Zaqatala dairəsi

Zaqatala dairəsi — Azərbaycanın şimal-qərbində, tarixi Car-Balakən camaatlığı və İlisu sultanlığı torpaqlarında rus inzibati idarəçiliyi tərəfindən təşkil olunmuş Zaqatala dairəsi 1917–1918-ci illərdə Rusiya məkanında cərəyan edən və Cənubi Qafqazı da öz təsir dairəsində saxlayan arxitektonik səciyyəli sosial və siyasi proseslər gedişində mübahisə predmeti kimi aktuallıq kəsb edirdi.AZƏRBAYCAN-GÜRCÜSTAN MÜNASİBƏTLƏRİNDƏ ƏRAZİ MƏSƏLƏLƏRİ, "ASPOLİQRAF", Bakı-2008, səh. 32

 Tarixi 

Zaqatala Milli Komitəsi 28 iyun 1918-ci ildə Zaqatala dairəsi əhalisinin Zaqatala dairəsinin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə birləşməyi haqaında olan arzusunu teleqramla Azərbaycan hökumətinə bildirmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti 30 iyun 1918-ci ildə qəbul etmiş və Zaqatala dairəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə birləşmişdir.

1919-cu ilin iyununda mahal Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin inzibati tabeliyində idi. Lakin Gürcüstan bu mahal haqqında iddia irəli sürürdü. Rusiya ilə Gürcüstan arasında sülh müqaviləsi bağlanarkən əhalinin tərkibi nəzərə alınmadan mahal Gürcüstana verilmişdi.

1921-ci ilin iyununda Tiflisdə Zaqafqaziya respublikalarının daxili sərhədlərini müəyyənləşdirmək üçün konfrans keçirildi. Konfrans qərara aldı ki, Gürcüstan Zaqatala dairəsi barədə hər cür iddialardan əl çəkir. Gürcüstan İnqilab Komitəsi isə bu barədə müvafiq Bəyannamə qəbul etdi. Bununla da Rusiyanın Zaqatala dairəsi barəsində yaratdığı dolaşıqlıq açıldı, qəbul edilmiş ədalətsiz qərar isə ləğv edildi.

Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 25 yanvar 1930-cu il tarixli qərarı ilə Zaqatala-Nuxa dairəsi Zaqatala və Şəki dairələri olmaqla iki yerə bölünmüş, lakin həmin dairələr 8 avqust 1930-cu ildə ləğv edilmişdir.

 Əhalisi 
Burada əsas etibarilə müsəlmanlar, yəni türklər, ləzgilər, avarlar, saxurlar, və laklar yaşayırdılar. Mahal ərazisinin 85 min nəfəri, yaxud onun bütün sakinlərinin 92 faizi mesəlmanlar idi.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918–1920, "Gənclik nəşriyyat", Bakı-1998, səh. 19

1872-ci ildə dərc olunmuş və 1869-cu il əhalinin kameral siyahıyaalınması nəticələrini əks etdirən "Tiflis quberniyasının və Zaqatala dairəsinin hərbi icmalı"na əsasən Zaqatala dairəsi inzibati cəhətdən Qarasu, İlisu, Əliabad, Car və Balakən naibliklərindən ibarət idi. Qeyd edilən icmalda dairəni təşkil edən yaşayış məntəqələrinin əhalisinə dair məlumatlar verilmiş, milli tərkibə dair məlumatlarda etnik türklər "muğallar", Dağıstanlı xalqların nümayəndələri isə ümumi adla "ləzgilər" olaraq göstərilmişdirlər:Военный обзор Тифлисской Губернии и Закатальского округа, составлен подполковником Генерального штаба В. Н. Филиповым. Воспроизведено в оригинальной авторской орфографии издания 1872 года (издательство "Санктпетербург: Товарищества "Общественная польза""), стр. 167–169
 Qarasu naibliyi:
 Almalı kəndi—əhalisi 204 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Əlibəyli kəndi—əhalisi 83 ailə, etnik tərkibi muğallar və ingiloylar
 Babalı kəndi—əhalisi 12 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Baydarlı kəndi—əhalisi 30 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Cəlayir kəndi—əhalisi 25 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 Dəymədağlı kəndi—əhalisi 34 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Dayıkənd kəndi—əhalisi 4 ailə, etnik tərkibi muğallar
 İbaxlı kəndi—əhalisi 17 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 Qaysarlı kəndi—əhalisi 16 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Qıpçaq kəndi—əhalisi 48 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 Qaratala kəndi—əhalisi 4 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Qazmalar kəndi—əhalisi 27 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 Kötüklü kəndi—əhalisi 28 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 Oncallı kəndi—əhalisi 29 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Tanqıt kəndi—əhalisi 16 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Uzuntala kəndi—əhalisi 6 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 Şotavar kəndi—əhalisi 35 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Şıxlar kəndi—əhalisi 25 ailə, etnik tərkibi muğallar və bəylər
 İlisu naibliyi:
 Ağçay kəndi—əhalisi 27 ailə, etnik tərkibi avarlar və bəylər
 Əmbərçay kəndi—əhalisi 50 ailə, etnik tərkibi avarlar və bəylər
 Aşağı Malax kəndi—əhalisi 41 ailə, etnik tərkibi avarlar
 Əmircan kəndi—əhalisi 78 ailə, etnik tərkibi avarlar , muğallar və bəylər
 Amanlı kəndi—əhalisi 12 ailə, etnik tərkibi avarlar
 İlisu kəndi—əhalisi 288 ailə, etnik tərkibi saxurlar və bəylər
 Zərnə kəndi—əhalisi 94 ailə, etnik tərkibi ləzgilər və muğallar
 Qaşqaçay kəndi—əhalisi 98 ailə, etnik tərkibi avarlar
 Qarqay kəndi—əhalisi 30 ailə, etnik tərkibi saxurlar
 Qax kəndi—əhalisi 160 ailə, etnik tərkibi muğallar və ingiloylar
 Qaxmuğal kəndi—əhalisi 95 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Ləkit kəndi—əhalisi 106 ailə, etnik tərkibi muğallar və ləzgilər
 Qum kəndi—əhalisi 128 ailə, etnik tərkibi ləzgilər və muğallar
 Ləkit Malax kəndi—əhalisi 15 ailə, etnik tərkibi ləzgilər
 Meşəbaş kəndi—əhalisi 16 ailə, etnik tərkibi ingiloylar
 Sarıbaş kəndi—əhalisi 101 ailə, etnik tərkibi ləzgilər və saxurlar
 Süskənd kəndi—əhalisi 20 ailə, etnik tərkibi muğallar və saxurlar
 Fıstıqlı kəndi—əhalisi 42 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Suvagil kəndi—əhalisi 114 ailə, etnik tərkibi saxurlar
 Qas kəndi—əhalisi 22 ailə, etnik tərkibi saxurlar
 Qalal kəndi—əhalisi 37 ailə, etnik tərkibi saxurlar
 Kötüklü kəndi—əhalisi 18 ailə, etnik tərkibi avarlar
 Əliabad naibliyi:
 Zəyəm kəndi—əhalisi 86 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Qarabaldır kəndi—əhalisi 59 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Lələpaşa kəndi—əhalisi 31 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Marsan kəndi—əhalisi 47 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Tasmalı kəndi—əhalisi 85 ailə, etnik tərkibi muğallar və ingiloylar
 Əliabad kəndi—əhalisi 617 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Əzgilli kəndi—əhalisi 17 ailə, etnik tərkibi ləzgilər
 Böyük Lahıc kəndi—əhalisi 16 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Kiçik Lahıc kəndi—əhalisi 119 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Bazar kəndi—əhalisi 61 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Boyəhmədli kəndi—əhalisi 7 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Verxiyan kəndi—əhalisi 185 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Güllük kəndi—əhalisi 278 ailə, etnik tərkibi avarlar , muğallar və bəylər
 Katbarax kəndi—əhalisi 86 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar
 Kiçik Suvagil kəndi—əhalisi 4 ailə, etnik tərkibi avarlar
 Katalparax kəndi—əhalisi 10 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Qındırğa kəndi—əhalisi 14 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Kürdəmir kəndi—əhalisi 30 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Kəpənəkçi kəndi—əhalisi 37 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Qandax kəndi—əhalisi 97 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Qımır kəndi—əhalisi 153 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Lələli kəndi—əhalisi 105 ailə, etnik tərkibi muğallar
 Muxax kəndi—əhalisi 567 ailə, etnik tərkibi saxurlar və muğallar.
 Mamrux kəndi—əhalisi 84 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Muğanlı kəndi—əhalisi 150 ailə, etnik tərkibi muğallar.
 Mosul kəndi—əhalisi 193 ailə, etnik tərkibi muğallar.
 Padar kəndi—əhalisi 22 ailə, etnik tərkibi saxurlar.
 Sabunçu kəndi—əhalisi 89 ailə, etnik tərkibi ləzgilər və saxurlar.
 Faldarlı kəndi—əhalisi 113 ailə, etnik tərkibi muğallar.
 Çüdüllü kəndi—əhalisi 57 ailə, etnik tərkibi muğallar.
 ÇardaqlıYuxarı Çardaxlar və Aşağı Çardaxlar kəndləri kəndi—əhalisi 323 ailə, etnik tərkibi ləzgilər və muğallar.
 Çobankol kəndi—əhalisi 123 ailə, etnik tərkibi muğallar.
 Balakən naibliyi:
 Balakən kəndi—əhalisi 801 ailə, etnik tərkibi muğallar, avarlar , pravoslavlar və gürcülər.
 Qabaqçöl kəndi—əhalisi 242 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Qarahacılı kəndi—əhalisi 67 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Katex kəndi—əhalisi 354 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Matsex kəndi—əhalisi 134 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Şambul kəndi—əhalisi 30 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Car naibliyi:
 Göyəm kəndi—əhalisi 430 ailə, etnik tərkibi avarlar , bəylər və muğallar.
 Dardoqqaz kəndi—əhalisi 36 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.
 Car kəndi—əhalisi 686 ailə, etnik tərkibi avarlar və bəylər.
 TalaYuxarı Tala və Aşağı Tala kəndləri kəndi—əhalisi 1059 ailə, etnik tərkibi muğallar, avarlar və bəylər.
 Danaçı kəndi—əhalisi 5 ailə, etnik tərkibi avarlar və bəylər.
 Yengiyan kəndi—əhalisi 56 ailə, etnik tərkibi muğallar.
 Ələsgər kəndi—əhalisi 14 ailə, etnik tərkibi avarlar və muğallar.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Rusiya imperiyasının dairələri
Kateqoriya:Azərbaycanla bağlı ərazilər
Kateqoriya:Zaqatala dairəsi
Kateqoriya:Azərbaycan SSR dairələri