Ağ Orda

Ağ Orda (Qazax türkcәsindә: Aq Orda), Çingiz xanın 1227-ci ildə  ölümündən sonra Böyük Monqol imperiyası sərhədləri daxilində, müasir Qazaxıstan, Qırğızıstan, Şimali Özbәkistan vә Şimali Türkmәnistan ərazisində qurulan xanlıq.Tarixçilər arasında Ağ Orda ilə Göy Orda arasındaki əlaqələrə dair qəbul edilmiş əsas bir ortaq anlayış yoxdur Qızıl Ordanın şərqdəki torpaqlarında qurulmuşdu. Әn mәşhur xanları — vaxtı ilә Ulu Ulus xaqanları olmuş Uruz xan vә Baraq xandır. Dövlәtin başında Çingizlilәr sülalәsinin Cuçioğulları xanәdanının Toğayteymurlular qolunun Törә sülalәsi dururdu. 1428-ci ildә Özbәk xanlığı olaraq bildiyimiz Göy Orda hökmdarı Әbülxeyir xan Şeybani tәrәfindәn әlә keçirilmişdir. 1465-ci ildә Uruz xanın nәticәlәri Kerey vә Janibek Ağ Ordanı Qazax xanlığı adı ilә yenidәn qurmuşlar.

 Tarixi 

Cuçi xan tərəfindən nəzarət edilən torpaqların şərq hissəsində Orta Asiyadan Sibirə qədər olan bölgədə hakim oldular. Onun tərkibinə Aral gölündən şimal-şərqə Sırdərya çayının hövzələri, İşim və Sarı Su çaylarına qədər olan ərazilər daxil idi. Bu ərazidə monqol işğallarından əvvəl Sabran ( və ya Şabran), Sığnaq, Yengikənd və başqa şəhərlər yerləşirdi. Monqol işğalları nəyicəsində bu şəhərlər suqut etmiş, sonra tədricən dirçəlməyə başlamışdır. Dəşti-Qıpçağın bütün şərq hissəsi Ağ Ordanın tərkibinə daxil olmuşdur. Məhz Qızıl Orda vaxtında bu dövlətin tərkibindəki tayfa birləşmələri "qazax" və "özbək" adlarını almışdır.

Ağ Orda dövlətinin ilk hökmdarı Cucinin oğlu Orda xandır. Balxaş gölü sahillərindəki paytaxtları sonradan Seyhun çayı  sahilindəki Sıgnaq şəhərinə daşınır.Bugünki Qazaxıstanın sərhədləri daxilindədir.  XIV əsrin II yarısınadək müstəqil qala bilmiş olan xanlıq, 1378-ci ildə Ağ Orda hökmdarı Toxtamış tərəfindən Qızıl Orda dövlətinə yenidən qatılmışdır.

 Marko Polo Ağ Orda haqqında 

Köchü xanın dövründə Ağ Orda dövləti ərazisinə səyahət edən Venesiyalı səyyah Marko Polo gördüklərini belə təsvir edirdi.:
 Bu kral (Köchü) kimsəyə boyun əyməz, Çingiz xanın imperatorluq soyundandır. Bu kralın nə bir qalası, nə də bir şəhəri vardır. O və xalqı geniş ovalarda və ya keçilməz dağlarda, yaylalarda yaşar. İribuynuzlu heyvanların ətləri və südləri ilə bəslənirlər. Külli miqdarda inək, dəvə, at, öküz, qoyun kimi iri və xırdabuynuzlu  heyvana sahibdirlər.| Marko PoloMarco Polo'nun səyahatleri  , 7 Haziran 2010 tarixində erişilmiştirBu təsvir Ağ Orda dövlətinin ənənəvi Monqol həyat tərzinə və mədəniyyətinə sahib çıxdığını göstərməkdə və Möngke’nin ölümündən sonra Çin mədəniyyətinə meyil edən Qubilay qaana qarşı Arık Böke’nin nədən Ağ Orda hakimləri tarafından mühakimə olunduğu daha yaxşı anlaşılmaqdadır}}

 Ağ Orda xanları 
 Orda xan (1226–1280)
 Köchü (1280–1302)
 Buyan (1302–1309)
 Sasibuqa (1309–1315)
 Ilbasan (c.1315–1320)
 Mubarak Khwaja (1320–1344)
 Chimtay (1344–1374)
 Urus (1374–1376)
 Toqtaqiya (1376–1377)
 Temur Malik (1377)
 Toxtamış (1377–1378)

 Qeydlər 

 Mənbə 
 Большая советская энциклопедия. Т. 3. — М.: Изд-во "Совет. энц.", 1970.
 Татарская энциклопедия. Т. 1. — Казань: Ин-т тат. энц., 2002.
 Кузембайулы А., Адиль Е. История Республики Казахстан, — Астана, 2002 г.
 Ə. Muxtarova. Türk xalqlarının tarixi. Bakı,1999

 Həmçinin bax 

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Qazaxıstan tarixi
Kateqoriya:Sibir tarixi
Kateqoriya:Qızıl Orda
Kateqoriya:Mərkəzi Asiya tarixi
Kateqoriya:Orta əsrlərin tarixi dövlətləri
Kateqoriya:Türk tarixi