Hayduk

Hajduk (Bolqar: хайдутин, Ermənicə: Հայդուկ, Macarca: hajduk, Makedonca: ајдут, Rumın: haiduc, Serbcə: хајдук, Türkcə: haydut) xüsusilə 19-cu əsrdə Balkanlarda, Orta və Şərqi Avropada qanun qaçaqları, quldurlar və müstəqillik döyüşçüləri üçün istifadə edilən ümumi termindir.# _Toc43729573 Aleksandar Petroviç master tezisi Simon Fraser Universiteti 2003   14 May 2011 tarixində yayımlanmışdır

Balkan ənənəsində Hajduk əfsanələştirilmiş bir qəhrəman olaraq adlandırılıb. Qəhrəman o dövrdə Osmanlı İmperatorluğu nəzarəti altındakı torpaqlardakı Osmanlılara qarşı mübarizə etməkdədir. İngiltərə əfsanəsi Robin Hud nümunəsində olduğu kimi Varlıdan oğurlayaraq kasıba verən bir Hajduk simvolu eyni zamanda ədalətsiz rəhbərliyə qarşı üsyanı da işarələyər.

Gerçəkdə isə Hajduk tərifi 17-ci əsrdən başlayaraq 19-cu əsrin sonlarına qədər fəaliyyət göstərən qanunsuz kəslər üçün istifadə mənfi bir təbir olmuşdur. Bu kəslər deyilənin əksinə yalnız Osmanlılara deyil yerli xalqa da hücum etdikləri bilinməkdədir.

 Mənşəyi 
Hajduk sözünün mənşəyi qəti olaraq bilinməməklə birlikdə Azərbaycanca  quldur sözündən gəldiyinə dair nəzəriyyələr var. Digər bir nəzəriyyəyə görə isə Macar çoban mənasını verən hajdó sözündən törəmişdir. İki dilin tarix içində bir-birindən təsirləndiyi gözetildiğinde iki nəzəriyyənin birlikdə reallaşmış olmasıda olabiləcəkdir. Türklər tərəfindən Macar muzdlu əsgərləri üçün istifadə edilən bu terminin Xorvatiya da da dağdakı quldur üçün istifadə edildiyi bilinməkdədir.

 Macarıstan 
Günümüzdəki Macarıstan sərhədləri içində yer alan Hajdú-Bihar rayonunda Habsburg Xanədanına qarşı qiyam qaldıran Macar feodal bəyi István Bocskay qurmaqda olduğu orduya Habsburg rəhbərliyindən qaçan çoxu serf olan kəndliləri alacaq. Katolik dininə zorla keçirilməyə istənən bu kəndlilərə Macar dilində çoban mənasını verən Hajduk deyilmişdir. Müvəffəqiyyətli qiyamın ardından Bocksay serfleri torpaq bəylərinin boyunduruğundan qurtararaq mülkiyyət və fərdi hüquqlarını tanımışdır.Bu dövrdə Osmanlılarla diqqətli bir diplomatiya icra edən Bocksay Zitvatorok müqaviləsi yla ələ keçirdiyi bölgədə nəzarəti rəsmi olaraq təmin edəcək Bu dövrdə denetimiele keçirən qalib ailələrin o dövrdə aldıqları adlar günümüzə qədər gəlmişdir.Hajdú ehtiva ailə adları arasında Hajdúbagos, Hajdúböszörmény, Hajdúdorog, Hajdúhadház, Hajdúnánás, Hajdúsámson, Hajdúszoboszló, Hajdúszovát və Hajdúvid sayıla bilər. Ayrıca bu bölgəyə də Hajdúság (Hajduk diyarı) deyilməkdədir. (Baxın Hajdú-Bihar ili)

 Lehistan 
Hajduk sözü Polyak ye 16-cı əsrdə girər. İlk başlarda Lehistan Krallığı nın onurğasını meydana gətirən piyada birliklərini təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Ümumiyyətlə ana silah olaraq arkebüz və nizə daşıyan bu birliklər yeri 17-ci əsrdə birlikdə tüfəngli birliklərə buraxacaq. Bundan sonra Hajduk termini daha çox zəngin feodal bəylərin mühafizəçisi edənlərə deyilmişdir. Müasir ləhcənin bu gün istifadə edilən məna buna qarşılıq gəlməkdədir.

 Populyar mədəniyyətə təsirləri 
Xüsusilə futbol sahəsində Hajduk adı çox sayda klub tərəfindən mənimsənmişdir. Bunlardan önə çıxanlar bunlardır: 
  Xorvatiya HNK Hajduk Split 
  Serbiya Hajduk Kula 
  Serbiya FK Hajduk Beograd 
  Serbiya FK Hajduk Veljko 
  Serbiya Hajduk Lion 
  FK Hajduk - Vratnica

 Akademik işlər 
1970-ci illərdən etibarən İngilis Marksist tarixçi Eric Hobsbawmın sosioloji işləri ilə mövzu haqqında akademik işlər başlamıştır.Primitive Rebels and Bandits adlı əsər  14 May 2011 tarixində yayımlanmışdır.Hobsbawm xüsusilə çöl bölgələrdə qanunsuz bir şəkildə yaşayan bu cür kəsləri ictimai quldur olaraq təyin etmişdir. Buna görə bu kəslər ədalətsiz rəhbərliklərə qarşı döyüşməkdə və sıravi vətəndaşa kömək edir. Ancaq vəziyyətləri geçişkenliğe sahib olduğundan çox sürətli tərəf dəyişdirə və zaman zaman nüfuzun xidmətinə girərək bölgədə yoxlamanın təmin edilməsi üçün də kullanılabiliyorlardı. Mövzuyla əlaqədar araşdırmalar edən John Koliopoulos işlərində bu cür quldurların çox tez tərəf dəyişdirdiyinə dair tapıntıları sərgiləmişdir.

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
Xorvatiya
Serbiya

Kateqoriya:Qaçaqlar