Xüsusi Borcalma Hüququ

Xüsusi Borcalma Hüququ (, SDR, kodu: XDR) — beynəlxalq likvidlik probleminin həlli və milli valyutaların beynəlxalq ehtiyat pul vahidi ilə əvəz olunması məqsədilə Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) tərəfindən 1969-cu ildə yaradılmış yeni növ beynəlxalq pul vahidi. Onun yaradılmasında əsas məqsəd Bretton-Vuds valyuta sistemi çərçivəsində ortaya çıxan və valyutaların milliliyi və beynəlxalq xarakteri arasındakı ziddiyyətləri əks etdirən Triffin paradoksunun aşılması idi.

Bu yeni aktiv valyutadan natarazlıqların aradan qaldırılmasında qızıl və dollarla yanaşı istifadə edilirdi. Regional valyuta olan SDR BVF-ə üzv olan ölkələrin tədiyyə balanslarının saldosunu tənzimləmək, rəsmi ehtiyatları tamamlamaq və BVF ilə hesablaşmalar aparmaq üçün milli valyutaların dəyərinin ölçülməsi məqsədilə yaradılmışdır. 

1971-ci ildə SDR-in qəti müəyyən edilmiş qızıl məzmunu, dollarda olduğu kimi 0,888671 qram müəyyən edildi, lakin dolların iki dəfə (1971 və 1973-cü illərdə) aparılan devalvasiyasından və 1 iyul 1974-cü ildən üzən valyuta kurslarının tətbiqindən sonra SDR-in dəyəri "valyuta səbəti", yəni aparıcı kapitalist ölkələrinin 16 valyutasının, 1981-ci ilin 1 yanvarından isə 5 valyutasının (ABŞ dolları, AFR markası, fransız frankı, yapon yeni və İngiltərə funt sterlinqi) orta çəki məzənnəsi əsasında müəyyən edilirdi. SDR səbətinə növbəti dəfə baxıldıqda 1 yanvar 1986-cı ildən səbətdə yapon yeninin xüsusi çəkisi artırıldı. 

1991–1996-cı illərdə səbətə yenidən baxıldıqda, valyutaların xüsusi çəkiləri əsasən saxlanıldı. Avronun tətbiqi ilə əlaqədar 2001-ci ildə "standart səbət" dəyişdirildi. BVF-in yeni nizamnaməsinə uyğun olaraq, SDR vahidinin dəyəri standart səbətin, yəni müəyyən nisbətdə götürülən aparıcı dünya valyutalarının (ABŞ dolları, avro, yapon yeni və İngiltərə funt sterlinqi) əsasında müəyyən edilir. Hər bir valyutanın nisbi tutumu ölkənin dünya mal xidmətləri ixracatında xüsusi çəkisi və digər ölkələr tərəfindən ehtiyat vəsaitləri keyfiyyətində valyutadan istifadə etmələri kimi göstəricilərdən irəli gələrək müəyyənləşdirilir. Həmin göstəricilər əsasında valyutaların siyahısına, həmçinin onların standart səbətdəki xüsusi çəkisinə hər beş ildən bir yenidən baxılır.

Dövr USD DEM FRF JPY GBP1981–1985 0,540 (42%) 0,460 (19%) 0,740 (13%) 34,0 (13%) 0,0710 (13%)1986–1990 0,452 (42%) 0,527 (19%) 1,020 (12%) 33,4 (15%) 0,0893 (12%)1991–1995 0,572 (40%) 0,453 (21%) 0,800 (11%) 31,8 (17%) 0,0812 (11%)1996–1998 0,582 (39%) 0,446 (21%) 0,813 (11%) 27,2 (18%) 0,1050 (11%)Dövr US$  EUR JPY GBP 1999–2000 0,5820 (39%)  0,2280 (21%)  0,1239 (11%) 27,2 (18%)  0,1050 (11%) = 0,3519 (32%)2001–2005 0,5770 (44%) 0,4260 (31%) 21,0 (14%) 0,0984 (11%)2006–2010 0,6320 (44%) 0,4100 (34%) 18,4 (11%) 0,0903 (11%)2011–2015 0,6600 (41,9%) 0,4230 (37,4%) 12,1000 (9,4%) 0,1110 (11,3%) Dövr USD EUR CNY JPY GBP 2016—2020 (41,73 %)  (30,93 %)  (10,92 %)  (8,33 %)  (8,09 %)

 İstinadlar 

Kateqoriya:Valyuta bazarı