Prokl Diadox

Próklus Diadóxus (; ) — antik dövrün neoplatonçu filosofu, Platon Akademiyasının rəhbəri (skolarxı), neoplatonizm məktəbinin sonuncu ən tanınmış nümayəndəsi.

Onun öyrənciləri yazırdılar ki, o çoxlu tanınmış müəllimlərdən dərs almış, müdriklik məqamına çatmış, çoxlu ibadətlər etmiş, ailə qurmamış və abid həyatı sürmüşdürThe Life of Proclus or Concerning Happiness by Marinus of Samaria  / Translated by Kenneth S. Guthrie. London: Phanes Press, 1986.. 

 Əsərləri 
"İlahiyyatın ilk əsasları" (yun. Στοιχείωσις θεολογική), "Platon ilahiyyatı" (yun. Περὶ τῆς κατὰ Πλάτωνα θεολογίας), "Fizikanın başlanğıcı" (yun. Στοιχείωσις φυσική) kimi kitabların, eləcə də Platonun "Timeus", "Parmenides", "Alkibiades", "Kratilus" əsərlərinə edilən şərhlərin müəllifi olmuşdur. Ancaq onun əsərlərinin çoxu bizim zamanımıza qədər gəlib çatmışdır.

 Fəlsəfəsi 
Digər neoplatoçular kimi Proklus da dünyanı Vahidin (tanrının) emanasiyası kimi təsəvvür edirdiПрокл. Первоосновы теологии; Гимны  / Перевод А. Ф. Лосева. М.: Прогресс, 1993, s. 17–18.. O, emanasiyanı triadik (üç mərhələli) inkişafda görürdü. Ancaq, bu inkişaf əslində tənəzzül demək idi, çünki o əks istiqamətdə inkişaf edirdi: kamildən naqisə, işıqdan qaranlığa olan kimi. Triadik hərəkətin birinci mərhələsi Vahiddə yerləşmişdirПрокл. Первоосновы теологии; Гимны  / Перевод А. Ф. Лосева. М.: Прогресс, 1993, s. 10.. Bu o deməkdir ki, törənən şey törədəndə olmuşdur. İkinci mərhələ o şeyin Vahiddən axaraq çıxmasıdır. Üçüncü mərhələ isə törənənin törədiciyə qayıtmasıdırПрокл. Первоосновы теологии; Гимны  / Перевод А. Ф. Лосева. М.: Прогресс, 1993, s. 33–38..

Ümumiyyətlə, Proklus, üçlük ideyasını (triadanı) varlığın bütün aspektlərinə aid etmişdir. Onun tanrılaşdırdığı varlıq Vahid-Əql-Ruh üçlüyündən ibarətdir. O hər şeyin əvvəlidir, hər şeydən ucadır, dərk olunmaz və sözlə ifadə edilməzdir.

Vahiddən doğan emanasiyanın (işıqsaçmanın) sonu olaraq çoxluq yaranır. Bunlar da "henada" adlanan vahidlərdirThe Sentences of Porphyry the Philosopher. The Journal of Speculative Philosophy. Vol. 3. Penn University Press 2013.. Bu henadalar tanrılar kimi təsəvvür edilir və ideal aləmdə olan ilk çoxluğun mərhələsini təşkil edirlər.

Proklusun ikinci üçlüyü olan Əql də üçə bölünür. Öncə o özü-özündə mövcuddur; bu düşünülən Əqldir (noetoy). Sonra əql özü-özündən çıxır və özü-özünü düşünürПрокл. Первоосновы теологии; Гимны  / Перевод А. Ф. Лосева. М.: Прогресс, 1993, s. 118–119.. Özü-özünü düşünən noeroy’dur. Sonda əqlin özü-özünə, noeroyun noetoya qayıdışı baş verir və sintez alınır. Bu mərhələdə daha sonra yeni üçlüklər yaranır. Onlar üçlüklərdən ibarət halqaları təşkil edirlər. Bu halqalar hebdomada (yeddiliklər) adlanır. Əqlin bu üçlüyü (triadası) yunan tanrıları Kronos, Zeus və Reya ilə eyniləşir. Hebdomadada olan üçlüklərin hər bir üzvü də bir tanrı ilə eyniləşir. Noetoy və noeroy da onlara tabe olan tanrılaşmış üçlüklərə bölünür.

Ruha da Proklus üçlük prinsipi baxımından yanaşırdıПрокл. Первоосновы теологии; Гимны  / Перевод А. Ф. Лосева. М.: Прогресс, 1993, s. 131–149.. Deməli, dünya triadasının üçüncü tərkib hissəsi olan Ruh öz növbəsində ilahi, demonik və insani üçlüyə bölünür. Onların hər birinin də öz bölgüsü vardır.

Bu dünya və materiya Proklusun fəlsəfəsində qaranlıqla (zülmətlə) eyniləşirПрокл. Первоосновы теологии; Гимны  / Перевод А. Ф. Лосева. М.: Прогресс, 1993, s. 59–60.. Onlar işığın (nurun) yoxluğudur. Ancaq, Plotindən fərqli olaraq Proklus materiyanı şər kimi təsəvvür etmirdi. Ona görə bu dünya nə şər, nə də xeyirdir. Şərin səbəbi materiyada yox, aşağıdakı dünyanın uca olan idealdan ayrılmasında və uzaqlığındadır.

İşığa (nura) qayıtmaq, ona qovuşmaq üçün insan tanrıya tərəf yönəlməlidir. Proklusa görə bu yolda da üçlük vardır. Bu Erot-Həqiqət-İman triadasıdır. Tanrıya qayıdışın qüvvəsi elmi bilik deyil, ekstaz halıdır. Erot (məhəbbət cazibəsi) insanı ekstaz halına hazırlayır, həqiqət onu tanrıya yaxınlaşdırır, iman isə tanrı ilə qovuşdurur. Ancaq, bu kimi ekstatik hallar çox nadir durumlarda baş verdiyi üçün tanrı ilə tam qovuşma yalnız ölümdən sonra baş verir.

 Mənbə 

 Ədəbiyyat 

 Lloyd, A.C., The Anatomy of Neoplatonism, Oxford: Clarendon, 1990.
Асмус В. Ф. Античная философия. — М.: Высшая школа, 1998.
Лосев А. Ф. История античной эстетики. Последние века. Книга II. — М.: Искусство, 1988. — С. 14–336.

 Xarici bağlantılar 
 Helmig, Christoph; Steel, Carlos. "Proclus". Stanford Encyclopedia of Philosophy.
 Helmig, Christoph; Steel, Carlos. "Proclus' Complete Works (extant, lost, and spurious)" . Stanford Encyclopedia of Philosophy.
 The Six Books of Proclus, the Platonic Successor, on the Theology of Plato.
 Sallust. On the Gods and the World / The Hymns of Proclus.

 Həmçinin bax 
Neoplatonizm

 İstinadlar 

Kateqoriya:Fəlsəfə tarixi
Kateqoriya:Antik fəlsəfə
Kateqoriya:V  əsr filosofları
Kateqoriya:Ontoloqlar
Kateqoriya:Neoplatonistlər
Kateqoriya:Qədim Yunanıstan filosofları