əmin olan coğrafiyaçıya məxsusdur. Tədqiqatçı ümid etdi ki, "onun işi dünyaya baxışımızı dəyişəcək"."Святой Георгий и гунны" вызовут споры  // Центр Льва Гумилёва, 31 мая 2019Курячая М.Будущее принадлежит правде  // Литературная Россия, 2019 №24, 28.06.2019 Kitab müəllifin ölümündən sonra çap olundu. Son gününə qədər əlyazma üzərində işləyirdi.

Acıyev 7 mart 2018-ci il tarixində vəfat etdi və Moskvada Don qəbiristanlığında dəfn edildi.Новости  // Официальный сайт М. Аджиева

 Fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi 
Mütəxəssislər Acıyevi Altaydan xalqların Böyük köçü konsepsiyasının müəllifi olan məşhur türkoloq kimi səciyyələndirirlər. Мурад Аджи  // Türkologiya. 2018, №2. С. 135Медведко Л.И. Россия, Запад, ислам: "столкновение цивилизаций"? – М., Кучково поле, 2003. С. 67В Анкаре отметили 75-летний юбилей Мурада Аджи  //Ёлдаш, 11 декабря 2019Мир скорбит по Мураду Аджи // Ёлдаш / Времена. Вып. 617, 16.03.2018Özer Z. B. Bilim İnsanı Murad Adji// Cборник материалов международной научно-практической конференции "Научные знания: история становления и перcпективы развития". 3 декабря 2919. – Тернополь. 2019. С.184–194 Ekspertlər onun tədqiqatlarında istifadə etdiyi biliklərin genişliyini və dərinliyini qeyd edir, tarix, coğrafiya, iqtisadiyyat, dilçilik, folklor, etnoqrafiya, ilahiyyat kimi elmləri birləşdirir və dilçilik.Озер З. Б. К родникам тюркской культуры  — Вестник тюркского мира. 2017, №1 Tarixi tədqiqatlarda coğrafiyanın müəyyən rolu olan bütöv yanaşmanın əhəmiyyəti qeyd olunur. Acıyevi Altaydan xalqların Böyük köçürülməsi konsepsiyasının bağlı dünya tarixin yeni nöqteyi-nəzərdən baxmağa imkan verir. Konsepsiya dünya elmində yeni bir sözdür. Onun əhəmiyyətini hələ tam dərk etmək və gələcək nəsillərə dərk etmək lazımdır.

Mütəxəssislər Böyük çölü kütləvi köçürülmələr üçün əlverişli məkan kimi qiymətləndirən alimlər arasında Acıyevin qeyd edirlər. Muraad Acıyev, onu "coğrafi baxımdan çöl landşaft zonasından daha geniş olan Meqa region kimi nəzərdən keçirirdi".Чибилев А. А.  Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия // Москва – Оренбург. 2017. C. 14Чибилев А. А., Богданов С. В. Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. С. 825 Altayda doğulan xalqların Böyük köçü ilə bağlı tədqiqatları qədim və orta əsrlərin lokal sivilizasiyalarının formalaşması probleminə yeni nəzər salmağa imkan verir.Аязбекова С. Ш. Культура в евразийском пространстве: теория, практика и современность  // Культура в евразийском пространстве: традиции и новации. 2018. №1 (2)Аязбекова С. Ш.  Социокультурная и психологическая адаптация иммигрантов в условиях трансформации евразийского типа культуры и кризиса мультикультурализма (на примере Германии)  // 117-ая Международная научно-практическая конференция "Современные особенности формирования личности и её социальной адаптации в условиях кризиса либеральных ценностей". 8 – 15 февраля 2016 г. – Лондон.Бегалинова К., Кокумбаева Б. Филогенетические истоки динамических процессов в культуре казахских степей  // Тyркология. 2017. №3 (83)

Onun kitabları müxtəlif ixtisasların alimləri tərəfindən istifadə olunur. Bunlar elmi məqalələrdir,* Чибилев А. А., Богданов С. В. Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009.
 Чибилев А. А. Ландшафты степей Евразии как объект исторического степеведения  // География и природные ресурсы. 2009, 33.
 Чибилев А. А. Кочевнические империи как фактор формирования степных ландшафтов Северной Евразии // Известия Российской Академии наук. Серия географическая. 2010. №3.
 Чаттерджи С. Повторное присоединение Сибири // Гуманитарные науки в Сибири. 2008, №3.
 Яковенко И. Г. Цивилизация и варварство в истории России. Статья 3. Казачество  //Общественные науки и современность. 1996. №3
 Боталов С. Г.  Кочевая цивилизация Евразии в пространстве и времени// Вестник Южно-Уральского государственного университета. 2006, №17 (72). Выпуск 7.
 Соболева Н. А. Образ св. Георгия в атрибутике Российского государства// Проблема святых и святости в истории России: Материалы ХХ Международного семинара исторических исследований "От Рима к Третьему Риму". Москва, 6–7 сент.; Санкт-Петербург, 11 сент. 2000 г. / Институт российской истории РАН; под ред. А. Н. Сахарова. – М.: Наука, 2006.
 Курманов З. История Кыргызстана и кыргызов // Центральная Азия: собственный взгляд = Zentralasien: eine Innenansicht/ Пер. А. Трубицин.– Б.: 2006.– 498 с.– Текст на русск., нем. яз. ISBN 9967-23-841-0
 Гыйниятулина Ф. С." Татар халкының мирасы  // История России и Татарстана: Итоги и перспективы энциклопедических исследований: сборник статей итоговой научно-практической конференции научных сотрудников Института Татарской энциклопедии АН РТ (г. Казань, 25–26 июня 2014 г.) / Институт Татарской энциклопедии АН РТ. – Казань: "Фолиант", 2014. – Вып. 6. С. 403
 Макушин А. А. Конституционный субъективизм и его основные виды  // Конституционное и муниципальное право. 2010, № 9. См.  
 Викторин В. М. Древние верования центра Азии в ритуалах народов Поволжья и Приуралья: основной культовый ареал и отдаленная периферия // Южно-Российский вестник геологии, географии и глобальной энергии. 2006, №6 
 Абдуллаева Р. Азербайджан в пространстве диалога культур  //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012
 Саламзаде Э.  Священные птицы Евразии: символика и иконография //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012
 Тагиров И. Источники по истории татарского народа: направления поиска // Эхо веков. 1997. №1–2
 Борликов Г. М.  Степная культура как феномен самобытной цивилизации // Мир образования – образование в мире. Научно-методический журнал. № 3 (15), 2004
 Budagov B. The Great Silk (Carawan) Way / Science without borders. Volume 3. 2007/2008 //International Academy of Science H&E. Innsbruck – 2009. ISSN 2070–0334 ISBN – 978-9952-451-04-7
 Карабулатова И. С.  Homo interculturalis на сломе эпох// HOMO COMMUNICANS II: человек в пространстве межкультурной кoммуникации. Щецин, 2012 ISBN 978-83-934141-4-7
 Халипаева И. А. Мифология и тенгрианская религия древних тюрков // Научный вестник столицы. 2012, № 10 −11
 Масаев М. В. Невидимая структура символа (философско-исторический аспект)  // "Гілея (науковий вісник)": Збірник наукових праць. — К., 2009. Випуск 22
 Масаев М. В. Крест как символ парадигмального образа эпохи христианской цивилизации  // Культура народов Причерноморья. 2004, № 56.
 Илимбетова А. Ф. Люди – потомки змей в религиозно-мифологических воззрениях башкир  // Материалы II Форума гуманитарных наук "Великая Степь". – Астана: Гылым. 2017
 Помырляну Н. А. К вопросу становления и проявления тенгрианства как ранней монотеистической религии тюркоязычных народов Евразийского континента  // Гуманитарные и социальные науки. 2007, №4
 Кузьменко В. В., Щербина Т. П. Всесвiтня iсторiя та мiжнароднi вiдносини  // Науковi працi iсторичного факультету Запорiзького нацiонального унiверситету, 2010 , вип. XXVIII
 Файзуллин Г. Г., Сатаров Э. И. Правовые основы института татарских мурз и дворян в постсоветской Росии: история и современность //Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 34 
 Амирханов Р. Х. Родословная Амирхановых//Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 230 
 Шергенг Н.А., Баширов Т.А. Понятие "право" и понятие "закон" в древнерусском сознании  // Современные наукоемкие технологии. – 2005. № 3
 Саламзаде Э. Визуальный язык в глобальном мире  //Культура на рубеже XX – XXI веков: глобализационные процессы. СПб.: — Нестор-История, 2009. С. 621–624
 Нугманов Р. Г.  Размышления о пророке Кавсере из коранических текстов //Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2
 Герайзаде Л. З. Религиозная символика в творчестве О. Сулейменова и М. Аджи // Международный научно-теоретический журнал. Б., 2008, № 6 (66)  ali təhsil müəssisələri üçün monoqrafiyalar və dərs vəsaitləri .* Чибилев А. А. Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия // Москва – Оренбург. 2017
 Чибилев А. А. Картины природы степной Евразии Т.1. От предгорий Альп до Южного Урала // Оренбург, Институт степи Уральского отделения РАН. 2018.
 Кузьмин С. Б. Палеоэкологические модели этноприродных взаимодействий // Новосибирск, Академическое издательство "Гео". 2011
 Султангареева Р. А. Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов. — Российская Академия наук: Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра. Уфа: Гилем, 2005 . ISBN 5-7501-0615-2
 Шинаков Е. А. Образование Древнерусского государства: Сравнительно-исторический аспект – Брянск: Брянский государственный университет имени академика И. Г. Петровского, 2002. С. 21 – 22.
 Алимгазинов К. Ш. Электронные источники по современной истории Казахстана: методология и методики анализа  – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова. 2011.
 Егоров В. К. Философия культуры России: контуры и проблемы. – М., РАГС, 2002. С. 68 – 69.
 Тагиров И. Р. История национальной государственности татарского народа и Татарстана: Научное издание. – Казань, Казанский государственный университет. 2000. Гл. 4.
 http://shron3.chtyvo.org.ua/Smolii_Valerii/Istoriia_mista_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_2000_roku_Tom_1_Khronolohichnyi_litopys_mista_Kyieva_Knyha_1_Istoriia_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_1861_roku.pdf   Історiя мiста КиЕва з найдавнiших часiв до 2000 року]. – Киiв. Інститут історії України Національної Академії наук України. 2009.
 Герайзаде Л. Мир Чингиза Айтматова.  – Б.: Бийиктик. 2013
 Гуцуляк О. Пошуки Заповiтного Царства: Мiф – Текст – Реальнiсть.  – Iвано-Франкiвськ, 2007.
 Кадыров А. М. Культурология. Мировая и отечественная культура: учебное пособие  – Уфа, 2011. – 532 с. ISBN 978-5-94524-124-4
 Гуцуляк О. Развитие евразийского мифологического образа Гер/Кер Кер-оглы – сына могилы и правителя Чамбули Мастон  // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе. Выпуск 4. – Барнаул: Издательство Алтайского государственного университета. 2010
 Медведко Л. И. Россия, Запад, Ислам: "столкновение цивилизаций"? М., 2003.
 Жетписбаева Б. А. [ https://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html   Древнетюркская литература: Учебник. ]– Алматы. 2006.
 Абдакимов А. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней: Учебное пособие. – Алматы. 2003.
 Амрахов М. И. Возникновение государственности и формы землевладения у тюрков. Учебное пособие.  – Баку, 2011. С.6.
 Кокумбаева Б. Д. Культурология тенгрианского искусства // Учебное пособие. – Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт. 2012
 Акишев А.А., Инсебаев Т.А., Азербаев А.Д., Дауенов Е.Н., Сметова А.Т. Очерки колонизации Павлодарского Прииртышья царской Россией. Учебно-методическое пособие. – Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. Павлодар: КЕРЕКУ, 2008. ISBN 9965-583-61-7
 Арын Р.С., Иренов Г.Н. Этнополитология: учебное пособие. // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. ─ Павлодар: ЭКО, 2008. ISBN 9965-08-323-1:900.88
 М.Б. Касымбеков, С.Ж. Пралиев, К.К.Жампеисова и др. Мәнгілік Ел. Учебник для вузов. – Алматы: Ұлағат, 2015 – 336 с. – ISBN 978-601-298-356-2  
 Тулешов В. Азиатский путь: история XXI века. — Алматы. 2010 Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycanın bəzi ali məktəblərində Acıyevin kitablarını tövsiyə olunmuş və əlavə ədəbiyyat siyahısına daxil etmişlər.* Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для гуманитарных вузов. – СПб.: Питер, 2009. С. 58
 Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для технических вузов . – СПб.: Питер, 2006. С. 70
 Федько Р. А.  Отечественная история: учебно-методический комплекс для всех специальностей . 2-е изд., перераб. и доп.// – Башкирская Академия государственной службы и управления при Президенте республики Башкортостан – Уфа: БАГСУ, 2008
 Учебно-методический комплекс по дисциплине "История Средних веков"  // Уральский государственный педагогический университет. Екатеринбург, 2010
 Абдуллаев Н.А. , Нурышев Г.Ж. , Ерниязов Д.К., Кожакметова Г.К., Есеналина Ж., Шинтемирова А. Учебно-методический комплекс "История Казахстана"  // Актюбинский государственный педагогический институт. – Актобе. 2005
 Учебно-методический комплекс дисциплины "Культурология"  — Астана: Высшая школа экономики, бизнеса и социальных наук. Казахский гуманитарно-юридический университет. 2011
 Раздыкова Г. М.  Методические рекомендации по изучению дисциплины "Сравнительная культурология" // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова
  Учебно-методический комплекс дисциплины "История Казахстана"  Кафедра истории Казахстана // Карагандинский государственный технический университет
 Уразова С. А.  История мировых религий. Методические указания к спецкурсу // Пензенский государственный университет
 Аллабердина Г. И.  История России: Учебно-методический комплекс. // Для студентов специальности "История". — Сибай, 2010. 67 с. Сибайский институт (филиал Башкирского государственного университета)
 Шубин Е.А., Закиров И.М., Абдрашитов Ю.Ф.  Отечественная история. Учебно-методический комплекс для студентов юридического факультета // Академия труда и социальных отношений. Башкирский институт социальных технологий. – Уфа, 2007.
Программа дисциплины "История Татарстана". Направление подготовки "История". Квалификация выпускника – бакалавр // Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
  Учебно-методический курс "Политическая мысль Казахстана" для студентов 2 курса специальности 050502 — "Политология" // Учебно-методические материалы в Казахстане
 Программа дисциплины "Мифология города: казус Казани". Направление подготовки "История". Профиль подготовки: История России: социокультурные и этнополитические исследования. Квалификация выпускника – магистр. //Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
 Заболотный В. М.   Древние языки и культуры. Учебно-методический комплекс // Московский государственный университет экономики, статистики, информатики. Кафедра лингвистики и межкультурной коммуникации
 Кадыров А. М., Коровина С. В., Кропачев А. И., Феклина О. Б., Шаяхметова А. М., Ширяев Л. А.  Методические указания по курсам "Культурология и русский язык", "Культурология" / План семинара 9 // Уфимский государственный авиационный технический университет. Кафедра истории Отечества и культурологи
 Джагфаров Н.Р., Утегалиева А.Ж., Кабдушев Б.Ж. Методические указания к семинарским занятиям для студентов 1 курса очной формы обучения всех специальностей. История Казахстана  // Алматинский университет энергетики и связи – Алматы. 2012
 Типовая учебная программа "История"  // Министерство образования и науки Республики Казахстан – Алматы, 2016
 Мамедов Ф.Т.  Культура управления. Опыт зарубежных стран  // Учебное пособие – Баку: Апостроф. 2013

Hazırda müxtəlif ölkələrdən olan alimlər Acıyevin kəşfləri əsasında işləməyə davam edirlər. Мурад Аджи  // Türkologiya. 2018, №2. С. 136 Onun araşdırmaları nəticəsində əvvəllər Dünya tarixi kontekstində nəzərdən keçirilməmiş tenqrianlıq mövzusuna geniş elmi müraciət edilmişdir.Фёдорова Л. В. Третья Международная научно-практическая конференция "Тэнгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность"  // Новые исследования Тувы. 2011, №2 – 3Аджиев А. М. Ай ванна най, дэсэм. Фольклор в трудах Мурада Аджи.  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. Bu məsələdə Acıyevin mövqeyi bəşəriyyətin tarixinə yeni nəzər salmağa məcbur edir.

Altayda aparılan sosioloji sorğular göstərdi ki, gənclərin fikrincə, Acıyev Altay xalqlarının tarixinə təsir göstərən fiqurlar sırasındadırЕрохина Е. А. Коллективная память в этническом самосознании горноалтайской молодёжи // Социология образования. 2010, № 1. Mütəxəssislər onun işlərini etnopedaqogik təhsil problemlərinin həllində mühüm rol oynayan əsərlərə aid edirlər.* Асанова З. Р. Основные источники исследований по этнопедагогике крымских татар//Педагогiчний дискурс. Вып. 15. 2013
 Борликов Г. М.   Степная культура как феномен самобытной цивилизации// Мир образования – образование в мире. 2004, №3.
 Ултургашева Н. Т.  Национально-культурные традиции коренных народов Кузбасса – основа этнокультурного образования и воспитания  // Ученые записки Научно-исследовательского института прикладной культурологии. Т. 2. – Кемерово: Кемеровский государственный университет культуры и искусств. 2006. С.86
 Хайруддинов М. А., Асанова З. Р. [ http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf  История становления и развития этнопедагогики крымскотатарского народа]//Этнопедагогика: история и современность. Материалы Международной научно-практической конференции. Мозырь, 17–18 октября 2013 г. – Мозырь: МГПУ им. И. П. Шамякина. 2013 Azərbaycanda Acıyevin kitablarından parçalar "Idei vısokoy pedagogiki" (Yüksək pedaqogika ideyaları) kitabında nəşr olunub".Рафибейли Р. Идеи высокой педагогики: В трех книгах в 7 тт.  Книга 3. Т.II – Баку, 2014 Qazaxıstanda Acıyevin kitablarından parçalar "Antologiya pedagogiçeskoy misli Kazaxstana" (Qazaxıstanın pedaqoji Fikir antologiyası) pedaqoji toplusuna daxil edilib (Qazaxıstan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin "Sosial əhəmiyyətli ədəbiyyat növlərinin nəşri" proqramı çərçivəsində).Калиев С., Аюбай К. [http://adebiportal.kz/upload/iblock/0c6/0c64cb0afba73c7408520b84bdf861af.pdf  Антология педагогической мысли Казахстана ( II том). – Алматы, 2014

Eyni zamanda qeyd edilir ki, millətçilik ruhuna köklənən müəlliflər Acıyevin əməyini mənfi qarşılamışlar.Сапарова Ю. А. Между Европой и Азией  // Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 (58) Onlar alimi müxtəlif yollarla nüfuzdan salmağa çalışırlar.Меметов А. М.  Участие киммерийцев и скифов в этногенезе крымских татар // Ученые записки Таврического национального университета им В.И. Вернадского. 2014. Т. 27, №3. С. 3 – 4 Bəziləri deyirlər ki, onun əsərləri hekayəni pis bilən bir oxucu üçün nəzərdə tutulmuşdur.Елисеев Г. А.  Выдумки, ложь. Великая Степь  // Русское Средневековье.— М.: Восток, 1999Бисенбаев А. К. Центральноазиатский феномен фольк-хистори  // Другая Центральная Азия.— Алматы: Аркасс, 2003Петров В. Б.  История о квазиистории  // Найдыш В. М., Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999 Bəzi müəlliflər Acıyevin əsərlərini qəbul etmirlər* Володихин Д.  Феномен Фольк-Хистори  // Скепсис. 1999, № 5.
 Володихин Д. "Новая хронология" как авангард фольк-хистори  // Новая и новейшая история. 2000, №3
 Юрченко И. Ю.  Проблема этноидентификации северокавказского казачества в интерпретации новейшего неопантюркизма в произведениях Мурада Аджи (Аджиева М. Э.)  // Наше Отечество. Страницы истории. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — М., 2009.
 Юрченко И. Ю. Казачество как феномен в жанре "фолк-хистори" постсоветской псевдоисториографии // Сборники конференций НИЦ "Социосфера", 2012.— № 15.
 Петров В. Б. История о квазиистории  // Найдыш В. М., Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999
 Петров А.  Перевернутая история. Лженаучные модели прошлого // Новая и новейшая история. 2004, №3
 Олейников Д.  Книга – Полынь // Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек. – М.: ЗАО "Мануфактура", ООО "Издательство "Единство"". 1998
 Гаджиев М. С., Кузнецов В. А., Чеченов И. М. Мифы о "великих предках" // История в зеркале паранауки: Критика современной этноцентристской историографии Северного Кавказа. – М.: Ин-т этнологии и антропологии РАН им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 2006 və Pantürkizm və millətçilik təhlükəsindən danışırlar.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, Acıyev haqqında neqativin böyük hissəsi bir məqama yönəlib: o, tarixçi deyil.Перевалов С. М. Восстание дилетантов: российская историография на рубеже веков  // Вестник Владикавказского научного центра, 2002. Т. 2. № 4 Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bu cür bəyanatlar iqtisadi və tarixi coğrafiya kimi biliklərin mürəkkəb sahələri ilə bağlı elmi tədqiqatların xüsusiyyətlərini bilmədiyini göstərir. Acıyevin bu elm sahələrində peşəkarlığı şübhəsizdir. Alimin sözlərinə görə, "tənqidçilər" coğrafiya elminin onun tədqiqatlarının mərkəzində olduğunu başa düşmürdülər.[http:// mir-azerbaydjana.az /ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html Мурад Аджи о своих сокровищах]//Мир Азербайджана, 2017, октябрь

Acıyevin ünvanına mənfi rəy bildirmiş müəlliflərdən heç biri onunla açıq mübahisəyə girməyib.Бейненсон И.  Талисман слова . — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 75Миножетдинов Х. К.  Духовный манифест свободного человека . — Вестник тюркского мира. 2017, №1. Onlar "yad adamı" döymək istəyirdilər, və digər insanlar kömək istəyirdilər.Олейников Д.  Книга – Полынь  (Глава "Зоологический национализм")// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек. – М.: ЗАО "Мануфактура", ООО "Издательство "Единство"". 1998

Müxtəlif müəlliflər müxtəlif nəsillərin şagirdlərinin fəal yaradıcılığı, tarixi gerçəkliyi və mənəvi maarifləndirilməsi ilə qeyd olunan Acıyevin fəaliyyətindən danışırlar.Тагиров Э. Р. Янтарное руно в тюркском мире. Слово о Мураде Аджи // Литературная Россия, 26.12.19, №48 Onun vicdanlı və təmənnasız əməyi Müasir Rusiya mədəniyyətinin real nailiyyətlərindən biridir. O, "yaxşılıq koordinatlarında" işləyənlərdir. Onun kitabları sadə "Kitab" anlayışından kənara çıxır. Bu qəhrəmanlıq işidirГусейнов А. А.  В "координатах добра"  — Вестник тюркского мира. 2017, №1.

Acıyevin elmi-populyar kitabları janrın ən yaxşı ənənələrində yazılmışdır. Onlar milli-mədəni ənənələrlə tanış olmağa və "yad" milli-mədəni kodlara hörmətlə yanaşmağa kömək edirlər. Onun konsepsiyasının yeni təsdiqi tədqiqatçıları onun tapıntılarına daha diqqətlə yanaşmağa məcbur edir.

 Yaradıcılığı 

 Kitabları "Biz qıpçaq soyundanıq ! Qumuqların, qaraçaylıların, kazakların, balkarların, qaqauzların, krım tatarlarının, həmçinin rusların və ukraynalıların bir hissəsinin soyağacından." , Rıbinsk, 1992, 144 s. "Qıpçaq çölünün yovşanı: Qumuqların, qaraçaylıların, balkarların, kazakların, qazaxların, tatarların, çuvaşların, yakutların, qaqauzların, krım tatarlarının, həmçinin başlanğıcını türk (qıpçaq) soyundan götürmüş, ancaq bunu unutmuş rusların, ukraynalıların və digər xalqların bir hissəsinin soyağacından." Moskva, 1994, 352 s. ISBN 5-7358-0177-5 "Müqəddəs Georginin sirri və ya Tenqrinin hədiyyəsi: türklərin mənəvi irsindən." Moskva, 1997, 150 s. "Avropa. Türklər. Böyük çöl." Moskva, 1998, 334 s. ISBN 5-244-00914-1 "Qıpçaqlar. Türklərin və Böyük çölün qədim tarixi." Moskva, 1999, 176 s. ISBN 5-88149-044-4 "Qıpçaq çölünün yovşanı (II nəşr; əlavə və düzəlişlərlə)." Moskva, 2000, 456 s. ISBN 5-244-00914-1 "Qıpçaqlar. Oğuzlar. Türklərin və Böyük çölün orta əsrlər tarixi." Moskva, 2001, 215 s. ISBN 5-88149-076-2 "Qıpçaqlar. Türklərin və Böyük çölün qədim tarixi (I nəşr; şagirdlər və onların valideynləri üçün sorğu kitabçası)."  Moskva, 2002. "Qıpçaqlar və Oğuzlar (II nəşr; şagirdlər və onların valideynləri üçün sorğu kitabçası)."  Moskva, 2002. "Qıpçaqlar. Türklərin və Böyük çölün qədim tarixi (şagirdlər və onların valideynləri üçün sorğu kitabçası)."  Moskva, 2002, 176 s. "Qıpçaqlar. Oğuzlar. Türklərin və Böyük çölün orta əsrlər tarixi (şagirdlər və onların valideynləri üçün sorğu kitabçası)."  Moskva, 2002, 215 s. "Avropa. Türklər. Böyük çöl (II nəşr)." Moskva, 2004, 473 s. ISBN 5-17-022769-8 "Türklər və dünya: məxfi tarix." Moskva, 2004, 649 s. ISBN 5-17-024789-3 "Asiya Avropası (I nəşr)." Moskva, 2005, 384 s. ISBN 5-17-03020-6 "Asiya Avropası." Moskva, 2006, 1128 s. ISBN 5-17-038128-Х "Məhşərin nəfəsi." Moskva, 2006, 253 s. ISBN 5-17-038718-0 "Qıpçaq çölünün yovşanı (III nəşr)." Moskva, 2006, 379 s. ISBN 5-17-037936-6 "Türklərin və Böyük çölün orta əsrlər tarixi (II nəşr): şagirdlər və onların valideynləri üçün." Moskva, 2006, 214 s. ISBN 5-17-039524-8 "Türklərin və Böyük çölün qədim tarixi (II nəşr; şagirdlər və onların valideynləri üçün)." Moskva, 2007, 175 s. ISBN 5-17-039525-6 "Əbədi mavi səmasız: tariximizin oçerkləri." Moskva, 2010, 576 s. ISBN 978-5-17-065941-8 "Mənim yovşanlı yolum." Moskva, 2014.'' 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Dünya Birliyinin Türk Dünyasına olan ehtiyacının konsepsiyası. Murad ACI 
 Məşhur türk yazıçısı və tarixçisi Murad Aci ilə müsahibə 
 Türk dünyasına 20 illik xidmət

Kateqoriya:Qumuqlar
Kateqoriya:Türkoloqlar
Kateqoriya:Qumuq tarixçilər
Kateqoriya:Rusiya alimləri
Kateqoriya:Rusiya coğrafiyaşünasları
Kateqoriya:Rusiya iqtisadçıları
Kateqoriya:Moskva Dövlət Universitetinin məzunları
Kateqoriya:"Vətən Övladı" ordeni laureatları