Alyaska yupikcəsi

Alyaska yupikcəsi  və ya qısaca Yupikcə (öz dilində olan adı: Yugtun ; İngilis dilində Yupʼik və ya Central Alaskan Yupʼik) –   Amerika Birləşmiş Ştatlarının qərb və cənub-qərbi Alyaska ştatında  Alyaska yupikləri tərəfindən danışılan  Eskimos-Aleut dil ailəsinin Yupik dilləri qrupundan bir Eskimos dili.

Yupikcənin de facto yazı dili olan forması Yukon və Kuskokwim çayları ətrafında danışılan dialektdir. Yupiklər 23.000 olan nüfuslarıyla Alyaskanın ən sıxlıq yerli xalqıdır. Lakin, ancaq 14.000 dən bir az çoxu ana dilindən danışa bilir. Yenə də bu rəqəm Yupikcəyi Alyaskada ən çox danışanı olan yerli dil edər.

1900-cü illərdə ana dili Yupikcə olan Uyaquk adlı biri tərəfindən icad edilən heca yazısıyla (Alyaska yazısı və ya Yugtun yazısı) da nümunələri olsa da, rus dövründə kiril əlifbası istifadə edilmişdir. 1960-cı illərdə, Irene Reed və başqaları tərəfindən Alyaska Yerli Dil Merkezində (ANLC) tətbiq olunan Latın mənşəli əlifba, 1970-ci illərdə müvəffəqiyyətə çatan bir proqramın nəticəsidir. Bu gün Yukon və Kuskokwim dialektlərində (Yupʼik) daha çox olmaq üzrə, Hooper Bay ilə Chevak bölgəsinin dialekti (Cupʼik) və Nunivak adasının dialekti (Cupʼig) üzərinə də qısa qısa hekayələr halında dərs kitabları çıxır. Alyaska Yerli Dil Mərkəzi ilə koordinasiyalı şəkildə 17 qəsəbədə Yupikcə təhsil və tədrisi aparılır

 Təsnifatı 
 Eskimos-Aleut dil ailəsi
 Aleut qolu
Aleut dili
 Eskimos qolu</font>
 Sirenik eskimos dili (öz dilində olan adı: Uqeghllistun)¹
 Yupik dilləri
 Sirenik yupik dili¹
 Əsl Yupik dilləri
 Sibir yupik dili (öz dilində olan adı: Yupigestun)
 Naukan yupik dili (öz dilində olan adı: нывуӄаӷмит)
 Alyaska yupik dili (öz adları Yugtun, Yugcetun, Cugtun)
Unaliq-Pastuliq yupikcəsi  : Norton Sound bölgəsində danışılır
Əsl Alyaska yupikcəsi : Yukon və Kuskokvim bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: Yugtun, Yugcetun)
Egegik yupikcəsi : Bristol Bay bölgəsində danışılır
Çupikcə : Hooper Bay və Chevak bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: Cugtun)
Nunivak çupikcəsi (öz dilində olan adı: Cugtun)
 Supik dili və ya Alyutik dili (öz dilində olan adı: Sugcestun, Sugtestun və ya Alutiitstun)
 İnuit dilləri
 İnyupik dili və ya Alyaska inuit dili (öz adı Iñupiatun) 
 Qərbi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: Inuvialuktun)
 Şərqi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: Inuktitut)
 Qrenlandiya inuit dili və ya Qrenlandiya dili (öz dilində olan adı: Kalaallisut

¹yeri qəti deyil

 Dialekt və qəbilələri 
Eskimos qəbilə adları "-miut" ('xalq') əki ilə törədilər.

 Unaliq-Pastuliq yupikləri və yupikcəsi (İngiliscə Norton Sound Yup’ik) 
 Unaliq yupikləri və yupikcəsi (öz dilində olan adı: Unalirmiut; İngiliscə Unaliq subdialect). Qəbilələri: Atnegmiut, Kuuyuŋmiut, Eŋlutaleġmiut, Caxtulegmiut, Uŋallaqłiŋmiut, Tacirmiut.
 Pastuliq yupikləri və yupikcəsi (öz dilində olan adı: Pastulirmiut; İngiliscə Kotlik subdialect) 
 Yukon-Kuskokwim yupikləri və yupikcəsi (öz dilində olan adı: Yugtun və ya Yugcetun [dil], Yupiaq [tək], Yupiik [iki], Yupiit [cəm]; İngilizce General Central Yup’ik). Qəbilələri: Qerauranermiut, Kuigularmiut, Qip’ngayarmiut, Qaluyaarmiut, Marayaarmiut, Chnagmiut, Kuigpagmiut, Akulmiut, Caninermiut, Kusquqvagmiut (Unegkumiut, Kiatagmiut).
 Egegik yupikləri və yupikcəsi (öz dilində olan adı: Aglurmiut; İngilizce Egegik Yup’ik, Bristol Bay Yup’ik) 
 Çupiklər və Çupikcə (öz dilində olan adı: Cugtun və ya Cugcestun [dil], Cup’ik [tək], Cupiik [iki], Cupiit [cəm]; İngilizce Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik). Yupik əlifbasında c hərfi ç (ch) səsinə bərabərdir.
 Hooper Bay Çupikçesi (öz dilində olan adı: Askinarmiut; İngilizce Hooper Bay subdialect) 
 Chevak Çupikçesi (öz dilində olan adı: Qissunamiut; İngilizce Chevak subdialect) 
 Nunivak çupikcəsi (öz dilində olan adı: Cugtun [dil], Cup’ig [tək], Cupiik [iki], Cupiit [cəm], Nuniwarmiut; İngilizce Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik). Nunivak adasında Nunivak çupikləri tərəfindən danışılır

Daha çox söz əsasında lokal danışmalardan qaynaqlanan dialekt və şiveler arası fərqlər, qarşılıqlı anlaşmaya mane olmaz.

Yukon (Kuigpak)Kuskokwim (Kusquqvak) anlamıelicar-elitnaur-öyrənməkelicaraqelitnauraqşagirdelicari-elitnauriöyrətməkelicaristaelitnauristamüəllimaiggaqunanəlikusekcingundirsəkayuqe-kenir-qaynadaraq bişirməkcellaellahava, kainatnaniqkenurraqlampa, işıquigtua-naspaa-sınamaq

Anadili
Alyaskada 1980 və 1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life ,

Ayaskaetnik sayıanadilində danışa bilənlərin sayı%danışa bilənlərin orta yaş həddi1980....Sibir Yupikləri 1.1001.05095Orta nəslin çoxu və uşaqların hamısıYupikler17.00014.00080Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiİnyupikler 12.0005.00040Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiSupikler3.0001.00033Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiAleutlar2.20070035Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi1992....Sibir Yupikləri 1.1001.05095Orta nəslin hamısı və uşaqların böyük bir qismiYupiklər18.00012.00067Orta nəslin hamısı və uşaqların kiçik bir qismiİnyupiklər 13.0004.00031Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiSupiklər3.10060019Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiAleutlar2.10040019Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi

 Əlifba
Müasir Yupik əlifbasında 18 hərf vardır. Bunların 14 dənəsi (c, g, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, y) ünsüz olub, 4 kısa (a, e, i, u) və 3 uzun (aa, ii, uu) ünlü tapılar. Bundan başqa, 6 dənə də (ai, au, ia, iu, ua, ui) diftong vardır.

Cüt ünsüz apostrafla göstərilir: Yupʼik (ok: Yuppik)

 Qrammatikası  
 Sözlərdə üç say vardır: tək, iki, cəm

təkikicəmmənasıyukyuukyuutinsanqayaq qayak qayat kayakarnaq arnak arnat qadınKass’aqKass’ak Kass’at Qərbli; Amerikan; İngiliscə danışankaviaq kaviak kaviat tülküqaltaq qaltak qaltat kovaamiq amiik amiit dərimikelnguq mikelnguuk mikelnguut uşaqnuna nunak nunat kuru; şəhəragun angutek angutet kano

 Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi qəbul edir: daha çok -q və ya -k
 Sözlər (və ya cümlələr) 4 hissədən ibarət olur: kök (İng. stem), yapım şəkilçisi (İng. postbase), çəkim şəkilçisi (İng. ending), bağlaç (İng. enclitic)
 Tamlama (isim və ya sifət) bulunmaz
 Azərbaycan dilində yiyəlik forma (genitive + possessive) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) ifadəsi vardır, Yupikcədə yiyəlik forma olmadığı üçün ona yaxın olan digər bir formadan (relative + absolutive) istifadə edilir.

kuigem paanga : çayın ağzı
qayam paanga : kayağın ağzı
nunam iqua : tundranın sonu
asverem enra : morjun sümüyü
anipam quliraa : bayquş hekayəsi

Hər ikisi də sayı ilə uyğundur:

angun : adam
angutem qimugtii : adamın iti
angutem qimugtai . adamın itləri
angutet qimugtiit : adamların iti
angutet qimugtait : adamların itləri
angutek qimugtegkek : iki adamın iki iti

Say (= rəqəm) adlarında da say (= qrammatika sayı) uyğunlaşması vardır:

yuinaq : iyirmi
yuinaak malruk : qırx (harfiyen: 'iki iyirmi')
yuinaat pingayun : altmış (harfiyen: 'üç iyirmi')

Feillər də say ilə uyğundur:

yurar- : Eskimos üsulu rəqs etmək
arnaq yurartuq : tək qadın rəqs edir
arnak yurartuk : iki qadın rəqs edir
arnat yurartut : qadınlar (ən az üç qadın) rəqs edir

 Nümunə cümlələr 
Yupiugua : Mən Yupiyim
Yupiugukut : Biz Yupiyiz
Yup'ik-aamek elitnaurtua : Yupikcə öyrənirəm
Yup'ik Yugtun qanyuitua : Yupikcə bilmirəm
Kass'atun qanyiutua : İngiliscə bilmirəm
Kituuga atren?  : Adın(ız) nə ?
Winga atqa ... : Adım ...
Quyana qalarullua : Beni dinlədiyiniz üçün təşəkkür edirəm
Kuingiryaqunak : Siqaret içilməz
Kenkamken : Səni sevirəm
Piurci : Hoşçakal(ın)

 Ədədlər 
Yukon-Kuskokwim yupikcəsi Yup’ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all.(1977) Hooper Bay-Chevak çupikcəsi  Nunivak çupikcəsi  mənası atauciqatauciqataucir 1malrukmalrukmalzrug 2pingayunpingayunpingayun 3cetamancitamancetaman 4tallimantallimantalliman 5arvinglegen / arvinelgenarvinelgenarwinleg 6malrunlegen / malrunelgenmalrunelgenmalzrunleg 7pingayunlegen / pingayunelgenpingayunelgenpingayunleg 8qulngunritaraanqulngunritaraq qulngunrita’ar 9qula / qulenqulaqula 10qula atauciqqula atauciqqula-ataucir 11qula malrukqula malrukqula-malzrug 12qula pingayunqula pingayunqula-pingayun 13akimiarunrita’arakimiarunritaraq akimiarunrita’ar 14akimiaqakimiaqakimiar 15akimiaq atauciqakimiaq atauciqakimiar ataucir 16akimiaq malrukakimiaq malrukakimiar malzrug 17akimiaq pingayunakimiaq pingayunakimiar pingayun 18yuinaunrita’arcuinaunritaraq cuinaunrita’ar 19yuinaqcuinaq cuinar 20yuinaq qula / yuinaq qulen cuinaq qula cuinar-qula 30yuinaak malruk / malruk ipiaq (Yukon)malruk ipiaq malzrug-ipiar 40yuinaak malruk qulamalruk ipiaq qula .50yuinaat pingayun / pingayun ipiaq pingayun ipiaq pingayun ipiar 60yuinaat pingayun qulapingayun ipiaq qula .70yuinaat cetaman citaman ipiaq cetaman-ipiar 80yuinaat cetaman qulacitaman ipiaq qula talliman ipiar qula 90yuinaat tallimantalliman ipiaq talliman ipiar 100tiissitsaaq tiititsaaq / tiissitsaaq tiisiss'ar 1.000qulen tiissitsaat ..10.000yuinaat talliman tiissitsaaq..100.000miilicaaq..1.000.000tiissitsaaq miilicaaq..1.000.000.000

 Rus dilindən keçmiş bəzi sözlər 
Rus Amerikası dövründə (1733 – 1867) Ruslarla və Ruscayla qarşılaşan Yupiklərin dillərində Rusca alıntılar indiki vaxtda da canlılığını davam etdirər:

cainik (<rus.чайник) 'çaydan'
cukunak /cukunaq (<rus.чугунок) 'tökmə dəmirdən qab'
kaminiaq (<rus.камин) 'soba'
kelipaq (<rus.хлеб) 'çörək'
kuskaq (<rus.кошка) 'pişik'
luuskaaq (<rus.ложка) 'qaşıq'
mass'laq (<rus.масло) 'kərəyağı'
missuuk (<rus.мешок) 'bag; çuval'
mulut'uuk (<rus.молоток) 'çəkic'
nuussiq (<rus.нож) 'bıçaq'
paltuuk /pal'tuuk (<rus.пальто) 'palto'
puckaq (<rus.бочка) 'lülə'
pucunaq (<rus.бочонок) 'lülə'
putuskaq (<rus.подушка) 'yastıq'
saarralaq /caarralaq (<rus.сахар) 'şəkər'
saayuq /caayuq (<rus.чай) 'çay'
sap'akiq /cap'akiq (<rus.сапоги) 'bot, poti'
saskaq /caskaq (<rus.чашка) 'fincan'
Slaaviq 'Rus Pravoslav Xristian'
spiickaaq (<rus.спичка) 'kibrit'
sulunaq /culunaq (<rus.солонина?) 'duzlu balıq'
tiissicsaaq (<rus.тысяча) 'min'
yaassiik: (<rus.ящик) 'qutu'

Alyaskayı ruslardan satın alan amerikalıların dilindən də Yupikcəyə keçmiş bəzi sözlər:Steven A. Jacobson (1984), Central Yup'ik and the Schools, A handbook for teachers , Alaska Native Language Center

ingek : 'mürəkkəb' (< ing. ink)
anainessaaq : 'soğan' (< ing. onions)
patitussaaq : 'kartof' (< ing. potatoes)
snuukuuq : 'qar maşını' (< ing. snow-go)

 Vikipediya versiyası 
 Alyaska yupik dilindeki Incubator versiyası : Ikirun

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Terryl Miller (2006), Yup'ik (Central Eskimo) Language Guide (and more!): a useful introduction to the Central Eskimo (Yup'ik) Language 
 http://www.alaskool.org/language/central_yupik/yupik.html
 Yup'ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all.(1977)
 Yup’ik/Cup’ik 

 Xarici keçidlər 
Qulirat Qanemcit-llu (Yupikcə Səs Faylları)
Nunalleq Engel'umiut-llu, Sample Text from Nelson Island Placename Project, 2007  (Yupikcə mətnlər və İngiliscə tərcümələri)
Ayaprun Elitnaurvik : Yup'ik Word of the Week  (Həftənin Yupikcə Sözü)
 Alaska Election Glossary, Yup’ik  (Yupikcə Seçki Sözlüğü)

Kateqoriya:Eskimos-Aleut dil ailəsi