Dmanisi bələdiyyəsi

Dmanisi bələdiyyəsi, Başkeçid bələdiyyəsiBorçalı toponimləri. Müəlliflər: Mədəd Çobanov və Müşfiq Çobanlı; Elmi redaktorlar: f. e. d. Tofiq Əhmədov, f. e. d. Buludxan Xəlilov, f. e. d. Şurəddin Məmmədli. Əlavələr olunmuş və yenidən işlənmiş dördüncü nəşr. Bakı: "Borçalı" nəşriyyatı, 2012, səh. 135. — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli diyarında inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Başkeçid şəhəridir.
 Tarixi 
Bələdiyyə ərazisi 1917-ci ilədək Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasına, 1917-1930-cu illərdə birbaşa Tiflis quberniyasına daxil olmuşdur. 1930-cu ildə hazırkı bələdiyyənin ərazisini əhatə edən Başkeçid rayonu təşkil edildi. 18 mart 1947-ci il tarixində rayonun inzibati mərkəzi rəsmən Dmanisi şəhəri, rayonun özü isə Dmanisi rayonu adlandırıldı.Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki, filologiya elmləri doktoru, professor Şurəddin Məmmədli. Gürcüstan Azərbaycanlıları. Gürcüstanda Azər Türkləri məskunlaşan inzibati-ərazi vahidləri. Statistik-ensiklopedik bilgilər. Tbilisi, 2006-cı il, səh. 28 
 Coğrafiyası 
Başkeçid bələdiyyəsi Borçalının ən hündür dağlıq regionu hesab olunur. Ərazisi təqribən dəniz səviyyəsindən 1000 mertdən başlayaraq Qaraxaç yaylasında hündüylüyü 3196 metrə çatan Ağçala dağınadək yüksək dağlıq relyefə malikdir. Digər hündür zirvələri Leyli (3154 m.), Yemlikli (3055 m.), Əyriqar (2973 m.), Sənəkuçan (2923 m.), Şindi dağı (1897 m.) və s.-dir. 2009-cu ilə olan məlumata əsasən ərazisinin 23.936 hektarı meşələrlə örtülüdür.

 İnzibati-ərazi bölgüsü 
 1 yanvar 1931-ci il vəziyyətinə 
1 yanvar 1931-ci il tarixinə olan inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Başkeçid rayonu 1204 km² ərazini, bu ərazidə yerləşən 8 kənd sovetliyinə daxil olan toplam 65 kəndi və bu kəndlərdə yaşayan 26.277 nəfər əhalini əhatə edirdi.

 15 oktyabr 1938-ci il vəziyyətinə 
15 oktyabr 1938-ci il tarixinə olan inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Başkeçid rayonu 1.2 min km² ərazini, bu ərazidə yerləşən 13 kənd sovetliyini əhatə edirdi.
 1 may 1960-cı il vəziyyətinə 
1 may 1960-cı il tarixinə olan inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Başkeçid rayonu 1223.1 km² ərazini, bu ərazidə yerləşən 1 qəsəbə və 12 kənd sovetliyini əhatə edirdi. Bu sovetliklərə 1 şəhər tipli qəsəbə və 58 kənd daxil idi.

 17-24 yanvar 2002-ci il vəziyyətinə 

 Əhalisi 
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonda 28.9 min nəfər əhali yaşayır. Onun 3.8 min nəfəri Başkeçid şəhərində, 25.1 min nəfəri isə kəndlərdə yaşayır.National Statistics Office of Georgia: Statistical abstract, Demographic situation in Georgia 2012 : Contents—>Population—>Number of population by municipalities, page 17. Published in 15 October 2012.

+Başkeçid rayonunun əhalisiNational Statistics Office of Georgia: Population by Municipalities for the Beginning of the Year (Thousands) . (official estimates) 1.1.2003 r.t. 1.1.2004 r.t. 1.1.2005 r.t. 1.1.2006 r.t. 1.1.2007 r.t. 1.1.2008 r.t. 1.1.2009 r.t. 1.1.2010 r.t. 1.1.2011 r.t. 1.1.2012 r.t. 27 70027 60027 80028 40028 30028 179საქართველოსა და სომხეთის საზღვრისპირა რეგიონებში მოსახლეობის და არასამთავრობო\სამოქალაქო ორგანიზაციების კვლევა რაოდენობრივი და თვისებრივი კვლევის ანგარიში მომზადებულია ქეა ინთერნეშენალისთვის კავკასიაში პროექტის საქართველოს მხარის პარტნიორი სამოქალაქო განვითარების სააგენტო(CiDA) აგვისტო-ოქტომბერი, 2009 თბილისი, საქართველო28 20028 50028 80028 900     
 Etnik tərkibi 

+Başkeçid rayon əhalisinin milli tərkibi Etnik qrup 1939 sa.Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Башкичетский район (1939 г.)  Nisbəti 1959 sa.Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Башкичетский район (1959 г.)  Nisbəti 1979 sa.The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Census 1979 (Total/Percentage)  Nisbəti 1989 sa.The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Census 1989 (Total/Percentage)  Nisbəti 2002 sa.The European Centre for Minority Issues Caucasus: Ethnic Groups of Georgia: Census 2002 (Total/Percentage) National İntegration and Tolerance in Georgia: Map: 2002 Census Courtesy of Department of Statistics  Nisbəti cəmi33 975100 %34 174100 %44 574100 %51 844100 %28 034100 % azərbaycanlı16 94549.87 %19 66657.55 %32 16472.16 %33 10763.86 %18 71666.76 % gürcü6 53619.24 %5 74216.80 %5 77412.95 %14 59028.14 %8 75931.24 % urum5 32015.66 %4 49913.16 %3 5377.94 %3 1746.12 %2180.78 % rus1 663Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: : Распределение русских и украинцев по административно-территориальным единицам Грузинской ССР (1939 г.)  (без Абхазской АССР и Юго-Осетинской АО)4.89 %1 1263.30 %6911.55 %5791.12 %1560.56 % erməni2 7198.00 %2 8008.19 %2 3085.18 %1870.36 %1470.52 % osetin340.1 %410.12 %240.05 %410.08 %120.04 % abxaz........................90.03 % ukraynalı1380.41 %1430.42 %220.05 %470.09 %70.02 % alman4821.42 %........................ kürd və yezidi270.08 %110.03 %......40.01 %...... yəhudi40.01 %100.03 %10.00 %............ ləzgi250.07 %........................ assuriyalı40.01 %..................... digər780.24 %1360.40 %530.12 %1150.22 %100.04 %     
 Yaşayış məntəqələri üzrə, 2002 sa. 
17-24 yanvar 2002-ci il Ümumgürcüstan əhali siyahıyaalınmasının rəsmi yekunlarına əsasən rayonun ümumi 28.034 nəfər əhalisinin 3.427 nəfəri Başkeçid şəhərində, 24.607 nəfəri isə kəndlərdə yaşayır. Kənd əhalisinin 74.4 %-ni azərbaycanlılar, 24.2 %-ni gürcülər, 0.7 %-ni urumlar, 0.3 %-ni ermənilər, 0.2 %-ni ruslar, 0.2 %-ni isə digər millətlərin nümayəndələri təşkil edir. Yekunlara görə rayonda 1 şəhər, 59 kənd olmaqla 60 yaşayış məntəqəsi var idi və kəndlərdən 3-ündə əhali yaşamırdı.

Bələdiyyə daxil olan yaşayış məntəqələrində gürcülərin məskunlaşması Qomareti kəndi istisna olmaqla XIX əsrin II yarısından başlamışdır. Belə ki, 1832-ci il kameral sayımı zamanı gürcülər bütün Borçalı distansiyası ərazisində yalnız Qomareti kəndində yaşayırdılar.Некоторые замечания на книгу Обозрение Российских владений за Кавказом, составленная членом-корреспондентом статистического отделения совета Министерства внутренних дел И.И.Шопеном. Санкт-Петербург, в типографии А. А. Плюшара. 1840 год, стр. 6

+17-24 yanvar 2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Başkeçid rayonunun yaşayış məntəqələriNational Statistics Office of Georgia: 2002 წლის სოფლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემები The European Centre for Minority Issues Caucasus: Jonathan Wheatley. Obstacles Impeding the Regional Integration of the Kvemo Kartli Region of Georgia . ECMI Working Paper #23. February, 2005Below are listed data from the 2002 Census concerning all villages in the five rayons about which this report is concerned. As the published version of the Census does not provide the breakdown of the population of the rayon centres in terms of ethnic groups, the figures given for these cities have been extrapolated from general data on the population of rayons and village-byvillage data from rural areas. No Gürcücə rəsmi adı Azərbaycanca əsil adı Əhali Rəsmi milli tərkib  57cəmicəmi28 034 1ქალაქი დმანისი (kalaki dmanisi)Başkeçid şəhəri3 42782 % gürcü, 12 % azərbaycanlı 2სოფელი ამამლო (sopeli amamlo)Hamamlı kəndi1 59697 % azərbaycanlı 3სოფელი ირგანჩაი (sopeli irqançey)Yırğançay2 67897 % azərbaycanlı 4სოფელი ზემო ყარაბულახი (sopeli zemo karabulaxi)Yuxarı Qarabulaq1 11499 % azərbaycanlı 5სოფელი მამიშლო (sopeli mamişlo)Məmişli90899 % azərbaycanlı 6სოფელი ზემო ოროზმანი (sopeli zemo orozmani)Yuxarı Oruzman901100 % azərbaycanlı 7სოფელი დიდი დმანისი (sopeli didi dmanisi)87196 % gürcü 8სოფელი მაშავერა (sopeli maşavera)Qoruncuq86497 % gürcü 9სოფელი განთიადი (sopeli qantiadi)Qalamşa81696 % gürcü 10სოფელი დიდი გომარეთი (sopeli didi qomareti)80297 % gürcü 11სოფელი ყიზილქილისა (sopeli kizilkilisa)Qızılkilsə kəndi77499 % azərbaycanlı 12სოფელი ბეზაქლო (sopeli bezaklo)Bəzəkli kəndi76397 % azərbaycanlı 13სოფელი საფარლო (sopeli saparlo)Səfərli73899 % azərbaycanlı 14სოფელი კამარლო (sopeli kamarlo)Qəmərli kəndi713100 % azərbaycanlı 15სოფელი დაგარახლო (sopeli daqaraxlo)Dağ Arıxlı kəndi711100 % azərbaycanlı 16სოფელი ბოსლები (sopeli boslebi)66798 % gürcü 17სოფელი ქვემო ოროზმანი (sopeli kvemo orozmani)Aşağı Oruzman66099 % azərbaycanlı 18სოფელი კაკლიანი (sopeli kakliani)Gəyliyən kəndi640100 % azərbaycanlı 19სოფელი ჯავახი (sopeli çataxi)62897 % gürcü 20სოფელი იაყუბლო (sopeli iakublo)Yaqublu49899 % azərbaycanlı 21სოფელი იფნარი (sopeli ipnari)İpnari kəndi48196 % azərbaycanlı 22სოფელი შინდილიარი (sopeli şindiliari)Şindilər467100 % azərbaycanlı 23სოფელი ტნუსი (sopeli tnusi)Dunus kəndi454100 % azərbaycanlı 24სოფელი პანტიანი (sopeli pantiani)Armudlu kəndi41099 % azərbaycanlı 25სოფელი ვარდისუბანი (sopeli vardisubani)40398 % gürcü 26სოფელი გედაგდაღი (sopeli qedaqdaği)Gödəkdağ kəndi362100 % azərbaycanlı 27სოფელი კამიშლო (sopeli kamişlo)Qamışlı kəndi35599 % azərbaycanlı 28სოფელი ყიზილაჯლო (sopeli kizilaclo)Dağ Qızılhacılı341100 % azərbaycanlı 29სოფელი შახმარლო (sopeli şaxmarlo)Şahmarlı341100 % azərbaycanlı 30სოფელი ქვემო ყარაბულახი (sopeli kvemo karabulaxi)Aşağı Qarabulaq333100 % azərbaycanlı 31სოფელი ვაკე (sopeli vake)Qarakilsə kəndi31790 % azərbaycanlı 32სოფელი დალარი (sopeli dalari)Dəllər kəndi313100 % azərbaycanlı 33სოფელი ლოქჯანდარი (sopeli lokcandari)Lökcandar kəndi258100 % azərbaycanlı 34სოფელი მთისძირი (sopeli mtisdziri)Suqala kəndi24398 % azərbaycanlı 35სოფელი ორმაშენი (sopeli ormaşeni)Ormeşən206100 % azərbaycanlı 36სოფელი გუგუთი (sopeli ququti)17899 % gürcü 37სოფელი პატარა გომარეთი (sopeli patara qomareti)17497 % gürcü 38სოფელი პატარა დმანისი (sopeli patara dmanisi)16997 % gürcü 39სოფელი ანგრევანი (sopeli anqrevani)Əngirəvan kəndi16298 % azərbaycanlı 40სოფელი ბახჩალარი (sopeli baxçalari)Bağçalar kəndi149100 % azərbaycanlı 41სოფელი უსეინქენდი (sopeli useinkendi)Hüseynkənd135100 % azərbaycanlı 42სოფელი ქარიანი (sopeli kariani)Çopurallar kəndi10898 % azərbaycanlı 43სოფელი საჯა (sopeli saca)106100 % azərbaycanlı 44სოფელი მამიშლარი (sopeli mamişlari)Məmişlər102100 % azərbaycanlı 45სოფელი სალამალეიქი (sopeli salamaleiki)Salamməlik98100 % azərbaycanlı 46სოფელი ახა (sopeli axa)9399 % gürcü 47სოფელი მამულა (sopeli mamula)8099 % gürcü 48სოფელი ჩათახი (sopeli çataxi)7999 % gürcü 49სოფელი ველისპირი (sopeli velispiri)Ergişoğlu6456 % gürcü, 31 % urum 50სოფელი სარკინეთი (sopeli sarkineti)Dəmirbulaq kəndi6343 % gürcü, 41 % urum 51სოფელი ტყისპირი (sopeli tkispiri)Boğazkəsən kəndi5398 % azərbaycanlı 52სოფელი საკირე (sopeli sakire)Qaşqatala kəndi4941 % urum, 37 % azərbaycanlı 53სოფელი გორა (sopeli qora)Canbağça kəndi3847 % azərbaycanlı, 47 % urum 54სოფელი განახლება (sopeli qanaxleba)Anbarlı kəndi3342 % urum, 36 % gürcü 55სოფელი სოღუთლო (sopeli soğutlo)Söyüdlü27100 % azərbaycanlı 56სოფელი პანტიანი (sopeli pantiani)11100 % gürcü 57სოფელი უკანგორი (sopeli ukanqori)1080 % gürcü   

 İqtisadiyyatı    
Başkeçid Gürcüstanın aqrar rayonu hesab olunur. 2006-cı ildə respublika üzrə süd istehsalının 2.3 %-i, taxıl və kartof istehsalının isə 2.4 %-i bu rayonun payına düşmüşdür.

 Mədəniyyəti 
2006-cı ilin əvvəllərinə olan məlumata əsasən rayonda fəaliyyət göstərən 45 məktəbdə, o cümlədən 12 orta, 12 bazis və 18 ibtidai məktəbdə 3.817 nəfər şagird təhsil alır və onların təlim-tərbiyəsi ilə 474 nəfər müəllim məşğul olur. Məktəblərin 29-u azərbaycan, 14-ü gürcü, 2-si isə rusdillidir. Ölkədə keçirilən 2005-ci il dövlət imtahanında rayondan 60 abituriyent iştirak etmiş, onlardan yalnız 23-ü tələbə adını qazanmışdır.

Hazırda rayonda 1 teart, 21 kitabxana fəaliyyət göstərir və 1 qəzet nəşr olunur.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Borçalı
Kateqoriya:Gürcüstan bələdiyyələri
Kateqoriya:Dmanisi bələdiyyəsi