Elementar hissəcik

Elementar hissəciklər və ya fundamental hissəciklər — hissəciklər fizikasında  bölünməz hesab edilən hissəciklər. Məsələn, foton, kvark. Bu hissəciklər materiyanın və qarşılıqlı təsirlərin kərpicləri hesab olunur.
Yaxın zamanlara qədər proton və  atom elementar hissəcik hesab edilirdi.
Elementar və fundamental sözləri bu termin üçün qarşılıqlı əvəzləyici kimi işlənir.

Elementar hissəciklərin təsnifatı
Elementar hissəciklər materiya daşıyıcısı və qarşılıqlı təsir daşıyıcısı kimi iki qrupa bölünürlər:
materiya daşıyıcıları fermionlar
qarşılıqlı təsir daşıyıcıları bosonlar.

Fermionlar və bosonlar bir birindən davranışları ilə fərqlənirlər. Fermionlar kəsirlə ifadə olunan spinə,  Bosonlar tam ədədli spinə malikdirlər. Volfqanq Paulinin 1925-ci ildə təklif etdiyi istisna prinsipinə görə iki fermion eyni kvant vəziyyətində ola bilməz. Bosonlar üçün belə məhdudiyyət yoxdur.

Fermionlar
Fermionlar  spinə malik, Fermi–Dirak statistikasına tabe olan hissəciklərdir. Bu hissəciklər italyan mənşəli Amerikalı fizik Enriko Ferminin şərəfinə adlandırılmışlar.

Fermionlar iki qrupdan ibarətdir: 
leptonlar
kvarklar

Kvarklar atomun nüvəsini təşkil edən protonun və neytronun tərkib hissələridir. Atomun nüvəsinin ətrafında fırlanan elektron isə leptondur. Beləliklə ətrafda gördüyümüz hər şey iki növ kvarkdan (yuxarı kvark, aşağı kvark) və bir leptondan (elektron) yaranmışdır. Bunlar birinci nəsil fermionlardır.

Nəsil anlayışı hissəciklər fizikasında fermionları xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırmaq üçün işlənir. Fermionların üç nəsli məlumdur. Bir nəsil qrupuna daxil olan fermionlar digər nəsil qrupundakı fermionlardan ancaq kütlələri ilə fərqlənirlər.

Hissəciklərin kütləsi elektron volt (eV) enerji vahidi vasitəsilə ifadə olunur.       1 eV= 1.602*10−19 coul (joule)
Ölçü vahidi çox kiçik olduğu üçün çox vaxt MeV (milyon elektron volt, M — yunan meqa — 106) və GeV (milyard elektron volt, G — yunan giqa — 109) ilə əvəz edilir.
Kütlə üçün E =mc2 formulundan alınan m=E/c2 formulu üzrə eV/c2 vahidi işlənir.

+Fermionlar Leptonlar Kvarklar Ad Simvol Kütlə YükSpin Ad Simvol Kütlə YükSpinBirinci nəsil elektron e  0.511 MeV/c2 −1  yuxarı (up) u 1.7 - 3.1 MeV/c2 + elektron neytrino νe <3*10−6 MeV/c2 0  aşağı (down) d 4.1 - 5.7 MeV/c2 − İkinci nəsil myuon μ105.658  MeV/c2 −1  ovsun (charm) c 1.29 GeV/c2 +  myuon neytrino νμ  * 0  qəribə (strange) s 104 MeV/c2 − Üçüncü nəsil tau τ 1777 MeV/c2 −1  üst (top) t 172.9 GeV/c2 +  tau neytrino ντ  * 0  alt (bottom) b 4.19 GeV/c2 − 
* Qeyd: myuon neytrino və tau neytrinonun kütləsi olduqca kiçikdir.

Leptonlar bir birilə elektromaqnetik təsir və zəif qarşılıqlı təsir vasitəsilə əlaqə qururlar. Kvarklar bir birilə elektromaqnetik təsir, zəif qarşılıqlı təsir, həm də güclü qarşılıqlı təsir vasitəsilə əlaqə qururlar.

Bosonlar
Bosonlar tam ədədli spinə malik, Bose–Eynşteyn statistikasına tabe olan hissəciklərdir. Bu hissəciklər benqal mənşəli Hindistanlı fizik Satyendranat Bosenin şərəfinə adlandırılmışlar. Bosonların ən geniş tanınan nümayəndəsi elektromaqnetik qüvvə daşıyıcısı və işıq hissəciyi olan fotondur.

+Bosonlar Ad KütləYük Spin Foton  γ  0 0 1 W— 80.4 GeV/c2 -1 1 W+ 80.4 GeV/c2 1 1 Z 91.187 GeV/c2 0 1 Qluon  g 0 0 1Hiqs bozonu H126 GeV/c200

Foton elektromaqnetik təsir daşıyıcısıdır və işıq hissəciyidir.
W—, W+ və Z bosonlar zəif qüvvə daşıyıcılarıdır və nüvə parçalanmasında rol oynayırlar.
Qluonlar güclü qarşılıqlı təsir daşıyıcılarıdır. Onlar mezonlarda və baryonlarda kvarkları birləşdirən yapışqan (ingilis: glue — yapışqan) rolunu oynayırlar.

Hiqqs bosonu (Higgs boson) və ya hiqqs hissəciyi mövcudiyyəti təxmin edilən, lakin hələ kəşf edilməmiş hissəcikdir. 
 Hissəcik Britaniyalı fizik Piter Hiqqsin şərəfinə adlandırılmışdır.
Hiqs bosonu Hiqs sahəsinə aid hissəcikdir. Ehtimala görə Hiqs sahəsi bu sahədən keçən hissəciklərə kütlə verir. Beləliklə Hiqs bosonu öz növbəsində başqa hissəciklərə kütlə verən hissəcik heasb olunur. Bu hissəcik xüsusiyyətlərinə görə digər bosonlardan fərqlənir. İndiyə qədər aparılmış tədqiqatlar düşünməyə əsas verir ki, hiqs bosonunun kütləsi var, və o 0 spinə malikdır.

 Həmçinin bax 

İstinadlar

 Xarici keçidlər 
 The Standard Model The Particle Adventure
 Particle Data Group

Kateqoriya:Atomaltı hissəciklər
Kateqoriya:Elementar zərrəciklər fizikası
Kateqoriya:Kvant mexanikası