Azərbaycan baleti

Azərbaycan baleti — baletin qollarından biri. Azərbaycan baletinin yaranma tarixi 1940-cı ildən – Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası" baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 1920-ci illərin əvvəllərində qoyulub.

 Tarixi 

 XX əsrin erkən illəri 
Azərbaycanda baletin yaranma tarixi 1940-cı ildən – Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası" baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 1920-ci illərin əvvəllərində qoyulub. Belə ki, 1923-cü ildə Bakıda özəl balet studiyası fəaliyyət göstərib. Qeyd etmək olar ki, Azərbaycanın ilk balerinası Qəmər Almaszadə balet sənətinin sirlərini bu məktəbdə öyrənib. Məktəbin məzunlarının ilk çıxışları klassik rus və Avropa baletlərinin Azərbaycanda tamaşaya qoyulması ilə bağlı olurdu.

Azərbaycanın XKS-nın 1 iyul 1920-ci il tarixli qərarı ilə birləşmiş dövlət teatrı yaradıldı. 1924-cü ildə opera və balet truppası bu teatrdan ayrılaraq müstəqil opera və balet teatrına (Azərbaycan və rus bölmələri ilə) çevrildi.

1930-cu illərin sonlarında Azərbaycanda artıq milli baletin yaradılması üçün möhkəm zəmin var idi. 1939-cu ildə ildə Əfrasiyab Bədəlbəyli Bakı Xoreoqrafiya məktəbinin ilk buraxılışı münasibətilə uşaqlar üçün birpərdəli "Tərlan" baletini, bir ildən sonra isə məxsusi olaraq Qəmər Almaszadə üçün "Qız qalası" baletini yazmışdır. "Qız qalası"nın yaranması bir sıra balet tamaşalarının yaranmasına səbəb oldu. Bu dövrdə teatrda "Sonalar gölü", "Don Kixot", "Baxçasaray fontanı", "Esmeralda", "Qırmızı lalə" və s. baletlər tamaşaya qoyulmuşdur. Balet truppasında V. Nejdanov, R. Potapova, O. Pokrovskaya, V. İ. Vronski və başqaları işləyirdilər.

1940-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet truppası Qəmər Almaszadə, İrina Mixayliçenko, Leyla Vəkilova, Konstantin Bataşov, Adilə Almaszadə, S. Mirəliyeva kimi istedadlı balerina və rəqqaslarla təmsil olunurdu.

 1950-ci illər 
Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində 1950-ci ildə tamaşaya qoyulan ikinci balet — Soltan Hacıbəyovun "Gülşən" baleti oldu. Bu balet də Azərbaycanda balet incəsənətinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

1952-ci ildə isə Qara Qarayevin "Yeddi gözəl" baletinin səhnəyə qoyulması Azərbaycan balet sənətində yeni musiqi dramaturgiyasının əsası qoyulmuşdur. Qara Qarayevin bu əsəri, və onun 1958-ci ildə "İldırımlı yollarla" baleti Azərbaycanın teatr sənətinin dünyada şöhrət tapması işinə xidmət etdi. Bəstəkar baş qəhrəmanların faciəli sevgisini kəskin münaqişəyə qədər yüksəldərək, mövzu etibarilə çağdaş, musiqi həllinə görə özgün tamaşa yaratmışdır. Əsər aydın musiqi konsepsiyası, parlaq xarakterləri, Cənubi Afrika musiqi folklorundan böyük sənətkarlıqla istifadə edilməsi ilə diqqəti cəlb edir. Həmin ildə Soltan Hacıbəyov müasir insanların həyatından bəhs edən "Gülşən" baletini yazdı.

Bu dövrdə sonralar Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrın həyatında mühüm rol oynamış Rəfiqə Axundova, Y. N. Kuznetsov, A. S. Urvantsev, Maqsud Məmmədov və başqa balet solistləri səhnəyə gəldilər.

 1960-cı illər 
Arif Məlikovun 1961-ci ildə yazdığı "Məhəbbət əfsanəsi" baleti nəinki Azərbaycanın, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrinin opera teatrlarının repertuarında möhkəm yer tutmuşdur. 1968-ci ildə Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında yazılmış "Qaraca qız" baleti Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur. Bu balet həm də uşaqlar üçün yazılmış ilk böyük səhnə əsəridir. 1969-cu ildə Parisdə "Şan Elize" teatrının səhnəsində keçirilən Beynəlxalq rəqs festivalında teatrın fəaliyyəti xüsusi qeyd edilmişdir. Bu festivalda Azərbaycan balet artistləri Paris Rəqs Akademiyasının diplomuna layiq görülmüşlər.

 1970-ci illər 
1970-ci illərin ən uğurlu səhnə əsəri isə Fikrət Əmirovun yaratdığı "Min bir gecə" baleti oldu.

 1980-ci illər 

 1990-cı illər 

 2000-ci illər 
2000-ci illərdə balet janrı Xəyyam Mirzəzadənin "Ağlar və qaralar", Aqşin Əlizadənin "Qafqaza səyahət" və Polad Bülbüloğlunun "Eşq və ölüm" və bir sıra yeni əsərlərlə zənginləşir.

 2010-cu illər 

 Azərbaycan baletlərinin xronologiyası 
+ Baletin adı  Premyera  Bəstəkar  Xoreoqraf  Mövzu və özəllikləri Azərbaycan  1920  Üzeyir Hacıbəyov   xoreoqrafik miniatür Dağıstan  1920  Üzeyir Hacıbəyov   xoreoqrafik miniatür Dəli Muxtar  19??  Müslüm Maqomayev   yarımçıq qalıb Tərlan  1939  Əfrasiyab Bədəlbəyli  Qəmər Almaszadə  Xeyir və Şər qüvvələrinin savaşı haqqında uşaq baleti Qız qalası 1940  Əfrasiyab Bədəlbəyli  Sergey Kevorkov, Vaxtanq Vronskiy Qəmər Almaszadə (II red.)   Qız Qalası əfsanəsi əsasında Gülşən  1950  Soltan Hacıbəyov  Qəmər Almaszadə (I, II red.)  Pyotr Abolimov (II red.)  insan əxlaqı və estetik mövzu haqqda Yeddi gözəl  1952  Qara Qarayev  P. Qusev  Nizami Gəncəvinin eyniadlı poeması əsasında İldırımlı yollarla  1958  Qara Qarayev  M. Sergeyev (I red)  Rəfiqə Axundova, Maqsud Məmmədov (II red.)  Piter Abrahamsın eyniadlı romanının motivləri əsasında Məhəbbət əfsanəsi  1962  Arif Məlikov  Yuri Qriqoroviç Nazim Hikmətin eyniadlı pyesi əsasında Tülkü və Alabaş 1964  İbrahim Məmmədov   uşaq opera-baleti Qaraca qız  1965  Əşrəf Abbasov  Qəmər Almaszadə  Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında uşaq baleti Ölümdən güclü  1966  Arif Məlikov   Xəzər balladası  1967  Tofiq Bakıxanov  Rəfiqə Axundova, Maqsud Məmmədov (I red.)Tamilla Şirəliyeva (II red.) Xəzər neftçilərinin əməyinə həsr olunub Şur  1968  Fikrət Əmirov  Qəmər Almaszadə  sevgi mövzusunda birpərdəli xoreoqrafik novella Leyli və Məcnun  1969  Qara Qarayev  Nelya Nəzirova  Nizami Gəncəvinin eyniadlı poeması əsasında birpərdəli xoreoqrafik poema Yallı  1969  Rauf Hacıyev  Rəfiqə Axundova  Maqsud Məmmədov  xoreoqrafik miniatür Ləzgihəngi  1969  Rauf Hacıyev  R. Axundova  Maqsud Məmmədov   xoreoqrafik miniatür Yer üzündə iki nəfər  1969  Arif Məlikov  Vinoqradov O. M.  sevgi Qobustan kölgələri  1969  Fərəc Qarayev  Rəfiqə Axundova  Maqsud Məmmədov   Kaleydoskop  1971  Fərəc Qarayev  Rəfiqə Axundova  Maqsud Məmmədov   süjetsiz Muğam  1972  Nazim Əliverdibəyov  Rəfiqə Axundova  Maqsud Məmmədov   Mirzə Şəfi Vazehin şeir və qəzəlləri əsasında Azərbaycan süitası  1972  Rauf Hacıyev  R. Axundova  M. Məmmədov   birpərdəli xoreoqrafik miniatür Çitra  1972  Niyazi  Nataliya Danilova  Rabindranat Taqorun eyniadlı poeması əsasında Əlibaba və qırx quldur  1973  Arif Məlikov   nağıl Nəsimi dastanı  1973  Fikrət Əmirov  Nelya Nəzirova  tarixi Xəzəri fəth edənlər  1975  Fikrət Əmirov  Nelya Nəzirova  Xəzər neftçilərinin əməyinə həsr olunmuş xoreoqrafik poema Kosa-kosa  1975  Rəhilə Həsənova   balet-pantomima İlham  1977  Leonid Vaynşteyn   Min bir gecə  1979  Fikrət Əmirov  Nelya Nəzirova  eyniadlı ərəb nağılları əsasında İki ürək dastanı  1981  Arif Məlikov  İqor Çernışov Mirzə Əbdülqadir Bedilin "Komde və Modan" adlı poeması əsasında Humay  1981  Nəriman Məmmədov  A. Asatryan  Səməd Vurğunun "Komsomol poeması" əsasında Nizami  1984  Fikrət Əmirov  Nelya Nəzirova  tarixi Babək  1986  Aqşin Əlizadə  Rəfiqə Axundova  Maqsud Məmmədov   tarixi Şərq poeması  1989  Tofiq Bakıxanov  Rəşid Əhmədov Sergey Yeseninnin eyniadlı əsəri əsasında Əlibaba və qırx quldur  1990  Oqtay Zülfüqarov   eyniadlı ərəb nağılı əsasında Xeyir və Şər  1992  Tofiq Bakıxanov  Tamilla Şirəliyeva Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"si əsasında uşaq baleti Boş beşik  1993  Firəngiz Əlizadə   Nicat Cüməlinin poeması əsasında Don Kixot  1993 Qara Qarayev  Rəşid Əhmədov (1993) Georgi Kovtun (2000), Pulumb Agilliu Servantesin eyniadlı romanı və rejissor Q. Kozintsevin eyniadlı film musiqisi əsasında birpərdəli balet-fantaziya Yusif və Züleyxa  1999  Arif Məlikov   Ağlar və qaralar  2000  Xəyyam Mirzəzadə  Pulumb Agilliu Qafqaza səyahət  2002  A. Əlizadə  T. Şirəliyeva  tarixi Rast  2004 Niyazi  Tamilla Şirəliyeva  Niyazinin eyniadlı simfonik muğamı əsasında ilk muğam-balet Eşq və ölüm  2005  Polad Bülbüloğlu  Vakil Usmanov  "Dədə Qorqud" dastanının motivləri əsasında Oğuznamə  2007  Cavanşir Quliyev   eyniadlı türk dastanı əsasında Qarabağ harayıBəstəkar Tofiq Bakıxanov: "Azərbaycan bəstəkarlarının balet yazmamasının səbəbi şəraitlə əlaqədardır"   2008  Tofiq Bakıxanov   Ümid valsı  2008  Aqşin Əlizadə  Pulumb Agilliu  tarixi Sayalı  2012  Elnarə Dadaşova  Pulumb Agilliu  Novruz bayramında təbiətin oyanması, eşq, gənclik və rəqabət Sehrli alma  2012  Oqtay Zülfüqarov   "Məlikməmməd" xalq nağılı əsasında uşaq baleti Şeyx Sənan 2012  Nəriman Məmmədov   Cavad xan  2018  Sərdar Fərəcov     tarixi Dədə Qorqud  2019  İlahə İsrafilova     tarixiTac Mahal2020Ceyhun Allahverdiyevtarixi

 Görkəmli sənətçilər 

 Şəxslər 

 Kişi 
 Əfrasiyab Bədəlbəyli
 Əlirza Saçar Zərif
 Gülağası Mirzəyev
 Kamal Həsənov
 Maqsud Məmmədov
 Şəhriyar Cəfərov
 Zakir Ağayev

 Qadın 
 Roza Cəlilova
 Çimnaz Babayeva
 Leyla Vəkilova
 Mədinə Əliyeva
 Nelya Nəzirova
 Qəmər Almaszadə
 Rəfiqə Axundova
 Xumar Zülfüqarova
 Yulana Əlikişizadə
 Tamilla Şirəliyeva

 Həmçinin bax 
 Azərbaycanda opera
 Azərbaycan cazı

 İstinadlar