Denali

Denali (, 1896-2015-ci illərdə Mak-Kinli dağı ) — Alyaskanın Denali rayonunda  hündürlüyü ilə Şimali Amerikanın ən yüksək dağı.

Dağın ətrafındakı ərazidə yaşayan Koyukon xalqı əsrlər boyu zirvəyə “Denali” deyirdi. 1896-cı ildə bir qızıl kəşfiyyatı, o zamankı prezidentliyə namizəd William McKinley-ni dəstəkləmək üçün "McKinley Mount" adını verdi; bu ad 1917-ci ildən 2015-ci ilə qədər ABŞ - ın Federal hökuməti tərəfindən tanınan rəsmi ad idi. 2015-ci ilin avqustunda, Alyaska əyalətinin 1975-ci il rəhbərliyindən sonra Birləşmiş Ştatların Daxili İşlər Nazirliyi dağın rəsmi adının Denali olaraq dəyişdirildiyini elan etdi.

1903-cü ildə Ceyms Vikkerşam, Denaliyə dırmaşmaq üçün ilk uğursuz cəhdini etdi. 1906-cı ildə Frederik Kuk dağı fəth etdiyini iddia etdi, lakin bu təsdiqlənməmişdir və onun qanuniliyi şübhə altına alınır. Denalinin zirvəsinə ilk təsdiqlənən yüksəlişə 7 iyun 1913-cü ildə, Cənub zirvəsinə dırmanan alpinistlər Hudson Stuk, Harri Karstens, Valter Harper və Robert Tatum imza atılmışdır. 1951-ci ildə Bradford Vaşburn ən təhlükəsiz və ən asan yol hesab edilən və buna görə də hazırda istifadə edilən ən populyar olan Qərbi Buttress marşrutunu kəşf etdi.

2 sentyabr 2015-ci ildə ABŞ Geoloji Tədqiqatı dağın hündürlüyünün  deyil,   olduğunu qeyd etdi.

 Adlandırma 
Əsrlər boyu dağın ətrafında yaşayan Koyukon Atabaskaları dağı Dinale ya Denali kimi adlandırırdılar. Bu ad "yüksək" və ya "hündür" mənasını verən Koyukon sözünə əsaslanır.Rusların Alyaskaya sahib olduğu dövrdə dağın adı Bolşaya Qora idi ( , bolşaya-böyük, qora-dağ deməkdir).. Dağın təməlinə çatan ilk yerli Alyaskalı qızıl kəşfiyyatçısı Frank Densmordan sonra 1880-ci illərin sonu və 1890-cı illərin əvvəllərində dağ qısaca Densmore dağı adlandırıldı.

1896-cı ildə bir qızıl kəşfiyyatçısı sonrakı il prezident olmuş o zamankı prezidentliyə namizəd  Vilyam Mak-Kinliyə siyasi dəstək olaraq dağı Mak-Kinli adlandırdı. Prezident Vilson, 26 Fevral 1917-ci il tarixli Mak-Kinli Milli Parkı Aktını imzaladıqdan sonra Birləşmiş Ştatlar rəsmi olaraq Mak-Kinli adını tanıdı. 1965-ci ildə Lindon Conson dağın şimal və cənub zirvələrini İngilis dövlət xadimi Vinston Çörçillin şərəfinə "Çörçil zirvələri" elan etdi. Alyaska Coğrafi Adlar Şurası 1975-ci ildə dağın adını yerli olaraq adlandırıldığı kimi, Denali olaraq dəyişdirilməsini tələb etdi. Bununla birlikdə, 1975-ci ildə Alyaska əyalətinin qanunverici orqanından ABŞ-nin Coğrafi Adlar üzrə Heyətinə federal səviyyədə tələbə Mak-Kinlinin doğma şəhəri olan Kantondan Ohayo korqresi üzvü Ralf Requla mane oldu.

30 Avqust 2015-ci ildə, Alyaskaya prezident ziyarətindən bir qədər əvvəl Barak Obama administrasiyası Denali adının Alaska Coğrafiya Şurasının təyinatına uyğun olaraq bərpa ediləcəyini elan etdi. ABŞ Daxili İşlər Katibi Sally Cevellin, 28 Avqust 2015 tarixində adın Denali olaraq dəyişdirilməsi əmri dərhal qüvvəyə mindi. Cevell, dəyişikliyin "çoxdan gəldiyini" söylədi.

 Tarixi 
Yukon, Tanana və Kuskokvim çaylarının hövzəsində yaşayan Koyukon Atabaskları dağın ətəyinə çıxışı olan ilk yerli Amerikalılar idi. Britaniya dəniz kapitan və tədqiqatçı, Corc Vankover, 6 may 1794-də dağları qeyd edərkən Denalini görən ilk avropalı olmuşdur. Rus tədqiqatçısı Lavrenti Zaqoskin 1843 və 1844-cü illərdə Tanana və Kuskokvim çaylarını tədqiq etdi və dağı digər tərəfdən görən ilk avropalı oldu.

Susitna çayının qumlarında qızıl axtaran, Vaşinqtonun Sietl ştatında yaşayan Yeni Hampşire əsilli Vilyam Dikkey, Alyaskadan qayıtdıqdan sonra, 24 yanvar 1897-ci ildə yaranan "New York Sun"a hesabat verdi. O hesabatında "Bu zirvənin Şimali Amerikada ən yüksək zirvə olduğuna şübhə etmirik və  hündürlüyündə olduğunu təxmin edirik" cümləsi ilə diqqət çəkdi. Buna qədər Kanadanın Yukon ərazisindəki Loqan dağının qitənin ən yüksək nöqtəsi olduğuna inanılırdı. Sonradan hesabları üçün tərənnüm edilsə də, Dikkey, digər kəşfiyyatçı tərəflərin də dağın  hündürlüyündə olduğunu təxmin etdiyini etiraf etdi.  See, particularly, chapter 4 (pp. 52–61): "Discoveries in Alaska" , 1897, by William A. Dickey.

 Hava stansiyası 
Yaponiya Alp Klubu 1990-cı ildə Denali zirvəsi yaxınlığında,  yüksəklikdə bir meteoroloji stansiya quraşdırdı. 1998-ci ildə bu hava stansiyası Alyaska Fairbanks Universitetindəki Beynəlxalq Arktika Tədqiqat Mərkəzinə bağışlandı. 2002-ci ilin iyun ayında  hündürlükdə bir hava stansiyası yerləşdirildi. Yarandığı gündən bəri, avadanlıqların illik yeniləmələri həddindən artıq hava və hündürlük şərtləri üçün qurulmuş xüsusi alət ilə aparılır. Bu hava stansiyası dünyanın üçüncü ən yüksək hava stansiyasıdır.

Hava stansiyası1 dekabr 2003-cü ildə temperaturu  olaraq qeyd etdi. 29 Noyabr 2003-cü ildə temperatur , küləyin sürəti saatda 29.6 kilometr kimi qeyd alındı.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Alyaska dağları
Kateqoriya:Müqəddəs dağlar
Kateqoriya:Adlandırma mübahisələri
Kateqoriya:Ən ekstremal yerlər
Kateqoriya:Yeddi Zirvə