Eskimos-aleut dilləri

Eskimos-Aleut dil ailəsi — Eskimosların dili. Paleoasiya dillərinin eskimos-aleut qrupuna daxildir. Rusiya Federasiyasının 

subyektlərindən Çukotka Muxtar Dairəsində, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Alyaska ştatında, Kanadanın şimali bölgələrində və Danimarkanın muxtar adası Qrenlandiyada danışılan dil ailəsi. 102 000Georgy Menovshchikov (1990), Contemporary Studies of the Eskimo-Aleut Languages and Dialects: A Progress Report , Arctic Languages, An Awakening, UNESCO nəfərlik etnik əhalidən təhmini 85 000 nəfəri anadilində danışa bilir. ISO 639 sistemində kodu esx-dir.

Çukot yarımadasında (RF), Alyaska y-anda (ABŞ), Kanada və Qrenlandiyanın arktik ərazilərində yayılmışdır. Bu dildə təqribən 120 minə qədər insan danışır. 20-yə yaxın dialekti var. Qrammatik quruluşca iltisaqi dildir. Erqativ quruluşlu sadə cümlələr geniş yayılmışdır. RF-də 1932-ci ildə latın, 1937-ci ildə isə Kirill qrafikası əsasında əlifbası tərtib edilmişdir.

Eskimos-Aleut dillərindən ən geniş yayılanı Qrenlandiya inuit dili, Şərqi Kanada inuit dili, İnyupik dili və Alyaska yupik dilidir.

Qərbi və Şərqi Kanada inuit dilləri arasında fərq çox deyil, bu özünü yalnız orfoqrafiya və leksikada göstərir. Bu iki dili danışan əhalinin Kanadadaki rəsmi adı İnuitlər.
Alyaskada danışanı ən çox olan Eskimos-Aleut dili Alyaska yupik dili olub bu dildə danışan əhali 14 000 dən birəz fazladır

 Təsnifatı 
 Eskimos-Aleut dil ailəsi
 Aleut qolu
 Aleut dili (öz dilində olan adı: Unangam Tunuu)
 Eskimos qolu</font>
 Sirenik eskimos dili (öz dilində olan adı: Uqeghllistun)¹
 Yupik dilləri
 Sirenik yupik dili¹
 Əsl Yupik dilləri
 Sibir yupik dili (öz dilində olan adı: Yupigestun)
 Naukan yupik dili (öz dilində olan adı: нывуӄаӷмит)
 Alyaska yupik dili (öz dilində olan adları: Yugtun, Yugcetun, Cugtun)
 Çupikcə (öz dilində olan adı: Cugtun)
 Nunivak çupikcəsi (öz dilində olan adı: Cugtun)
 Supik dili və ya Alyutik dili (öz dilində olan adı: Sugcestun, Sugtestun və ya Alutiitstun)
 İnuit dilləri
 İnyupik dili və ya Alyaska inuit dili (öz dilində olan adı: Iñupiatun)
 Qərbi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: Inuvialuktun)
 Şərqi Kanada inuit dili (öz dilində olan adı: Inuktitut)
 Qrenlandiya inuit dili və ya Qrenlandiya dili (öz dilində olan adı: Kalaallisut)

¹ 1997 ilde yox olan Sirenik yupik dilini bazıları Yupik dillerinden qabul edərkən, Menovşçikov (Меновщиков)Г. А. Меновщиков (1997), Сиреникских эскимосов язык , Языки мира. Палеоазиатские языки. – М., 1997. – С. 81–84 (= Генетически С.э.я. относится к эскимосско-алеутской семье; по всей вероятности, он представляет собой последний сохранившийся осколок третьей ветви эскимосских языков, наряду с юпикской и инуитской. Он характеризуется значительным сходством синтаксиса и отчасти морфологической структуры с языками юпикской группы; вместе с тем, лексика и в какой-то степени фонетика включает значительное число отличающихся элементов.)) kimi bazı dilçilər Sirenik yupik dilini Yupik dilləri dışında dutaraq Sirenik eskimos dili adı altında Eskimos dillərinin üçüncü qrupu olaraq təsnif edər.

 Anadili 
Alyaskada 1980 və 1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhaliPanu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life ,

Ayaskaetnik sayıanadilində danışa bilənlərin sayı%danışa bilənlərin orta yaş həddi1980....Sibir Yupikləri1.1001.05095Orta nəslin çoxu və uşaqların hamısıAlyaska Yupikləri17.00014.00080Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiİnyupikler12.0005.00040Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiSupikler3.0001.00033Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiAleutlar2.20070035Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi1992....Sibir Yupikləri1.1001.05095Orta nəslin hamısı və uşaqların böyük bir qismiAlyaska Yupikləri18.00012.00067Orta nəslin hamısı və uşaqların kiçik bir qismiİnyupiklər13.0004.00031Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiSupiklər3.10060019Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiAleutlar2.10040019Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi

 Qrammatika 
 Sözlərdə üç say vardır: tək, iki, cəm (iki say yalnızca Qrenlandiya inuitçesi ile Sirenik yupikçəsində yoxdur)
 Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi alırlar :
 tək üçün daha çox -q (Eskimos) / -x̂ (Aleut)
 iki üçün daha çox -k (Eskimos) / -x (Aleut)
 cəm üçün daha çox -t (Eskimos) / -n (Şərqi Aleut) -s (Qərbi Aleut)
 Sözlər (və ya cümlələr) 4 bölümdən oluşur:
 kök (İng. stem)
 yapım şəkilçisi (İng. postbase)
 çəkim şəkilçisi (İng. ending)
 bağlaç (İng. enclitic)
 Tamlama (isim və ya sifət) bulunmaz
 Azərbaycan dilində iyelik tamlaması (genitive + possessive) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) yapılar, Eskimos-Aleut dillərində iyelik tamlaması olmadığı üçün ona yaxın başqa bir yapıyla (relative + absolutive) qurulur:
 Aleut dili:
 Unangam tunuu : Aleut dili
 tayaĝum ulaa : adamın evi
 tayaĝus hlangis : adamın oğulları
 alaĝum qaa : dəniz balığı
 isuĝim ajagaa : dişi suiti
 sabaakam tutuusiki : köpəğin qulaqları
 Alyaska yupik dili:
 qayam paanga : kayağın ağzı
 nunam iqua : tundranın sonu
 İnyupik dili:
 tuttum nagrua : Şimal maralının buynuzu
 tuttum niaqua : Şimal maralının qafası
 Şərqi Kanada inuit dili:
 illuup ukkuanga : evin qapısı
 anaanama illunga : anamın evi
 Qrenlandiya inuit dili:
 piniartup qajaa : ovçunun kayağı
 Kaalip illua : Karl'ın evi
 Eskimos dillərində masdar (infinitive) olmadığı üçün sözlüklərdə feiller ümümü olaraq üçüncü tək şahıs bildirme kipi (indicative) olaraq yeralır və ya tire (-) ile feil kökü belirtilir.

 Vikipediya versiyaları 
Eskimos-Aleut dillərinde Vikipediya versiyaları:

 İnyupik dilindeki Vikipediya versiyası : Makpiġaaq Kanna
 Şərqi Kanada inuit dilindeki Vikipediya versiyası : ᐊᒥᖅ
 Qrenlandiya inuit dilindeki Vikipediya versiyası : Saqqaa
 Alyaska yupik dilindeki Incubator versiyası : Ikirun

 İstinadlar 


Kateqoriya:Rusiya dilləri