Rusiya azərbaycanlıları

Rusiya azərbaycanlıları — tarixi Azərbaycandan kənarda yaşayan etnik azərbaycanlıların təşkil etdiyi Azərbaycan diasporunun Rusiyada yaşayan hissəsinin adı. Rusiya FR-nın subyekti olan Dağıstan Respublikasında yaşayan etnik azərbaycanlılar istisna olmaqla bu ölkənin digər bölgələrində yaşayan etnik azərbaycanlılar Rusiyada Azərbaycan diasporunu təşkil edirlər.

 Rəsmi statistika 

 Ümumi 
1926–2010-cu illərdə aparılmış rəsmi əhali siyahıya alınmalarının yekunlarına əsasən Rusiya FR-da etnik azərbaycanlıların sayı:
 1926-cı il sa. əsasən 27,991Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года.: Национальный состав населения по республикам СССР :РСФСР--(Тюрки:27987 + Карапапахи:4) --Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928–29. Том 9. Стр. 34–51. Том 10. Стр. 9–13. Том 11. Стр. 8–17. Том 14.Стр.6–16. Том 15.Стр.8–13. Том 16. Стр.8–12. Том 17. Стр. 8–25. Таблица VI. Население по полу, народности. nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 23.428Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года.: Национальный состав населения по регионам России :Дагестанская АССР---(Тюрки: 23,428) --Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928–29. Том 9. Стр. 34–51. Том 10. Стр. 9–13. Том 11. Стр. 8–17. Том 14.Стр.6–16. Том 15.Стр.8–13. Том 16. Стр.8–12. Том 17. Стр. 8–25. Таблица VI. Население по полу, народности. nəfər.
 1939-cu il sa. əsasən 43,123Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1939 года.: Национальный состав населения по республикам СССР :РСФСР --Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а −1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку).. nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 31.141Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1939 года.: Национальный состав населения по регионам России :Дагестанская АССР --Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 966–1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам) nəfər.
 1959-cu il sa. əsasən 70,947Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1959 года.: Национальный состав населения по республикам СССР :РСФСР --Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а −1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку).. nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 38.224Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1959 года.: Национальный состав населения по регионам России :Дагестанская АССР --Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 1566а −1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку) nəfər.
 1970-ci il sa. əsasən 95,689Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1970 года.: Национальный состав населения по республикам СССР :РСФСР --Источник: РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998–4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.) nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 54.403Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1970 года.: Национальный состав населения по регионам России :Дагестанская АССР --Источник: РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998–4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.) nəfər.
 1979-cu il sa. əsasən 152,421Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1979 года.: Национальный состав населения по республикам СССР :РСФСР --Источник: РГАЭ РФ , фонд 1562, опись 336, ед.хр.3998–4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.) nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 64.514Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1979 года.: Национальный состав населения по регионам России :Дагестанская АССР --Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед.хр. 6174–6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку). nəfər.
 1989-cu il sa. əsasən 335,889Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1989 года.: Национальный состав населения по республикам СССР :РСФСР --Источник: Рабочий архив Госкостата России.Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку. nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 75.463Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1989 года.: Национальный состав населения по регионам России :Дагестанская АССР --Источник: Рабочий архив Госкостата России. Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку. nəfər.
 2002-ci il sa. əsasən 621,840 nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 111.656Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Население Дагестана Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :3. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации  nəfər.
 2010-cu il sa. əsasən 603,070 nəfər/ onlardan Dağıstan Respublikasında yaşayanların sayı 130.919 nəfər.

 2002-ci il siyahıyaalınması 
 2002-ci il (9 – 16 oktyabr 2002-ci il)Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :Предисловие  əhali siyahıya alınmasının yekunlarına əsasən:
 Rusiya FR-nın ümumi əhalisi 145,166,731 nəfərdir (67,605,133 nəfər kişi, 77,561,598 nəfər qadın).Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :1.Национальный состав населения  Onlardan 1,460,751 nəfəri öz milli məsubiyyətini bildirməmişdir.
 Siyahıya alınma zamanı milli mənsubiyyətini göstərən əhalinin 621,840 nəfəri (386,776 nəfəri kişi, 235,064 nəfəri qadın) etnik azərbaycanlı olduğunu qeyd etmişdir. Onlardan azərbaycan dilini bilənlərin sayı 506,043 nəfər, rus dilini bilənlərin sayı isə 587,515Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :2. Население по национальности и владению русским языком  nəfər olmuşdur.
+Etnik azərbaycanlıların ruscadan başqa bildikləri dillər Dillər Azərbaycanlılar cəmi621 840 azərbaycanca506 043 gürcücə8 987 ermənicə6 468 tatarca5 752 özbəkcə4 268 almanca4 224 ləzgicə2 801 tabasaranca1 653 qumuqca1 404 qazaxca1 144 ukrayınca877 dargincə566	 avarca531 osetincə498 başqırdca481 qaraçay-balkarca438 kabardin-çərkəzcə316 kalmıkca238 tatca224 ivritcə, idişcə221 noqayca179 yunanca170 moldavca163 tıvaca159 çeçencə143 romanca131 adıgeycə100 polyakca96 çuvaşca95 udmurtca89 latışca88 komicə85 yakutca84 belorusca76 lakca72 litovca48 inquşca48 maricə42 mordovca40 buryatca35 fincə29 koreyaca24 estonca24 xakasca22 altayca20 komi-permyakca9 karelcə2 digər72 633

 Etnik azərbaycanlı olan Rusiya əhalisinin 479,517 nəfəri (307,346 nəfər kişi, 172,171 nəfəri qadın) şəhərlərdə, 142,323 nəfəri (79,430 nəfər kişi, 62,893 nəfər qadın) isə kəndlərdə məskunlaşmışdır.
 Etnik azərbaycanlılardan şəhərlərdə yaşayanlardan 457,308 nəfəri, kəndlərdə yaşayanlardan isə 130,207 nəfəri rus dilini bilmişdir.
 Etnik azərbaycanlı olan Rusiya əhalisinin əmək qabiliyyətli olan qismi 276,965 nəfəri kişilər, 140,428 nəfəri qadınlar olmaqla 417,393 nəfərdir (Rusiya FR-da yaşayan etnik azərbaycanlıların 67,12%-i qədər).Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :7. Население отдельных национальностей по возрастным группам и полу по субъектам Российской Федерации 
 Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən bütün ölkə üzrə azərbaycan dilini bilən əhalinin sayı 669,757Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :4. Распространенность владения языками (кроме русского)  nəfər olmuşdur :
+Azərbaycan dilini bilənlərОфициальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года: Том 4 — "Национальный состав и владение языками, гражданство" :5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)  (2002) Etnik qrup Sayı cəmi669 757 azərbaycanlı506 043 erməni56 718 rus34 546 ləzgi21 174 tatar5 774 avar3 715 dargin2 222 ukraynalı954 qumuq946 osetin583 qazax445 başqırd436 mordva143 belorus134 çuvaş134 çeçen123 alman106 kabardin100 udmurt71 inquş65 mari49 yakut27 buryat22 digər34 552


 2010-cu il siyahıyaalınması 
 2010-cu il (14 – 25 oktyabr 2010-cu il)Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" — Essential information for foreign citizens :The Azerbaijani language  əhali siyahıya alınmasının yekunlarına əsasən:
 Rusiya FR-nın ümumi əhalisi 142,856,536 nəfərdir.Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" — Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года: Национальный состав населения Российской Федерации  Onlardan öz milli mənsubiyyətini göstərənlər 137,227,107 nəfər olmuşdur.
 Siyahıya alınma zamanı milli mənsubiyyətini göstərən. əhalinin 603,070 nəfəri etnik azərbaycanlı olduğunu qeyd etmişdir.
 Etnik azərbaycanlı olan Rusiya əhalisinin 444,892 nəfəri şəhərlərdə, 158,178 nəfəri isə kəndlərdə məskunlaşmışdır.
 Siyahıya alınmanın yekunlarına əsasən bütün ölkə üzrə azərbaycan dilini bilən əhalinin sayı 473,044 nəfər olmuşdur.Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" — Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года :Население Российской Федерации по владению языками 

 Məskunlaşma 
+2002 və 2010Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" — Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года: Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации -cu illərdə sa.-lara əsasən Rusiya Federasiyasının subyektləri üzrə azərbaycanlıların sayı Subyektlər Ümumi əhali, 2002 Azərbaycanlılar, 2002 Ümumi əhali, 2010 Azərbaycanlılar, 2010 Dağıstan2 576 531111 6562 910 249130 919 Moskva ş.10 382 75495 56311 503 50157 123 Tümen3 264 84142 3593 395 75543 610 Xantı-Mansi1 432 81725 0881 532 24326 037 Moskva6 618 53814 6517 095 12019 061 Rostov4 404 01316 4984 277 97617 961 Stavropol2 735 13915 0692 786 28117 800 Sankt-Peterburq ş.4 661 21916 6134 879 56617 717 Krasnoyarsk2 966 04219 4472 828 18716 341 Saratov2 668 31016 4172 521 89214 868 Volqoqrad2 699 22314 2572 610 16114 398 Sverdlovsk4 486 21415 1714 297 74714 215 Samara3 239 73715 0463 215 53214 093 Krasnodar5 125 22111 9445 226 64710 165 Tatarıstan3 779 2659 9873 786 4889 527 Yamalo-Nenets507 0068 353522 9049 291 Nijeqorod3 524 0288 3093 310 5978 494 Novosibirsk2 692 2517 3662 665 9118 008 Həştərxan1 005 2768 2151 010 0737 828 Orenburq2 179 5517 8022 033 0727 421 Çelyabinsk3 603 3397 3793 476 2177 213 Kemerovo2 899 1427 2502 763 1356 057 Tula1 675 7584 4911 553 9255 629 Perm2 819 4215 8142 635 2765 626 Tver1 471 4594 6071 353 3925 384 İrkutsk2 581 7056 1252 428 7505 384 Yaroslavl1 367 3985 6671 272 4685 327 Voronej2 378 8034 1772 335 3805 085 Altay2 607 4265 8522 419 7554 951 Komi1 018 6746 066901 1894 858 Ulyanovsk1 382 8115 0061 292 7994 649 Belqorod1 511 6204 5311 532 5264 621 Leninqrad1 669 2053 8551 716 8684 574 Omsk2 079 2204 2601 977 6654 230 Tomsk1 046 0394 3541 047 3944 178 Primorsk2 071 2104 4111 956 4973 937 Lipetsk1 213 4993 3751 173 5133 897 Murmansk892 5344 614795 4093 841 Ryazan1 227 9102 9391 154 1143 652 Xabarovsk1 436 5704 4631 343 8693 618 İvanovo1 148 3293 1661 061 6513 545 Kaluqa1 041 6413 0071 010 9303 498 Kalininqrad955 2812 959941 8733 282 Vladimir1 523 9903 0901 443 6933 099 Amur902 8443 213830 1032 796 Smolensk1 049 5742 416985 5372 705 Arxangelsk1 336 5393 0341 227 6262 605 Voloqda1 269 5682 6651 202 4442 596 Bryansk1 378 9412 3761 278 2172 574 Kirov1 503 5292 5031 341 3122 215 Orlov860 2622 125786 9352 182 Kabardin-Balkariya901 4942 281859 9392 063 Zabaykal1 155 3462 1291 107 1072 045 Tambov1 178 4432 3071 091 9941 903 Kurqan1 019 5321 723910 8071 781 Penza1 452 9411 6791 386 1861 760 Kursk1 235 0911 9331 127 0811 736 Kostroma736 6411 438667 5621 291 Kamçatka383 9581 349322 0791 270 Novqorod694 3551 574634 1111 497 Maqadan182 726563156 996572 Saxalin546 6951 138497 9731 155 Pskov760 8101 319673 4231 272 Başqırdıstan4 104 3365 0264 072 2925 737 Çuvaşıstan1 313 7548571 251 619891 Mari El727 9791 157696 459844 Mordoviya888 766672834 755707 Udmurtiya1 570 3163 9081 521 4203 895 Saxa949 2802 293958 5282 040 Qaraçay-Çerkesiya439 4701 024477 859976 Altay202 947266206 168307 Tıva305 510304307 930159 Xakasiya546 0721 672532 4031 494 Buryatiya981 2381 674972 0211 608 Şimali Osetiya710 2752 429712 9802 857 Adıgey447 1091 399439 9961 758 Kalmıkiya292 410800289 481761 İnquşetiya467 294123412 52983 Çeçenistan1 103 6862261 268 989696 Kareliya716 2811 753643 5481 793 Nenets41 5466942 090157 Çukotka53 82410850 526107 Yəhudi190 915594176 558655


 Dağıstanda 

 Vətəndaşlıq 
2016-cı ilin əvvəlindən 2020-ci ilin birinci rübünə qədər 49,7 min Azərbaycan vətəndaşı Rusiya vətəndaşlığını alıb.

 2002-ci il siyahıyaalınması 
2002-ci il əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Rusiyada yaşayan və siyahıya alınma zamanı öz vətəndaşlığını göstərən 26 xarici ölkənin vətəndaşları içərisində Azərbaycan vətəndaşları sayca Ukrayna vətəndaşlarından sonra ikinci yerdə dayanmaqdadırlar:
+'''2002 sa.-na əsasən Rusiya FR-da yaşayan xarici vətəndaşlar No Ölkə Ümumi say Əmək qabiliyyətli 1–26Cəmi1 025 413812 913 1Ukrayna230 558181 409 2Azərbaycan154 911117 432 3Ermənistan136 84198 625 4Özbəkistan70 87154 916 5Qazaxıstan69 47250 702 6Tacikistan64 16556 784 7Gürcüstan52 91841 434 8Moldova50 98845 152 9Belorusiya40 33030 932 10Çin30 59829 835 11Qırğızıstan28 84322 107 12Vyetnam22 54521 541 13Əfqanıstan8 2217 450 14Türkmənistan6 4175 072 15Hindistan5 3515 218 16Türkiyə4 9914 736 17Litva4 5833 399 18Latviya2 8641 995 19Bolqarıstan2 2621 838 20ABŞ1 361845 21Almaniya1 329922 22Suriya1 2301 163 23Estoniya1 066768 24İsrail1 016744 25Yunanıstan612471 26Finlandiya285202


 Rusiyada diaspor təşkilatları 
Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatlarına əsasən Rusiya FR-da azərbaycanlılara aid diaspor təşkilatları aşağıdakılardırAzərbaycan Respublikası, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi: Xaricdəki təşkilatlar :Rusiya Federasiyasındakı təşkilatlar :

 H. Əliyev Fondunun Rusiya nümayəndəliyi
 "AMOR" Rusiya Azərbaycan Gənclər Təşkilatı
 Ümumrusiya Azərbaycan Konqresi (ÜAK)
 "AZERROS" Rusiyada Azərbaycanlıların Federal Millli-Mədəni Muxtariyyəti
 "Ocaq" Azərbaycan Mədəniyyəti Mərkəzi
 DAK Rusiya nümayəndəliyi
 Moskva "Azərbaycan" Cəmiyyəti
 Sankt-Peterburqun Azərbaycan icması reqional ictimai təşkilatı
 "Bulaq" cəmiyyəti
 "Odlar Yurdu"
 "Araz" Azərbaycan icması

 Mədəni muxtariyyətlər 
 Sankt-Peterburq
 Murmansk
 Pskov
 Perm
 Tatarıstan
 Krasnoyarsk diyarı
 Tver
 Kostroma
 Tümen
 Ulyanovsk

 Bəzi maraqlı məlumatlar 
 2001-ci ildə Rusiya FR-nın o zamanki prezidenti Vladimir Putin Azərbaycanda səyahəti əsnasında Rusiyadakı azərərbaycanlıların sayına da toxunmuş və ölkəsində 2,7 milyon azərbaycanlının yaşadığını, onlardan 660 min nəfərin Rusiya vətəndaşları qalanların isə əmək miqrantları olduqlarını qeyd etmişdir.
 2002-ci il Rusiyada əhali siyahıya alınmasının yekunları və həmin il üçün Azərbaycan hökumətinin rəsmi məlumatları müqayisə olunaraq Rusiyada Azərbaycan vətəndaşı olan əmək miqrantlarının sayının 500–600 min nəfər, ümumilikdə etnik azərbaycanlıların sayının isə 1 milyon nəfər dolayında olduğu nəticəsinə varılmışdır.
 2006-cı ilin mart ayında Azərbaycan qəzetlərindən birində yayınlanmış məlumata əsasən Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların sayı 2,5–3,2 milyon arasında dəyişməkdədir.См.:  газеты "Эхо", 15 марта 2006 г. и "Новое время" от 16 января и 13 июля 2007 г.; Азербайджанцы мира. Под ред. Р.Э. Мехтиева. Том I. — Баку, 2006, С. 4–5.
 2006-cı ildə 50,000-dən çox etnik azərbaycanlı Rusiya vətəndaşlığına keçmişdir.Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Юнусов А.--Миграционные тренды и тенденции в постсоветском Азербайджане --(Опубликовано в книге: Транзитная миграция и транзитные страны: теория, практика и политика регулирования / Под ред. И. Молодиковой и Ф. Дювеля. М.: Университетская книга, 2009)
 Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) təqdim etdiyi statistik məlumatlara əsasən 2006-cı ilin sonuna Rusiyada yaşayan etnik azərbaycanlıların sayı 3 milyon nəfərdir.Trend Analitik-informasiya agentliyi :Gələn ilin sonuna qədər dünyada yaşayan azərbaycanlıların sayı və məskunlaşma coğrafiyasına dair xəritə hazırlanacaq --xəbərin yayınlanma tarixi: 2 oktyabr 2007-ci il Ancaq DAK bu məlumatı verərkən Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların hansı ölkələrin vətəndaşları olmalarına aydınlıq gətirməmişdir.
 2007-ci ildə "RBK" jurnalının yayınlanmış 11-ci sayında real olaraq Moskvada 14 milyon nəfər əhalinin yaşadığı, onların 31%-nin rus, 14%-nin azərbaycanlı, 10%-nin tatar-başqırd-çuvaş, 9%-nin ukraynalı, 6%-nin koreyalı-çinli-vyetnamlı, 5%-nin tacik-özbək-qazax-qırğız, 4%-nin çeçen-inquş-dağıstanlı, 4%-nin erməni, 3%-nin gürcü, 3%-nin moldovan, 3%-nin belorus, 2%-nin qaraçı, 1%-nin yəhudi, 5%-nin isə digər xalqların nümayəndələri olduqları bəyan olunmuşdu.Агентство РиФ — иммиграционные и юридические услуги :Население России. Статистика, факты, комментарии, прогнозы Узел "Мысли о России" (russia-talk.com) :Сколько русских осталось в Москве? 

 Dövlət Komissiyası 
Rusiya Federasiyası ərazisində ticarətlə məşğul olan Azərbaycan vətəndaşlarının rastlaşacağı problemlərin həlli məqsədilə, Rusiyada ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olan Azərbaycan vətəndaşlarının problemlərinin öyrənilməsi və həlli ilə bağlı 22 noyabr 2006-cı ildə dövlət komissiyası yaradılmışdır."Rusiya Federasiyası ərazisində ticarətlə məşğul olan Azərbaycan vətəndaşlarının problemlərinin həlli haqqında"  Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2006-cı il 22 noyabr tarixli 1788 nömrəli Sərəncamı.

 Xarici keçidlər 
 Ежедневный информационный ресурс — "Azeri.ru  — Азербайджанцы в России"
 Федеральная национально-культурная автономия азербайджанцев России — fnkaa.ru

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
 Tanınmış azərbaycanlılar