Azərbaycan SSR əhalisinin siyahıyaalınması (1926)

28 may 1918-ci il - 28 aprel 1920-ci il tarixlərində suveren dövlət olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 28 aprel 1920-ci il tarixində 11-ci qızıl ordu tərəfindən işğal edilərək süquta uğradı,  onun ərazisinin çox hissəsini əhatə edən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası təşkil edildi. 12 mart 1922 ci il - 5 dekabr 1936-cı il tarixlərində Azərbaycan SSR inzibati cəhətdən Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının tərkibinə daxil olan üç Cənubi Qafqaz Sovet Sosialist Respublikasından biri idi. Azərbaycan SSR 5 dekabr 1936-cı il tarixindən 30 avqust 1991-ci ildək müttəfiq respublika statusunda SSRİ tərkibinə daxil olmuşdur. 30 avqust 1991-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin növbədənkənar sessiyasında gərgin müzakirələrdən sonra "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında" Bəyannamə qəbul olundu. 18 oktyabr 1991-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya aktı qəbul olundu.
 Ümumi 
17 dekabr 1926-ci ildə SSRİ-də əhalinin ilk siyahıyaalınması aparılmışdır. Bu siyahıyaalınmada Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının tərkibinə daxil olan Azərbaycan SSR əhalisi də siyahıya alınmışdır. 1926-cı il siyahıyaalınması zamanı Azərbaycan SSR-nın ərazisi 85,968 km², faktiki əhalisi (Azərbaycan SSR ərazisində daimi yaşayan Azərbaycan SSR vətəndaşları, SSRİ-nın Azərbaycan SSR-dan kənardakı digər ərazilərində daimi yaşayan Azərbaycan SSR vətəndaşları, Azərbaycan SSR ərazisində daimi yaşayan SSRİ-nın digər ərazilərindən olan SSRİ vətəndaşları, Azərbaycan SSR ərazisində müvəqqəti yaşayan SSRİ-nın digər ərazilərindən olan SSRİ vətəndaşları, Azərbaycan SSR ərazisində müvəqqəti yaşayan SSRİ vətəndaşı olmayan əcnəbilər birlikdə) isə 2,314,571 nəfər (1212859 nəfəri kişilər, 1101712 nəfəri qadınlar) olmuşdur.Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население. : 1.Азербайджанская ССР ---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10. Стр. 2-3. Том 11. Стр. 2-3. Том 14.Стр.5. Том 15.Стр.6. Том 16. Стр.4. Faktiki əhalinin 649,557 nəfəri (338325 nəfəri kişilər, 311232 nəfəri qadınlar) şəhərlərdə, 1,665,014 nəfəri (874534 nəfəri kişilər, 790480 nəfəri qadınlar) isə kəndlərdə yaşayırdı. Siyahıyaalınma zamanı Azərbaycan SSR ərazisində 35 şəhər və 5788 kənd yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur.

+Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması Qrup Sayı Azərbaycan SSR ərazisində daimi yaşayan Azərbaycan SSR vətəndaşları1 956 044 SSRİ-nın Azərbaycan SSR-dan kənardakı digər ərazilərində daimi yaşayan Azərbaycan SSR vətəndaşları82 406 Azərbaycan SSR ərazisində daimi yaşayan SSRİ-nın digər ərazilərindən olan SSRİ vətəndaşları219 273 Azərbaycan SSR ərazisində müvəqqəti yaşayan SSRİ-nın digər ərazilərindən olan SSRİ vətəndaşları94 743 Azərbaycan SSR ərazisində müvəqqəti yaşayan SSRİ vətəndaşı olmayan əcnəbilər44 511    


+Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisinin vətəndaşlığına görə bölgüsü, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması Qrup Kişilər Qadınlar Cəmi SSRİ vətəndaşları1 185 8951 084 1652 270 060 SSRİ vətəndaşı olmayan əcnəbilər26 96417 54744 511    


+Azərbaycan SSR-nın daimi əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması Qrup Kişilər Qadınlar Cəmi Azərbaycan SSR vətəndaşları1 013 226942 8181 956 044 Azərbaycan SSR-də daimi yaşayan digər SSRİ vətəndaşları114 399104 874219 273 Bütün daimi əhali1 127 6251 047 6922 175 317    


+Azərbaycan SSR-nın müvəqqəti əhalisi, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması Qrup Kişilər Qadınlar Cəmi Azərbaycan SSR-də müvəqqəti yaşayan SSRİ vətəndaşları58 27036 47394 743 SSRİ vətəndaşı olmayan əcnəbilər26 96417 54744 511    


+Azərbaycan SSR-nın vətəndaşları, 17 dekabr 1926-cı il siyahıyaalınması Bölgə Kişilər Qadınlar Cəmi Bütün SSRİ-da yaşayanların cəmi1 055 041983 4092 038 450  Daimi olaraq Azərbaycan SSR-da yaşayanlar1 013 226942 8181 956 044 Daimi olaraq SSRİ-nın digər bölgələrində yaşayanlar41 81540 59182 406    


 Etnik tərkib 
300px|thumb|right|ZSFSR və ona qonşu Şimali Qafqaz ərazilərinin xalqları (1926–cı il)
+Azərbaycan SSR-nın faktiki əhalisi olan SSRİ ölkələrinin vətəndaşları olan etnik qrupların ana dili və cins tərkibi, 17 dekabr 1926-cı il sa.Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР :Закавказская СФСР/Азербайджанская ССР ---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10-16. Таблица VI. Население по полу, народности.---А также Excel файл Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 г. Распределение постоянного населения на местных и неместных уроженцев :Закавказская СФСР: Азербайджанская ССР (с Нахичеванской АССР) ---Источник: Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года. Т.LI. М. 1930. Табл.V. Уроженцы СССР, постоянно проживающие - по месту рождения. С.174-193 Etnik qrup Kişilər Qadınlar Cəmi sayı Ö.m.d.a.d.s. T.d.a.d.s. R.d.a.d.s. D.d.a.d.s. A.d.g. türk758 431679 5461 437 9771 344 3701 344 37058085 0357 992 erməni144 877137 127282 004276 2232393 9491 064439  rus108 459112 086220 545220 06556220 065307117 talış39 96037 36377 32375 583333......1 407 kürd21 28019 91341 1936 80834 196511173 ləzgi20 65316 61037 26336 2926738613577 tat14 89413 54928 44324 6223 078967163 yəhudi10 04810 53020 578 avar10 2258 87919 104 ukraynalı10 5607 68118 241 saxur8 2937 25915 5527 4138 066...6112 alman6 0357 11413 149 dağ yəhudisi4 9995 27110 270 tatar5 5554 3939 9488 929552373688 gürcü5 4324 0209 452 fars5 5463 9009 446 belorus1 4441 4232 867 polyak1 1701 2902 460 udi1 3441 1012 445 osetin6253991 024 aysor487477964 yunan473431904 mordva478304782 cek314293607 latış360209569 Gürcüstan yəhudisi210217427 osmanlı türkü208127335 qaraçı184149333 litvalı182103285 eston7890168 rutul1575162 moldavan9066156 lak11516131 xınalıq7431105105............ türkmən87794 çex, slovak533487 çuvaş572481 italyan433477 isveçli363571 özbək69...69 fin333669 fransız134558 orta asiya yəhudisi311748 inquş331043 bolqar31940 meqrel33740 rumın171633 çinli32...32 qumuq27431 macar22931 serb131023 yezid111223 kabardin91221 qaray11718 çeçen12618 çərkəz12517 zıryan10111 tavlin10...10 ingilis538 ərəb538 acar628 boşa448 qırğız527 mari527 buxar7...7 koreyalı7...7 balkar246 başqırd235 kazak415 andiy325 leninqrad fini145 abxaz4...4 votyak123 kalmık3...3 arçin3...3 krım yəhudisi2...2 samoyed2...2 qaraçaylı1...1 uyğur1...1 buduq1...1 tacik1...1 xunzal1...1 yapon1...1 alban1...1 eskimos1...1 permyak1...1 buryat1...1 digər181937 m.m.b.1 8511 7863 637 ssri vətəndaşları1 185 8951 085 1652 270 060    

Qeyd: m.m.b.-milli mənsubiyyətini bildirməyənlər./Ö.m.d.a.d.s.-Öz millətinin dilini ana dili sayanlar./T.d.a.d.s.-Türk dilini ana dili sayanlar./R.d.a.d.s.-Rus dilini ana dili sayanlar./D.d.a.d.s.-Digər dilləri ana dili sayanlar./A.d.g.-Ana dilini göstərməyənlər.

 Ana dillər 

+Azərbaycan SSR-da faktiki yaşayan SSR-vətəndaşlarının ana dilləri, 1926-cı il Ana dili Kişilər Qadınlar Cəmi türkcə756 161675 5841 431 745 ermənicə143 235135 592278 827 rusca125 479128 808254 287 talışca41 85138 74980 600 tatca40 54333 38573 928 kurəcə36 98831 29368 281 avarca9 7778 48318 260 almanca5 4416 44111 882 farsca6 9804 78111 761 kartvelcə6 1024 62310 725 tatarca5 0893 9759 064 saxurca4 0753 3437 418 kürdcə3 8303 5257 355 ukrayınca5 0001 9556 955 cekcə2 2472 1014 348 udincə1 3891 1342 523 buduqca9651 0301 995 xınalıqca6948461 540III. Tableaux de statistiques. — Union des républiques socialistes soviétiques. — RSS d'Azerbaïdjan, p. 701 . // Composition linguistique des nations du monde. 5. L'Europe et l'URSS . Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444 asoruca5165031 019 digər dillər10 46798612 453 cəmi1 185 8951 085 1652 270 060    

 Bakı şəhəri 
+Bakı şəhərinin əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il Rtnik qrup Kişilər Qadınlar Cəmi cəmi217 446208 404425 850 rus76 17183 320159 491    

 Bakı qəzası 
+Bakı qəzasının əhalisi (Bakı şəhəri sayılmadan), 1926-cı il Etnik qrup Kişilər Qadınlar Cəmi cəmi türk    

 Göyçay qəzası 
Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni türk olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Распределение тюрок Азербайджанской ССР по родному языку (1926 г.) . (без АО Нагорного Карабаха)
Ana dilini türk dili olaraq göstərənlər: 154,966 nəfər
Ana dilini tat dili olaraq göstərənlər: 2,145 nəfər
Ana dilini kurə dili olaraq göstərənlər: 799 nəfər
Ana dilini cek dili olaraq göstərənlər: 571 nəfər
Ana dilini fars dili olaraq göstərənlər: 10 nəfər
Ana dilini rus dili olaraq göstərənlər: 4 nəfər
Ana dilini digər dillər olaraq göstərənlər: 57 nəfər
Ana dilini bildirməyənlər: 444 nəfər

+Göyçay qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Геокчайский уезд (1926 г.)  No Etnik qrup Kişilər Qadınlar Cəmi sayı 14.cəmi91 97880 873172 851 1.türk84 41874 578158 996 2.ləzgi2 9742 2465 220 3.rus1 9371 9063 843 4.erməni1 6901 4643 154 5.dağ yəhudisi277237514 6.gürcü762197 7.ukraynalı373370 8.alman182745   9.tatar72734  10.kürd161430 11.tat16723 12.fars20323  13.talış1...1 14.digər491310801     

+Göyçay qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il No Ana dili Kişilər Qadınlar Cəmi sayı 14.cəmi91 97880 873172 851 1.türkcə82 02173 214155 235 2.kurəcə3 4002 5575 957 3.rusca2 0071 9613 968  4.ermənicə1 6911 4653 156 5.tatca1 7788382 616 6.cekcə333249582 7.farsca11243155 8.kartvelcə651883   9.kürdcə312758  10.almanca152136 11.ukrayınca141024 12.tatarca6410  13.talışca1...1 14.digər504466970     

 Kürdüstan qəzası 
Siyahıyaalınma zamanı əhali 1 şəhər və 480 kənd yaşayış məntəqəsində yaşamışdır.

+Kürdüstan qəzasının şəhər və kənd əhalisi, 1926-cı il Əhali Kişilər Qadınlar Cəmi sayı Şəhər əhalisi33996435 Kənd əhalisi26 33924 65250 991 Cəmi əhali26 67824 74851 426    

Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni türk olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:
Ana dilini türk dili olaraq göstərənlər: 13,705 nəfər
Ana dilini bildirməyənlər: 40 nəfər

+Kürdüstan qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Курдистанский уезд (1926 г.)  No Etnik qrup Kişilər Qadınlar Cəmi sayı 11.cəmi26 67824 74851 426 1.kürd19 16018 02237 182 2.türk7 1426 60313 745 3.erməni28885373 4.rus592281 5.ukraynalı14620 6.gürcü213 7.alman112 8.tatar1...1 9.ləzgi...11 10.avar...11 11.digər11617    

+Kürdüstan qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il No Ana dili Kişilər Qadınlar Cəmi sayı 9.cəmi26 67824 74851 426 1.türkcə24 58923 00547 594 2.kürdcə1 5981 5253 123 3.ermənicə29288380 4.rusca712798 5.ukrayınca5...5 6.kartvelcə213 7.tatarca1...1 8.almanca...11 9.digər120101221   

Qeyd: Sonrakı araşdırmalar bölgədə 1926-cı il siyahıyaalınmasının təcrübəsiz və hazırlıqsız aparıldığını və bu səbəbdən əslində bölgə əhalisinin tam əksəriyyətinin türk olduğunu, kürdlərin isə etnik azlıq təşkil etdiyini göstərmişdir.Букшпан А. Азербайджанские курды: Лачин, Кельбаджары, Нахкрай : Заметки /А. Букшпан; Выпускающий. З. Агаев Азербайджанский Гос. Научно-Исследоват. Институт Отделение Востока Баку, 1932, стр.66

 Dairələr üzrə 
+Kürdüstan qəzası dairələrinin əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı il Etnik qrup Bütün qəza Laçın ş. Qaraqışlaq d. Kəlbəcər d. Qoturlu d. Qubadlı d. Kürdhacı d. Muradxanlı d.Cəmi51 4264356 05012 0464 88813 5338 2856 189kürd37 1821106 00311 9674 87318 1696 059türk13 74516421621313 3679919erməni37366812216213110rus8157154...131ukraynalı20182...............gürcü33..................alman22..................tatar1y.1...............avar11..................ləzgi11..................

+Kürdüstan qəzası dairələrinin əhalisi (ana dili), 1926-cı il Ana dili Bütün qəza Laçın ş. Qaraqışlaq d. Kəlbəcər d. Qoturlu d. Qubadlı d. Kürdhacı d. Muradxanlı d.Cəmi 51 4264356 05012 0464 88813 5338 2856 189türkcə47 5942744 18611 6583 96513 3288 1226 061kürdcə3 12321 799298871y.14112ermənicə380651412216213112rusca9874164y.13...ukrayınca541...............gürcücə33..................almanca11..................farsca11..................tatarca1...1...............

 Lənkəran qəzası 
Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik kimliyni türk olaraq qeyd edənlərin ana dilinə görə bölgüsü:
Ana dilini türk dili olaraq göstərənlər: 103.862 nəfər
Ana dilini talış dili olaraq göstərənlər: 4.734 nəfər
Ana dilini fars dili olaraq göstərənlər: 8 nəfər
Ana dilini kurə dili olaraq göstərənlər: 4 nəfər
Ana dilini rus dili olaraq göstərənlər: 1 nəfər
Ana dilini bilidirməyənlər: 2.572 nəfər

+Lənkəran qəzasının əhalisi (etnik tərkib), 1926-cı ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Ленкоранский уезд (1926 г.)  No Etnik qrup Kişilər Qadınlar Cəmi Nisbəti 13.cəmi108 215100 264208 479100 % 1.türk57 72253 459111 18153.33 % 2.talış39 90037 36177 26137.06 % 3.rus6 7976 58713 3846.42 % 4.erməni2812305110.25 % 5.alman52521040.05 % 6.dağ yəhudisi51501010.05 % 7.ukraynalı4312550.03 % 8.fars345390.02 % 9.gürcü2510350.02 % 10.tatar22...220.01 % 11.ləzgi84120.01 % 12.kürd1...10.00 % 13.digər3 2792 4945 7732.75 %    

+Lənkəran qəzasının əhalisi (ana dili), 1926-cı il No Ana dili Kişilər Qadınlar Cəmi sayı 13.cəmi108 215100 264208 479 1.türkcə56 74451 971108 715 2.talışca41 80938 74780 556 3.rusca6 8516 63013 481 4.ermənicə283215498 5.tatca5050100 6.almanca514697 7.farsca542983 8.ukrayınca35742 9.kartvelcə241034 10.tatarca21021   11.kurəcə12416 12.kürdcə134 13.digər2 2802 5524 832      

 Mənbə 
Букшпан А. Азербайджанские курды: Лачин, Кельбаджары, Нахкрай: Заметки /А. Букшпан; Выпускающий. З. Агаев Азербайджанский Гос. Научно-Исследоват. Институт Отделение Востока Баку, 1932.- 94 с.
.
.
.
.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması
Kateqoriya:1926-cı ildə Azərbaycan