İzotop

İzotop — kimyəvi elementin bir-birindən kütlə ədədi ilə fərqlənən atomları. Kimyəvi xassələri təqribən eynidir. Mendeleyev kimyəvi elementlərin dövri cədvəlində eyni yerdə olduğuna görə belə adlanırlar. Bəzi izotoplar öz məxsusi adlarına malikdirlər (məsələn, deyteri, aktinon).
 Xarakteristikası 
Atomun əsas kütləsi onun nüvəsində cəmləşir. Nüvə öz növbəsində müsbət yüklü protonlardan və neytral neytronlardan ibarətdir. Protonlar eyni sayda mənfi yüklü elektronlarla tarazlaşdırılır. Proton və neytronların kütlələrinin cəmi atom kütləsi adlanır.

Nüvəsində eyni sayda proton lakin müxtəlif sayda neytronlar olan atomlar izotop adlanır.
 Stabil və radioaktiv izotoplar 
İzotoplar stabil və radioaktiv ola bilərlər. Hazırda 300-ə qədər stabil və 1200-dən çox radioaktiv izotop aşkar olunmuşdur. Cüt atom nömrəsinə malik izotopların kütləsi daha çoxdur.

Radioaktiv parçalanma nəzərə alınmazsa, təbiətdə izotopların meydana çıxması buxarlanma, diffuziya, distillasiya, kristallizasiya və biokimyəvi proseslərlə əlaqədardır.
+ Stabil izotoplar cədvəli Enerji səviyyələrinin sayı  Protonların sayı  Simvolu  Element  Proton və neytronların sayı Yer üzərində izotop bolluğu, % 1  1  H  Hidrogen  12  99,980,02 1  2  He  Helium  34  0,0000199,99999 2  3  Li  Litium  67  7,992,1 2  4  Be  Berillium  9  100 2  5  B  Bor  1011  18,881,2 2  6  C  Karbon  1213  98,91,1 2  7  N  Azot  1415  99,620,38 2  8  O  Oksigen  161718  99,760,040,20 2  9  F  Ftor  19  100 2  10  Ne  Neon  202122  90,480,279,25 3  11  Na  Natrium  23  100 3  12  Mg  Maqnezium  242526  78,610,111,3 3  13  Al  Alüminium  27  100 3  14  Si  Silisium  282930  92,234,673,10 3  15  P  Fosfor  31  100 3  16  S  Kükürd  32333436  95,020,754,210,02 3  17  Cl  Xlor  3537  75,7824,22 3  18  Ar  Arqon  363840  0,3370,06399,600 4  19  K  Kalium  3941  93,2586,730 4  20  Ca  Kalsium  4042434446  96,9410,6470,1352,0860,004 4  21  Sc  Skandium  45  100 4  22  Ti  Titan  4647484950  7,957,7573,455,515,34 4  23  V  Vanadium  51  99,750 4  24  Cr  Xrom  50525354  4,34583,7899,5012,365 4  25  Mn  Manqan  55  100 4  26  Fe  Dəmir  54565758  5,84591,7542,1190,282 4  27  Co  Kobalt  59  100 4  28  Ni  Nikel 5860616264  68,2726,101,133,590,91 4  29  Cu  Mis 6365  69,130,9 4  30  Zn  Sink 6466676870  49,227,74,018,50,6 4  31  Ga  Qallium 6971  60,1139,89 4  32  Ge  Germanium 70727374  20,5527,377,6736,74 4  33  As  Asetat  75  100 4  34  Se  Selen  7476777880  0,879,027,5823,5249,82 4  35  Br  Brom  7981  50,5649,44 4  36  Kr  Kripton  8082838486  2,2811,5811,4957,0017,30 5  37  Rb  Rubidium  85  72,2 5  38  Sr  Stronsium  84868788  0,569,867,0082,58 5  39  Y  İttirium  89  100 5  40  Zr  Sirkonium  90919294  51,4611,2317,1117,4 5  41  Nb  Niobium  93  100 5  42  Mo  Molibden  929495969798  15,869,1215,7016,509,4523,75 5  44  Ru  Rutenium  969899100101102104  5,72,212,812,71331,318,3 5  45  Rh  Rodium  103  100 5  46  Pd  Palladium  102104105106108110  1,0011,1422,3327,3326,4611,72 5  47  Ag  Gümüş  107109  51,83948,161 5  48  Cd  Kadmium  106108110111112114  1,250,8912,4712,8024,1128,75 5  49  In  İndium  113  4,29 5  50  Sn  Sink  112114115116117118119120122124  0,960,660,3514,307,6124,038,5832,854,725,94 5  51  Sb  Sürmə  121123  57,3642,64 5  52  Te  Tellur  120122123124125126  0,092,550,894,747,0718,84 5  53  I  Yod  127  100 5  54  Xe  Ksenon  126128129130131132134  0,0891,91026,4014,07121,23226,90910,436 6  55  Cs  Sezium  133  100 6  56  Ba  Barium  132134135136137138  0,102,426,597,8511,2371,70 6  57  La  Lantan  139  99,911 6  58  Ce  Serium  136138140142  0,1850,25188,45011,114 6  59  Pr  Prazeodim  141  100 6  60  Nd  Neodium  142143145146148  27,212,28,317,25,7 6  62  Sm  Samarium  144150152154  3,077,3826,7522,75 6  63  Eu  Evropium  151153  52,247,8 6  64  Gd  Qadolinium  154155156157158160  2,1814,8020,4715,6524,8421,86 6  65  Tb  Terbium  159  100 6  66  Dy  Disprozium  156158160161162163164  0,0560,0952,32918,88925,47524,89628,260 6  67  Ho  Holmium  165  100 6  68  Er  Erbium  162164166167168170  0,1391,60133,50322,86926,97814,910 6  69  Tm  Tulium  169  100 6  70  Yb  İtterbium  168170171172173174176  0,1263,02314,21621,75416,09831,89612,887 6  71  Lu  Lutesium  175  97,41 6  72  Hf  Hafnium  176177178179180  5,2618,6027,2813,6235,08 6  73  Ta  Tantal  181  99,9877 6  74  W  Volfram  182184186  26,5030,6428,43 6  75  Re  Renium  185  37,07 6  76  Os  Osmium  184187188189190192  0,021,9613,2416,1526,2640,78 6  77  Ir  İridium  191193  37,362,7 6  78  Pt  Platin  192194195196198  0,78232,96733,83225,2427,163 6  79  Au  Qızıl  197  100 6  80  Hg  Civə  196198199200201202204  0,15510,0416,9423,1413,1729,746,82 6  81  Tl  Tallium  203205  29,5270,48 6  82  Pb  Qurğuşun  204206207208  1,424,122,152,4 6  83  Bi  Bismut  209Практически стабилен, период полураспада 	2,01·1019 лет.  100 

 Tarixi 
1911-ci ildə Soddi kimyəvi xassələri eyni olan, lakin başqa xassələrinə, xüsusən özünün radioaktivliyinə görə fərqlənən elementlərin mövcud olması imkanı haqqında fərziyyə söyləmişdi. Bu elementləri dövri sistemdə eyni bir xanaya yerləşdirmək lazımdır. Soddi onları izotoplar - yəni eyni bir xananı tutan adlandırmışdır. Soddinin fərziyyəsi bir ildən sonra C.Tomson tərəfindən neon ionlarının elektrik və maqnit sahəsindəki meylinə görə kütləsi dəqiq ölçüldükdən sonra tam təsdiqini tapdı. Tomson aşkar etdi ki, neon iki növ atomların qarışığından ibarətdir. Onların əksəriyyətinin nisbi atom kütləsi 20-yə, cüzi bir qisminin nisbi atom kütləsi isə 22-yə bərabərdir. Nəticədə qarışığın nisbi atom kütləsi 20,2-yə bərabər olur. Eyni kimyəvi xassələrə malik olan atomlar kütlələrinə görə fərqlənirdi. Eyni bir element atomlarının nüvəsində eyni sayda proton olur, lakin bir-birindən neytronlarının sayı ilə fərqlənir. Nüvəsinin yükü eyni, kütlə ədədləri müxtəlif olan eyni bir kimyəvi element atomlarına izotop deyilir. Hər bir izotop iki kəmiyyətlə - kütlə ədədi və sıra nömrəsi ilə xarakterizə olunur: 8O16, 8O17. Yuxarıdakı ədəd nisbi atom kütləsini, yaxud atomun kütlə ədədini, aşağıdakı ədəd isə sıra nömrəsini yaxud nüvənin yükünü göstərir. İzotoplar davamlı  və radioaktiv (davamsız) olur. Radioaktiv izotoplar təbii və süni olur. İzotoplar bioloji və kimyəvi tədqiqatlarda nişanlanmış atomlar kimi, radiasiya terapiyasında və nümunələrin yaşını təyin etmək üçün tətbiq olunur.
 İzotop effekti 
İzotop effekti - elementin izotoplarının, yaxud izotop tərkibinə görə bir-birindən fərqlənən birləşmələrin xassələrində atom kütlələrinin müxtəlifliyi nəticəsində aşkar olan fərdi. Elementin atom kütləsi böyük olduqca izotoplarının kütlələri arasındakı fərq də azdır, hidrogen izotoplarında bu fərq protiuma nisbətən deyteriumda 100%, tritiumda 200% olduğundan hidrogen və heliumda izotop efferkti daha böyükdür. İzotop effekti nəticəsində maddənin termodinamik xassələri molekulların kristal qəfəslərində atomların rəqs tezlikləri dəyişir.

 İzotop indikatoru 
İzotop indikatoru - izotop tərkibi təbii birləşmələrindən fərqlənən maddə. İndikator kimi işlədilir. İzotop indikatorunun yüksək həssaslığı və spesifikliyi onu ən mürəkkəb sistemdə maddələrin hərəkəti, paylanması və çevrilməsi zamanı izləməyə imkan verir.
 İzotop mübadiləsi 
İzotop mübadiləsi - reaksiyayagirən maddələr arasında elementin izotoplarının yenidən paylanması. Bu zaman maddə molekullarında elementin 1 izotopu molekulun elementar tərkibini dəyişmədən həmin elementin başqa izotopu ilə əvəz olunur.

 Mənbə 
 A.Məhərrəmov, M.Allahverdiyev və b., "Kiçik kimya ensiklopediyası", 1997.

Kateqoriya:Nüvə fizikası