Qızıl hərisliyi

Qızıl hərisliyi, qızıl həyəcanı və ya qızıla hücum () - Amerika Birləşmiş Ştatları və Avstraliyada XIX əsrdən etibarən, yerli əhalinin anidən varlanmaq səbəbi ilə qərbə üz tutması nəticəsində yaranmış kütləvi hərakat. Əsasən qızıl axtaranlar Braziliya, Kanada, Cənubi Afrika kimi ölkələrə səyahət etmişlər. Amerika Birləşmiş Ştatlarının bəzi ştatlarında qızıl axtaranlar tərəfindən kütləvi ekspeditsiyalar təşkil edilmişdir. Bunlara misal olaraq, əsasən dağlıq ərazilərdə, yerləşən Nevada, Montana, Kaliforniya  ştatlarını göstərmək olar. Qızıl hərisliyi rəsmi olaraq 1849-cu ildə Nevada ştatının Sierra Nevada dağından başlamışdır.

İlk kəşflər

XV-XVI əsrlərdə Amerikanın ispanlar və portuqilyalılar tərəfdindən işğalı konkista başlamışdır. Konkistanın əsas məqsədi Latın Amerikasında olan qızıl səpintilərini tapmaq olmuşdur. 1519-cu ilin 4 martında Ernan Kortesin komandanlığında olan 11 karavella Meksika körfəzinə doğru hərəkətə başladılar. Bu səfərlə Konkistanın tarixində ən amansız səfərlərdən biri başladı. Asteklərin dövləti zəbt edildi, onun paytaxtı Tenoçtitlan qarət edildi, hökmdar Montesuma öldürüldü. Avropalılar Asteklər üzərində əsas üstünlükləri, dövrünə görə olan müasir silahlar idi. Konkistadorlar əsasən qızıl axtarır və astek mədəniyyətinin gözəl nümunələrini məhv edirdilər. Astek tanrılarının qızıldan hazıranan heykəllərini əridib, külçə formasına salınması, buna misal ola bilər. Amerikanın kəşf edilməsi ilə onun zəngin yataqlarında qul əməyindən istifadə çoxalmışdır. Qızıl hərisliyi vaxt ötdükcə nəinki səngimir, hətta şiddətlənirdi. 1500-cü ilədək dünyada 31 min tondan artıq, növbəti 470 ildə isə 70 min tondan çox qızıl hasil edilmişdi. XIX və XX əsrlərdə qızıl hərisliyi bütün dünyanı bürümüşdü. Artıq qızıl hərisliyinin hər birinin öz adı vardı. Kaliforniya, Alyaska, Sibir və Amazon qızıl hərisliklərini misal göstərmək olar.

Kaliforniyada ilk qızıl hərisliyi 1848-ci il yanvar ayının 24-də ştatın paytaxtı olan Sakamento yaxınlığında tapıldı. Həmin gün taxta zavodunun su boşaldılanını dərinləşdirən Con Marşal bir neçə qızıl dənəsi tapdı. Taxta zavodunun sahibi isveçrəli mühacir və qızılaxtaran sahibkar qızılaxtaranların əraziyə gəlişini qarşısını almaq üçün bu tapıntını gizlətmişdir. Lakin kəşfi yalnız bir həftə sirr olaraq saxlamaq mümkün olur. Tezliklə xəbər bütün Amerikaya yayılır. Syerra-Nevadanın (ABŞ-nin cənub-qərbində) qərb yamacları boyunca 320 km uzunluğunda, 130 km enində olan zolağın qızıllı olduğu aşkar edildi. Bu xəbər ən qısa zamanda bütün dünyaya yayıldı. Bununla da buraya nəinki Amerikadan, Çin, Avstraliya, Yeni Zelandiya kimi uzaq ölkələrdən qızıl axtaranların axını başladı. On ildən sonra Kaliforniyanın əhalisi 400 min nəfərə çatdı. Kaliforniyada qızıl hərisliyi bir bir neçə il davam etdi. Qızıl səpintiləri qızılaxtaranların tələbatını ödəmirdi. Qızılaxtaranlar artıq səpintilərin deyil, qızıl filizlərinin kəşflərini gözləyirdi. 1850-ci ilin oktyabrında Qold Hill dağının yaxınlığında ilk qızıl damarı tapıldı və burada tezliklə Nevada şəhəri salandı. Uzunluğu 190 km, eni isə 2 km olan filiz zonası Əsas damar adlandırıldı. Burada qızıl 40 mədəndə 100 ilə yaxın müddətdə hasil olundu. Qızıl damarlarının çoxu 1350 m dərinliyə qədər istismar edilirdi. Həmin dövrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının qızıl istehsalının üçdə birini Kaliforniya ştatında olan mədənlərdən əldə edilirdi. Kaliforniyadan sonra ən böyük qızıl hərisliyi Alyaska və Kanadanın şimal-qərbində yaşandı. Balıqçı və qızılaxtaran C. Karmak tərəfindən 1896-cı il avqust ayının 16-da Klondayk çayında qızıl tapılması xəbəri, bütün Amerikaya yayıldı. Həmin zamanlar bu tapıntı Alyaskada tapılan ilk qızıl nümunələri hesab edilirdi. Ancaq C. Karmakdan əvvəl ruslar Alyaskanı kəşf edən zaman, orada qızıl nişanələrinin yerini qeyd etmişdilər.

XVIII və XIX əsrlərdə olan ekspedisiyalar


1891-ci ildə Alyaskada növbəti qızıl səpintisi kəşf edildi. Berinq dənizindin sahilində Nom burnu yaxınlığında baş verən tufan İsveçdən olan qızılaxtaranların qayığın burada lövbər salmağa məcbur etmişdir. Onlar orada zəngin qızıl səpintisinin üstünə çıxmışdılar. Ehtiyatda olan bir əsgər isə 1899-cu ildə təsadüfən bu sahildə qumu yumuş və iri qızıl səpintisini tapmışdır. Sonuncu kəşf Yukona çayının qolu Tanana çayında olmuşdur. Tanana çayında tapılan qızıl səpintiləri Klondayk səpintilərinə bənzəyirdi. Sonradan hər iki yataqda olan səpintilərin oxşar olduğu məlum olmuşdur. Tanana qızıl səpintiləri tam olaraq 1950-ci ildən etibarən istismar olunmağa başlanmışdır.Lakin Alyaskada qızılın iri ana yataqları tapılmadı. Səpinti yataqlarında olan qızıl isə az idi və tez tükənirdi. XX əsrin əvvəllərində olan kəşflərin davamı gəlmədi, bununla da qızılaxtaranlar digər ərazilərə üz tutması sürətlənmişdir. Alyaska tədricən balıqçı və ovçuların məskunlaşdığı əyalət ştatına cevrildi.

Rusiyada aparılan ekspedisiyalar

Rusiyada ilk qızıl hərisliyi XV əsrdə başladı. 1488-ci ildə III İvan Avropa mütəxəssislərinin köməyilə Rusiyada qızıl yataqlarının axtarışına göstəriş verib. Bu sahədə I Pyotrun göstərdiyi səyləri böyük müvəffəqiyyətlə nəticələndi.1714-1721-ci illərdə Zabaykalyevdə Nerçinsk mədənlərində bir neçə pud qızıl hasil edildi. Hasil edilən qızıldan kəsilən sikkələrlə Şimal müharibəsinin sonunda bağlanan Niştadsk müqaviləsi şərəfinə, bir neçə zabit və əsgər üçün qızıldan döş nişanları hazırlandı. Nerçinskdə az miqdarda ildə on kiloqram qızıl çıxarılırdı. Sonralar Altayda kəşf edilmiş yataqlar da vəziyyəti dəyişdirməmişdir. Rusiyada digər önəmli mədənlərdən biridə Zmeinoqorsk mədəni idi. Həmin mədəndə il ərzində 100-200 kq qızıl hasil edilirdi. Rusiyada qızıl filizi sənayesinin inkişafı yalnız XVIII əsrin ortalarında Uralda, əsrin sonuna yaxın isə Beryozovsk yatağının istismara başlaması ilə inkişaf edib. Beryozovsk yatağında ildə 2.4 ton təmiz qızıl hasil edilirdi.Rusiyada ilk qızıl səpintiləri 1814-cü ildə dağ mühəndisi L.İ Brusnitsin tərəfindən Uralda, Pişma çayının vadisində aşkar edilib.1823-cü ildə Pişma çayının yaxınlığında 200-dən çox qızıl mədəni fəaliyyət göstərirdi və onlardan ildə 2.5 tona yaxın metal alınırdı.

Bütün bu tapıntılar Rusiyada əsil qızıl hərisliyinin başlamasına səbəb olmayıb. Əsil qızıl hərisliyi 1830-1860-cı illərdə başladı və bütün Sibiri əhatə etdi. Axtarış dəstələri qısa zamanda şərqə və şimal-şərqə irəlilədilər.1830-c ildə Tobolsk quberniyasında və Krasnoyarsk dairəsində, 1833-1836-cı illərdə Yeniseysk quberniyasında, 1838-ci ildə Yuxarı Tunquskanın qollarında, 1843-cü ildə isə Lena çayının hövzəsində qızıl səpintiləri kəşf edildi.İlk çağlarda qızılaxtaranların əksəriyyətinin hətta elementar bilikləri belə yox idi.Qızıl sənayeçisi V.D.Skryabinin qeydlərindən görünür ki, Şərqi Sibrin bütün məlum səpintiləri Moşarov, İvanov, Şimayev, Familtsev və digər səpintilər tacirlər tərəfindən aşkar edilmişdir.8-13 nəfərdən ibarət olan axtarış qruplarına sağlam və fiziki baxımdan dözümlü kişilər cəlb edilirdi.Baharın ilk günlərindən havalar mülayimləşən kimi onlar piyada və ya atla bir neçə aylığa tayqaya yola düşürdülər.Qış aylarında böyük tonqallar qalanır və torpağın donu açıldıqdan sonra qumlarda qızılın miqdarını təyin etmək üçün şurflar – dəriliyi bir neçə metr olan şaquli və ya maili quyular qazırdılar.Zəngin bit ton qumda on qramlarla qızıl olan səpintini tapmaq üçün qızılaxtaran dəstələri qışda da şurf qazır və ya az qızıllı qumluqları tərk edirdilər.Qızıl axtaranların kiçik dəstələri iri artellərlə əvəz olunurdu.Sibirin qızıl mədənlərində əsasən orada sürgündə olanlar işləyirdi.1834-cü ilə olan məlumata görə, sürgündə olanların 82% qızıl sənayesində çalışdırdı.1850-1854-cü illərdə isə bu rəqəm 51% olmuşdur.Digər tərəfdən qızılaxtaranların sırasını Rusiyanının mərkəzi quberiniyalarının kəndliləridə qoşulurdu.

Ekspedisiyaların siyahısı

 Qızıl səpintisinin adı  Yer  Başlayıb  Bitib  Şəkil  Məlumat Braziliya qızıl hərisliyi  Cənubi Amerika, Braziliya, Оru-Pretu  1690  1823  120px  Portuqaliyalıların rəhbərliyi ilə afrikadan gətirilən qullar, ağır işlərdə işlədilirdi.Bu qızıl hərisliyi Cənubi Amerikada ilk qızıl hərisliyi hesab edilir. Şimali Karolina qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Şimali Karolina  1799  1828  120px  Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk qızıl ekspedisiyasının təşkil edilməsi. Corciya qızıl hərisliyi    Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Corciya ştatı,  1828  1840  120px  Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk dəfə peşəkar ekspedisiyanın təşkil edilməsi.12 il davam davam etmiş ekspedisiya ətraf ərazilərdə yaşayan Hindilərin bu əraziləri tərk etməsinə səbəb olmuşdur. Sibir qızıl hərisliyi  Avrasiya, Rusiya Federasiyası, Qərbi Sibir  1828  1921  120px  Ekspedisiya Berikuldan başlamışdır. Tomsk vilayəti və Yenisey vilayətini əhatə etmişdir. Lena qızıl hərisliyi   Avrasiya, Rusiya Federasiyası, Lena oblastı  1844  1861  120px  Ərazidə olan Qızıl-mədən şirkəti Lena vilayətində ekspedisiyalar təşkil etmişdir. Əsas ekspedisiya 1912-ci ildə aparılmışdır. Axtarışlar zamanı bir sıra qızıl səpintiləri aşkar edilmişdir. Kaliforniya qızıl hərisliyi."1848'den Aralık 1855'e kadar süren olaylar genel olarak 'Altına Hücum' diye kabul edilmiştir. 1855'den sonra, Kaliforniya'da altın madenciliği değişti ve 'hücum' döneminden çıkıldı."   Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Kaliforniya, Amerika çayının ətrafı  1848  1860  120px Kaliforniya qızıl hərisliyi Amerika Birləşmiş Ştatlarında ən məşhur qızıl hərisliyi hesab edilir.  Kraliça Şarlott adalarında qızıl hərisliyi   Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Kraliça Şarlott adaları  1851  ?  120px Kanadada olan ilk qızıl hərisliyi hesab edilir.Kraliça Şarlott adasına 7 dəfə geniş ekspedisiya göndərilmişdir.Tarixi mənbələrdə qeyd edilir ki, Britaniya Kolumbiyasının yaranmasında Kraliça Şarlott adasında qızıl tapılması xəbəri böyük rol oynamışdır.Bu hadisədən sonra, Amerika Birləşmiş Ştatlarında olan qızılaxtaranlar adaya gəlmiş və axtarışların başlamasından 20 il sonra Britaniya Kolumbiyası əyaləti təşkil edilmişdir. Yeni Cənubi Uels qızıl hərisliyi    Avstraliya, Yeni Cənubi Uels , baterst mədənləri  1851  ?  120px   Yeni Cənubi Uels qızıl hərisliyi Avstraliyanın tarixində olan ən önəmli qızıl hərisliklərindən biri hesab edilir. Bu kəşfdən sonra Avstraliyanın əhalisi 3 dəfədən çox artıb. Viktoriya qızıl hərisliyi    Avstraliya, Viktoriya, Ballart mədənləri  1851  ?  120px  Frenzer qızıl hərisliyiThe Early History of the Fraser River Mines , Frederic William Howay (C.F. Banfield, 1926) Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Frenzer çayı və ətraf ərazilər  1857  ?  120px  Britaniya Kolumbiyası əyalətinin yaradılmasına səbəb olmuş qızıl hərisliyi. Kolorado qızıl hərisliyi.  Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Kolorado, Denver şəhəri  1858  ?  120px  Kolorado ştatının yaranmasına səbəb olmuşdur.Amerika Birləşmiş Ştatlarında XIX əsrdə baş vermişən önəmli iki qızıl hərisliyindən biri hesab edilir. Rok-krik qızıl hərisliyi   Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Rok-krik  1859  1862  120px  250 min dollar dəyərində qızıl istehsal edilib. Şimali Nevada qızıl hərisliyi Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Nevada ştatı  1859  ?  120px  Şimali Nevadada daha çox gümüş mədənləri məşhur idi. Ancaq qızıl hərisliyi dövründə, istehsal daha da artdı. Kariboo qızıl hərisliyi    Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası  1860  1865  120px  Britaniya Kolumbiyasında olan ən önəmli qızıl hərisliyindən hesab edilir. Aydaho qızıl hərisliyi    Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Aydaho, Fort Kolvil   1859  ?  Vəhşi at körfəzində qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Vəhşi at körfəzi  1863  1866  120px  Vəhşi at körfəzi qızıl hərisliyi iki Kabus şəhərin yaranmasına səbəb olub. Fishervill və Fort Steel şəhərləri bu gün Kanadada Ruh şəhər statusnu daşıyır. Kivislend qızıl hərisliyi    Avstraliya, Kvinslend  1863  ?  120px  Qızıl ərazidə ilk dəfə 1870-ci ildə tapılmışdır.Charters Qalası yaxınlığında və Palmer çayı hövzəsində tapılan qızıl qısa zamanda bu ərazinin məşhurlaşmasına səbəb olmuşdur.İlk qızıl Boyne vadisində 1863-cü ildə tapılmışdır. Montana qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Montana ştatı, Vircinya siti  1863  ?  120px  Aparılan araşdırmalardan 1 il sonra ərazidən 15 km kənarda qızıl tapıldı.Montana qızıl hərisliyi, Montana ştatının yaranmasında böyük rol oynamışdır.Montana ştatının paytaxtı olan Helena şəhərini qızılaxtaranlar tərəfindən salınmışdır. Omineka qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Omineka çayı  1869  1874  120px   Avstraliyada şimal ərazilərdə qızıl hərisliyi    Avstraliya, Şimal əraziləri, Pain krik  1872  ?  120px  Avstraliyada şimal ərazilərdə qızıl hərisliyi Şimali Avstraliyada dəmiryolunun çəkilməsinə səbəb olub. Kasiar qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Kasiar  1873  ?  120px   Blak Hills qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Cənubi Dakota, Blak hills  1876  ?  120px   Tasmaniya qızıl hərisliyi    Avstraliya, Tasmaniya, Bekonsfild  1877  ?  120px   Vitervoursland qızıl hərisliyi Tabitha Jackson: The Boer War. London: Channel 4 Books, 1999.   Afrika, Cənubi Afrika Respublikası, Yohannesburq  1877  ?  120px  Vitervoursland qızıl hərisliyi Yohannesburq şəhərinin salınmasına səbəb olmuşdur.1899-1902-ci illərdə baş vermiş İngilis-Bur müharibəsinin başlamasının səbəblərindən biri kimi Vitervoursland vadisi üzərində olan anlaşılmazlıq göstərilir.Vadidə olan qızıl burlara məxsus olsa da, İngilislər tərəfindən müsadirə edilmiş və bununla da İngilis-Bur müharibəsi başlamışdır. Kulgardi qızıl hərisliyi  Coolgardie gold rush  Avstraliya, Şimali Avstraliya, Kulgardi 1892  ?  120px  Ərazidə araşdırmalar 1963-cü ilədək davam etmişdir. Kalqari qızıl hərisliyi    Avstraliya, Şimali Avstraliya, [Kalqari 1893  ?  120px  1989-cu ildək ərazidə bir sıra şəxsi mədənlər fəaliyyət göstərmişdir.Daha sonra Kalqaridə önəmli qızıl səpintiləri tapıldı və bunlar bü gündə Avstraliya tərəfindən istismar edilir. Atlin qızıl hərisliyi  Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası  1898  1949  120px  Atlin qızıl hərisliyi, Atlin adlı Ruh şəhərin salınmasına səbəb olmuşdur.Şəhər Klondayk yolunda yerləşirdi və burada 600 nəfərə yaxın qızılaxtaran fəaliyyət göstərmişdir.

 Həmçinin bax 
 Qızıl hərisliyi (film, 1925)

 İstinadlar 

Mənbə
 Uşaqlar üçün Ensiklopediya: Geologiya (səh 506-510)