Hacı Rəhim xan Çələbiyanlı

Hacı Rəhim xan Hacı Əli xan oğlu Çələbiyanlı  (1820-1909) — Məşrutə inqilabının əleyhidarı, general, Cənubi Azərbaycanın Qaradağ bölgəsində yaşayan Çələbiyanlı elinin elxanı.

 Həyatı 
Hacı Rəhim xan Hacı Əli xan oğlu 1820-ci ildə Qaradağ vilayətinin Kərmədüz mahalının Həsrətan kəndində anadan olmuşdu. 1877-ci ildə böyük qardaşını Çələbiyanlı elinin elbəyiliyindən və sərhəddar vəzifəsindən kənarlaşdırıb, özü yiyələndi. Qardaşı oğlu Kərim xan Rəşidəddövlə ölən günə qədər nə onu, nə də böyük oğlu Nüsrətəssultan Böyük xanı bağışladı.

1883-cü   ildə  Azərbaycan  əyalətinin  hakimliyini  Əmir  Nizam Həsənəli xan Gərrusini  təyin  etdilər. Həsənəli  xanın  Qacarlar   səltənətində  rüşvət  almaqda   tayı-bərabəri  yox  idi.  O,  vəzifəyə   təyin  olunan  kimi  adamları   bir-bir  işdən  çıxarır,  sonra  böyük  məbləğdə  rüşvət   alıb,  yenidən   bərpa  edildi.  Əmir  Nizam  Rəhim  xanı  da   fərmanla  sərhədçibaşı  vəzifəsindən  azad  etdirdi.  Rəhim  xan şaha  layiq  bir  peşkəş  düzəldib  Həsənəli   xana  təqdim   etdi  və  yerində   qaldı. Həsənəli   xan  ona   üstəlik   mirpənc  (general-leytenant)  rütbəsi   və  Nüsrətüssəltənə  ləqəbini  verdi.

1886-cı   ildə  Rəhim   xanı  yenidən  Təbrizə   çağırıb  incitməyə  başladılar.  Həsənəli    xan  ondan  külli  miqdarda  rüşvət   istəyirdi.  Rəhim   xan  canını  güc-bəla   ilə  qurtarıb  Qaradağa  qayıtdı.  Özünə   söz  verdi  ki,   bir  daha  Təbrizə   çağırışa   getməsin.

Müzəffərəddin şah  Qacarın  Rəhim   xanı  görməyə   gözü  yox  idi. Lakin  oğlu   Məhəmmədəli   Mirzə  Rəhim  xanı  böyük  məhəbbətlə  sevirdi.  Hər  dəfə  atasından  xahiş  edirdi  ki,  Nüsrətülsəltənəni  çox   incitməsin.

1906-cı  ilin  sonlarında  Müzəffərəddin   şahın  xəstəliyi  gücləndi  və  tax-tacı  oğlu  Məhəmmədəli  mirzəyə   buraxırdı. Vəliəhd  Təbrizdən  Tehrana  yollandı. 
Azərbaycan  hakimliyinə  keçmiş  ədliyyə   naziri  Nizamülmülk  təyin  olundu.

 Məşrutə hərəkatında iştirakı  və öldürülməsi 
Çələbiyanlılar 1906-1911-ci illər Məşrutə hərəkatı zamanı özlərinin quldurluğu ilə şan salmış Rəhim xanın fəaliyyəti nəticəsində beynəlxalq şöhrət qazandılar. Bu zaman Qacarların vəliəhd şahzadəsi vəliəhdliyi zamanı Təbrizdə yaşayır və Azərbaycanın valisi hesab edilirdi. O, şahzadə ilə bu zaman tanış olmuş, onun sevimlisinə çevrilmişdi. 1907-ci ildə Məhəmmədəli Mirzə Qacar atasının ölümündən sonra şah oldu və o, Tehrana daxil olarkən onu müşayət edənlərdən biri də Rəhim xan idi. Şah Rəhim xanı saray süvarilərinin komandanı (rīāsat-e savārān-e dīvānī ) təyin etdi. Bundan başqa  NÜsrət-əl-Sultan və Sərdar-e Nüsrət titulları da Rəhim xana verildi.'  Müxbirüssəltənə, xatıratında bu ifadəni işlədir:Qəməri 1327/ 1909-cu il tarixində Ərdəbil, Meşkinşəhr, Sərab, Xalxal və Qaradağ el və əşirətlərinin rəisləri bir araya gələrək, Rəhim xana; Həzrət-i Əcəl ləqəbi verib, ittifaqla özlərinə rəis seçdilər.Rəhim xan, onun böyük və ən sevimli oğlu Böyük xan bütün inqilab zamanı Məhəmmədəli şaha sadiq qaldılar və şah tərəfində döyüşən tayfalar içində ən güclü tayfa rəisi oldular. Təbrizin mühasirəsi zamanı Rəhim çələbiyanlılardan, məhəmmədxanlılardan və şahsevənlərdən təşkil etmiş olduğu dəstə ilə şəhərin şimalını ələ keçirmiş, oradan da bütün ətrafa yürüşlər təşkil etmişdi. Onun yürüşlər etdiyi yerlərə Kəleybərlə Culfa yolu arası da daxil idi. 1909-cu ilin iyulunda Məhəmmədəli şahın devrilməsindən sonra Rəhim xan və onun müttəfiqləri rus səfirliyində yaşayan Məhəmmədəliyə teleqram göndərərək onların yaşadıqları müddətdə heç kimə konstitusiya adı çəkməyə icazə verməyəcəklərini bildirirdilər. Rəhim xan həmçinin qaradağlıların və şahsevənlərin köməyi ilə Tehrana yürüş edəcəyi ilə hədələyirdi, lakin o, bunun əvəzinə 10 min nəfərlik tayfa ordusu ilə (Cənubi) Azərbaycanın şimal-şərqini ələ keçirdi. Səttar xanın rəhbərliyində toplanan təxminən 100 nəfərlik dəstə Təbrizdə toplanaraq təcili Ərdəbilə yollandı. Onların məqsədi şəhərin Rəhim xan tərəfindən ələ keçirilməsinin qarşısını almaq idi. Lakin bu qüvvələr daha üstün olan Rəhim xanın qarşısında dura bilmədilər və geri çəkildilər. 1909-cu ilin noyabrında Ərdəbil Rəhim xan tərəfindən ələ keçirildi.

Ərdəbilin ələ keçirilməsi ilə Rəhim xan Azərbaycanın şimal-şərqinin işğalını başa çatdırdı, lakin burada öz hakimiyyətini möhkəmləndirməyi bacarmadı. Ərdəbilin ələ keçirilməsi xəbəri Tehrana çatan kimi konstitusiya rejimi Yeprem xanı və Cəfərqulu xan Bəxtiyarini 500 nəfərlik döyüşçü, 4 top ilə birlikdə Ərdəbilə göndərdi. Bu intizamlı orduya Sərab qarnizonu da qatıldı və birləşmiş ordu Rəhim xanın ordusunu asanlıqla məğlub etdi. Bunun səbəblərindən biri də Rəhim xan ordusunun qeyri-nizami olması ilə birlikdə, fərarilik hallarının artması idi. 1909-cu ilin dekabrında mərkəzdən  gələn ordu nəinki Ərdəbili ger aldı, hətta çələbiyanlıların paytaxtı hesab edilən Əhəri də ələ keçirdi. Rəhim xan və köməkçiləri Arazı keçərək 1910-cu ilin fevralında Rusiyadan sığınacaq aldılar.

1911-ci ilin fevralında Rəhim xan geri dönərək konstitusiya rejiminə daha çox problemlər yaratmağa başladı. Lakin qısa müddət sonraTəbriz Əncüməninin rəhbərlərinin planı ilə şəhərdə tələyə salındı. Ala Qapıda yerləşdirilən Rəhim xan, daha sonra Ərk qalasına göndərildi. Bütün bu yerlərdə ona polis nəzarət edirdi. Nəhayət, Ramazan ayında, 1911-ci ilin sentyabrında Məhəmmədəli şahın öz taxtını geri almaq üçün uğursuz cəhdindən sonra edam edildi. Rəhim xanın ölümündən sonra Nasrülməmalik, “Sərdar-Nüsrət” ləqəblərini alan oğlu Böyük xan onun yerinə gəldi.  Böyük xan da 1934-cü ildə Qaradağda vəfat etdi. Bundan sonra Hacı Rəhim xanın qardaşının oğlu Kərim xan Rəşidüddövlə, ardından Kərim xanın oğlu Əliqulu Kərimi elin idarəsini ələ aldı.

Rəhim xanın ölümündən sonra çələbiyanlıar Qaradağdakı nüfuzlarını itirdilər və hacıəlili tayfasının rəhbəri Sam xan Əmir Ərşad onun yerinə nüfuzunu daha da artırdı.

 Haqqında şeirlər 
Şair   və  jurnalist   Əliqulu Qəmküsar   yazır:Həldi  yenə   Rəhim  xan  İranə,  barəkəllah!
Çıxdı  əcəb  igid  tək  meydanə,  barəkəllah!

Çün  gördü  başpozuğluq  olmuş  bu  qövmə   pişə,
Etmiş  cəmaət   adət   qan  tökməyə   həmişə.

İştə  bu  zalım  istər,  vursun  bübarə  tişə,
Aləm   bütün  boyansın  al  qənə,  barəkallah!…

Hacı Rəhim  xan  Çələbiyanlı  Məhəmmədəli şah  Qacarın  ağalıq   illərində  Qaradağın   hakimi  olmuşdu.  Məhəmmədəli  şah  qaçandan  sonra  onu   bu  vəzifədən  azad  etdilər.  Şair  Əli Nəzmi  şahın  dilindən  yazırdı:
Ax!  Sevgili xanə,  a  gözəl  Şəmsi-imarə,
Heyf   ki,  vida eləyirəm  ba dili-parə!
Əfsus,  sana  yol   tapa  bilməm  ki,  dübarə,
İranlılar,  altmış  neçə   oğlan  sizin  olsun!
İstəklilərimdən  də Rəhim  xan  sizin  olsun!..

Şair   Mirzə Əli Möcüz  Şəbüstəri  də  deyirdi:

Rəhim xan xahdır əhli-Şütürban, həm Səməd xan xah,
Donub onlar da misli-buzi-novdan, ey müsəlmanlar!..

 Ailəsi  
Rəhim  xanın   Şücailəşkər,  Əli  xan,  Nüsrətulla  xan, Həbibulla  xan,  İzzətulla  xan,  Firuz  xan  və  Cəfər  xan  adlı  oğulları  vardı.
 Həmçinin bax 
Qaradağ vilayəti
 Çələbiyanlı eli

Mənbə
















 İstinadlar 

Kateqoriya:Qaradağda doğulanlar
Kateqoriya:Cənubi Azərbaycan tarixi
Kateqoriya:İran Məşrutə inqilabı
Kateqoriya:Çələbiyanlılar
Kateqoriya:İran Məşrutə inqilabının əleyhdarları
Kateqoriya:İran azərbaycanlısı siyasətçilər