Alkenlər

Alkenlər və ya Olefinlər — molekullarında karbon atomları arasında bir ikiqat rabitəsi olan doymamış karbohidrogenlərə deyilir. Bu karbohidrogenlər arasında ikiqat rabitə mövcuddur. Alkenlər düstur şəklində CnH2n kimi yazılır. Bəzən alkenlərə "Etilen karbohidorgenləri" deyilir. "Alken" etilen karbohidorgenlərinin beynəlxalq adıdır. Alkenlərin ən sadə nümayəndəsi C2H4 düsturuna malik olan etilendir.Harold Hart (Autor), Leslie E. Craine (Autor), David J. Hart (Autor), Christopher M. Hadad (Autor); Nicole Kindler (Übersetzer): Organische Chemie, 3. Auflage, Wiley-VCH, Weinheim 2007, ISBN 978-3-527-31801-8, S. 85.

 Adlandırma və homoloji sıra 
Sistematik adlandırmaya görə alkenlərin adları alkanların adlarında "-an" sonluğunu "-en" sonluğu ilə əvəz edib, ikiqat rabtə yanında duran karbon atomunun nömrəsini göstərməklə düzəlir. Əsas zəncir ikiqat rabitənin yaxın olduğu ucdan başlayaraq nömrələnir.T. W Graham Solamons(Yazar), Craig B. Fryhle (Yazar), Güral Okay (Çeviri Editörü), Yılmaz Yıldırır (Çeviri Editörü) Organik Kimya, (Organik Chemsty), 7. Basımdan Çeviri, Literatür Yayıncılık 2002, ISBN 975-8431-87-0. Sayfa 144–145Harold Hart (Autor), Leslie E. Craine (Autor), David J. Hart (Autor), Christopher M. Hadad (Autor); Nicole Kindler (Übersetzer): Organische Chemie, 3. Auflage, Wiley-VCH, Weinheim 2007, ISBN 978-3-527-31801-8, S. 87–88 Səmərəli adlandırmaya görə "-an" sonluğu "-ilen" sonluğu ilə əvəz edilir.
 Sadə adı  YUPAK  Düsturu Eten  Etilen  C2H4 Propen  Propilen  C3H6 Buten  Butilen  C4H8 Penten  Amilen  C5H10 Heksen  Heksen  C6H12 Hepten  Hepten  C7H14 Okten  Okten  C8H16 Nonen  Nonen  C9H18 Desen  Desen  C10H20

 İzomerlik 
Alkanlarda olduğu kimi alkenlərdə izomerləşmə sıranın dördüncü üzvündən başlanır. Lakin alkenlər sırasında izomerlərin sayı çoxdur. Çünki alkenlərdə karbon zəncirin quruluşu ilə yanaşı, ikiqat rabitəyə görə izomerlik və fəza (-sis, -trans) izomerliyi də müşahidə olunur. Molekulda karbohidrogenlərin artması ilə izomerlərin sayı da artır.

Fayl:alkenes-rus.png

 Fiziki xassələri 
Karbon zəncirinin molekulyar uzunluğu və kütləsi ilə bərabər Alkenlərin ərimə və qaynama temperaturları da artır. Karbon atomlarının sayı 5-dən 17-ə kimi olan alkenlər maye, 17-dən çox olanlar isə bərk haldadır.
Alkenlərin fiziki xassələri №  Ad  Düsturu  Ərimə temperaturu,°С  Qaynama temperaturu,°С  Sıxlıq, d204 1  Etilen  С2H4  −169,1  −103,7  0,5700* 2  Propilen  C3H6  −187,6  −47,7  0,5193* 3  Buten-1  C4H8  −185,3  −6,3  0,5951* 4  sis-Buten-2  CH3-CH=CH-CH3  −138,9  3,7  0,6213 5  trans-Buten-2  CH3-CH=CH-CH3  −105,5  0,9  0,6042 6   2-Metilpropen-1  CH3-C(CH3)=CH2  −140,4  −7,0  0,5942* 7  Penten-1  С5H10  −165,2  30,1  0,6405 8  Heksen-1  С6H12  −139,8  63,5  0,6730 9  Hepten-1  С7H14  −119,0  93,6  0,6970 10  Okten-1  С8H16  −101,7  121,3  0,7140 … HeksadesenСвойства органических соединений. Справочник. / Под. ред. А. А. Потехина. Л. Химия. – 1984. – 520 с.  С17H34  4,1  284,4  0,7811
*Kəmiyyətlər qaynama temperaturunda ölçülmüşdür

 Alkenlərin adlandırılmasına dair tapşırıqlar 
Alkenlerin adlandırılması1120px|fremeless|left
 120px|frameless|right1a) 1b) 2  120px|fremeless|left 120px|frameless|right2a) Rəngli hissə əvəzedici qrupudur. 2b) Rəngli hissə əvəzedici qrupudur. 3  120px|fremeless|left|2-Metilheksan  120px|frameless|right|3-Metilheptan3a) 2-Metil-1,3-butadien 3b) 2-Etil-1,4-pentdien 4  120px|fremeless|left| 3-Etil-4-metilheksan 120px|frameless|right| 4-Etil-3-metilheksan4a) 2-Metil-1-buten 4b) 3-Etil-2-penten 5  120px|fremeless|left| 3-Etil-3-metilheksan  120px|frameless|right|3-Etil-3-metilheptan5a) 1,2-Butadien5b) 1,3-Pentadien

 Alkenlərin alınma metodları 
Yəqin ki, alkenləri də alkanlar kimi təbiətdən hazır şəkildə almaq yaxşı olardı. Ancaq, alkenlər yüksək reaksiyaya girmə qabiliyyətinə malik olduğundan onları nə neftdə, nə də daş kömürdə tapmaq mümkün olmur. Sənaye miqyasında olefinləri tərkibində alkanlar olan neftdən və təbii qazdan alırlar.
 Alkenlər neft fraksiyasının krekinqi və pirolizindən alınır. Əsas məhsul kimi etilen, propilen, butilenlər alınır. Krekinq zamanı parçalanma ilə bərabər alkanların dehidrogenləşməsidə baş verir. Qeyd etdiyimiz kimi termiki krekinq 470….800o S-də, piroliz isə 600….850oS-də gedir. Termiki krekinq öz yerini katalitik krekinqə verib. bu prosesdən yüksək oktan ədədli keyfiyyətli benzinlə bərabər qaz halında C2….. C4 çoxlu olefinlər alınır.
 Alkenlərin digər alınma metodu alüminiumxrom katalizatoru üzərində-(xrom oksidi və alüminium-10%, 90% Al2O3 qarışığı) müvafiq alkanları dehidrogenləşdirməkdi.

 Alkenlərin preparativ sintez metodları 
Alkenlərin laboratoriyada alınma metodu ənənəvi prinsipə əsaslanır: bir-birinə qonşu olan karbon atomlarından iki atomun (bu hidrogen atomları olmayada bilər) qopması. Buna qopma və ya eliminləşmə reaksiyaları deyilir.
Eliminləşmə reaksiyalarının müxtəlif variantları mövcuddur:

 Alkilhalogenidlərin dehidrogenləşdirilməsi
 Visional dihalogenli alkanların eliminləşməsindən
 Alkenləri həmçinin alkenlərin reduksiyasından da almaq mümkündür.

 Alkenlerin polimerləşməsi 
Polimerləşmə, bir neçə sadə molekulun bir-birilə birləşib, bir mürəkkəb molekul əmələ gətirməsinə deyirlər. Burada çox vaxt eyni molekulların birləşməsi nəzərdə tutulur. Müxtəlif molekulların bir-birilə birləşməsinə kopolimerləşmə deyilir. Adətən, polimerləşmə zamanı birləşmə molekulların ikiqat rabitələri qırılır və əmələ gələn sərbəst valentliklər hesabına molekullar bir-birilə birləşir. İki molekulun bir-birinə birləşməsindən dimer, üç molekuldan — trimer və çox molekullardan polimer alınır.polimerləşməyə girişən molekulların miqdarı hədsiz ola bilər. Ona görə polimer maddələrin düsturu polimerləşən molekulların n misli (C2H4)n kimi ifadə olunur.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Alkenlər
Kateqoriya:Karbohidrogenlər