Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbası

Ərəb yazılı Azərbaycan əlifbası, tarixi adı Türk əlifbası (,  alefbâ-i torkî), eləcə də Əbcəd (), Azərbaycan Respublikasında rəsmi adı - Əski əlifba — Azərbaycan dilində yazmaq üçün ərəb əlifbasının əsasında qurulmuş və inkişaf olmuş əlifba. Sağdan sola yazılan bu əlifba X əsrdən 1929-cu ildə SSRİ hökuməti tərəfindən ləğv edilənə kimi Şimali Azərbaycanda, və indiyənə kimi Güney Azərbaycanda işlənilir. Bu əlifbanı Əfqanıstan qızılbaşları, İraq türkmanları və Suriya türkmanları da işlədir.
200px|thumb|right|Rəsulzadənin qolu
200px|thumb|right|Qövsi Təbrizinin şeiri. Ərəb yazı sistemi ilə Azərbaycan dilində yazılmışdır.

 Əlifba 
Bu əlifba ərəb əlifbası əsasında qurulsa da, bir çox fərqləri var, Türk dilləri üçün əlavə olunan hərflər movcuddur: ŋəf ݣ [ŋ], gəf گ (G), çe ﭺ (Ç), pə پ (P), və jey ژ (J). Buna əlavə, hərf sıralamasında da Azərbaycan əlifbasında vov (و), hə (ه), yə (ی) gedir, halbuki original ərəbcə əlifba hə, vov, yə ilə bitir. vizual çətinliyi aradan qaldırmaq məqsədi ilə bəzi xəttlərdə ənənəvi ərəb Kəf hərfi üçün ك yox ک hərfi işlədilir. Azərbaycan tarixi yazılarında bir çox xəttlər görünür. Şeiriyyatda ən geniş işlənən və rəsmi sayılan xətt XIV əsrdə azərbaycanlı xəttat Mir Əli Təbrizi tərəfindən yeridilmiş Nəstəliq xəttidir ()S. Brent Plate, «Religion, art, and visual culture: a cross-cultural reader», Palgrave Macmillan, 2002. pg 93:"precision of tradition still allows for creativity, and there is a telling story of a famous Persian calligrapher, Mir Ali Tabrizi (died c. 1420 CE), ". Tarixdə başqa bilinən xəttlər: təliq, şikəstə, süls, reyhani, divani, ruqə, mühəqqiq, touqi və başqalarıdır. Düz xəttlərdən də istifafə olunurdu. Elmi yazıları Nəsx xətti () ilə yazılırdı və sonra öz sadəliyi, rahat oxunuşu və rəvan yazılışına görə rəsmi sənədlərdə də yer aldı.Mətnşünaslıq. Bakı, «Tural-Ə Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi», 2001, 15,7 ç.v. Sağdan sola yazıldığına görə yazanın əli sonrakı hissəni tutmur və buna əlin yerini dəyişdirməsi gec-gec olduğuna görə yazan daha gec yorulur. Bu yazı növü hətta Stenoqrafiyadan da tez yazılır və buna bəzi xəttlər daha da çox kömək edir. Həcminə görə bu əlifba ilə yazılanlar başqa əlifbalar ilə müqaisədə çox az yer tutur.

HərfSondaOrtadaBaşdaAdıLatınŞərhﺎﺍəlifa, ə, iSöz əvvəlində bildiyimiz A səsi məddə hərəkəli əlif ilə yazılır (آ): آلتی altı;
sözün ortasında əlif ا uzun A səsini daşıyır (bildiyimiz a: və ya ā);
söz səssiz samit ilə başlayarsa, məsələn, Sin ilə (س) özündə sait səs daşımazsa, bu halda onun əvvəlinə İ səsini verən əlif hərfini yazmaq şərtdir: اسپرت [ispirt] — «spirt», استکان [istəkan] — «stəkan»,  اشتات [iştat] — «ştat»ﺐﺒﺑbəbçox zaman پ (pe) hərfini də əvəz edir, bu səbəbdən indi də sözün əvvəlində P ilə tələffüz olunan sözlər B ilə yazıla bilər (پچاق - بچاق bıçaq, پِشِرمَك - بِشِرمَك bişirmək, بیت bit və s.)ﭗﭙﭘpəpﺖﺘﺗtətﺚﺜﺛṡəsərəb və başqa alınma sözlərdəﺞﺠﺟcimcçox zaman چ (çe) hərfini də əvəz edir, bunun səbəbi چ hərfinin ج hərfindən yaranmasıdır, və məs buna görə indiki latın əlifbasında Cim «C» kimi Çe də «Ç» kimi yazılır
indiki əlifbada dz ilə yazılan sözlər də bu hərflə yazılır: نِنجا [nincə] Nindza, جودو Cüdo, قامی‌قاجه [qami-qace] Kamikadzeﭻﭽﭼçeçənənəvi Azərbaycan tələffüzündə səsi fərqlənə bilər [tʃ~tɕ~ʈʂ~ts], bu hərf həm Ç həm də TS səslərini əvəz edirdi, məsələn Avropa və Slavyan dillərindən gələn TS ilə sözlər Çe ilə yazılırdı: قرالیچه  qırālîçə («kraliça», Balkan Slavyancası Кралица), چاریچه çārîça («çariça» rusca Царица), نمچه nemçə («Alman dövləti və milləti», slavyanca Немцы Niemcy), چیچرون‎ Çîçirōn («Siseron»)ﺢﺤﺣhahﺦﺨﺧxıxﺪﺩdəldbəzən T kimi də tələffüz olunur, əsasən sözün sonunda (dalınca sait səs olmasa)ﺬﺫzəlzﺮﺭreyrﺰﺯzeyzﮋﮊjeyjfars, fransız və başqa alınma sözlərdə işlənilir, amma sovet dövründən bir çox sözlərədə J hərfi G hərfi ilə əvəz olunur, məsələn «orijinal» oldu «original» (rus dilindəki kimi) və s.
qeyd etmək olar J səsi əsl Azərbaycan (türk) sözlərində işlənilir, lakin Cim (ج) hərfi ilə yazılır, məsələn Cim hərfindən sonra D, B kimi səslər tələffüz olunarsaﺲﺴﺳsinsﺶﺸﺷşinşﺺﺼﺻsadsﺾﻀﺿzadzﻂﻄﻃtatbu hərf qalın T və qalın D kimi səslənə bilər; bəzi türklər sözü T ilə başqaları D ilə sözü deyən hallara yatımlı olur, məsələn طاغ və طاش sözlərini tağ və taş eyni zamanda da daş və dağ kimi demək olar, lakin əbcədin son əsrləri ümumi türk yox, «sırf Azərbaycan» Dəl (د) ilə yazılışları qeyd olunur: داغ və داش. Bəzi mənbələrə görə bu hərf T və D səslərin ortasında olan bir səsdirﻆﻈﻇzazﻊﻌﻋəynə, e, ö, ü, utarixən daha çox ərəb sözlərində işlənilirdiﻎﻐﻏğaynğindiki rəsmi Azərbaycan latın əlifbası qaydalarına görə söz «ğ» hərfi ilə başlaya bilməz, amma əbcəddə belə sözlər çoxdur: غول [ğul] (قول qul (kölə) sözündən anlamca fərqlənir, bu sözləri ayırmaq üçün latın əlifbasına keçəndən ğul anlamında olan qul sözünü qulyabanı olaraq yazırlar), غلبه‌لق [ğalabalıq] («basabas, qələbəlik»), غازی [ğazi] («qazi»); ayrıca, Avropa dillərindən arxa sıra saitlər ilə G və Ruscadan Г hərfli gələn sözlərdə latın əlifbasındakı kimi Q yox غ (Ğ) yazılırdı: Qoqol غوغول (Ğoğol), Qəzet غزته (Ğəzetə), Qubernator غوبرناطور (Ğubirnatur), Qaz maddəsi غاز (Ğaz)ﻒﻔﻓfeyfﻖﻘﻗqafqQ hərfi; indiki latın əlifbasında alınma Avropa və Rus sözləri üçün qalın K ilə işlənən sözlərdə Qaf yazılırdı: قرال qırāl - kral, قوره Qōre - Koreya, قانفیت qānfît - konfetـکـﻜﻛkəfk (g, y, nq, ng, nğ, n, ğ)çox zaman گ (gəf) və ݣ (ŋəf) hərflərini də əvəz edir, bunun səbəbi onların ک hərfindən yaranmasıdır;
bəzi hallarda Y kimi də tələffüz olunur بک bəy, دوكى düyü, ایكرمی iyirmi, اگری əyri, ایگنه iynə, اگلنجه əyləncə; indiki Azərbaycan dilində sözün hallandırmalarında K ilə bitərsə Y ilə əvəz olunur (اشیكه - اشیك eşik - eşiyə, برلكی - برلك birlik - birliyi və s.), əbcəddə isə bu hallarda da ک yazılır (sözün kökünün yazılışı dəyişmir);
bu hərfin ك və kimi variantları da var;ـﮓـﮕﮔgəfgـݣـݣـŋəfnq, ng, nğ, n, ğbu hərf Türk-Altay mənşəli sözlərdə işlənilir, məsələn: دݣز dəŋiz - dəniz, مݣا maŋa - mənə, داݣ dāŋ - dan (sübh);
bu hərfi farscada işlənən نگ (ng) ilə eyniləşdirmək olmaz, məsələn: زنگ zəng, جنگ cəng və s.;

bu hərf tarixi yazılarda çox vaxt da گ ilə qarışdırılır, bunun səbəbi fars əlifbasında ŋəf hərfinin olmaması ola bilər;

ŋ hərfi 1928-1939-cu illərdə latın əlifbasında da işlənirdi, lakin kirill əlifbasında bu hərf artıq yox idiﻞﻠﻟləmlləm hərfi bəzi hallarda çox səsi əvəz edir, məsələn, ədəbi dildə -lar/-lər kimi yazılan və tələffüzdə olan lar, lər, dar, dər, tar, tər, nar, nər, rar, rər cəm şəkilçiləri sadəcə bir cür لر kimi yazılır. Bu halı ərəbcə olan «Əl-» şəkilçisi ilə müqaisə eləmək olar, çünki Əl- şəkilçisi 14 cür deyilə bilərﻢﻤﻣmimmﻦﻨﻧnunnﻮﻭvovu, o, ü, ö, vbu hərf o, ö, u, ü, v səslirini bildir, lakin səsi konkret bildirmək üçün hərəkələr yazılır: ۋ ۆ وُ ؤ وٓ belə nadir hallarda yazılır, ancaq iki oxşar sözü ayırmaq üçün, məsələn بوُز‎ (buz) və بوٓز‎ (boz) ya گۆز (güz) və گؤز (göz). Söz Vov ﻭ hərfi ilə başlasa ancaq samit V səsini daşıyır, onun sözün əvvəlində saitə dönməsi üçün əvvəlində Əlif yazılır — او, məsələn, اوغلان (oğlan); Ol və Öl sözləri اول yazılırdı, məsələn سنݣ اوغلین اولدی cümləsi həm "sənin oğlun oldu" həm "sənin oğlun öldü" kimi ola bilərdi, amma bunları dəqiqləşdirmək üçün bu cür yazılır: اوٓل ol, اؤل öl;
indiki latıncada ov, öv, uv və başka iki ﻭ tipli hərflər iki dəfə yazılır, lakin əbcəddə bir dənə ﻭ yazılır: dovşan طوشان, rövşən روشَن

dodaq uyumluğuna görə bəzi hallarda ı, i kimi deyilir: قارپوز qārpūz [qarpız], باکو Bāku [bakı], صابون sābūn [sabın]ﻪﻬﻫhəh, a, əsözün ortasında və başında h, sonunda isə ahəng qanununa görə fərqlənə bilər: a və ya ə olur, məsələn, قره qara, گنجه Gəncə;
Sait ە (U+06D5) və samit ه (U+0647) eyni görsənsə də kompüter bunları yazıda fərqli sayır: bunun səbəbi sait ە hərfinin özündən sonra başqa hərflə birləşməməsidir (قَرەسی qarası), samit ه isə sözün ortasında ـہـ (لہستان Lehistan) və ـهـ</big> (جهنم‎ cəhənnəm) şəkillərində birləşir;

sait ە hərfinin ـہ variantı da var, məs.  ننہ - ننه nənə ﻰﻴﻳyəy, i, ı, ebu hərf y, i (həmçinin [i:]), ı, e, səslərini bildir, lakin səsi konkret bildirmək üçün hərəkələr yazılır: ي (y), ی (i), ؽ (ı), ئ (e), amma praktiki olaraq hərəkələr ilə demək olar ki yazılmır. Söz ‍ ی‎ ilə başlasa, ancaq samit Y səsini daşıyır, onun sözün əvvəlində saitə dönməsi üçün əvvəlində Əlif yazılır — ‍ ای, məsələn, ‍ ایلان (ilan);
dodaq uyumluğuna görə bəzi hallarda u, ü kimi deyilir: اوغلی oğlı [oğlu], تُرکچی türkçî [türkçü], قوطی qūtı [qutu]

 Xüsusiyyətləri 
 Bu əlifbada qədimi türk Orxon əlifbasındakı kimi ahəng qanunu çox geniş işlənilir və saitlərin deyilişi çox zaman samitlərdən aslıdır. Məsələn, ön sıra saitləri (i, e, ə, ö, ü) ilə T səsi ت kimi, S səsi س kimi yazılır və arxa sıra saitləri (a, ı, o, u) ilə isə T və D səsləri ط kimi, S səsi ص kimi: طاش daş, سومک sevmək, صو su, سود süd, طورمق durmaq. İncə samitlər ilə Ə, E, İ, Ö, Ü, qalın samitlər ilə isə A, I, O, U səsləri işlənilir (alınma sözlər istisna olmaqla. Lakin onların çoxusu da bu qaydaya uyğunlaşır)
Samitlərin incəliyi və qalınlığı Səs  t   d  s  z  k/q  g/ğ  '  h İncə tayı  ت     س   ک  گ  ء  ه Fərqsiz   د  ث  ز ذ     Qalın tayı  ط  ط ض  ص  ظ ض  ق  غ  ع  ح
Bu qayda ərəb sözlərinə aid deyil. Ayrıca, dəqiq orfoqrafiya olmadığına görə bu qaydadan keçən müəliflər də çoxdur, odur ki hətta əsl türk sözlərinin yazışıların variantlarında س və ت hərflərini qalın sözlərdə də işlətməsinə rast gəlmək olar, lakin bəzi hallarda bu sözün kökünün qorunması ilə bağlıdır, məsələn, تَݣری tanrı əvvəlcə tenri kimi deyilib, deyilişi dəyişsə də yazılışı dəyişməyib və sözün kökü qorunur
 Saitlər qısa və uzun olur. Qısalar ya yazılmır ya da ki istəyə görə hərəkə kimi yazılır:
Hərəkəüstün ()əsrə ()ötrə ()Uzun qarşılığıایوUzun səs Azərbaycan latın əlifbasının tələffüzündə adətən : işarəsi ilə göstərilir, məsələn, kafir [ka:fir] كافِر, burada A uzun olduğuna görə hərf kimi yazılır və İ qısa olduğuna görə hərəkə kimi yazılır. Ayrıca, səsin uzunluğuna baxmayaraq saitlər sözün əvvəlində və sonunda həməşə hərf kimi yazılır (اقربا əqrəbə, اوزاق uzaq, ايتى iti). Saitlərin fərqi:
+LatınƏbcədHərf(lər)HərəkəQeyd (sözün başında, ortasında, sonunda yazılışı fərqlənir)Aە ا آ xətt üstdəBaşında: آ (Əlif-Məddə) kimi yazılır. Əlif (ا) kimi yazmaq olar, lakin bu halda sözün özünü yaxşı bilməyən adam bu əlifi İ və Ə və ya E kimi oxuya bilər Ortasında: Uzun ya da vurğulu A səsi Əlif (ا) kimi, və qısa A səsi ondan əvvəl gələn samit hərfin üstündən xətt olaraq yazılır. Mürəkkəb, şəkilçili və s. sözlərdə sözün kökü A ilə qurtararsa Hə (ە) ilə yazılır Sonunda: çox hallarda hə (ە) kimi yazılır, lakin bəzi sözlərdə, istisnalarda, və yeni gələn (alınma) bütün sözlərdə Əlif (ا) kimi yazılır. Ata آنا Ana آتا baba بابا kimi çox "sadə" sözlərin sonunda Əlif (ا) yazılır, amma daha "ədəbi" sayılan sözlərdə hə (ه) yazılır (bunun səbəbi Təbriz ləhcəsi ola bilər): قَره qara, amma misal üçün, alma sözü fərqli müəliflər ya آلمه kimi ya آلما kimi yazır. Daha "azad" və "sadə" sayılan türk dillərində əlif yazırlarEع ە ای أی xətt altdaBaşında: Əlif və Yə biləşməsi (ای) kimi yazılır, lakin bu hallarda sözü tanımayan adam üçün İ hərfi ilə qarışdırıla bilər — qarışdırmamaq üçün أی (Əlif-Həmzə və Yə birləşməsi) kimi yazmaq olarOrtasında: Uzun ya da vurğulu E səsi Yə (ی) kimi, və qısa E səsi ondan əvvəl gələn samit hərfin altında xətt olaraq yazılır . Bilməyən adam üçün istəyə görə İ hərfi ilə qarışdırmamaq üçün uzun E hərfini ئ kimi yazmaq olaq. 1926-1928-ci illərdə bəzi müəliflər E səsi üçün ە hərfi yazırdılar, lakin bu hərf özündən sonra birləşmədiyinə görə və sözlərin kəsilməsinə görə yazılışı daha da çətinləşdirdi və buna görə geniş yayılmadıSonunda:  Azərbaycan dilində E ilə qurtaran sözlər istisnalardır, məsələn, mane (مانع) və mövqe (موقع) sözləri Əyn (ع) hərfi ilə qurtarırƏە ع ا xətt üstdəBaşında: Əlif (ا) kimi yazılır, lakin bu halda sözün özünü yaxşı bilməyən adam bu əlifi İ və ya A kimi oxuya bilər, bunun qarşısını almaq üçün əlifin üstündən xətt qoymaq olar (اَ amma bu halda əlif-məddə olan آ ilə qarışdırmaq olmaz). Bir çox sözlərdə (əsasən ərəb mənşəli) əyn (ع) ilə yazılırOrtasında: Uzun və ya vurğulu Ə səsi Əlif (ا) kimi, və qısa Ə səsi ondan əvvəl gələn samit hərfin üstündən xətt olaraq yazılır. Mürəkkəb, şəkilçili və s. sözlərdə sözün kökü Ə ilə qurtararsa hə (ە) ilə yazılırSonunda: çox hallarda Hə (ە) kimi yazılırI İای ا ی  xətt altdaBaşında: Əlif və Yə biləşməsi (ای) kimi yazılır. İstansa, ispirt, istəkan, İskəndər və s. bənzər sözlərdə sadəcə Əlif (ا) kimi yazılırOrtasında: Uzun və ya vurğulu I / İ səsi Yə (ی) kimi, və qısa I / İ səsi ondan əvvəl gələn samit hərfin altında xətt olaraq yazılır Sonunda:  Yə hərfi (ی) yazılır. I/İ hərfləri yuxarıda qeyd edilən kimi sözün incəliyi və qalınlığı ilə seçilir (qalın və ya incə samitlər)O Ö U Üاو ا و  ötrəBaşında: Əlif və Vov biləşməsi (او) kimi yazılır. İstisna olaraq, üsul, üstürlab, ümid və s. bənzər sözlərdə sadəcə Əlif (ا) kimi yazılırOrtasında: Uzun və ya vurğulu O/Ö/U/Ü səsləri Vov (و) kimi, və qısa O/Ö/U/Ü səsləri ondan əvvəl gələn samit hərfin yuxarısında Ötrə yazılır . O/Ö, U/Ü hərfləri yuxarıda qeyd edilən kimi sözün incəliyi və qalınlığı ilə seçilir (qalın və ya incə samitlər). Ayrıca, O/Ö və Ü/Ü fərqi Azərbaycan dilinin xüsusiyyəti ilə bağlıdır: birinci hecada adətən O/Ö ikinci hecada isə adətən U/Ü olur (əksinə olmur): qoyun, doqquz, kömür və s. (o~u)Sonunda:  Vov hərfi (و) yazılır, amma çox vaxtı I/İ hərfi olaraq (ی) kimi yazılır və U/Ü kimi tələffüz olunur
 Bütün hərflər bitişik yazılır, 7 ay hərfi istisnadır: əlif (ﺍ), dəl (ﺩ), zəl (ﺫ), rey (ﺭ), zey (ﺯ), je (ژ) və vov (و). Yəni, 7 hərfin biri sözün ortasında yazılarsa, söz kəsilmiş kimi görsənir və bu qeyri-estetik görünür, Mirzə Fətəli Axundov latın əlifbasına keçmə təbliğatında bu arqumenti işlətmişdir

 Mürəkkəb sözlərdə (şəhər adları, istilahlar da daxil) sözün hər kökü ayrı yazılır: طاش کند (Daşkənd), قره باغ (Qarabağ)

 Samit ilə başlayan şəkilçilər (məsələn, چی لق لر – lar/lər, lıq/luq, çı/çi/çu/çü) ayrı yazılırdı, əkshalda 2 samitin arasında sait səs olmalı idi, bu qayda əski uyğur əlifbasında da var idi.https://islamansiklopedisi.org.tr/elifba  Uygur imlâ düzeninin devam ettirildiğini ortaya koyan başka bir kanıt da -lar, -lık, -çı gibi eklerin genellikle ait oldukları kelimeye bitiştirilmeyip ayrı yazılmasıdır. Lakin getdikcə bu qayda demək olar ki yoxa çıxdı

 Ərəb dilindən olan tə-i mərbutə hərfi ة işlənmir və hətta alınma sözlərdə sadə Tə ilə ت əvəz olunur: امانت əmanət ()

 ث (sə), ع (əyn), ض (zad), ظ (za) ərəb dildən alınmalarda işlənilir: مثال misal, عالم aləm, ضرر zərar, ظفر zəfər

 Qoşa samit iki cür yazılır: sadə sözün özündədirsə samitin üstünə Şəddə hərəkəsi qoşulur, amma şəkilçi əlavə olunursa onda samitin ikisi də yazılır: صـقّاللی saqqallı sözündə bu iki qayda var: sözün kökü صـقّال (saqqal) + لی şəkilçisi. Şəddə başqa hərəkələr kimi çox vaxtı yazılmır

 Bu yazı növünü rəsmi standardı və idari orqanı olmadığına görə bəzi sözlərin yazılışı fərqlənə bilər, söhbət əsasən saitlərdən gedir – əlifbada getdikcə (XX-ci əsrdən) yazılı saitlərin işlənməsi çoxalır: تورک ۔ ترک türk, بير ۔ بر bir, قاسیرقا ۔ قسرقو [qasırqa] ("qasırğa"); XX-ci əsrdən alınma sözlərində çox halda səslərin hamısı yazılır: ژیمناستیک jimnastik (Gimnastika), بیگودی biqudi,  بوروکراسی bürokrasi (bürokratiya), lakin Ərəb yazılı yeni Uyğur əlifbasından fərqli olaraq bütün saitlərin yazılması məcburi deyil

 نب [nb] birləşməsi «mb» kimi deyilir: انبه ənbə [əmbə] (Manqo), كلنبو‎ Kalanbu [kalambu] (Kolombo), زنبق zanbaq [zambax]

سحـ ضحـ عجـ فخـ

فی لجـ لمحـ یحـ

Bu hərf birləşmələrini çox kompüter şriftləri və keçmişdə işlənən çap maşınları dəstəkləmirdi, odur ki bu birləşmələrə daha çox əlyazmalarda rast gəlmək olar. Nəsx xəttinin Əmiri yazma nümunəsi
+BirləşmələrBirləşməBaşdaOrtadaSondaAdıLatınSöz (Latın)Söz (Əbcəd)ﻻﻼﻼﻻlaməliflalaləلالهاللهAllahAllah, -llah (-ullah, -üllah, -ıllah, -illah)Abdullah (Əbd Allah)عبد اللهMəhəmmədMuhəmməd (Məhamməd, Məmməd)Məhəmməd Əli

 Şəkilçilər 
+ŞəkilçiLatın qarşılığıMisalلر -lar -lərبلودلر buludlar, ئولی‌لر ölülər لقلک -lıq -luq -lik -lükگمراهلق gumrahlıq, اوتلق otluq, ایشسزلک işsizlik, گُل‌لک güllükچی -çı -çu -çi -çüیلزیچی yazıçı, آوچی ovçu, اکینچی‎ əkinçi, سودچی südçüیجی -ıcı (-yıcı) -ucu (-yucu) -ici (-yici) -ücü (yücü)آپاریجی aparıcı, باشلایجی başlayıcı, کسیجی kəsici, ییجی yeyici, یوریجی yorucu, اویویجی uyucu (uyuyucu), اوزیجی üzücü, بورویجی bürüyücüسز -sız -suz -siz -süzعقلسز ağılsız, یولسز yolsuz, دیشسز dişsiz, کوݣولسز könülsüzمی -mı -mu -mi -müوارمی varmı? یوقمی yoxmu? ایولیسنمی evlisənmi, گتوردݣمی götürdünmü? (gətirdinmi?)جه -ca -cəمسلمانجه müsəlmanca, ترکجه türkcəش -ış -uş -iş -üşآلش alış, اوترش oturuş, ویرش veriş, گولش gülüşیش -yış -yuş -yiş -yüşآرايِش arayış, اوٓقويش oxuyuş, ايستيش istəyiş, يورويش yürüyüşمقمک -maq -məkاولمق olmaq, ئولمک ölmək مه -ma -məیومه yumá, طولمه dolmá, بولمه bölmə́ما -ma -məیوما yúma! سوکنما söykə́nmə!ايله (اینن)ilə (-la, -lə)جعفر ايله نور الدين‎  Cəfər ilə Nurəddinوvə (&)لیلی و مجنون Leyli və Məcnunکهki [kı ku ki kü]اولمادی که olmadı ki, وور که vur ki, دیدی که dedi ki, گوردی که gördü kiدرdırdurdirdürعیب در ayıbdır, اوجوز در ucuzdur, بو پچاق ایتی در bu bıçaq itidir, او آدَم تُرك در o adam türkdür

 Hallar 
HalŞəkilçiLatın qarşılığıMisalYiyəlikݣ -ın -un -in -ünآذربایجانݣ Azərbaycanın, ناپولیونݣ Napoleonun, منزلݣ mənzilin, یولݣ yolun, گونݣ gününنݣ -nın -nun -nin -nünمولانݣ mollanın, اونݣ onun, روزنامه‌نݣ ruznamənin اوزینݣ özününYönlükہ -a -əقازاغہ Qazaxa, مکتبہ məktəbəیہ -ya -yəآطه‌یہ adaya, میشه‌یہ meşəyəTəsirlikی -ı -u -i -üبالقی balığı, پولی pulu, کیمی kimi, اوکوزی öküzüنی -nı -nu -ni -nüقپونی qapını, قُیونی quyunu, دَری‌نی dərini, اُتینی ütünüYerlikده -da -dəآمریقاده Amerikada, گوکده göydəÇıxışlıqدن -dan -dənهارادن haradan, تبریزدن‎ Təbrizdən, غافلدن qəfildən

 Mənsubiyyət 
ŞəxsŞəkilçiLatın qarşılığıMisalMənimم -m, -ım, -um, -im, -ümعموم əmim, قزم qızım, قولم qolum, بلم belim, گوزم gözüm, آتام atam, قوریم qurum, یکه‌م yekəm, سوریم sürüm Bizimمز -mız, -miz, -muz, -müz, -ımız, -umuz, -imiz, -ümüzعمومز əmimiz, قزمز qızımız, قولمز qolumuz, بلمز belimiz, گوزمز gözümüz, آتامز atamız, قوریمز qurumuz, یکه‌مز yekəmiz, سوریمز sürümüz Səninݣ -n, -ın, -un, -in, -ünعموݣ əmin, قزݣ qızın, قولݣ qolun, بلݣ belin, گوزݣ gözün, آتاڭ atan, قوریڭ qurun, یکه‌ڭ yekən, سوریڭ sürünSizinڭز -nız, -niz, -nuz, -nüz, -ınız, -unuz, -iniz, -ünüzعموڭز əminiz, قزڭز qızınız, قولڭز qolunuz, بلڭز beliniz, گوزڭز gözünüz, آتاڭز atanız, قوریڭز qurunuz, یکه‌ڭز yekəniz, سوریڭز sürünüzOnunی (سی) -ı, sı, -u, -su, -i, -si, -ü, -süعموسی əmisi, قزی qızı, قولی qolu, بلی beli, گوزی gözü, آتاسی atası, قوریسی qurusu, یکه‌سی yekəsi, سوریسی sürüsüOnlarınلری -ları, -ləriعمولری əmiləri, قزلری qızları, قول‌لری qolları, بل‌لری belləri, گوزلری gözləri, آتالری ataları, قوریلری quruları, یکه‌لری yekələri, سوریلری sürüləri

 Sayılar 
VIII əsrdən bu əlifbada onluq mövqeli say sistemi işlənilir. Bu Azərbaycan rəqəmləri Şərqi Ərəb rəqəmlərin inkişaf edilmiş bir formasıdır — 4, 5 və 6 (, ) fərqlənir, eyni belələri İranda, Əfqanıstan, Pakistanda da rəsmi rəqəm sistemidir, tarixən Mərkəzi Asiyada (İndiki Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Tacikistan) da işlənirdi.
Hərflərdən fərqli olaraq bu rəqəmlər eyni latın yazısındakı kimi soldan sağa yazılır – kiçik ədəd sağda, böyük ədəd isə solda, məsələn milyon belə yazılır ۱۰۰۰۰۰۰. Ədədlərin sütunları adətən elə düzülür ki, onluq nöqtələr düzlənsin. Mənfi rəqəmi bildirən işarət rəqəmin sağında yazılır, məsələn, ٣− (−3). Quraşdırılmış kəsrlər, qərbdə olduğu kimi, kəsrin kəsik işarəsinin solunda, məxrəc isə sağda olmaqla yazılır, məsələn ٢/٧ (2⁄7) yeddidən iki


Standart 0  1  2  3  4 5  6  7  8  9 Azərbaycan ۰  ۱  ۲  ۳  ۴ ۵  ۶  ۷  ۸  ۹Əbcəd, XX-ci əsrصفربيرايکیاوچدورتبيشآلتیيدیسکزدوقوز Əbcəd, tarixi بر درت بش طقوزƏbcəd, hərəkəliبِردُرتيِدّیسَکِّزطُقّوز Latın sıfır  bir  iki  üç  dört beş  altı  yeddi  səkkiz   doqquz

 Başqa işarətlər 

ـhərfin uzadılması üçün işlənilir (biir ikii üüç بــــر ایكـــى ئــــوچ)nöqtəni əvəz edir  vergül  tarix ayırıcısı  sual işarəti  nöqtə vergül  üç nöqtə  faiz (yüzdə) işarəti  promille (mində) işarətişeir sətri işarətimisrabeşgül ulduzmötərizə"sənə" ("il") sözü, bu sözün üstündə ilin tarixi yazılır   riyal pul vəsaitinin işarəti  tümən işarətinin ت hərfindəki nöqtələr şaqulidir ؔ   işarəti Təxəllüsün üstündə yazılır, məsələn, ؔفضولی FizuliBissim-Allah-ər-Rahmən-ər-Rəhim

 Ayrı Türkcələr ilə fərqi 
Tarixi Azərbaycan yazılarında başqa tarixi türk yazılarından bəzi fərqləri var, tarixi baxımdan XV-XX əsrlər arası şərti olaraq 3 yazılı dil var idi: Qərb Türkcəsi (Osmanlı, Azərbaycan, İran, bütün Yaxın Şərq), Edil Türkcəsi (Volqa çayı yanı, əsasən Tatarca, Sibirə qədər) və Çağatay Türkcəsi (Orta və Cənubi Asya). Bu üç yazılı dillər bəzi bölgələrdə qarışır, məsələn, Qırım və Şimali Qafqaz bölgələrində Qərb Türkcəsi və Edil Türkcəsi, Sibirdə Edil Türkcəsi və Çağatay Türkcəsi, İranda isə Qərb Türkcəsi və Çağatay Türkcəsi tərsirləri bir-birinə qarışılır
 Osmanlı əlifbasında ۴۵۶ (456) rəqəmləri üçün eyni ərəbcədəki kimi ٤٥٦ işlənilir, Çağatay əlifbasında isə bəzən ۵ rəqəmi yerinə ل işlənilir
 Çağatay əlifbasına baxaraq Azərbaycan əlifbasında orfoqrafiya qaydaları çoxdur və daha klassikdir, məsələn, çağatayca çoxluq şəkilçisi لار yazılarkən Azərbaycanca لر yazılır, və ümumiyyətlə Çağatay yazılarında daha çox gödək saitlər belə hərf kimi yazılırdı və bu, böyük ehtimal yeni Uyğur əlifbasının konsonant-vokalik (alfabetik) olmasının səbəbi oldu
 Çağatay əlifbasında qalın-incə samitlər fərqi azdır və bəzi hərflər heç işlənilmir. Azərbaycanca "su" sözü صو yazılarkən, Çağatayca سو yazılır və, ümmumiyətlə, ص ط hərfləri heç işlənilmir (ərəb sözləri istisna olmaqla)
 Çağatayca (Azərbaycancaya baxanda) daha çox  (nəf) yerinə  (nun-gəf) işlənilir

 Şəxsi adlar 

 Xarici adlar Azərbaycan əbcəd qaydalarına uyğun yazılır: Vilyam Şekspir – ویلیام شیقسپیر, Aleksandr Puşkin — الکساندر پوشکین», Yoşihito — یوشیہیطو və s.
 Ad ərəb yazısı işlədən əlifba əsasında yazılmışsa (fars, urdu, osmanlı və s.), tələffüzü öz-özünə Azərbaycan tələffüzünə keçir: محمد adının orijinal ərəbcə tələffüzü "Muhəmməd"-dir, amma eyni yazılışına görə bu ad Azərbaycan tələffüzünə görə "Məhəmməd" kimi tələffüz olunur, عمر "U'mər" – Ömər,  رضا "Reza" – Rza və s.
 XIX-XX əsrlərdə çoxalan soyad sonunda olan «-ov», «-yev» şəkilçiləri يوف ,وف kimi yazılır: Tağıyev  تقى‌يوف (Təqiyof [Təqiyif], Taqıyof [Taqıyıf]), Əsgərov عسکروف (Əskərof). Beləliklə bu şəkilçilər dodaq uyumluğuna görə: (y)ıf, (y)if, (y)of, (y)öf kimi tələffüz olunur.

 Tarixi 
 Başlanğıcı 

 Ərəb əlifbası 
Ərəb əlifbasının özü Nəbati əlifbasından inkişaf olunmuşdur, lakin yaradıldığı tarixdə (VI əsr) yenə də qeyri-ərəb yazıları üçün çox primitiv idi və güclü islahatlara ehtiyacı var idi, məsələn  hərfi həm X, həm H, həm də C kimi oxuna bilərdi – bu fərqi ərəblər seçə bilirdi, amma Xilafət fərqli millətlərlə dolu böyük coğrafiyaya yayıldığına görə əlifbaya ilk dəyişiklər yeridildi və hərfləri seçmək üçün hərflərin üstünə və ya altına nöqtələr əlavə olundu (د d, ذ z; ح h ج c və s.). Bu nöqtələri istifadə edən ilk sağ qalan sənəd də 643-cü il aprel tarixli sağ qalmış ərəb papirusudur (PERF 558), bu ərəb əlifbasının ilk islahatı oldu. VI əsrin ikinci yarısından başlayaraq sait işarələri və həmzələr əlavə edilmişdir. Əvvəlcə bu, ənənəvi hesablamalara görə, İraqın Əməvi valisi Həccac ibn Yusuf tərəfindən tapşırıldığı deyilən qırmızı nöqtələr sistemindən istifadə etməklə həyata keçirilirdi: hərfin yuxarısındada nöqtə = a, aşağıda nöqtə = i, xətt üzərində nöqtə = u. Ancaq bu, çətin idi və hərfləri fərqləndirən nöqtələrlə asanlıqla qarışdırılırdı, buna görə də təxminən 100 il sonra müasir sistem qəbul edildi. Sistem təxminən 786-cı ildə Xəlil ibn Əhməd əl-Fərəhidi tərəfindən tamamlandı və saitləri seçmək üçün hərəkələr və həmzə əlavə olundu - artıq A İ və U səsləri və başqa hərflər qarışdırılmırdı (hərəkəsiz كتب KTB sözü həm kətəbə, həm kütibə, həm kütüb kimi oxuna bilərdi, sonra hərəkəli belə fərqlənirdi كُتُب كَتِبَ كَتَبَ). Daha sonra isə yeni xəttlər yeridildi (ən birincisi Kufi xətti), əlifbada hərflər sıralaması dəyişdi (bənzər hərflər yan-yana yerləşdirildi), yeni hərf birləşmələri (luqaturlar) kəşf olunurdu.

 Əcəmi əlifbalar 
Başqa xalqlar üçün uyğunlaşmış ərəb əlifbalarına ərəblər Əcəmi deyirdi. İslam dinini qəbul etdikdən sonra yerli Türk tayfaları (həmçinin Oğuz türkləri) ərəb əlifbasını işlətməyə başladılar. Hər millət öz keçmiş əlifbalarından yeni ərəb əlifbalarında yazılmasına təsir verirdi, məsələn İranda daha öncə Pəhləvi əlifbası işləndiyinə onlara bənzər Təliq xətti və Şikəstə xətti yaranır, Türküstanda isə daha öncə Qədim Uyğur əlifbası işləndiyinə görə Divani xətti, ayrıca qırma və reyhani xəttlər yaranır, ümumiyəttlə xəttlərin çoxusunu türk xalqları yaradıb.https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01008721227?page=14&rotate=0&theme=white Очерк по истории развития движения нового алфавита и его достижения, 1928 Türk dillərində ilk ərəb əlifbası ilə yazılan kitab XI əsrin Qaraxanlı türkcəsində Mahmud Qaşqarlının Divan Lüğət ət Türk əsəri sayılır, bu kitab hələ ki sırf ərəb hərfləri və qaydaları ilə yazılırdı, bəzi hərflər çatışmırdı, məsələn P yerinə B, G yerinə K və Ç yerinə C yazılırdı, lakin Mahmud Kaşğarlı qayda olaraq sözün ortasında qısa saitləri hərəkə ilə, uzun saitləri isə hərf ilə yazmağın əsasını qoydu. Başqa tanınmış kitab ən geci XIV əsrdə yazılan Kitabi-Dədə Qorqud oldu. XII əsrdən əlifbaya ərəbcədə olmayan 4 hərf qoşuldu: پ Pə, چ Çe, ژ Jey, گ Gəf; fars mənbələrinə görə bu hərfləri Xoca Əbülmal (خواجه ابولمال) adlı bir xəttat əlavə edib.https://books.google.ru/books/about/در_پيرامون_تغيير_خط_فا.html?id=UTMeAAAAIAAJ&redir_esc=y ‏در پيرامون تغيير خط فارسى  Daha sonra isə sırf Türk xalqlarında aid ݣ (ڭ) Ŋəf (sağır nun) hərfi də yazılmağa başladı, bu hərf demək olar ki, ancaq Altay-Türk dil ailəsinə aid sözlərdə istifadə olunur: مڭا (maŋa, "mənə"), سنڭ (səniŋ, "sənin"), سڭا (saŋa, "sənə"), آنڭ (ãnuŋ, "onun"), ميڭ (miŋ, "1000"), دݣز (dəŋiz, "dəniz"), تݣری (taŋrı, "tanrı"), اڭ (əŋ, "ən") və s.
 Azərbaycan əlifbası 

Sırf Azərbaycan (ümumi türk deyil) klassik ədəbiyyatı Monqol yürüşülərindən sonra yaranması qeyd olunur. Tarixən Azərbaycan dili və əlifbası böyük coğrafiyaya yayılmışdır: Xorasandan Anadoluya və Qafqazdan Bağdada qədər. Müasir Azərbaycan dilinin əcdadı sayılan Əcəm türkcəsində yazılan ilk kitablar XIII əsrə aiddir. Beləliklə, ədəbi əsərlərin gəldiyi ilk müəllif XIII əsrin sonu - XIV əsrin əvvəllərində yaşamış Şeyx İzzəddin Həsənoğludur (ؔحَسَنْ اوغْلے) — Həsənoğlunun müasiri, XIV-cü əsrin əvvəllərində Bakı şairi Nəsirin Türki (Azərbaycan) dilində bir şeiri də günümüzə qədər gəlib çatmışdır:

 Sonu 
XVIII əsrdən bəri Rus ziyalıları Qərb dövlətləri ilə dar münasibətlər qurmaq arzusu ilə Rus dilini latın əlifbasına köçürməyə çalışdılar, lakin çox böyük mədəni və tarixi irs bunun qarşısını alırdı, bu səbəblə Ruslar indi öz əlifbalarını deyil, hökmü altında olan xalqların əlifbalarını dəyişmək istədi.Languages in the World: How History, Culture, and Politics Shape Language. Chichester, West Sussex, England: John Wiley & Sons. 2016. s. 110. ISBN 978-1-118-53115-0. OCLC 913573164. Erişim tarihi: 7 Haziran 2017.thumb|M.F. Axundov Əbcəd əlifbası yerinə yeritmək istədiyi yarı latın yarı kirill hərflərdən ibarət əlifba
Rusiya 1828-ci ildə indiki Azərbaycanı tam işğal etdikdən sonra, Azərbaycan dili üçün “İslam” əlifbasının ləğvi layihəsi gündəmə gətirilsə də, məsələ 100 il uzandı. Tanınmış maarif xadimi Sultan Məcid Qənizadə bildirir ki, başqa yazı sisteminə keçmək təbliğatına külli miqdarda vəsait xərclənsə də, bu heç bir nəticə vermirdi: 

Yeni əlifbanın variantlarında biri də həmin Mirzə Fətəli Axundov tərəfindən hazırlanmışdı; XIX əsrin ortalarında Axundov, "İslami əlifbanın tam olaraq rədd olması, Avropa yazı sisteminin qəbul olması və soldan sağa yazmağı" tələb etmişdi. Axundov yeni layihə üzərində işləməsi nəticəsində Avropa sisteminə əsaslanan və 42 simvoldan (32 samit və 10 sait) ibarət yeni əlifba tərtib edir. Yeni layihədə Axundov həm mövcud əlifbada olan bütün hərfləri saxlayıb, həm də mövcud olmayan saitləri əlavə edib. Lakin bu əlifba qəbul edilmədi, Rusiya İmperiyası dağıldığından sonra və azad Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaranmasına görə məsələ dayandırırldı.

1920-ci ildə Rusiya bu dəfə SSRİ şəklində Azərbaycanı yenə işğal edir və məsələni gündəmə salır. Latın əlifbasına keçməyi Cəlil Məmmədquluzadə, Nəriman Nərimanov, Səməd ağa Ağamalıoğlu və başqa Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası ziyalıları dəstəkləyir. 1922-ci ilin mayında latın qrafikasına keçid komitəsi yaradıldı və həmin il də təsdiq olundu, 1925-ci ildə əbcədlə paralel istifadəyə verildi.

1928-ci il iyulun 21-də Azərbaycan SSR Mərkəzi İcra Komitəsi (ЦИК) və Xalq Komissarları Soveti latın qrafikasına keçid haqqında və əbcəd ləğvi barədə qərar qəbul etdi.. Əlifbanı dəyişmə prosesi "təcavüzkar ateizmli" SSRİ hökuməti tərəfindən dini insanların öldürülməsi ilə və dini lağa qoyulması ilə bərabər aparılırdı.

Əbcədin ləğvi yerli camaatın güclü dirənişi ilə üzləşdi — 1928-1932-ci illərdə Azərbaycanın hər yerində yerli əhali tərəfindən latın əlifbası əsasında oxuyub-yazmağı öyrətmək üçün kəndlərə gələn müəllimlərə, komsomolçulara və qadın şöbəsinin fəallarına qarşı zorakılıq halları qeydə alınıb. SSRİ bütün öz hökmü altındakı olan xalqların (100-dən artıq) əlifbalarını ya latın ya kirill əlifbasına çevirdi, istisna ancaq 3 dil oldu: Erməni əlifbası, Gürcü əlifbası, İvrit əlifbası.

 Qısa sözlük 
Yazılı dillərin idari qurumlarının çoxusunun XX-ci əsrdə yarandığına görə, bu tarixi yazı sisteminin çox sözləri üçün yazı norması yox idi və bəzi sözlər fərqli yazıla bilərdi, lakin yazma məntiqi var idi, məsələn "bütün", "bıçaq", "kişi", "dili" və s. kimi sözlərdə loru dildə birinci hecada olan sait sanki deyilmir deyə yazılmırdı (və ya sadəcə hərəkə ilə yazılırdı), amma ikinci hecadaki səs tam tələffüz olduğuna görə yazılırdı. Aşağıda yüz ən yayılmış türk mənşəli sözlərin düzgün yazılışı göstərilmişdir, bu siyahı bir çox müəliflərin ortaq yazılışından ibarətdirhttps://docs.google.com/spreadsheets/d/14q2PThq_lPoIQ62i7W93cfnSWXiPCpVZo2BtMHPqsZs/edit?usp=sharing Azərbaycan sözlərinin əbcədlə yazılışı (mənbələri ilə)
SözYazılışıadآدağآق (آغ)ağacآغاجağırآغرalmaالما (آلمه)anaآناarıqآرِقaşağıآشاغهatآتataآتاayآیbabaباباbacıباجیbaşباشbaşlamaqباشلامَقbaxmaqباقْمَقbilməkبِلمَك (بیلمَك)bizبزböyükبُیوكbuبوbütünبُتونçiçəkچیچَكçörəkچورَكçoxچوقdadطات (داد)dağطاغ (داغ)danışmaqدانشمقdeyilدگلdilدِلdurmaqطورمَق (دورمَق)elçiایلچیevایوəlالgecəگیجهgetməkگِتمَك (گیتمَك)gəlməkگَلْمَكgörəگورهgörməkگورمَكgöyگوكgözگوزgözəlگوزَلgüclüگوجلیgünگونiçkiایچگیiçməkایچمكilییل (ایل)işایشistiایستیkəndكبدkiçikكوچك (كِچیك)kimكیمkişiكشیmənمَنminمیݣnəنهnənəنَنهoاول (او)odاودoğlanاوغلانolmaqاولمَقölməkاولمَكölümاولومonاونonlarآنْلَر (اولر)otاوتoturmaqاوتورمَقoxumaqاوقومَقpişikپشیكqadınقادینqapıقَپوqaraقَرهqardaşقَرِنداش (قَرداش)qılıncقلیج (قلنج)qızقِزqızılقِزِلquruقوریsaqqalسَقال (صَقال)sarıصاریsevgiسویگیsevməkسوومَك (سومَك)sənسَنsizسِزsoğanصوغانsonصوݣsoyuqسووق (صووق)sözسوزsuصوtanrıتَݣریtopطوپtorpaqطوپراقuşaqاوشاقuzunاوزونyaşılیاشلyatmaqیاتْمَقyaxşıیَخشیyazmaqیازمَقyeməkیِمَكyolیولyüngülیونگول (یونگُل)yuxarıیوقارو (یوخاری)

 Təsvir 

 Həmçinin bax 
 Köhnə azərbaycancadakı coğrafi terminlər

 Ədəbiyyat 

 Qurani-Kərim Əlifbasi və Təcvidi, Bakı, 2023
 Əhmədağa Əhmədov, Ərəb əlifbası, Bakı, 1995

 İstinadlar 

Kateqoriya:Əlifbalar
*
Kateqoriya:Ərəb əlifbası
Kateqoriya:Azərbaycan əlifbası