Alisa möcüzələr ölkəsində

Alisa möcüzələr ölkəsində () — Böyük Britaniya yazıçısı, Oksford Universitetinin riyaziyyat fakültəsinin tələbəsi olan Lüis Kerollun 1865-ci ildə "Macmillan Publishers" nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunmuş bədii əsəridir. Əsər dovşan yuvasından keçib xəyali dünyaya düşən Alisa adlı qızdan bəhs edir. Əsər Absurd janrının ən yaxşı nümunələrindən sayılır və Fentezi janrının formalaşmasında boyük rolu olmuşdur. Rəssam Con Tenniel kitab üçün 42 taxta oyma illüstrasiya təqdim etmişdir.
Nəşr olunduqdan sonra müsbət rəylər almış və hazırda Viktoriya dövrü ədəbiyyatının ən məşhur əsərlərindən biridir; onun hekayəsi, quruluşu, personajları və obrazları populyar mədəniyyətə və ədəbiyyata, xüsusən də fantaziya janrına geniş təsir göstərmişdir. Bu əsər uşaq ədəbiyyatında didaktikizm dövrünün sona çatmasına kömək edən və uşaqlar üçün yazıların "zövq vermək və ya əyləndirmək" məqsədi daşıdığı bir dövrün başlanğıcı kimi qəbul edilir. Nağıl məntiqlə oynayır və hekayəyə həm böyüklər, həm də uşaqlar arasında davamlı populyarlıq qazandırır.
Kitab nəşrə verildiyi vaxtdan bəri heç vaxt çapdan düşməyib və 174 dilə tərcümə olunub. Onun irsinə ekran, radio, təsviri incəsənət, balet, opera və musiqili teatr üçün uyğunlaşmalar, eləcə də əyləncə parkları, masaüstü oyunlar və videoyunlar daxildir. Keroll 1871-ci ildə "Alisa xəyal güzgüsündə" adlı davam əsərini və 1890-cı ildə kiçik uşaqlar üçün qısaldılmış versiyası olan "Uşaq bağçası" "Alisa"nı nəşr etdirib.
 Tarixçəsi 
"Alisa möcüzələr ölkəsində" əsərinin ideyası 4 iyul 1862-ci ildə yaranmışdır. Həmin gün, Lüis Keroll və rahib Robinson Dakvort Kerollun dostu Henri Liddelin üç kiçik qızı ilə birlikdə İsis çayı boyunca qayıqla səyahət edirdilər: 13 yaşlı Lorina Şarlotta əsərin ilk bəndində "Prima", 10 yaşlı Alisa Plizans əsərdə "Sekunda" 8 yaşlı və Edit Meri əsərdə"Tertia"
Luis Keroll 1863-cü ildə
Səyahət Oksforddakı Foli körpüsündən başlamış və 5 mil yuxarıda yerləşən Oksfordşirdəki Qodstouda başa çatmışdır. Səfər zamanı Keroll qızlara sonradan gündəliyində "Alisa Yeraltı Macəraları" adlandırdığı bir hekayə danışmış və gündəliyində bunun "Alis üçün yazmağa söz verdiyini"qeyd etmişdir. Alisa Lidel xatırlayırdı ki, həmin gün Kerolldan hekayəni yazmasını məhz o xahiş etmişdı: çünki Kerollun ona danışdığı digər hekayələrdən fərqli olaraq, bunu qoruyub saxlamaq istəyirdi. O, əlyazmasını iki ildən artıq bir müddət sonra əldə etmişdi.
4 iyul romanın əvvəlində şeir formasında təqdim olunan ön söz "qızıl günorta" kimi tanınırdı Əslində isə 4 iyulda Oksford ətrafında hava xeyli "sərin və yağışlı" olmuşdu, baxmayaraq ki, ən azı bir tədqiqatçı bu iddianı qəbul etmir. Tədqiqatçılar mübahisə edirlər ki, Kerollun əslində "Alisa" ideyasını doğrudanmı həmin "qızıl günorta"da düşünüb, yoxsa hekayə daha uzun müddətdə formalaşıb.
Keroll Liddel uşaqlarını təxminən 1856-cı il martından tanıyırdı. Həmin vaxt o, Hari Ledel ilə dostluq etmişdi. 1856-cı ilin iyununda isə uşaqları çaya aparmışdı. Kerollun ədəbi bioqrafiyasının müəllifi Robert Duqlas-Ferhörst, hesab edirdi ki, Keroll xüsusilə Alisa Plizans Liddellə daha çox maraqlanırdı, çünki onun adı müxtəlif söz oyunu və işarələr üçün əlverişli idi. "Pleasans" "xoşbəxtlik, zövq" deməkdir və "Alisa" adı həmin dövrün ədəbi əsərlərində geniş yayılmışdı; məsələn Uilyam Minin "Alice Gray" şeirində, Kerrol bu şeirin parodiyasını yazmışdı, eləcə də Çarlz Lembin nəsr əsəri olan "Yuxu uşaqları: Xəyal" adlı nəsr əsərində Alisa obrazı vardır. Kerrol 1850-ci illərin sonlarında artıq həvəskar fotoqraf idi və Liddell uşaqlarının — xüsusi ilə Alisanın çoxsaylı portretlərini çəkmişdir ki, onlardan 20-si bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.
 Əlyazması: Alisanın yeraltı sərgüzəştləri 
Keroll hekayənin əlyazmasını ertəsi gün yazmağa başladı, baxmayaraq ki, ən erkən versiyası itmişdi. Bir ay sonra qızlar və Kerrol başqa bir qayıq gəzintisinə çıxdılar və Keroll hekayənin süjetini Alisə ətraflı izah etdi və noyabr ayında əlyazma üzərində ciddi şəkildə işləməyə başladı. Son toxunuşları əlavə etmək üçün o, kitabda yer alan heyvanlarla əlaqəli təbii tarixi araşdırdı və sonra kitabı digər uşaqlara, xüsusən də Corc Makdonaldın uşaqlarına öyrənmələri üçün verdi. Keroll orijinal nüsxəyə öz illüstrasiyalarını əlavə etsə də, nəşrdən sonra illüstrasiyaları auditoriya üçün daha cəlbedici etmək üçün peşəkar illüstrator tapmaq məsləhət görüldü. Daha sonra o, Con Tenniel ilə görüşlərini bədii baxışı ilə yenidən şərh etmək üçün əlaqə saxladı və uşaqların hekayədən çox zövq aldığını söylədi. Keroll 1863-cü ildə Alisanın hekayəsinin çap versiyasını planlaşdırmağa başladı. 9 may 1863-cü ildə o, Makdonald ailəsinin Alisanı nəşr etməyi təklif etdiyini yazdı. 26 noyabr 1864-cü ildə Kerrol Alisi Kerrolun illüstrasiyaları ilə birlikdə "Yay gününün xatirəsinə əziz bir uşağa Milad hədiyyəsi" kimi həsr etdiyi "Alisin Yeraltı Macəraları"nın əlyazmasını hədiyyə etdi. "Alisanın Möcüzələr Ölkəsində Macəraları"nın nəşr olunmuş versiyası "Alisanın Yeraltı Macəraları"ndan təxminən iki dəfə uzundur və əlyazmada olmayan "Dəli Papağın Çay Ziyafəti" (və ya "Dəli Çay Ziyafəti") kimi epizodları əhatə edir. "Yeraltı"nın əlyazmasının yeganə məlum nüsxəsi Britaniya Kitabxanasında saxlanılır. Macmillan əlyazmanın sürətini 1886-cı ildə nəşr etdirdi.
 Sujet xətti 
Çay sahilində darıxaraq oturan gənc qız Alisa cib saatı və jilet geyinmiş Ağ Dovşanı görür və onun "gecikdim" diye narahatlıqla deyinməsinə təəcüblənir. Alisa dovşanın ardınca düşür və onun yuvasına daxil olur. Üzü aşağı düşür və səlamətçiliklə yerə yenir. Bir otaqda masanın üstündə bağçaya aparan kiçik bir qapının açarını tapır. Qapıdan necə keçəcəyini düşünərkən üzərində "Məni İç" yazılı bir şüşə tapır. Alisa şüşənin içindəkilərdən bir az içir və heyrət içində büzüşərək kiçildiyini görür. Lakin açarı masanın üstündə unudub, götürmək üçün ona çata bilmir. Sonra Alisa "Məni Ye" yazılı bir piroq tapır və yeyir, bu da onun nəhəng ölçüdə böyüməsinə səbəb olur. Alisa bu halını görüb göz yaşlarına boğulur. Ağ Dovşan onun yanından vahimə içində qaçaraq, yelpiyini və iki əlcəyini yerə salır. Alisa yelpiklə özünü yellədikcə yenidən kiçilməyə başlayır və öz göz yaşlarından yaranmış gölməçədə üzmək məcburiyyətində qalır. Gölməçədə Alisa sahildə toplaşan müxtəlif heyvanlar görür. Qurulanmaq üçün heyavanlar "Kauskus yarışında" iştirak edirlər. Yarış bitdikdən sonra Alisa bilmədən pişiyi haqqında danışaraq heyvanları qorxudur.
Ağ Dovşan əlcəklərini və yelpiyini axtarır. Ağ dovşan Alisanı öz qulluqçusuyla səhf salıb, evinə gedib nə isə gətirməsini istiyir. Alisa başqa bir şüşə tapıb içir, bu da onun o qədər böyüməsinə səbəb olur ki, evdə ilişib qalır. Ağ dovşan və qonşuları kiçik piroq parçaları atmağa başladılar. Alisa qırıntılardan yeyib, kiçilib meşəyə qaçır. O göbələyin üstündə oturan tırtılla qarşılaşır. Tırtıl Alisadan suallar soruşanda o, kimlik qarışıqlığı yaşadığını etiraf edir. Şeiri xatırlaya bilməməsiisə işi daha da çətinləşdirir. Uzaqlaşmamışdan əvvəl Tırtıl deyir ki, göbələyin bir tərəfini dişləmək onu böyük, digər tərəfini dişləmək isə onu daha kiçik edəcək. Lazımı hündürlüyə kiçilən Alisa, özünün daim gülümsəyən pişiyi olan hersoqinyanın evində tapır. Hersoqinya körpəsini Alisaya verir və o donuz balasına çevrilir. Alisa da onu aparıb meşəyə ötürür. Çeşir pişiyi Alisanın qarşısına çıxır. Və onlar Şlyapaçıya və Mart Dovşanının yanına gedirlər. Ora çatanda pişik üzündə hiyləgər gülüşlə oranı tərk edir. Alisa Şlyapaçını, Mart Dovşanını və həmişə yuxulu olduğuna görə adıda Yuxucu olan siçanı çay içərkən görür. Şlyapaçı izah edir ki, saat həmişə axsam 6-dır (çay vaxtı) və iddia edir ki, Şlyapaçının "vaxtı öldürməyə" çalışması üçün cəza olaraq vaxt dayanır. Masa ətrafında söhbət başlayır və "Niyə qarğa masa kimidir?" tapmacasını tapmağa başlayırlar. Alisa bunların axmaqlıq olduğunu deyərək, getməyi qərar verir.
Ağacdakı bir qapını görən Alisa, içəri girir və səyyahətinin əvvəlində olan otağa qayıdır. O, açarla baxçanın qapısını açır və məlum oldu ki, bu, canlı oyun kartları ilə qorunan Ürəklər Kraliçasının kroket meydançasıdır. Alisa kirpilərin top, flaminqoların çəkic, başını və əllərini yerə dirəmiş əsgərlər isə kroket qapıları kimi istifadə olunduğunu gördü. Kraliça hər xırda şeyə görə əsəbləşir və tez-tez kimin isə başının kəsilməsini əmr edir. Çeşir pişiyi həmişəki kim "baş" şəklində göründükdə, Kraliça onun da edamını əmr edir, lakin belə bir şeyin mümkün olmadığını ona izah olunur. Pişik hersoqinyaya məxsus olduğundan, Alisa problem həll etmək üçün Kraliçaya hersoqinyanı azda etməyi təklif edir. 
Daha sonra Alisa Qrifon və Mok-Tartlı ilə qarşılaşır.  Onlar xərçənglərlə kadril rəqsi edir, Alisa isə yalnış bir şeir oxuyur. Saxta Tısbağa onlara "Gözəl Şorba" mahnısını oxuyur. Bu zaman Qrifon Alisanı məhkəməyə aparır  və Ürəklər Kraliçanın piroqlarını oğurlamaqda ittiham olunur. Məhkəməyə Ürəklər Kralı sədrlik edir və münsiflər heyəti Alisanın  daha əvvəllər rastlaşdığı heyvanlardan ibarətdir. Alisa tədricən böyüyür və daha özünəinamı artdıqca prossesin mənasızlığı barədə açıq danışmağa başlayır. Nəhayət, Kraliça  Alisanın başının kəsilməsini əmr edir, lakin Alisa kral mühafizəçilərinin kart dəstindən başqa bir şey olmadığını iddia edir.
Elə bu anda Alisanın bacısı onu oyadır və Alisanın üzünə düşən yarpaqları götürür. Alisa isə bütün bu qəribə hadisələri öz xəyalında yenidən canlandırmaq üçün bacısını sahildə qoyub uzaqlaşır.
 İllüstrasiya 
Əlyazma Keroll tərəfindən illüstrasiya edilmişdir və o, 1887-ci ildə faksimile nəşrində çap olunmuş 37 illüstrasiya əlavə etmişdir. Con Tenniel kitabın 1865-ci ildə nəşr olunmuş versiyası üçün 42 taxta oyma illüstrasiya təqdim etmişdir. Tenniel çap keyfiyyətindən narazı qaldığı üçün Kerollun xahişi ilə ilk çap nüsxəsi məhv edilmişdir (və ya ABŞ-da satılmışdır). Mövcud olan yalnız 22 məlum ilk nəşr nüsxəsi mövcuddur. Kitab 1866-cı ildə yenidən çap olunmuş və nəşr edilmişdir. Tennielin ətraflı ağ-qara rəsmləri personajların klassik təsvirləri kimi bu gündə qəbul olunur. 
Kerollun mətni çox vaxt təsvir baxımından az idi və Tenniel təsviri sənət, təbiət tarixi, heraldika, karikatura və Punch üçün əvvəlki işləri daxil olmaqla geniş mənbələrdən ilham almışdır. Məşhur illüstrasiyalar kağıza köçürüldükdən sonra, oymaçılar tərəfindən taxta lövhələr üzərinə oyulur daha sonra isə Macmillan nəşriyyatı tərəfindən çap üçün istifadə edilmək üçün elektrotip nüsxələri hazırlanmışdır. Nəşrdən sonra tənqidçilər və oxucular tərəfindən yekdilliklə tərifləndi.
Tennielin roman üçün illüstrasiyaları haqqında V&A muzeyi  thumb|right|Tennielin roman üçün çəkdiyi 42 illüstrasiyadan biri olan "Alisa" obrazı
Tennielin "Alisa" üçün yaratdığı illüstrasiyalar, əsl Alisa Liddelin tünd və qısa saçlı görünüşünü əks etdirmirdi. Alisa obrazı sonrakı illərdə digər illüstrasiyaçılar üçün də ilham mənbəyinə çevrilmişdir. Bunlara Çarlz Pirsin 1907-ci il illüstrasiyaları və Harri Rauntrinin müharibədən sonra Uşaq Nəşriyyatı (Qlazqo) tərəfindən dərc olunmuş rəngli lövhələr və xətt rəsmlərindən ibarət tam seriyası daxildır. Digər görkəmli illüstrasiya müəllifləri  arasında Artur Rekhem (1907), Villi Poqani (1929), Mervin Pik (1946), Ralf Stedman (1967), Salvador Dali (1969), Qrem Overden (1969), Maks Ernst (1970), Peter Bleyk (1970), Tove Jansson (1977), Entoni Braun (1988), Helen Oksenberi (1999), və Lisbet Zverger (1999) var. Tennielin anadan olmasının 200 illiyi münasibəti ilə  2020-ci ildə Kris Riddell romanın yeni nəşri üçün illüstrasiyalar hazırlamışdır.

 Nəşr tarixi 
Keroll ilk dəfə 19 oktyabr 1863-cü ildə Londonun nüfuzlu naşiri Aleksandr Makmillanla görüşmüşdür. Onun rəhbərlik etdiyi Macmillan Publishers şirkəti  Alisanın Möcüzələr Ölkəsində əsərini 1864-cü ildə nəşr etdirməyə razılıq vermişdir. Keroll ilk çap tirajını özü maliyyələşdirmişdi, çünki bu, ona digər maliyyələşdirmə üsullarından nisbətən daha geniş redaksiya səlahiyyətiləri verirdi. O, çap prossesi də daxil olmaqla bütün nəşr detallarını idarə etmiş və illüstratorlarla və tərcüməçilərlə əlaqə saxlamışdır. Macmillan 1863-cü ildə uşaq fantaziyası olan "Su Körpələri" əsərini nəşr etdirmiş və həmin kitabın dizaynını Alisa üçün nümünə kimi təklif etmişdir. Keroll 1865-ci ilin may ayında nümunə nüsxəsini görmüşdür. İyul ayına qədər 2000 nüsxə çap olunmuşdu, lakin Tenniel onların keyfiyyətindən narazı qalmış və Keroll Makmillana nəşri dayandırıb tirajı yenidən cap etdirməyi tapşırmışdır. Avqust ayında o, Riçard Kleyi 2000 nüsxəlik yeni tiraj üçün alternativ çapçı kimi işə götürmüşdür. Təkrar nəşr 600 funt sterlinqə başa gəlmiş və bu məbləğ tamamilə Kerroll tərəfindən ödənilmişdir. O, Kleyin çap etdirdiyi ilk nüsxəni 9 noyabr 1865-ci ildə almışdır. 

"Alisa möcüzələr diyarında" kitabının açılış səhifələri, London, Macmillan Publishers Macmillan nəhayət Riçard Kley tərəfindən çap edilmiş yeni nəşri 1865-ci ilin noyabrında satışa çıxarmışdı. Keroll gənc oxucular üçün cəlbedici olması üçün  qırmızı cilddə olmasını istəmişdir. 1865-ci ilin dekabrında Milad bazarı üçün buraxılmış, lakin üzərində 1866-cı il tarixi olan yeni tiraj sürətlə satılmışdır. Orijinal nəşrin mətn blokları cilddən çıxarıldı və Kerollun icazəsi ilə Nyu-Yorkdakı D. Appleton & Company nəşriyyatına satıldı. Appleton Alice üçün cild, onurğanın aşağı hissəsindəki naşirin adı istisna olmaqla, 1866-cı il Macmillan Alice ilə eyni idi. Appleton nəşri Alisa üçün Macmillan 1866-cı il nəşri ilə demək olar ki, eyni cildi istifadə etmiş  başlıq səhifəsini ləğv edən və üzərində Nyu-York naşirinin möhürü və 1866-cı il tarixi olan bir əlavə idi. Bütün çap tirajı tez bir zamanda satıldı. Alice, həm uşaqlar, həm də böyüklər tərəfindən sevilən bir nəşriyyat sensasiyası idi. Oscar Wilde onun pərəstişkarı idi; Kraliça Viktoriya da kitabın həvəskar oxucusu idi. Deyilənə görə, o, Alice-dən o qədər zövq almışdı ki, Kerrollun növbəti kitabını istəmişdi və bu kitab riyazi traktat olduğu ortaya çıxdı; Kerroll bunu təkzib etmişdi.[84] Kitab heç vaxt çapdan çıxmamışdı. Alisanın Möcüzələr Diyarında Macəraları 174 dilə tərcümə edilmişdir.

 Xarici keçidlər 

 Alisa möcüzələr ölkəsində
  Alice’s Adventures under Ground
 The Complete Works of Lewis Carroll with the illustrations by John Tenniel ПСС Льюиса Кэрролла, 1939
 Рукопись "Алисы в Стране чудес" можно полистать в интернете 
 Alisanın Yeraltı səyahəti