Qəhrəmanmaraş

Qəhrəmanmaraş — köhnə və xalq arasındakı adıyla Maraş Türkiyə şəhərlərindən biri və əhali sıxlığına görə on səkkizinci şəhəri. 

2016-cı il məlumatlarında əhalinin sayı 1.112.634 hesablanıb. Qurtuluş savaşında işğala müqaviməti səbəbi ilə TBMM tərəfindən 5 aprel 1925-ci ildə şəhərə İstiqlaliyyət Medalı verildi. Şəhərin adı 7 fevral 1973-cü ildə Maraşdan Qəhrəmanmaraşa dəyişdirildi.

Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi Səyahətnaməsində "Kelimatları lisanı Türkiyə" əsərində Maraş əhalisinin əksəriyyətinin türkmən olduğunu qeyd edib. Maraş və ətraf ərazilər, xüsusilə Oğuz, Avşar, Bayat və Beydilinin əksəriyyətində 24 Oğuz boyu mövcuddur.

Qəhrəmanmaraş Dondurma dəzgahı ilə məşhurdur. Bu dondurma dəzgahı dünyanın hər yerində məşhur olmaqla bir çox şəhərlərdə istifadə edilməyə başladı. Eyni zamanda Qəhrəmanmaraş Türkiyənin elektrik ehtiyacının 14 faizini ödəyir. (28 mart 2013).

 Etimologiya 
Erkən Dəmir dövrü və Het dövlət birliklərinin dövründə paytaxt şəhəri olaraq formalaşmışdı.Bryce, Trevor (2012). Neo-Xet Krallığı Dünyası OUP Oxford. ISBN 978-0-19-921872-1, s. 125–128. Luvilərin Kurkuma və assuriyalıların Markas adlandırdıqları bu şəhər onların məşhur, qədim, mərkəzi şəhəri olmuşdur.Bryce 2012, s. 128.

E.ə 711-ci ildə Assuriya tərəfindən fəth edilərək rəsmi adı Markas olaraq dəyişdirilmişdir.Payne, Annick (2012). Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions. Society of Biblical Lit. , s. 7.

Təkir vadisindəki Döngəl kəndindəki mağaralarda aparılan araşdırmaların nəticələrinə görə, bölgədəki insan məskənləri yuxarı paleolitdə başlamışdır və Neolit, Eneolit və Erkən Tunc Çağına qədər davam etdiyi göstərilir. 2009-cu ildə Qəhrəmanmaraşın mərkəzində aparılan qazıntılar zamanı qədim Almaniyanın 300–400 ilə qədər yaşı olan bəzi mozaikaları aşkar edilərək, onlar üzərində arxeoloji işə başlanılmışdır.

Assuriya yazılarında Markas kimi tanınan bu şəhər mərkəz olaraq qeyd edilirdi. Daha sonra farslar, romalılar, bizanslılar, ərəblər, səlcuqlar, məmlüklər, dülqədiroğulları və osmanlılar bu şəhərə maraq göstərdilər.

Şəhər XI əsrin sonunda Anadoluda yerləşən türklərin suverenliyi altında birləşdi. 1243-cü ildə Monqol işğalına tuş gələn Maraş, II Anadolu bəylikləri dövründə Dülqədiroğullarının oldu. 12 iyun 1515-ci ildə Turnadağ Müharibəsi ilə Osmanlı suverenliyi altına keçən Maraş, 1515–1919-cu illər arasında Osmanlı suverenliyində qaldı. Sülh dövründə, ilk növbədə ingilislər, sonra isə fransızlar tərəfindən işğala məruz qaldı.

 Müstəqillik uğrunda müharibə dövrü 
İstiqlal Müharibəsində Qəhrəmanmaraşın yeri, Türk-Fransız Cəbhəsi və Maraş Müdafiəsi yazısında daha ətraflı izah edilir.

 Respublika dövrü 
2012-ci ildə çıxarılan 6360 saylı qanun ilə Qəhrəmanmaraşda sərhədləri mülki sərhədlər olan böyük şəhər bələdiyyəsi quruldu və 2014-cü ildə Türkiyə yerli seçkilərinin ardından böyük şəhər bələdiyyəsi işlərinə başladı.

 Coğrafiya 
Qəhrəmanmaraş Ahir dağının ətəklərində tikilmişdir. Beləliklə, şəhər mərkəzi qabarlıdır. Şəhər mərkəzindən kənar bəzi bölgələr düz, lakin çoxu isə qeyri-bərabərdir. Qəhrəmanmaraşda iqlim quruluşu digər bölgələrdən fərqlidir. Qəhrəmanmaraşın iqliminə görə vilayət xəritəsində onu üç bölgədə yerləşdirdilər. Dəyişən iqlimi olsa da burada əsasən Aralıq dənizinin iqlimi üstünlük təşkil edir. Qəhrəmanmaraş, Aralıq dənizinin şəhər mərkəzində yerləşir.

 Əhali 
Qəhrəmanmaraşın əhalisi 1.112.634 (2016) nəfər olub, ərazisi isə 14,520 km²-dir. Hər il əhalinin artımı tezliyi 1,46%-dir.

 məlumatlarına görə 2016-cı ildə burada 11 mahal və bələdiyyə, eyni zamanda 693 məhəllə var idi.
Qəhrəmanmaraş illərə görə əhalisin sayıYılToplamSıraƏvvəlki siyahıyaalma ilə müqayisədə dəyişiklikVilayət və rayon mərkəzləri, Şəhər, kənd və qəsəbə 1965"1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 438.42330  %24     105.090333.333     %76  1970"1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 528.98226%2111x11px  %31     165.056363.926     %69  1975"1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 641.48022%2111x11px  %34     220.710420.770     %66  1980"1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 738.03219%1511x11px  %38     281.382456.650     %62  1985"1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 840.47218%1411x11px  %41     342.428498.044     %59  1990"1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 892.95219%611x11px  %46     407.215485.737     %54  2000"2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 1.002.38418%1211x11px  %53     536.007466.377     %47  2007"2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 1.004.41418%011x11px  %58     584.726419.688     %42  2008"2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 1.029.29818%211x11px  %58     598.471430.827     %42  2009"2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 1.037.49118%111x11px  %58     605.531431.960     %42  2010"2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 1.044.81618%111x11px  %61     636.828407.988     %39  2011"2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 1.054.21018%111x11px  %62     656.783397.427     %38  2012"2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 1.063.17418%111x11px  %64     675.589387.585     %36  2013"2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 1.075.70618%111x11px  %100          %0  2014"2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 1.089.03818%111x11px  %100          %0  2015"2015 genel nüfus sayımı verileri"  (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 1.096.61018%111x11px  %100          %0  

 Cari Əhali dəyərləri 
Qəhrəmanmaraş əhalisi: 1.144.851 (2017 sonu). Vilayətdə hər kv.km-ə 79 nəfər düşür. (Ən yüksək sıxlığı olan mahal: Dülqədiroğlu 190 nəfər) İl daxilində illik əhali artım tempi 1,53% təşkil etmişdir.

01 fevral 2019-cu il statistik məlumatlarına görə, 11 bələdiyyə və bu bələdiyyələrdə toplam 707 məhəllə var.

Əhali artımı ən yüksək və ən aşağı bölgələr: Göksun (8,47%) — Dülqədiroğlu (0,71%).
Əhali və rayonların artım templəri - Bələdiyyələrin, məhəllələrin, kəndlərin sayı - Şəhər və kəndlərin sayı və nisbətləri - kv.km-ə düşən insanların sayıRayonƏhali
2018Əhali Artımı %Bələdiyyə
sayıMəh.
sayıŞəhər
əhalisiKənd sayıKənd
əhalisiŞəhərli %Sahəsi km2SıxlıqAfşin81.4230,3916681.42300100,001.50254Andırın33.1930,5915733.19300100,001.20228Çağlayancerit23.3461,3911623.34600100,0047050Dülqədiroğlu222.938 -0,711103222.93800100,001.176190Ekinözü11.8393,0912111.83900100,0065618Elbistan142.548 -0,16193142.54800100,002.20165Göksun55.9858,4717155.98500100,001.94229Nurhak12.5923,8611512.59200100,001.02812Onikişubat418.3792,551137418.37900100,002.429172Pazarcık68.8381,0418468.83800100,001.25355Türkoğlu73.7702,6414473.77000100,00660112Qəhrəmanmaraş1.144.8511,53117071.144.85100100,0014.52079

 İqtisadiyyat 
Qəhrəmanmaraşda iki rəsmi və iki xüsusi mütəşəkkil sənaye zonası var. Xüsusilə tekstil və toxuculuq sənayesində Türkiyə və Yaxın Şərqdə əsas mərkəzlərdən birinə çevrilmişdir. Sənaye zonalarının təsis edilməsi üzərndə işlər davam etdirilir. Tomsuklu ərazisində açılmalı olan yeni sənaye zonası təxminən 2500 ha genişliyində ərazini əhatə etməli idi və bu böyüklüyü ilə Türkiyənin ən böyük sənaye zonası olacaq.

 Su anbarları və Su Elektrik Stansiyalar 
 Sır Dam
 Menzelet Anbarı
 Kartalkaya Anbarı
 Ayvalı Anbarı
 Berke Dam
 Adatepe Anbarı

 Mədəniyyət və Turizm 
Qəhrəmanmaraş sərhədləri içərisində Uludaz Təpəsi Türkiyədə ən böyük Parabüzən koloniyası ilə məşhurdur. Bu yer Qəhrəmanmaraşın cənubunda, şəhər mərkəzindən 65 km. 2.259 m məsafədədir. Hündürlükdəki Uludaz təpəsi buludlarla örtülmüş zirvəsində sürü halında görülən Türkiyədə uğur böcəkləri adlanan parabüzənlər təbiət turizmi kimi hər il minlərlə turistin diqqətini çəkir. 2007-ci ildən həvəskar alpinistlər, peşəkar alpinist klubları və bələdiyyənin dəstəyi ilə Uludaz Uğur Böcəkləri Festivalı təşkil olunur.

 Mətbəx 
Qəhrəmanmaraş ən çox öz dondurması ilə məşhurdur. Bundan əlavə Maraş çörəyi də mətbəx mədəniyyətində xüsusi yer tutur. Ümumiyyətlə mətbəxinin özünəməxsus zənginliyi, müxtəlif ədavaların, yağların və digər yeyinti məhsullarının istehsalına görə fərqlənən Qəhrəmanmaraş öz mətbəxinin nümayişi üçün ara-sıra həm Türkiyədə yerli, həm də xarici sərgilərdə yer alıb.

 Ədəbiyyat 
Qəhrəmanmaraş, dünyadakı ən əhəmiyyətli ədəbi və ədəbiyyata ən çox töhfə verən şəhərlərdən biridir və Türkiyədə şeir və şairlərin paytaxtı olaraq da tanınır. Son dövrlərdə Qəhrəmanmaraşda başlayan Şeir Festivallarında şair və yazıçılar öz şeir əsərlərini təqdim edir və ölən Qəhrəmanmaraş şairlərini yad edirlər. Nəhayət TRT və Qəhrəmanmaraşdan olan millət vəkillərinin dəstəyi ilə Qəhrəmanmaraşda TRT-dən yayımlanan iki mövsüm "" filmi çəkildi. Film eyni illərdə Maraşda oxuyan və türk ədəbiyyatının 1960–80-ci illərini qeyd edən yeddi şair və yazıçıdan ibarət hekayəni izah edir.

 Şivə 
Türkcənin Qəhrəmanmaraş vilayətində istifadə olunan şivəni Prof. Dr. Leyla Karahanın Anadolu şivələri təsnifatında Qərb qrupuna aid olunur.

 İdarə 
 Vilayətlər

 Afşin
 Andırın
 Çağlayancerit
 Dulkadiroğlu
 Ekinözü
 Elbistan

 Göksun
 Nurhak
 Onikişubat
 Pazarcık
 Türkoğlu

 İnfrastruktur 

 Nəqliyyat 
Qəhrəmanmaraş, Aralıq dənizi bölgəsinin şərqində yerləşir və həm torpaq, həm də dəmiryol nəqliyyatı ilə Cənub və Aralıq dənizindən həm şərqə, həm də şimala olan yolları birləşdirən əhəmiyyətli bir nöqtədir.

Şəhərin mərkəzində bir çox şəhərlərə gediş gəlişi təmin edən avtobus terminalı yerləşir. Yeni avtobus terminalı şəhər mərkəzindən 4 km məsafədədir.

Dəmiryolu nəqliyyatı Qəhrəmanmaraş qatar stansiyası tərəfindən təmin edilir.

Türk Hava Yolları həftənin hər günü Qəhrəmanmaraş və İstanbul (Atatürk Havalimanı) arasında gündə bir dəfə uçuş təşkil edir. THY ile birlikte PEGASUS havayolları, İstanbul (Sabiha Gökçen Havalimanı) ve Qəhrəmanmaraş arasında həftədə 4 gün uçuşlar edilir. Bundan başqa, Anadolu Jet və Ankara-Qəhrəmanmaraş hər gün birbaşa uçuşlar təşkil edir.

 Yerləşmə 

 Yer məlumatları cədvəli 
 Yer məlumatları ilçe Təqdimat iliDaxili İşlər Nazirliyi — İl İdarəsi Ümumi Müdirliyi Ərazi km² Hündürlük mt. Şəhər MərkəziKarayolları Ümumi Müdirliyi Yollara çatmaq Afşin 1944 1.502 1.237 143−19 => 46–02 Andırın Cumh.önce 1.202 1.047 81−04 => 46–51, 46–78 Çağlayancerit 1987 470 1.103 64−04 (K.maras) => 46–01,  −03 => 02–57 Dülqədiroğlu 2012 1.176 538 3 -K13 =>  −01 Ekinözü 1990 656 1.282 174−19 (Elbistan) => 46–07 Elbistan Cumh.önce 2.201 1,139 158−19, 46–07 Göksun Cumh.önce 1.942 1.347 89−03,  −19, 46–78 Nurhak 1990 1.028 1.401 201−20 => 46–03 Onikişubat 2012 2.429 558 5−04 Pazarcık Cumh.önce 1.253 750 46−02 Türkoğlu 1960 660 488 23−04,  −01 Qəhrəmanmaraş Cumh.önce 14.520 562

 İdman 
2017–2018 mövsümünün sonunda Qəhrəmanmaraş İdman A. Ş. 2. Liqada 11-ci yeri tutdu. Voleybol liqalarında 2 komanda var.

Əhəmiyyətli idman stadionları: 12 Fevral Stadionu (14.600), Osman Sayın İdman Salonu (1.000), Vestpark Karakucak Güləş sahəsi (2.500), 12 Fevral Üzmə Hovuzu (750).

 Qardaş şəhərlər 
 Hatay, Türkiyə
 Trabzon, Türkiyə
 Niğde, Türkiyə
 Noyan Başqan, Monqolustan
 Silyana, Tunis

 Qalereya 

 Həmçinin baxın 
 Maraş Müdafiəsi
 Qəhrəmanmaraş dondurması
 Eshab-ı Kehf
 Qəhrəmanmaraş qalası
 Qəhrəmanmaraşda Hadisələr

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

Qəhrəmanmaraş Böyükşəhər Bələdiyyəsi
 TC Qəhrəmanmaraş Valiliği
 Qəhrəmanmaraş İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi
 yerli iller

Kateqoriya:Qəhrəmanmaraş ili
Kateqoriya:Qəhrəmanmaraş