Nunivak çupikləri

Nunivak çupikləri (öz dilində olan adı: Cupʼig tək Cupiik iki Cupiit cəm və ya Nuniwarmiut 'Nunivak xalqı'; İngiliscə Nunivak Cup'ig) — Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Alyaska ştatının qərbində, Berinq dənizində olan Nunivak adasında (Nuniwar) yaşayan yupik qolundan bir eskimos xalqıdır.

Alyaska ərazisində yaşayan yupiklərin bir qəbiləsi olsa da onlardan ayrı yaşamaları nəticəsində onlardan müəyyən qədər təcrid olmuşdur. Bu da onların digər qohum xalqlardan həm mədəniyyət, həm də dil baxımından fərqlənməsinə səbəb olmuşdur.

 Etimologiya 
Alyaskanın materikdə olan Yukon və Kuskokvim bölgələrindəki xalqlar Yupʼik adını daşıyarkən, yenə materikdə olan Hooper Bay və Chevak bölgəsindəkilər Cupʼik adını daşıyırlar. Nunivak adasındakilər isə Cupʼig olaraq özlərini adlandırırkən, materikdəki yupiklərə də Yupʼig adını verirlər. Onların hamısı yupikcə deyilən eyni dilin fərqli dialektlərində danışarlar.

Kanada eskimosları "Eskimos" adını kiçildici tapıb özləri üçün istifadə qanuni olaraq engellerken, digər Alyaska eskimosları gibi, Nunivak çupikləri de özlərinə "Eskimos" deyilməsinə narahatlıq duymazlar.Nuniwarmiut Piciryarata Tamaryalkuti : We are Cup'it  (= We are called Eskimo by Westerners. Although this is a term that some disapprove of, it does not bother us. There are many "Eskimo" groups, so nowadays we prefer to be identified as Cup'ig)

 Təsnifatı 
 Eskimos-Aleut xalqları
 Aleut xalqı
 Eskimoslar
 Sirenik eskimosları¹
 Yupik xalqları
 Sirenik yupikləri¹
 Əsl Yupik xalqları
 Sibir yupikləri
 Naukan yupikləri
 Alyaska yupikləri 
 Nunivak çupikləri
 Supiklər
 İnuit xalqları
 İnyupiklər və ya Alyaska inuitləri 
 İnuitlər və ya Kanada inuitləri
 Qərbi Kanada inuitləri 
 Şərqi Kanada inuitləri 
 Qrenlandiya inuitləri

 Əhali 
İndiki zamanda Nunivak çupiklərinin sayı 215  dir və anadillərini yalnız Mekoryuk qəsəbəsində yaşayan yaşlı insanlar tərəfindən  danışılır; uşaqlar danışamadıqları dillərini məktəbdə öyrənirlər.

1900-cı ildə USS Manning gəmisinin cərrahı Alanson Uiks tərəfindən keçirilmiş məhdud ABŞ əhali sayımına görə 110 nəfər qəbul olundu. 1910-cu ildə agent L.L. Beyls tərəfindən edilən məhdud ABŞ əhali sayımına görə 10 yaşayış yerində cəmi 131 nəfər qeyd edildi. 1920-ci ildə məhdud ABŞ əhali sayımına görə 6 yaşayış yerində cəmi 189 əhali qeyd edildi.

Nunivak adasının ABŞ tərəfindən keçirilən ilk əhali sayımı 1890-ci ildə İvan Petrov tərəfindən həyata keçirildi və 15 yaşayış yerində cəmi 745 nəfər qeydə alındı. Bu böyük rəqəm həm Nunivak cupikləri, həm də akademik səviyyədə aparılan tədqiqatlarda həmişə şübhə altına alınır.

1890-cı ildə həyata keçirilən və sual işarələriylə dolu olan bu siyahıyaalmamanın rəqəmləri başqa bir qaynaqda belə bölüşdürülür:

1890 ci ilə görə yaşayış yerləriBu yerlərin indiki vaxtdakı adı1890 ci ildəki sayımına görə əhaliKwigamiut Entrance of Duchikthluk Bay 43Koot Cape Etolin 117Ingreamiut Ingrimiut 35Chuligimiut Between Ingrimiut & Cape Etolin 32Upper Chuligimiut Between Ingrimiut & Cape Etolin 30Kahmiut Ahikitook 40Kinegnamiut Near Cape Mohican 76Tunaghamiut Between Cape Mohican and Cape Mendenhall 71Kanagmiut Between Cape Mohican and Cape Mendenhall 41CƏMİ.700

 Tarix 
Nunivak çupiklərinin Qərblilərlə (Kass'ar) ilk qarşılaşması 1821-ci ildə ruslarla olmuşdur. Qərblilər üçün istifadə etdikləri Kass'ar adı da Rusca Kazak (Казак) adından gəlir. Bu Kass'ar adı indiki vaxtda ağ amerikalılar üçün istifadə edilərkən, daha sonra Ruslar üçün Kass'alugpiag (hərfi əsl qərbli) adı törədilmişdir. Amerikalıların Alyaskanı 30 mart 1867-ci ildə Rusiya imperiyasından satın almasıyla Nunivak adası da ABŞ-yə daxil edilmişdir. Nunivak çupiklərinin Alyaska ərazisində yaşayan digər yupiklərdən fərqli olduğu ancaq 1897-ci ildə Kuskokvim Çayı Moravian missioneri Con H. Kilbuk tərəfindən adaya edilən bir ziyarətlə ortaya çıxmışdır.

18 dekabr 1971-ci ildə Alyaska Yerli Tələbləri Təhlil etmə Qanununun təsdiqi Alyaskadaki bütün yerli xalqlar kimi Nunivak çupiklərinə də iqtisadi rahatlıq gətirmişdir. Bu qanuna əsaslanaraq həmin ildə çupiklərin adadakı hüquqlarını qorumaq və iqtisadi inkişaflarını təmin etmək məqsədilə Nunivak Island Mekoryuk Alaska Corporation (NIMA) adlı kənd şirkəti qurulmuşdur.

 İctimai həyat 

 Ailə 
Ənənəvi nikah qohumlar (xala, əmi, bibi və dayıuşaqları) arasında olar. Çoxarvadlılıq (polygyny) və ya çoxərlilik (poliandriya) az də olsa, daha çox iki bacı və ya iki qardaşla evlilik formasında görünür. Ölən arvadın qardaşıyla (levirat) və ya arvadın bacısıyla (sororat) evlilik normal qarşılansa da çox rast gəlinmir. İlk dəfə adi saqqallı suitini ovlayan gənc, evliliyə hazır bir yetkin nəfər olaraq görülər.Margaret Lantis, Nunivak Eskimo ,  Handbook of North American Indians v5 Arctic pp 209-223, Government Printing Office, Washington. Copyright 1984 Smithsonian institution

 Kiiyar 
Kiiyar (Alyaska Yupiklərində Qasgi  , Chevak Çupiklərində Qaygiq  , İnyupiklərdə Qargi ; İngiliscə community house, traditional community house, communal men's house, men’s community house, men's house, ceremonial house, council house, dance house, communal gathering place) : Yalnız qışda kişilər tərəfindən istifadə edilən, ümumiyyətlə yarısınadək torpağa basdırılmış tək otaqlı geniş və böyük evdir. Qadınlar və qızlar isə normal evlərdə (Enpiar) yaşayarlar. Kiiyarların keçmiş dövrdə məktəb kimi də istifadə edildiyi fikri mövcuddur.Richard Knecht & Theresa Arevgaq John (2006), Multiple Ways of Knowing: Life stories, Oral history and Education , INALCO 2009, Proceedings of the 15th Inuit Studies Conference, Orality (Paris, 2006)

 Şənlik və Mərasimlər 
Qusngim Kevga (İngiliscə Reindeer Messenger Festival) : Ənənəvi Nunivak yeməklərinin təqdim edildiyi şənliklər üç gün davam edir. Bu müddət ərzində qarşılıqlı ailə ziyarətləri həyata keçirilir. Şənliklərdə rəqs nümayişi də baş verir. Rəqslərdən, yelpik kimi də xarakterizə edilə biləcək "barmaq maskaları" (tegumiar) şimal maralının saqqallarından edilir. Ayrıca suiti, dəniz quşu və ya şimal maralı təsvirlərinin olduğu "üz maskaları"ndan (agayu) da istifadə edilir.

Mesane Bayramı (İngiliscə Bladder Festival) : Ovlanan suitlərinin ruhlarının sakitləşməsi üçün Kiiyar içində bir suitinin qurudulmuş sidik kisəsi (Nakacug) (Nakacugtaller) şamanistik ritualların həyata keçdiyi və rəqslərlə başlayıb sonuna doğru seksual proseslərlə davam edən bayramdır. İctimai bir ünsür olaraq bəzən yeniyetməlik dövründəki gənc qızlar ataları tərəfindən kilyardakı cəmiyyətin digər üzvlərinə hədiyyə olaraq təqdim olunur. Bu gün bu bayram yalnız folklorik dəyər daşımaqda və cinsi əlaqəyə girilməməkdədir.

Agayar (İngiliscə Fall-time dance festival) : Son baharda edilən rəqs festivalıdır. Kişilərin rəqs papağı (Nacarpig'ar) və dəfəbənzər barabanlar (Cauyar) rəqsin ən mühüm detallarıdır.

 Din 
 Şamanizm 
Çupik şamanizmində yaradıcı güc Ellam Cua (kainatın insanı) adı ilə adlandırılır. Şamanizmdə Panteizm olmadığı halda, Ellam Cua indiki vaxtda Xristian Çupik inancında Tanrı (God)  üçün də istifadə olunur.

Ruhlar yaxşı (Qel'a) ya da pis (Qelangnagar) ola bilər.

Angalku (şaman) :

Agayu (maska) : ətrafında ağac halqası (Ellanguar) olar. Üzərində də şəkillər (Qamurat) mövcuddur.Nuniwarmiut Piciryarata Tamaryalkuti : Nunivak Çupik maske resimleri İndiki vaxtda, müasir İfritələr bayramı (Qaaritar) maskaları da bu adla xatırlanır.

Rəqs  : Nunivak çupiklərinin rəqs etməsi 1930-cu illərdə Xristian misyonerləri tərəfindən  qadağan edildi. Ancaq illər sonra rəqsin yenidən canlandırılmasına çalışdılar və 2002-ci ildə Nuniwarmiut Kassiyurtait adıyla Çupik rəqs qrupu yaradıldı.

 Günəş və Ay bir-birinə qardaş sayılır.

 Xristianlıq 
Nunivak çupiklərinin Xristianlıqla tanış olmaları 1936-ci ildə Mekoryuk  qəsəbəsində Evangelical Covenant Church adlı kilsəsinin tikilməsi ilə başlayır. Mekoryukun ilk keşişi Jacob Kenizk adaya gəlməsiylə eskimos adəti ilə rəqs etmə və ya mahnı oxuma, maska taxma onu ​​istehsal etmə, kimi bütün şamanistik mərasimlər qadağan edilmişdir.

Xristian və bir sıra qərb ölkələrində qeyd olunan, Şükran günü (Quyaner), Milad (Agayunerpag), Yeni il bayramı (Allrakuukeggtaar), İfritələr bayramı (Qaaritar) və  Pasxa (Ussukcauteller) kimi bayramlar indiki vaxtda da Nunivak Çupikləri arasında da qeyd edilir. Beynəlxalq xüsusiyyət daşıyan Analar günü (Aanat Erenrat) də qeyd olunan bayramlar arasındadır.

 Ovçuluq və yığıcılıq 

Bütün eskimos xalqları kimi Nunivak Çupikləri də ovçu və yığıcıdır. Berinq dənizinin (Imarpig 'böyük dəniz') məməli (imarpillar) ve balıqları (iqallug) ovladıqları əsas qida məmulatlarıdır.

Mövsümlər:

payız : Uksuar
qış : Uksur 
yaz : Upnerkar 
yay : Kiag

Ay adları :

Yanvar : Tanqiluryag Kinguqlir  ('ikinci ay')
Fevral : Kuiget Aanit  (< kuiget = çaylar + aanit = ?)
Mart : ?
Aprel : Tengaurtet Tanqiat ('quş uçan ayı')
May : Tengmiarat Tanqiat ('quşların ayı')
İyun : Tengmiarat Tengutit ('quş balalarının ucum ayı')
İyul : Alpaaruswig (' Uria cinsindən təmizçilərin cənuba uçma ayı')
Avqust : Qilangaaruswig (' Sakit Okean kütdimdiyinin hərəkətlənmə zamanı')
Sentyabr : Kakeggliyarwig ('burun axıntısı ayı')
Oktyabr : Nanwarat Cikutit ('gölcüklərin üstünün donduğu zaman')
Noyabr : Imam Umgut'i ('dənizin buzla örtüldüyü zaman')
Dekabr : Tanqiluryag Ciuqlir ('ilk ay')

Okeandakı dəniz məməliləri nin ovu üçün lazım olan vasitələrdən ən önəmlisi qayıqdır.Və onu "Eskimos qayığı" adlandırırlar.

Suiti növləri içində ən çox ovlananı adi saqqallı suitidir. Daha sonra halqalı suiti ilə xallı suiti növləri gəlir.

Balıqçılıq da əhəmiyyətli sahələrdən hesab olunur. Balıqçı kəndləri arasında  Duchikimiut, Queeguilmiut, Kathalgmiut, Machagimiut, Kwecluechikmiut, Ikongimiut, Kewigimiut kəndləri qeyd oluna  bilər. Yaz və payız ayları balıq ovu üçün ideal zaman sayılır. Yazın ilk balıqlarından Sakit Okean siyənəyi kiçik olduğu üçün qurutmaq məqsədilə rahatdır. Balıqlar qurudulur və ya hisə verilir, daha sonra isə qış mövsümündə həm insanlar həm də, itlərin yeməsi üçün istifadə edilir. İyun ayından etibarən qızılbalıqlar dənizdən şirin sulara kürüləməyə gəlirlər. Yay aylarında Nunivakdaki dərələrdə ovlanan ən qiymətli balıq qızılbalıqdır. Bu balığın bir neçə növü vardır. Məsələn: Taryaqvag, Cayag, Ciayuryar və Macutar növlərini misal göstərmək olar. Ovlanan və təmizlənən balıqların qurudulma yollarından biri də qaya üzərinə sərilmələridir. Ovlanan digər balıqlar arasında Iqalluyagar, Culugpaugar, Naternar, Cagir, Atgiiyar, Iqalluar, Asiya koryuşkası, Qussur, Dallia pectoralis növləri qeyd oluna bilər.

Qadınlar, tundrada göl və ya digər qamışlıq kimi ərazilərdə tayarut adlı göyərtini yemək üçün toplayırlar. Ikitug  və Ciwassar adlı bitkilər də tərəvəz olaraq suiti yağı ilə birlikdə yeyilir. Meyvələr əsasən tumsuz olan meyvələrdir: Paunrat, () Atsat (), Kavlag (), Curer () kimi meyvələri misal göstırmək olar. Bir qaymaqçiçəyi növünün () çiçək açmadan əvvəlki sürgünləri Wivlat adlı yeyilir.

Yeməklərin saxlanılmasında yerli NİMA şirkətinin anbarlarından istifadə edilir. Xüsusilə yeni nəsil milli yeməklərdən daha çox qərb mətbəxtinə maraq göstərir.

Şimal maralı  adaya ilk dəfə 1920-ci ildə ABŞ hökuməti tərəfindən gətirilmişdir. İnsan məskunlaşması əsasən cənub hissəsində olduğu üçün 4.000 baş şimal maralı cənuba göndərilmişdir.Mt. McKinley Meat & Sausage Company, Review & Recommendations , final report, December 1, 2003, Prepared by Marian Romano & Melanie Trost, State of Alaska, Department of Natural Resources, Division of Agriculture

Alyaska ov komissiyası (Alaska Game Commission)  tərəfindən   Qrenlandiyada tutulan 31 müşk öküzü ovçuluq məqsədi ilə 1935-ci  və 1936-ci  illərdə Nunivak təbiətinə gətirilmişdir. Bunun əsas səbəbi ovlanma üçün nəzərdə tutulan heyvanların sayını artırmaq idi. İlk ov mövsümü 1975-ci ildə açılmışdır.

 Nunivak çupiklərinin geyimləri 

 Geyimlər 
Parka adlanan qeyimdən çox istifadə olunur. Alyaskadakı Yupiklərdə də parka  "kuspuk" (parka köynəyi) Nunivakda isə Qasper adlanır. Adadakı dəniz quşlarının bolluğu onların dərilərindən müxtəlif geyimlərin hazırlanmasında istifadə edilir.Dəniz quşlarının dərisi digər quşlara görə daha möhkəm olduğu üçün parka istehsalına əlverişlidir. Təmizçilər  fəsiləsinə aid olan növlər daha çox parka hazırlanmasında istifadə edilir. Parkalıq dəniz ördəyi növləri arasında, dimdik (Somateria mollissima)  tükləriylə birlikdə təmizlənən  moryankyaı misal göstərmək olar. qağayının  tükləriylə birlikdə dərisindən hazırlanan Tengaurtet parkası ağ rəngiylə ovlanarkən buz üzərində sürüşərək vurmaq üçün ideal kamuflyaj materialıdır. Balıq dəriləri də Amirag adlı parka istehsalında istifadə olunur. Ağartılmış suiti dərisinin yenə suiti bağırsağıyla və ya balıq dərisiylə astarlanmasıyla edilən Ellangrat parkası da vardır. Suiti dərisindən edilən parkalar Qutngug olarak adlandırılır. Vizon  (Neovison vison) kürkündən edilən Imarmiutat parkası, sincab kürkündən edilən Qanganar parkası və şimal maralı dərisindən edilən Qalilurrlugar parkası da quru məməlilərinin geyəcək vəsaiti olaraq istifadə edildiyi nümunələrdir. Ağ kamuflyaj parkaları Qatrin adını alır. Qadınların geydiyi Kinguqaleg adlı kürk parka ön və arxadan iki parça olaraq hzırlanar.

Şalvar olaraq suiti dərisindən uzun (Qerrullig) və ya qısa(Qerrulcuarag) şalvarlar bir kəmər (Nungirta) ilə birlikdə istifadə edilir.

Əlcək olaraq tək barmaqlı (Aritvag) və ya beş barmaqlı (Asgar) əlcəklər istifadə edilər. Uşaqlar Aritvacuar adlı daha kiçik ölçülü olanlardan istifadə edər. Dirsəklərə qədər uzanan tək barmaqlı qolçaqlı əlcək (Aiqpak) də vardır. Kişilərin xizək sürərkən istifadə etdiyi Arikarer adlı tək barmaqlı əlcək dəridən hazırlanır. Tüksüz suiti dərisindən istehsal olunan tək ya da beş barmaqlı qolçaqlı əlcək Arillugar adını daşıyırr.

Ayaqqabı olaraq daha çox uzunboğaz ayaqqabı və ya çəkmədən istifadə edilir. Uzunqunclu dəri çəkmə (Kameksag) və dəridən At'ar adlı uzunboğaz istifadə edilər. Ayaqqabının dərisi üçün daha çox yaşlı suiti dəriləri (Arinacir) istifadə edilər. Kişi ayaqqabıları arasında kürklü Ac'iqer, içi kürklü Ilutmurtar, qışlıq An'giuteg ilə suiti dərisindən düzəldilən line kürklü və su keçirməyən Ivrucir (iki: ivrucig) sayıla bilər. Yenə kişilərin istifadə etdiyi Qamquinar adlı bot isə uzunqunc su keçirməz olub su içində və qarda getmək üçün idealdır. Bunun gənc oğlan və qızların geydiyi növünə Qalluwit adı verilər. Qadınlar Unillugag adlı botu və ya Yuunin adlı yüksək konçlu çizmeyi istifadə. Şalvar kimi qurşağa qədər qunclu olan və sukeçirməz suiti dərisindən hazırlanan At'ayagglugar adlı uzunboğaz çəkmə da qadınların tərəfindən geyinilir. Qadınların köhnə uzun dəri ayaqqabıları Ac'upegglugar adını daşıyır. Ayaqqabı line corab (Ilupeqsar) olaraq daha çox Elymus mollis və ya Elymus arenarius adlı uzun saplı otlardan edilən corablar istifadə edilər.

 Milli bəzək və geyimə edilən əlavələr
Eskimos xalqlarının tipik ləvazimatları olan və "dodaq sırğası" də deyilən labretlər (Tuutar) məşhurdur. Kişi labretleri (Ungunqur) arasında yumru Wivvsag,  ətrafı boncuklu Elciqaruar ilə ağ və yaşıl daşlı Kukupag sayıla bilər. Qadın labretleri arasında isə Caqiqsar ilə fil dişindən Aqerwig göstərilə bilər. Bilərzik (Tallirer) kadınlarca istifadə edilər. Sırğa olaraq Aqlin və Ciucin istifadə edilər. Boncuklu fil dişi sırğa isə Agar adını alar. Küpedeki qarışıqlığı önləmək üçün fil dişi parça (Qipsalkutet) əlavə olunur.

Tatu (Alzngar) bütün Eskimos xalqlarında olduğu kimi Nunivak Çupiklərində də görünür. Çənə tatusu (Tamlurutet) ilə bilək tatusu (Tayarnerutet) geniş yayılmışdır.

 Dil və Təhsil 

Adada danışılan Yupik dialekti Nunivak çupikcəsi (öz dilində olan adı: Cugtun) olup Alyaskada yalnızca burada danışılır. Digər Yupik dialektlərindən olduqca fərqliləşən dialektleri ada həyatından qaynaqlanır. Dialektlərinə aid ilk söz toplama və qrammatika çalışması 1905-ci ildə Corc B. Qordon tərəfindən edilmişdir. Adalıların rəsmi veb saytında şivələrinin lüğəti vardır.

Alyaska yupikcəsinin dialektleri arasındaki yeri:

 Alyaska yupik dili (öz adları Yugtun, Yugcetun, Cugtun)
Unaliq-Pastuliq yupikcəsi  : Norton Sound bölgəsində danışılır
Əsl Alyaska yupikcəsi : Yukon və Kuskokvim bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: Yugtun, Yugcetun)
Egegik yupikcəsi : Bristol Bay bölgəsində danışılır
Çupikcə : Hooper Bay və Chevak bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: Cugtun)
Nunivak Çupikcəsi (öz dilində olan adı: Cugtun)

Aşağı Kuskokwim Məktəb Bölgəsinə (LKSD Lower Kuskokwim School District)  bağlı olan Mekoryuktaki məktəbdə (Nuniwarmiut School PK-12) Nunivak çupikcəsi "xarici dil" kimi öyrədilir. Alyaskadaki tək məktəbləri budur.

Nunivak çupikcəsinin təhlükə altındakı dillərdən olduğu Alyaska Yerli Dil Mərkəzi (ANLC) tərəfindən də sənədləşdirilmişdir. Dil hər an ölü dillər siyahısına salına bilər. Michael Krauss tərəfindən 1975-ci ildə aparılan araşdırmaya əsasən "bəzi uşaqlar çupikcə danışa bilir"Krauss, Michael E. (1975). Native peoples and languages of Alaska. [Map]. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, University of Alaska. deyilirdi, 1982-ci ildə isə "uşaqların heç biri çupik dilində danışa bilmir"Krauss, Michael E. (1982). Native peoples and languages of Alaska. [Map]. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, University of Alaska. nəticəsi əldə edilmişdir.

 Qalereya 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
Alaska's Digital Archives

 Həmçinin bax 

Kateqoriya:Yupik xalqı
Kateqoriya:Alyaskada yaşayan xalqlar