Aleutlar

Aleut xalqı və ya Unangan xalqı (öz dilində olan adı: Unangax̂ tək, Unangax iki, Unangan cəm/şərqi, Unangas cəm/qərbi ) — aborigen xalqlarından olan bu xalq Aleut adaları, Komandor adaları, ABŞ (Alyaska), Rusiya (Kamçatka) ərazisində yaşayan qədim etnos. İrq və xarici görünüşə görə Eskimoslara bənzəsələrdə, bu iki xalqın dili və mədəniyyətləri ayrı-ayrıdır.

Tarixi
Aleutlar XVIII əsrə kimi Avopalı və ya digər xalqlarla heç bir əlaqə qurmamışlar. XVIII əsrdə avropalılara dünyada belə bir xalqın yaşadığı məlum deyildi. Bu dövrə qədər Aleutlar İqlo adlı buzdan hazırlanan evlərdə yaşayır və əsasən balıqçılıqla məşğul olurdular. Aleutlar əsas fəaliyyətləri balıqçılıq olduğundan, onlar günü bu gündə mahir balıq ovcuları hesab olunurlar.  
Əsasən balina, suiti və müxtəlif növ balıqlar ovlanmışdır. Daha sonralar Aleutlar quruda yaşayan bəzi heyvanları, maral, tülkü və ayı ovu ilə vəziyyətlərini xeyli yaxşılaşdırmış və yeni ov etmə üsulları mənimsəmişlər. 1750-ci illərə kimi  yəni ruslar adaya gələnə qədər, Aleutlar öz sakit həyatlarını yaşayırdılar. Əslində ruslarla ilk təmaslar çox uğurlu olmuşdur, Aleutlar ruslara yeni ov etmək üsullarını öyrətmiş, bunun əvəzində isə ruslar özləri ilə gətirilən bəzi ədviyatları Aleutlara vermişlər: Sea otter hunters. Hətta bəzi rus kişilərinin Aleut qadınlarala evlənməsi məlumdur. Alyaskada  birinci rus qəsəbələri Qriqori İvan Şelixov irkutsk taciri tərəfindən salınmışdır. Kütləvi şəkildə ovlanma nəticəsində dəniz heyvanlarının sayı azalmışdır. Bununla ruslar yerli əhalini daha çox inçitməyə başlamış, onları ovlamaq üçün daha əlverişsiz yerlərə göndərmişlər. Xususəndə Şelikov və Galikov şirkətinin yerli xalqa qarşı olan münasibəti nəticəsində Aleutlar, üsyan etmiş və qalib qəlmişdirlər. Ancaq texniki baxımdan daha üstün olan ruslar sonda Aleutlar üzərində qələbə qazanmışlar. Bu qələbənin əldə edilməsində Rusiya imperiyası Rus Amerikasına bir başa dəstək göstərmişdir. Aleut xalqı Ruslarla yaratdığıları münasibərlər, kütləvi qrip epidemiyası, qətliyamlar səbəbindən xalqın 80% məhv olmuşdur. Bütün bunların nəticəsində Aleut xalqının sayı 90 min nəfərdən 10 minə kimi azalmışdır.

 Etimologiyası 
Aleut xalqının adı aleutca allíthuh sözündəndir. Alyaskanın kəşfindən sonra ruslar Aleut adaları istiqamətində irələməyə başlayırlar. Bu ərazilərə gələn rus kürk tacirləri tərəfindən yerli əhali Aleut () adlandırılır. Bu eyni adlı adalar qrupunun olması ilədə ələqəli olmuşdur.

Rus dilində Aleut adının mənşəyi haqqında bir neçə fikir vardır:
 Bu adın Rusiyanın şimalında yaşayan Çukçaların dilindən olan "daimi sahil sakini"Who are the Alutiiq sözündən yarandığı ehtimal olunur.
 Çukca dilində Eskimoslara xitabən işlədilən A´lvayê´lilit '(yad dildə danışanlar')  sözü olmuşdur.
 G. Menovşçikov kimi bəzi alimlərin fikirincə Aleut sözü Unanganca allíthuh (cəmiyyət) sözündən yaranmışdır.

Dil

Aleut dili və ya Unangan dili (öz adı Unangam Tunuu), Amerika Birləşmiş Ştatlarında Alyaska ştatının Aleut adaları ilə Pribilof adalarında və Rusiya Federasiyasının  Kamçatka diyarına bağlı Komandor adalarında Aleut xalqı (Unangan xalqı) tərəfindən danışılan və Eskimos-Aleut dil ailəsinin tək başına iki qolundan birini oluşturan dil.

Din
Əhalisi
Alyaskada 1980 və 1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life ,

Ayaskaetnik sayıanadilində danışa bilənlərin sayı%danışa bilənlərin orta yaş həddi1980....Sibir Yupikləri 1.1001.05095Orta nəslin çoxu və uşaqların hamısıYupikler17.00014.00080Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiİnyupikler 12.0005.00040Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiSupikler3.0001.00033Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiAleutlar2.20070035Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi1992....Sibir Yupikləri 1.1001.05095Orta nəslin hamısı və uşaqların böyük bir qismiYupiklər18.00012.00067Orta nəslin hamısı və uşaqların kiçik bir qismiİnyupiklər 13.0004.00031Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiSupiklər3.10060019Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismiAleutlar2.10040019Orta nəslin çoxu və uşaqların bir qismi

Rusiya Federasiyasında Komandor adalarında yaşayan, yerli aleut əhalisinin sayı:

1901 -	502 nəfər
1902 -	523 nəfər
1903 -	509 nəfər
1904 -	512 nəfər
1905 -	514 nəfər
1906 -	499 nəfər
1913 -	516 nəfər
1917 -	449 nəfər
1921 -	377 nəfər
1922 -	381 nəfər
1923 -	364 nəfər
1927 -	345 nəfər
1935 -	367 nəfər

Təhsil
Aleutları yaşadığı ərazi Amerika Birləşmiş Ştatlarıı hesab olunur. Ona görə də Aleutlar ABŞ təhsil sistemi üzrə təhsil alırlar.Hal-hazırda Alyaskada 4 Aleut yarım məktəbi fəaliyyət göstərir. Şagirdlərə həm ana dilləri olan Unanganca həm də dövlət dilləri olan ingilis dili tədris olunur.

 Aleut Region məkətbi
 Pribilof məktəbi
 Aleut adları Şərqi-Şəhərcik məktəbi
 UnAlyaska şəhər məktəbi

1987-1988-ci illərdə Alyaskada məktəblərdə dərs alan Aleutlu uşaqlar:

 Yarım məktəb Anadilində danışa bilən uşaqlarDanışa bilməyən uşaqlarCəmi şagird sayıAleut ərazisi21618Ankoric12930Bristol körfəzi.11Kenai.11Pribilof adası.7070Tanana.1818Cəmi3135139

Mədəniyyət

Müasir durum

 Qalereya 

 İstinadlar 


 Həmçinin bax 

 Həmçinin bax 
 İnuit xalqı
 İqlo
 Eskimoslar
 Alyaska
 Aborigen

Kateqoriya:Aleut xalqı
Kateqoriya:Etnik qruplar
Kateqoriya:Qədim mədəniyyətlər
Kateqoriya:Alyaskada yaşayan xalqlar
Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar