Şəki əyaləti

Şəki əyaləti; Nuxa əyaləti — 1819–1840-cı illər arasında Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazdakı bir inzibati ərazisi.

 Tarixi 
250px|right|thumb|Cənubi Qafqaz 1826–1828-ci illərdə
1819-cu ildə Şəki xanı İsmayıl xanın ölümündən sonra Şəki xanlığının yerində yaradılmışdı.  1840-cı il tarixli "Zaqafqaziyada inzibati islahat qanunu"na əsasən yeni yaradılmış Kaspi vilayətinin tərkibinə daxil edilmiş və bundan sonra Şəki qəzası adlanmışdı.

Şəki əyaləti xan üsul-idarəsinin davamı demək idi, sadəcə, burada xan yox idi. Məsələn, Şəki xanlığında olduğu kimi Şəki əyalətindən də Rusiya İmperiyasına ildə 7 min çervon bac verilməliydi. Şəki xanlığı kimi, Şəki əyalətinin də öz hərbi qüvvələri vardı və bu qüvvələr bəzən əyalət ərazisindən kənarda hərbi əməliyyatlar keçirirdiMəsələn, bax: Almalı döyüşü.

1826-cı ildə – II Rus — İran müharibəsinin əvvəllərində, İran şahzadəsi Abbas Mirzə böyük bir ordu ilə Cənubi Qafqaza daxil olarkən o, Şəkinin yerli xanlarının nəslindən olan Hüseyn xana qoşun verib Nuxaya göndərmiş, Hüseyn xan isə öz növbəsində 11 avqust 1826-cı il tarixdə Nuxaya daxil olmuşdu. Hüseyn xanın Nuxaya gəlməsi, 7 il əvvəl ruslar tərəfindən rəsmən ləğv edilmiş Şəki xanlığını bərpası demək idi. Lakin Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı knyaz Yermolov 31 oktyabr tarixdə böyük bir ordu ilə Nuxaya yaxınlaşarkən, Hüseyn xan ruslarla qarşıdurmaya getməyərək İrana qaçdı. Beləliklə, Hüseyn xanın xanlıq dövrü heç 3 ay davam etmədi.

1838-ci ilin 13 sentyabr tarixində isə Hüseyn xanın oğlu Məşədi Məmməd/İsgəndər xan ləzgi qoşunu ilə Dağıstandan hərəkətə keçib Nuxanı tutdu və Nuxa qalasını mühasirəyə aldı. Hansı ki bu qalada komendantın evi, əyalət idarəsi və xəzinə yerləşirdi. Həmçinin şəhər əhalisinin bir qismi — əsasən tacirlər və ermənilər də buraya sığınmışdılar. Lakin ruslar tərəfindən şəhərə digər yerlərdən əlavə hərbi qüvvələrin yeridilməsindən və 2 günlük şiddətli döyüşlərdən sonra Məşədi Məmməd/İsgəndər xan 16 sentyabr tarixində, gecə vaxtı gətirdiyiləzgilərlə Nuxadan geri çəkilməyə məcbur oldu.

 Əhalinin sayı və milli tərkib 
1824-cü ildə Şəki əyalətində əhalinin ilk siyahıyaalınması zamanı əhalinin sayı 97338 nəfərdən ibarət olmuşduКамералное описание жителей города Нухи и Шекинской провинции за 1824 год, составленоно капитаном Харченновым и поручиком Скоржинским. Dövlət Tarix Arxivi, fond 24; № 1, s/v.162.

 №  Mahalın, yaxud şəhərin adı Tatarlar (müsəlmanlar) kişilər+qadınlar Ermənilər (qriqoryan xristianlar) kişilər+qadınlarGürcülər (yerli provoslav xristianlar) kişilər+qadınlar Yəhudilər (kişilər+qadınlar)  Əhalinin cəmi sayı 1.  Nuxa şəhəri  6 008 + 5 825 780 + 738   0 0 13 351 2.  Şəki mahalı (90 kənd) 13 349 + 11 780  3 715 + 3 196  368+338  539 + 50933 7943.Ərəş mahalı (27 kənd)2 058 + 1 861476+440004 835 4.  Ağdaş mahalı (34 kənd) 2 434 + 2 745  0  0  05 179 5.  Padar mahalı (14 kənd) 1 646 + 1 461   0  0 03 107 6.  Alpaut mahalı (24 kənd) 2 430 + 2 216  89+78  0 04 813 7.  Qutqaşen mahalı (38 kənd) 5 840 + 5 001  1 132 + 966  0  012 939 8.  Xaçmaz mahalı (26 kənd) 5 630 + 4 903 628 + 649   011 810 9.  Bum mahalı (20 kənd)2 694 + 2 399 1 301 + 1 116  0  07 510 Cəmi:  1 şəhər 273 kənd  42 089 + 38 191 8 121 + 7 183368 + 338 539 + 50997 338
Nəzərə alınmalıdır ki, siyahıyaalma zamanı Vartaşen kəndində yaşayan provoslav udinlər, gürcü kimi, orada və başqa kəndlərdə yaşayan qriqoryan məzhəbli udinlər isə erməni kimi qeydə alınıb. O cümlədən Qutqaşın mahalının Sultan Nuxa kəndinin nə erməni və nə də udin dilini bilməyən, ana dilləri azərbaycan türkcəsi olan qriqoryan məzhəbli xristian əhalisi də erməni kimi qeydə alınmışdır. Yəhudilərin yaşadığı yeganə kənd isə yenə Vartaşen kəndi idi. Ləzgilər də siyahıyaalmada "tatar" kimi qeydə alınıb, amma 3–4 kəndin ləzgi kəndi olması və hətta onların neçənci ildə Dağıstandan, yaxud Qubadan həmin yerə kim tərəfindən köçürülməsi də göstərilmişdir. Ermənilər isə 2 kateqoriyaya ayrılırdı: yerli ermənilər və Xoy erməniləri. Məsələn, Cəfərabad kəndində yalnız Xoy ermənilərinin 100 ailəsi məskunlaşmışdı, onlar Cəfərqulu xanla birlikdə Xoydan gəlmişdilər. Nuxa şəhərində isə Xoy ermənilərinin 65 ailəsi yaşayırdı.

Cədvəldən göründüyü kimi Şəki əyaləti əhalisinin az qala yarısı Nuxa şəhəri və Şəki mahalında yaşamışdı və yerdə qalan hər bir mahalın əhalisinin sayı Şəki mahalının əhalisinin sayı ilə müqaisədə dəfələrlə az imiş. Nəzərə alınmalıdır ki hələ 15-ci əsrdə, Şirvanşahlar dövlətinin vaxtında, həmin 7 mahalın ərazisi Şəki – Şirvan arasında mübahisəli ərazilər idi və son nəhayətdə, Hacı Çələbi xan tərəfindən Ərəş və Qəbələ sultanlıqlarının Şəki xanlığına birləşdirilməsi nəticəsində bu ərazilər Şəki xanlığının oldu. Yəni sözgedən 7 mahal əslində Ərəş və Qəbələ sultanlıqlarının mahalları idilər.

 Mahalların böyük kəndləri; və əhalısı 1000 nəfərə yaxın, yaxud daha çox olan kəndlər 

 Şəki mahalı 

 Göynük 8433 nəfər
 Vartaşen 3203 (müsəlmanlar: 282; qriqoryan udinlər: 1067; provoslav udinlər: 706; yəhudilər: 1148)
 Küngüt 1787 nəfər
 Biləcik 1576
 Zəyzit 1382 nəfər
 Kiş 1269
 Cəlut 1048 (müsəlmanlar: 218; qriqoryan udinlər: 830)
 Oxut 1034
 Daşağıl 1002 nəfər (kəndə yaşayan 227 ailədən 45-i ləzgi ailəsidir)
 Layski 987 nəfər
 Baş Dəhnə 927 nəfər
 Aşağı Şabalud 808 nəfər
 Kiçik Dəhnə 794 nəfər

 Ərəş mahalı 
 Xaldan 632 nəfər (102 nəfər erməni)

 Ağdaş mahalı 
 Kolukatı 433 nəfər
 Ağciazi 333 nəfər

 Padar mahalı 
 Qaradağlı Padar 630 nəfər
 Ləki 604 nəfər

 Alpout mahalı 
 Alpout Ağcibali 488

 Qutqaşın mahalı 
 Qutqaşın 3126 nəfər
 Vəndam 2162 nəfər

 Xaçmaz mahalı 
 Xaçmaz 3466 nəfər
 Filfili (Ləzgi kəndidir, Doqquzpara mahalından köçüblər) 1001 nəfər
 Xalxal 987 nəfər
 Padar 726 nəfər (erməni: 161 nəfər)

 Bum mahalı 
 Nic 1997 nəfər (müsəlmanlar: 341 nəfər; qriqoryan udinlər: 1656 nəfər)
 Bum 1470 nəfər
 Qəmzəli 734 nəfər

 Ərazisi 
Şəki əyalətinin qəzaya çevrilməsindən sonra onun ərazisi ən azı 6176,3 verst² idi..

 İstinadlar 

Kateqoriya:Şəki
Kateqoriya:XIX əsr tarixi
Kateqoriya:Əyalətlər
Kateqoriya:Azərbaycanla bağlı ərazilər