Monqol dilləri

Monqol dilləri — əsasən Şərqi və Mərkəzi Asiyada yayılmış dil qrupudur. Bu qrupda həm yaşayan, həm də artıq ölü olan dillər mövcuddur. Ən çox danışılanı monqol (xalxa) dilidir.

Yayılma arealı

 Monqolustan (dövlət dili: xalxa monqolcası)
 Çin (Daxili Monqolustan, Qansu, Şinxay)
 Rusiya (Buryatiya, Kalmıkiya, Tuva ətrafı)
 Əfqanıstan və İran (Həzəra türkləri və monqol mənşəli qruplar)

Əsas qruplar və dillər

1. Mərkəzi monqol dilləri

 Xalxa monqolcası (ədəbi monqol dili)
 Çaxar
 Ordos
 Daxili Monqolustandakı digər şivələr

2. Şimal monqol dilləri

 Buryat dili
 Oyrat dili (Qərbi Monqolustan və Rusiya ərazilərində)
 Kalmık dili (Rusiyada, Volqa bölgəsində)

3. Cənub monqol dilləri

 Dongxiang dili
 Daur dili
 Bao’an dili
 Moğol dili (Əfqanıstanda, indi demək olar ki, yox olub)

Xüsusiyyətlər

 Aqlütinativ quruluş – şəkilçilərlə yeni mənalar yaranır.
 Sait harmoniyası.
 SOV söz sırası – əvvəl mübtəda, sonra tamamlıq, ən sonda xəbər gəlir.

Müasir vəziyyət

Ən güclü və standartlaşdırılmış dil: Xalxa monqolcası (Monqolustanın dövlət dili).

Kalmık, buryat və digər dillərin çoxu assimilyasiya təhlükəsi altındadır.

Çində isə monqol yazısı (ənənəvi əlifba) qorunub saxlanılır, Monqolustanda isə 1940-cı illərdən kiril qrafikası işlədilir.

 Tarixi 

XIV-XVI əsrlərdə (Çingiz xan imperiyası dağıldıqdan sonra) qədim monqol tayfalarının hamısı üçün vahid sayılan erkən monqol dili dialektləri əsasında yaranmışdır. Monqol dillərində şimali (monqol dili, buryat dili, kalmık dili, oyrat dili); cənub-şərqi (daqur (Şimal-şərqi Çində), dunsyan, monqor, bason (Tsinxay və Qansu əyalətlərində; hamısı yazısızdır)) və aralıq dilləri (qədim monqol yazı dili, moğol dili (Əfqanıstanda)) daxildir. Monqol, buryat və kalmık dilləri daha çox öyrənilmişdir. Leksikasında türk dillər ilə müştərək cəhətlər var.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 Санжеев Г.Д. Сравнительная грамматика монгольских языков, т. 1-2, М.: 1953-64.
 Бертагаев Т.А. Лексика современных монгольских литературных языков. М.: 1974. 


Kateqoriya:Rusiya dilləri