Çupikcə

Çupikcə və ya Hooper Bay–Chevak çupikcəsi  (öz adı Cugtun ; İngilis dilində Cup’ik və ya Chevak Cup’ik, Hooper Bay–Chevak Cup’ik ) –   Alyaskada, indiki vaxtda yalnız Chevak qəsəbəsində, köhnədən Hooper Bay bölgəsində də Çupiklər tərəfindən danışılan  Eskimos-Aleut dil ailəsinin Yupik dilləri qrupundan bir Eskimos dili olan Alyaska yupikcəsinin dialekti.

Çupikcə təhdid altındakı dillərdəndir. İndiki vaxtda Chevak qəsəbəsində üç dillilik görülər: çupikcə, ingiliscə və hər ikisinin qarışığı olan qarışıq dil.

 Təsnifatı 
 Eskimos-Aleut dil ailəsi
 Aleut qolu
Aleut dili
 Eskimos qolu</font>
 Sirenik eskimos dili (öz dilində olan adı: Uqeghllistun)¹
 Yupik dilləri
 Sirenik yupik dili¹
 Əsl Yupik dilləri
 Sibir yupik dili (öz dilində olan adı: Yupigestun)
 Naukan yupik dili (öz dilində olan adı: нывуӄаӷмит)
 Alyaska yupik dili (öz adları Yugtun, Yugcetun, Cugtun)
Unaliq-Pastuliq yupikcəsi  : Norton Sound bölgəsində danışılır
Əsl Alyaska yupikcəsi : Yukon və Kuskokvim bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: Yugtun, Yugcetun)
Egegik yupikcəsi : Bristol Bay bölgəsində danışılır
Çupikcə : Hooper Bay və Chevak bölgələrində danışılır (öz dilində olan adı: Cugtun)
Nunivak çupikcəsi (öz dilində olan adı: Cugtun)
 Supik dili və ya Alyutik dili (öz dilində olan adı: Sugcestun, Sugtestun və ya Alutiitstun)
 İnuit dilləri
 İnyupik dili və ya Alyaska inuit dili (öz adı Iñupiatun) 
 Qərbi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: Inuvialuktun)
 Şərqi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: Inuktitut)
 Qrenlandiya inuit dili və ya Qrenlandiya dili (öz dilində olan adı: Kalaallisut

¹yeri qəti deyil

 Təhsil 
Dünyada yalnız  bir məktəbdə, Kashunamiut Məktəb Bölgəsinə (LKSD Kashunamiut School District)  bağlı olan məktəbdə Çupikcə "xarici dil" kimi öyrədilər. Alyaska Yerli Dil Mərkəzi tərəfindən Alyaska yupikcəsindən (Yup’ik) və Nunivak çupikcəsinden (Cup’ig) ayrı olaraq Çupikcə (Cup’ik) ilə də dərs kitabı nəşr olunar.

 Fonologiya 
Çupik əlifbasında istifadə edilən 18 hərf  (4 sait və 14 samit) var: a c e g i k l m n p q r s t u v w y.

Bu hərflər istifadə edilməz : b d f h j o x z.

Saitlər:
Qısa saitlər: a i u e
Uzun saitlər: aa ii uu
Diftonglar:  ai ui au iu ua ia

Samitlər:
Stops: p t c k q
Voiced fricatives: v l y g r w
Voiceless fricatives: vv ll ss gg rr ww
Voiced nasals: m  n  ng 
Voiceless nasals: m  n  ng 

 Qrammatikası  
 Sözlərdə üç say vardır: tək, iki, cəm
 Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi qəbul edir: daha çok -q və ya -k
 Sözlər (və ya cümlələr) 4 hissədən ibarət olur: kök (İng. stem), yapım şəkilçisi (İng. postbase), çəkim şəkilçisi (İng. ending), bağlaç (İng. enclitic)
 Tamlama (isim və ya sifət) bulunmaz
 Azərbaycan dilində yiyəlik forma (genitive + possessive) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) ifadəsi vardır, Çupik dilində yiyəlik forma olmadığı üçün ona yaxın olan digər bir formadan (relative + absolutive) istifadə edilir.

Alyaska yupikcəsinin əsl dialekti olan Yukon-Kuskokwim yupikcəsi ilə Chevak çupikcəsinin müqayisəsi:

Yukon-Kuskokwim yupikcəsi Chevak çupikcəsimənasıelicaraq (Y) / elitnauraq (K)elicaraq  skuularaq (Çupik – İngilis qarışığı)şagirdelicarista (Y) / elitnaurista (K)elicarta  skuularta (Çupik – İngilis qarışığı)müəllimyugnikek’ngaqaiparnatugaq yoldaşyuilquqcuilquq tundranuussiqcaviggaq bıçaquluaqkegginalekyarım-ay qadın bıçağıcanekevekot sapıellallukivyukyağış

 Ədədlər 
Yukon-Kuskokwim yupikcəsi Yup’ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all.(1977) Hooper Bay-Chevak çupikcəsi On the Facebook: Cup'ik Word Of The Day – Chevak  by Rebecca Nayamin (Kashunamiut School Cup’ik Language Teacher) Nunivak çupikcəsi  mənası atauciqatauciqataucir 1malrukmalrukmalzrug 2pingayunpingayunpingayun 3cetamancitamancetaman 4tallimantallimantalliman 5arvinglegen / arvinelgenarvinelgenarwinleg 6malrunlegen / malrunelgenmalrunelgenmalzrunleg 7pingayunlegen / pingayunelgenpingayunelgenpingayunleg 8qulngunritaraanqulngunritaraq qulngunrita’ar 9qula / qulenqulaqula 10qula atauciqqula atauciqqula-ataucir 11qula malrukqula malrukqula-malzrug 12qula pingayunqula pingayunqula-pingayun 13akimiarunrita’arakimiarunritaraq akimiarunrita’ar 14akimiaqakimiaqakimiar 15akimiaq atauciqakimiaq atauciqakimiar ataucir 16akimiaq malrukakimiaq malrukakimiar malzrug 17akimiaq pingayunakimiaq pingayunakimiar pingayun 18yuinaunrita’arcuinaunritaraq cuinaunrita’ar 19yuinaqcuinaq cuinar 20yuinaq qula / yuinaq qulen cuinaq qula cuinar-qula 30yuinaak malruk / malruk ipiaq (Yukon)malruk ipiaq malzrug-ipiar 40yuinaak malruk qulamalruk ipiaq qula .50yuinaat pingayun / pingayun ipiaq pingayun ipiaq pingayun ipiar 60yuinaat pingayun qulapingayun ipiaq qula .70yuinaat cetaman citaman ipiaq cetaman-ipiar 80yuinaat cetaman qulacitaman ipiaq qula talliman ipiar qula 90yuinaat tallimantalliman ipiaq talliman ipiar 100tiissitsaaq tiititsaaq / tiissitsaaq tiisiss'ar 1.000qulen tiissitsaat ..10.000yuinaat talliman tiissitsaaq..100.000miilicaaq..1.000.000tiissitsaaq miilicaaq..1.000.000.000

 Rus dilindən keçmiş bəzi sözlər 
Rus Amerikası dövründə (1733 – 1867) 1821 ilində ilk dəfə Ruslarla və Ruscayla qarşılaşan Çupiklərin dillərində Rusca alıntılar indiki vaxtda da canlılığını davam etdirər:

caarralaq (< Rus. сахар)  'şəkər'
caayuq  (< Rus. чай)  'çay'
cainik (< Rus. чайник)  'çaydan'
cap’akiq ( < Rus. сапоги)  'bot, poti'
cass'aq (< Rus. часы)  'saat'
culunaq (< Rus. солонина ?)  'duzlu  balıq'
kalantaassaq (< Rus. карандаш) 'karandaş'
kalmaaniq (< Rus. карман) 'cib'
kelipaq (< Rus. хлеб)  'çörək'
luussitaq (< Rus. лошадь) 'at'
mass’laq (< Rus. масло)  'kərəyağı'
missuulleq (< Rus. мешок)  'bag; çuval'
muluk’uuq (< Rus. молоко) 'süd'
mult’uuq (< Rus. молоток) 'çəkic'
pal’tuuk (< Rus. пальто)  'palto'
pelatekaq (< Rus. палатка)  'çadır'
putuskaq (< Rus. подушка)  'yastıq'
spickaq : (< Rus. спичка) 'kibrit'
tiititsaaq / tiissitsaaq (< Rus. тысяча)  'min'
yaassiik : (< Rus. ящик)  'qutu'

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
Alaskool: Chevak Cup’ik Glossary
Alaskool: Guidebook for Integrating Cup'ik Culture and Curriculum
Kashunamiut School District
Facebook: Cup'ik Word Of The Day – Chevak by Rebecca Nayamin (Kashunamiut School Cup’ik Language Teacher)

Kateqoriya:Eskimos-Aleut dil ailəsi