Gürcü qrafikası

Gürcü yazısı – müstəqil fonetik yazı sistemi. Gürcü dilində yazmaq üçün  Asomtavruli, Nusxuri və Mxedruli yazılarından istifadə olunur və hər üç yazının hərfləri bir-birinin ekvivalenti olub, eyni ad və əlifba sırasına malikdirlər, üçü də tək kameralıdır (böyük və kiçik hərflər arasında fərq yoxdur). Baxmayaraq ki, onların hər üçü istifadə olunur, Mxedruli yazısı (aşağı bax) gürcü dili və onunla əlaqəli olan digər kartvel dilləri üçün standart yazı hesab olunur.

Gürcü yazıları orijinalda 38 hərfdən ibarətdir.Machavariani, p. 329 Lakin hazırda gürcü dilində 33 hərfdən istifadə olunur, çünki beş hərf köhnəldiyi üçün istifadədən çıxarılmışdır. Meqrel əlifbasında 36 hərfdən istifadə olunur: gürcü dili üçün istifadə olunan 33 hərf, həmin dil üçün köhnəlmiş olan bir hərf və əlavə olaraq Meqrel və Svan dilləri üçün spesifik olan iki hərf. Həmin hərflər, üstəlik Yunan əlifbasından bir hərf də əlavə olmaqla 35 hərf Laz əlifbasında istifadə olunur. Dörd kartvel dilindən yalnız Svan dili yazı sisteminə malik deyil, lakin, bu dildə yazmaq istəyərkən Meqrel əlifbasının hərflərindən istifadə olunur, bəzən də çoxsəsliliyi təmin etmək üçün diakritik işərələr tətbiq olunur.Standard Languages and Multilingualism in European History, Matthias Hüning, Ulrike Vogl, Olivier Moliner, John Benjamins Publishing, 2012, p.299

Gürcü yazıları Gürcüstan mədəni irsində milli statusu daşıyır və hazırda UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına salınmağa namizəddir.ქართული ანბანის სამი სახეობის ცოცხალ კულტურას არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა  Government of Georgia


 İlk baxış 

 Tarixi və mənşəyi 

Gürcü yazılarının mənşəyi haqqında çox az məlumat var, gürcü və xarici alimlər arasında gürcü yazılarının tarixi, həmin yazıların kim tərəfindən yaradılması və bu prosesə əsas təsir edən amillər haqqında ortaq rəy yoxdur.

Yazıların ilk versiyası Asomtavruli kimi tanınır, digər hərflər isə sonrakı əsrlər ərzində formalaşmışdır. Əksər tədqiqatçılar gürcü əlifbasının yaradılmasını gürcü dilli əhalinin məskunlaşdığı Kartli (klassik mənbələrdə İberiya) ərazisinin xristianlaşdırılması dövrü ilə bağlayırlar. Böyük ehtimal ki, gürcü əlifbası erməni əlifbası ilə eyni dövrdə - kral III Mirianın hakimiyyəti dövründə İberiyanın xristianlaşdırılması (326 və ya 337)  və Bir El Qutt yazıları (430) arasındakı dövrdə yaradılmışdır.Hewitt, p. 4  Əlifba ilkin olaraq Bibliya və digər xristian mətnlərinin gürcü dilinə çevirilməsi üçün rahiblər tərəfindən Gürcüstan və Fələstində istifadə olunmuşdur.  Professor Levan Çilaşvili Gürcüstanın Kaxetiya ərazisindəki Nekresi xarabalıqlarından 1980-ci illərdə arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarladığı Asomtavruli yazılarını b.e. I-II əsrlərinə aid etsə də, onun bu tarixləndirməsi qəbul edilmir.Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts. Peeters Publishers, 2003. ISBN 90-429-1318-5. p. 19.

Gürcü yazılarının yaradılması ilə bağlı alimlər arasında başqa bir mübahisə isə bu prosesdə erməni kleriklərinin rolu ilə bağlıdır. Bəzi tədqiqatçılar və orta əsr erməni dilli mənbələr erməni əlifbasının yaradıcısı olan Mesrop Maştotsun həm də Gürcü və Qafqaz Albaniyası əlifbalarını yaratdığını qeyd edirlər. Bu ənənə V əsrdə Maştotsun bioqrafiyasını yazmış tarixçi Koryunun əsərinə əsaslanır, daha sonrakı dövrdə yaşamış tarixçilərin əsərlərində də həmin əsərə istinadla bu məlumat verilmişdir.Donald Rayfield The Literature of Georgia: A History (Caucasus World). RoutledgeCurzon. ISBN 0-7007-1163-5. P. 19. "The Georgian alphabet seems unlikely to have a pre-Christian origin, for the major archaeological monument of the 1st century 4IX the bilingual Armazi gravestone commemorating Serafua, daughter of the Georgian viceroy of Mtskheta, is inscribed in Greek and Aramaic only. It has been believed, and not only in Armenia, that all the Caucasian alphabets — Armenian, Georgian and Caucaso-Albanian — were invented in the 4th century by the Armenian scholar Mesrop Mashtots.<...> The Georgian chronicles The Life of Kartli - assert that a Georgian script was invented two centuries before Christ, an assertion unsupported by archaeology. There is a possibility that the Georgians, like many minor nations of the area, wrote in a foreign language — Persian, Aramaic, or Greek — and translated back as they read."Glen Warren Bowersock, Peter Robert Lamont Brown, Oleg Grabar. Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5. P. 289. James R. Russell. Alphabets. "Mastoc' was a charismatic visionary who accomplished his task at a time when Armenia stood in danger of losing both its national identity, through partition, and its newly acquired Christian faith, through Sassanian pressure and reversion to paganism. By preaching in Armenian, he was able to undermine and co-opt the discourse founded in native tradition, and to create a counterweight against both Byzantine and Syriac cultural hegemony in the church. Mastoc' also created the Georgian and Caucasian-Albanian alphabets, based on the Armenian model." Lakin, həm gürcüGeorgian: ივ. ჯავახიშვილი, ქართული პალეოგრაფია, გვ. 205-208, 240-245, həm də qərb alimləri bu məlumatı tənqid edərək Koryunun məlumatının düzgün olmadığı və ya sonradan əsərə əlavə edilməsi qərarına gəlmişlər. Digər tədqiqatçılar isə Koryunun məlumatlarına şübhə etmədən onu olduğu kimi qəbul edirlər.Stephen H. Rapp. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts. Peeters Publishers, 2003. ISBN 90-429-1318-5. P. 450. "There is also the claim advanced by Koriwn in his saintly biography of Mashtoc' (Mesrop) that the Georgian script had been invented at the direction of Mashtoc'. Yet it is within the realm of possibility that this tradition, repeated by many later Armenian historians, may not have been part of the original fifth-century text at all but added after 607. Significantly, all of the extant MSS containing The Life of Mashtoc* were copied centuries after the split. Consequently, scribal manipulation reflecting post-schism (especially anti-Georgian) attitudes potentially contaminates all MSS copied after that time. It is therefore conceivable, though not yet proven, that valuable information about Georgia transmitted by pre-schism Armenian texts was excised by later, post-schism individuals." Bir çoxları isə, şəxsən Maştotsun yox, ümumilikdə erməni kleriklərinin Gürcü yazılarının formalaşmasında iştirak etmələrini ehtimal edirlər.Greppin, John A.C. : Some comments on the origin of the Georgian alphabet. — Bazmavep 139, 1981, 449-456

Gürcü ənənəsində, yazıların tarixi “Kartli çarlarının tarixi” kimi orta əsrlər mənbələrində qeyd edilir və burada Gürcü yazılarının tarixi eramızdan əvvələ kimi aparılaraq, onun kral I Parnavaz (e.ə. III əsr) tərəfindən kəşf edildiyi bildirilir. Heç bir arxeoloji dəlil aşkarlanmadığından bu məlumat hazırda daha çox əfsanəvi fikir kimi qəbul edilir və elmi mənbələrdə inkar olunur. Gürcü linqvisti Tamaz Qamkrelidze ənənəvi məlumata fərqli yanaşma təklif edərək xristianlıqdan əvvəlki dövrdə gürcü mətnlərini yazmaq üçün xarici yazılardan (Arami əlifbasına alloqlotoqrafiya) istifadə olunması ehtimalını bildirir.

Digər bir məsələ isə Gürcü əlifbasının daha çox Yunan əlifbasından yoxsa Arami əlifbası kimi semit əlifbalarından təsirlənməsi ilə bağlıdır. Müasir tarixşünaslıqda Yunan əlifbası ilə oxşarlıqlara daha çox diqqət yetirilir və Gürcü əlifbasının digər Qafqaz yazı sistemləri ilə müqayisədə say və düzülüş baxımından fərqlənməsi vurğulanır.  Bəzi tədqiqatçılar gürcü yazılarının xristianlıqdan əvvəlki gürcü mədəni simvolları və tayfa işarələrindən də təsirlənə biləcəyini qeyd edirlər.

 Asomtavruli 
240px|thumb|Asomtavruli əlyazması, X əsr.
Asomtavruli () ən qədim gürcü yazısıdır.  Asomtavruli sözü gürcü dilində “aso” () – yazı və “mtavari” () əsas/baş sözlərindən əmələ gəlməklə “əsas yazı” anlamını ifadə edir. Bu yazı həm də Mrqvlovani () adlanır ki, bu söz də gürcü dilində “mrqvali” () – dairə sözündən əmələ gəlməklə dairəvi anlamını verir, bu isə hərflərin dairəvi yazılışına əsaslanır. Adında baş/böyük sözünün olmasına baxmayara, müasir gürcü yazısı Mxedruli kimi Asomtavruli yazısı da böyük hərflərə malik deyil.Peter T. Daniels, The World's Writing Systems, p. 367

Ən qədim Asomtavruli yazıları V əsrdən əvvələ aid olanMachavariani, p. 177 Bir El Quttქსე, ტ. 7, თბ., 1984, გვ. 651-652 və Bolnisiშანიძე ა., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, გვ. 454-455, თბ., 1977 წელი kitabələridir.

IX əsrdən etibarən Nusxuri yazısının daha geniş istifadə olunması ilə Asomtavruli yazısının rolu azalmağa başlayır. Lakin, X-XVIII əsrlər ərzində epiqrafik yazılar üçün Asomtavruli yazısından istifadə olunmağa davam edilir. Məhz həmin dövrdə Asomtavruli yazısı daha dekorativ görünüş alır. Nusxuri yazısının istifadə olunduğu IX əsr əlyazmalarında Asomtavruli yazısı kitabların adının və fəsillərin birinci hərfinin yazılması üçün istifadə olunurdu.კ. დანელია, ზ. სარჯველაძე, ქართული პალეოგრაფია, თბილისი, 1997, გვ. 218-219 Lakin, tamamilə Asomtavruli yazısı ilə yazılmış və XI əsrə aid olan əlyazmalar da tapmaq mümkündür.ე. მაჭავარიანი, მწიგნობრობაჲ ქართული, თბილისი, 1989

 Asomtavruli  hərfləri 

Erkən dövrdə Asomtavruli hərfləri bərabər ölçülü idi. Gürcü tarixçi və filoloqu Pavle İnqorovka qeyd edir ki, Asomtavruli yazısı Gürcü əlifbası kimi bustrofedon olmuşdur, buna görə də, onun saxlanılmış ən qədim nümunələri soldan sağa yazılmışdır.პ. ინგოროყვა, „შოთა რუსთაველი“, „მნათობი“, 1966, № 3, გვ. 116

Əksər Asomtavruli hərflərində düz xəttlər horizontal və vertikal olmaqla düz bucaq altında  kəsişir. İti bucaq altında kəsişən yeganə hərf Ⴟ (ჯ jani) – dir. Bu istisnanı şərh etmək üçün müxtəlif fikirlər səsləndirilmişdir. Gürcü linqvist və sənət tarixçisi Helen Maxavariani jani hərfinin Məsih monoqramından törəməklə Ⴈ (ი ini) və  Ⴕ (ქ kani) hərflərindən yarandığını düşünür.Machavariani, pp. 121-122 Gürcü alimi Ramaz Pataridzenin fikrinə görə isə, jani hərfi əlifbanın sonunu bildirməklə, Finikiya əlifbasındakı tav (X), Yunan əlifbasındakı xi (X) və Latın əlifbasındakı X hərfi ilə eyni xüsusiyyətə malikdir.რ. პატარიძე, ქართული ასომთავრული, თბილისი, 1980, გვ. 151, 260-261

130px 130pxGürcüstan kraliçası Böyük Tamara və kral IV Georgi Laşanın Asomtavruli yazısı tətbiq edilərək kəsilmiş sikkələri, 1200–1210.

VII əsrdən etibarən bəzi hərflərin forması dəyişməyə başlamışdı. Hərflər bərabər ölçülərini itirməyə başlamış, onlara yuxarı və aşağı hissədən çıxıntılar əlavə edilmişdir.ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949, 185-187ე. მაჭავარიანი, ქართული ანბანი, თბილისი, 1977, გვ. 5-6

+Asomtavruli hərfləri ani
|bgcolor="#ffffff"| bani gani
|bgcolor="#ffffff"| doni eni
|bgcolor="#ffffff"| vini zeni
|bgcolor="#ffffff"| he tani
|bgcolor="#ffffff"| ini k'ani
|bgcolor="#ffffff"| lasi mani
|bgcolor="#ffffff"| nari hie
|bgcolor="#ffffff"| oni p'ari
|bgcolor="#ffffff"| zhani rae
|- style="text-align:center;"
|bgcolor="#ffffff"| sani t'ari
|bgcolor="#ffffff"| vie uni
|bgcolor="#ffffff"| pari kani
|bgcolor="#ffffff"| ghani q'ari
|bgcolor="#ffffff"| shini chini
|bgcolor="#ffffff"| tsani dzili
|bgcolor="#ffffff"| ts'ili ch'ari
|bgcolor="#ffffff"| khani qari
|bgcolor="#ffffff"| jani hae
|bgcolor="#ffffff"| hoe
Qeyd: Bəzi hərflər Asomtavruli yox, Mxedruli yazısının kapitalizə olunmuş versiyasında göstərilmişdir.

 Bəzəkli Asomtavruli  hərfləri 

Nusxuri yazısı ilə yazılmış əlyazmalarda Asomtavruli hərfləri kitabın adını və fəsillərin birinci hərflərini yazmaq üçün istifadə olunmuşdur. Nusxuri mətnlərinin ilkin inkişafı dövründə, Asomtavruli hərfləri xüsusi inkişaf etdirilməmişdi və yalnız ölçülərinə və bəzən də kinovar mürəkkəbi ilə yazılması ilə seçilirdi. X əsrdən etibarən  isə hərflərin bəzədilməsinə başlanılır. Asomtavruli kapitallarının stili əlyazmanın dövrünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur. Məsələn, Bizans dövründə, Bizans imperiyasının Gürcüstan krallığından təsirlənməsi nəticəsində kapitallar quş və heyvan təsvirləri ilə bəzədilirdilər.ელენე მაჭავარიანი, ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბილისი, 2008, გვ. 403-404

110px 110px 110pxDekorativ Asomtavruli baş hərfləri, მ (m), ნ (n) və თ (t), XII-XIII əsrlər.

XI əsrdən etibarən Asomtavruli hərflərinin “çiçək-uclu”, “kəskin-uclu” və “xallı-uclu”  formaları inkişaf etdirilmişdir. Birinci və ikinci formalar XI-XII əsrlər əlyazmalarında istifadə olunsalar da, üçüncü forma XVIII əsrə qədər işlədilmişdir..ვ. სილოგავა, ენციკლოპედია „ქართული ენა“, თბილისი, 2008, გვ. 269-271ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949, 124-126  Yazıda istifadə edilən mürəkkəbin rəngi də əhəmiyyətə malik idi.Machavariani, p. 120 Asomtavruli hərflərindən დ (doni) tez-tez balıq və quş bəzəkləri ilə yazılır.Machavariani, p. 129

Asomtavruli hərflərinin buruq dekorativ formasında hərflər bir-birinə toxunur və ya iç-içə yazılır və ya kiçik hərflər daha böyük ölçülü hərflərin içində yazılır. Bu forma əsasən əlyazmaların və ya kitabların başlıqlarının yazılması üçün istifadə olunsa da, tamamilə buruq formalı Asomtavruli yazısı ilə yazılmış əlyazmalara da rast gəlinir.ივ. ჯავახიშვილი, ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია, თბილისი, 1949, 127-128

250pxMatfeyin İncilinin Asomtavruli "buruq" dekorativ formada yazılmış başlığı.

 Asomtavruli  əlyazısı 

Aşağıdakı cədvəldə hər bir Asomtavruli hərflərinin yazılma tərzi və xəttlərin istiqaməti göstərilir:Mchedlidze, p. 105

500px|center

 Nusxuri 
Nusxuri ()  ikinci  gürcü yazısıdır. Nusxuri sözü gürcü dilində ölçü və ya cədvəl anlamını verən nusxa () sözündən əmələ gəlmişdir. Dini əlyazmalarda Nusxuri yazıları Asomtavruli bəzəkli kapitalları ilə zənginləşdirilmişdir. Bu kombinasiya Xutsuri (xutsesi () – klerik sözündən əmələ gəlmiş (, "klerikal" sözü əsasında) və əsasən aqioqrafik əlyazmalarda istifadə olunmuşdur.კ. დანელია, ზ. სარჯველაძე, ქართული პალეოგრაფია, თბილისი, 1997, გვ. 219

Nusxuri yazısı ilk dəfə IX əsrdə Asomtavruli yazısının qrafik variantı kimi meydana çıxmışdır.B. George Hewitt, 1995, Georgian: A Structural Reference Grammar, p. 4 Bu yazının ən qədim nümunəsi 835-ci ilə aid Ateni Sioni kilsəsindən tapılmış kitabədir.გ. აბრამიშვილი, ატენის სიონის უცნობი წარწერები, "მაცნე" (ისტ. და არქეოლოგ. სერია), 1976, №2, გვ. 170 Dövrümüzə çatmış ən qədim Nusxuri əlyazması 864-cü ilə aid edilir.კ. დანელია, ზ. სარჯველაძე, ქართული პალეოგრაფია, თბილისი, 1997, გვ. 218 X əsrdən etibarən Nusxuri Asomtavruli üzərində üstünlük əldə etmişdir.

 Nusxuri   hərfləri 

Nusxuri hərfləri hündür ölçüləri və sağa meylli olmaları ilə fərqlənirlər. Hərflər kəskin kənarlara və Asomtavruli hərflərində olduğu kimi sadə formaya malikdirlər. Bu xüsusiyyətlər əlyazmaların daha asan yazılmasına imkan verirdi.ე. მაჭავარიანი, ქართული ანბანი, თბილისი, 1977

40px → 20px15px → 22pxAsomtavruli hərfləri ო (oni) və ჳ (vie).  Bu hərflərin liqaturası nəticəsində Nusxuri yazılarının უ uni hərfi yaradılmışdır.

+Nusxuri hərfləri ani 
|bgcolor="#ffffff"| bani  gani 
|bgcolor="#ffffff"| doni  eni 
|bgcolor="#ffffff"| vini  zeni 
|bgcolor="#ffffff"| he  tani 
|bgcolor="#ffffff"| ini  k'ani 
|bgcolor="#ffffff"| lasi  mani 
|bgcolor="#ffffff"| nari  hie 
|bgcolor="#ffffff"| oni  p'ari 
|bgcolor="#ffffff"| zhani  rae
|- align=center
|bgcolor="#ffffff"| sani  t'ari 
|bgcolor="#ffffff"| vie  uni 
|bgcolor="#ffffff"| pari  kani 
|bgcolor="#ffffff"| ghani  q'ari 
|bgcolor="#ffffff"| shini  chini 
|bgcolor="#ffffff"| tsani  dzili 
|bgcolor="#ffffff"| ts'ili  ch'ari 
|bgcolor="#ffffff"| khani  qari 
|bgcolor="#ffffff"| jani  hae 
|bgcolor="#ffffff"| hoe

Qeyd: Dəstəkləyici şriftin olmadığı halda xanalarda sual işarəsi görünə bilər.

 Nusxuri əlyazısı 

Aşağıdakı cədvəldə hər bir Nusxuri hərflərinin yazılma tərzi və xəttlərin istiqaməti göstərilir.Mchedlidze, p. 107

500px|center

 Asomtavruli və Nusxuri hərflərinin müasir dövrdə istifadəsi 

Asomtavruli daha çox ikonoqrafiya, divar rəsmləri və eksteryer dizaynında, xüsusilə daş qabartmalarda istifadə olunur.About Georgian calligraphy  Lasha Kintsurashvili 1950-ci illərdə gürcü linqvisti Akaki Şanidze Asomtavruli hərflərini Mxedruli hərfləri içində cümlə başında, latın hərflərində olduğu kimi istifadəsinə cəhd etsə də, bu cəhd uğurlu alınmamışdır.Gillam, Richard Unicode Demystified: A Practical Programmer's Guide to the Encoding Standard p.252Julie D. Allen Unicode standard, version 5.0 p.249 Mxedruli  yazısı ilə yanaşı Asomtavruli və Nusxuri yazısı da Gürcü Ortodoks Kilsəsi tərəfindən rəsmən istifadə olunur. Gürcüstan patriarxı II İliya hər üç yazının istifadəsi üçün çağırış etmişdir.ილია მეორე ერს ქართული ენის დაცვისკენ კიდევ ერთხელ მოუწოდებს  საქინფორმ.გე

 Mxedruli 

Mxedruli ()  üçüncü və hazırda istifadə olunan gürcü yazısıdır. Gürcü dilində “atlı”, “cəngavər”, “döyüşçü”Writing Systems of the World, Akira Nakanishi, p. 22 və “kavalyer” mənasını verən mxedari () sözündən əmələ gəlmiş mxeduri sözü “süvari” və ya “hərbi” mənalarını ifadə edir.Georgica: A Journal of Georgian and Caucasian Studies, Issues 4-5, William Edward David Allen, A. Gugushvili, S. Austin and Sons, Limited, 1937, p. 324

Digər iki gürcü yazısı kimi Mxedruli yazısı da tamamilə unikameraldır. Mxedruli yazısı ilk dəfə X əsrdə meydana çıxmışdır. Bu yazının ən qədim nümunəsi Ateni Sioni kilsəsinən aşkarlanmış 982-ci ilə aid kitabədir. İkinci ən qədim Mxedruli yazı nümunəsi Kral IV Baqratın XI əsrə aid nizamnaməsidir. Gürcüstan krallığında Mxedruli yazısı əsasən nizamnamələr, tarixi sənədlər, əlyazmalar və kitabələrin yazılması üçün istifadə olunurdu.ატენის სიონის უცნობი წარწერები, აბრამიშვილი, გვ. 170-171 Mxedruli yalnız qeyri-dini yazılar üçün istifadə olunduğundan xalqın, zadəganların dünyəvi yazısı hesab olunurdu.The Languages of the World, Kenneth Katzner, p. 118Chambers's encyclopaedia: a dictionary of universal knowledge, Volume 5, Chambers, David Patrick, William Geddie, W. & R. Chambers, Limited, 1901, page 165

XIX əsrdə Xutsuri (Nusxuri və Asomtavruli) yazısının istifadəsi ilə Mxedruli hər iki yazı üzərində üstünlük əldə edir. O dövrdən sonra, Gürcü kilsəsi xaricində Mxedruli universal yazı sisteminə çevrilmişdir.T. Putkaradze, History of Georgian language, Development of the Georgian writing system, paragraph II, 2.1.5. 2006

 Mxedruli hərfləri 

X-XI əsr Mxedruli hərfləri Nusxuri hərflərinin dairəvi künclərlə yazılması əsasında formalaşdırılmışdır. Nusxuri hərfləri kimi Mxedruli hərfləri də dörd xəttli sistemlə yazılır. Lakin, Mxedruli hərfləri daha dairəvi və müstəqil yazılma xüsusiyyətinə  malikdir. Bu iki qədim yazı forması olan Asomtavruli və Nusxurinin sərt yazı çərçivələrini pozmuşdur. Mxedruli hərfləri bitişik yazılır və daha azad görünüşə malikdirlər.მაჭავარიანი, თბილისი, 1977

450px
Kral IV Baqratın arxivindən tapılmış mxedruli yazısının ən qədim nüsxələrindən birinin nümunəsi, XI əsr.
"Krallar: kralı: Qurgen : mənim : ulu babam : Baqrat Kuropalat"

Kraliça Böyük Tamaranın mxedruli yazılı sikkəsi, 1187.

 Müasir gürcü əlifbası 

Müasir gürcü əlifbası 33 hərfdən ibarətdir:

 აani 
|bgcolor="#ffffff"| ბbani  გgani 
|bgcolor="#ffffff"| დdoni  ეeni 
|bgcolor="#ffffff"| ვvini  ზzeni 
|bgcolor="#ffffff"| თtani  იini 
|bgcolor="#ffffff"| კk'ani   ლlasi
|- align=center
|bgcolor="#ffffff"| მmani  ნnari 
|bgcolor="#ffffff"| ოoni  პp'ari 
|bgcolor="#ffffff"| ჟzhani  რrae 
|bgcolor="#ffffff"| სsani  ტt'ari 
|bgcolor="#ffffff"| უuni  ფpari 
|bgcolor="#ffffff"| ქkani  ღghani 
|bgcolor="#ffffff"| ყq'ari  შshini 
|bgcolor="#ffffff"| ჩchini  ცtsani 
|bgcolor="#ffffff"| ძdzili  წts'ili 
|bgcolor="#ffffff"| ჭch'ari  ხkhani 
|bgcolor="#ffffff"| ჯjani  ჰhae 
|}

 Gürcü əlifbasından çıxarılmış hərflər 

1879-cu ildə əsası şahzadə İlya Çavçavadze tərəfindən qoyulmuş “Gürcülər arasında savadlığın yayılması cəmiyyəti” lazımsız olması səbəbi ilə Gürcü əlifbasından beş hərfi ixtisar etmişdirThe World's Writing Systems, Peter T. Daniels, The Georgian Alphabet, p. 367:

{|border="1" class="wikitable" style="line-height:1.2;width:25em;"
|- align=center 
|bgcolor="#ffffff"| ჱhe ჲhie
|bgcolor="#ffffff"| ჳvie ჴqari
|bgcolor="#ffffff"| ჵhoe

ჱ (he), bəzən “ei” Akaki Shanidze, The Basics of the Georgian language grammar, Tbilisi, 1973/1980, p. 18 və ya "e-merve" ("səkkizinci e"),Otar Jishkariani, Praise of the Alphabet, 1986, Tbilisi, p. 1 adlandırılır, ქრისტჱ ~ ქრისტეჲ krist'ey – Məsih sözündə olduğu kimi ეჲ ey ekvivalentidir.
ჲ (hie), bəzən iota da adlandırılır, appeared instead of ი (ini) sait səslərdən sonra ი (ini) kimi tələffüz olunur.  ქრისტჱ ~ ქრისტეჲ krist'ey Məsih hazırda ქრისტეი krist'ei kimi yazılır.
ჳ (vie) ვი vi  kimi tələffüz olunurdu  və  სხჳსი > სხვისი skhvisi  - şəklində əvəzlənmişdir.
ჴ (qari, hari)  ხ (khani) ჴლმწიფე > ხელმწიფე - müstəqil şəklində əvəzlənmişdir.
ჵ (hoe) hoi! kimi tələffüz olunan nida kimi istifadə edilmişdir və hazırda ჰოი kimi tələffüz olunur.

ჵ (hoe) istisna olmaqla digər dörd hərf hələ də Svan əlifbasında istifadə olunur; ჲ (hie) isə y-səsi /j/ üçün Meqrel və Laz əlifbalarında istifadə olunur. Digər hərflər də bir müddət Abxaz və Osetin əlifbalarında istifadə olunmuşdur.

 Digər əlifbalardan əlavə edilmiş hərflər 

Mxedruli gürcü dilindən başqa dillərə də uyğunlaşdırılmışdır. Bu dillərdən bəziləri gürcü dili üçün köhnəlmiş olsa da, başqa dillərdə saxlanmışdır, həmçinin əlifbaya bəzi hərflər də artırılmışdır:

 ჶfi
|bgcolor="#ffffff"| ჷshva ჸelifi
|bgcolor="#ffffff"| ჹturned gani|bgcolor="#ffffff"| ჺaini

ჶ (fi "phi") hərfi Laz əlifbasında , həmçinin əvvəllər Osetin və Abxaz əlifbalarında istifadə olunmuşdur.Unicode Standard, V. 6.3. U10A0, p. 3 Bu hərf yunan əlifbasının Φ (phi) hərfi əsasında yaradılmışdır.
ჷ (shva "schwa") hərfi həm də ynadlandırılır, bu hərf hazırda Svan və Meqrel əlifbalarında istifadə olunur, əvvəllər Osetin və Abxaz əlifbalarında da istifadə olunmuşdur.
ჸ (elifi "alif") hərfi Svan və Meqrel əlifbalarında qlottal dayanma üçün istifadə olunur.  Bu hərf ყ (q'ari) hərfinin tərsinə çevrilməsi ilə yaradılmışdır. . 
ჹ (çevirilmiş gani) hərfi Nax-Dağıstan dillərində yevangelik ədəbiyyatda [ɢ] üçün istifadə olunur.
 ჺ (aini) hərfi Bats dilində [ʕ]  üçün istifadə olunmuşdur. Bu hərf ərəb əlifbasının ﻋ (‘ain) hərfi əsasında yaradılmışdır.

 Mxedruli əlyazısı 

Aşağıdakı cədvəldə hər bir Mxedruli hərflərinin yazılma tərzi və xəttlərin istiqaməti göstərilir:Aronson, pp. 21-25Stefano Paolini, Nikoloz Cholokashvili, Dittionario giorgiano e italiano, Palazzo di Propaganda Fide, Rome, 1629Mchedlidze, p. 110

750px|center

ზ, ო və ხ (zeni, oni, khani) adətən sonda kiçik çıxıntı olmadan yazılır, lakin, ჯ (jani) əlyazısında adətən vertikal xəttlərdən istifadə olunur, bəzən daha hündür başlıq 14px və ya xaç formalı başlıqla yazılır, lakin, əgər xaç başlıqla yazılırsa nəşr zamanı başlığı daha qısa yazılır.

 Yalnız dörd hərf x-hündürlüyə malikdir: ა, თ, ი, ო.
 On üç hərf, Azərbaycan əlifbasının b və ya d hərfləri kimi yuxarı çıxıntıya malikdir: ბ, ზ, მ, ნ, პ, რ, ს, შ, ჩ, ძ, წ, ხ, ჰ.
 On üç hərf isə Azərbaycan əlifbasının p və ya q hərfləri kimi aşağı çıxıntıya malikdir: გ, დ, ე, ვ, კ, ლ, ჟ, ტ, უ, ფ, ღ, ყ, ც. 
 Üç hərfin qədim ingilis əlifbasındakı þ hərfi kimi həm aşağı, həm də yuxarı çıxıntıya malikdir: ქ, ჭ, ჯ. წ hərfi isə əsasən nəşrdə, bəzən isə əlyazısında həm aşağı, həm də yuxarı çıxıntıya malikdir.

 Variantları 
Əksər hərflərin individual və stilistik variasiyaları mövcuddur.  Məsələn, ზ (zeni) hərfinin yuxarı dairəsi və რ (rae) hərfinin yuxarı çıxıntısı müxtəlif tərəflərə istiqamətlənə bilər. Digər ümumi variantlar belədir:

გ (gani) hərfi ვ(vini) kimi qapalı aşağı hissə ilə yazıla bilir.

დ (doni) hərfi əksərən yuxarıda sadə çıxıntı ilə 15px yazılır.

კ, ც və ძ (k'ani, tsani, dzili) hərfləri adətən sərt vertikal xəttlərlə yazılır, məsələn, ც (tsani) hərfi bu cür yazıldıqda sağ tərəfdə çökəkliyi olan U hərfini xatırladır.

ლ (lasi) hərfi əksərən 15px şəklində tək tağ ilə yazılır. Hər üç tağ yazıldıqda isə onlar eyni ölçüdə olmurlar.

Nadir hallarda ო (oni) hərfi düz bucaqlı 10px şəklində yazılır.

რ (rae) hərfi əksər hallarda latın əlihbasının h hərfi kimi bir tağla 10px  formasında yazılır.

ტ(t'ari) hərfi nəşr versiyasından fərqli olaraq yuxarıda bir dairə ilə və ya yuxarısından vertikal xətt çıxan O kimi yazılır. Həmçinin həmin xətt saat istiqamətində bir qədər sağa da əyilmiş ola bilər.

წ (ts'ili) hərfi adətən yuxarısında dairəvi aşıram ilə 12px yazılır.

ჭ (ch'ari) hərfi adətən yuxarıda qarmaq hissə olmadan və düz vertical xəttlə yazılır.

ჱ (he) hərfi ს və ჰ hərfləri kimi yuxarı döngüsü olmadan da yazıla bilir.

 Bənzər hərflər 

Bəzi hərflər oxşar olduqlarına görə ilk baxışdan xüsusilə əlyazısında qarışdırıla bilər.

 ვ (vini) və  კ (k'ani) hərfləri yalnız yuxarıdan tağın ölüçüsünə görə fərqlənirlər. 
 ვ (vini) və  გ (gani) hərfləri birincinin aşağı  hissəsinin qapalı yazılması zamanı oxşar olurlar. Eyni xüsusiyyət უ (uni) və  შ (shini) hərflərinə də aiddir. ს (sani) və  ხ (khani) hərfləri kimi əlyazısında hərflərin yuxarı hissəsi də oxşar olur.
 კ (k'ani) və პ (p'ari) hərfləri hərflərinin əlyazısında x-hündürlükdən yuxarı və ya aşağıda yazılmasının fərqi yoxdu.
 ძ (dzili) hərfi adətən vertical başlıqla yazılır.

 Bağlayıcıları, qısaltmalar və kalliqrafiya 

Asomtavruli gürcü yazıları arasında ən çox stilləşdirilmiş olanıdır və buna görə də, əlyazısı zamanı hərfləri istənilən şəkildə bağlamaq mümkündür.Ingorokva, Pavle ქართული დამწერლობის ძეგლები ანტიკური ხანისა (The monuments of ancient Georgian script) 

60px
Kral I Vaxtanqın Asomtavruli inisialında გ (g) və ნ (n) liqaturaları.

60px
Asomtavruli hərfi და (da) "və" liqaturası.

Nusxuri də Asomtavruli kimi əsasən çox stilləşdirilmiş formada istifadə edilir. Yazıçılar asan şəkildə bağlayıcılar və nomina sacra kimi qısaltmalar formalaşdırmış, həmçinin “karaqma” adlandırılan və titlo simvollarını xatırladan diakritik simvollar yaratmışlar. XI əsrdən sonra velen kimi yazı materialı az tapıldığı üçün, qənaət məqsədi ilə  əlyazmalar və aqioqrafik ədəbiyyatda qısaltmalardan çox geniş istifadə edilirdi.

60px
რომელი (romeli) "hansı" sözünün Nusxuri abbreviaturası

90px
იესუ ქრისტე (iesu kriste) "İsa Məsih" sözünün Nusxuri abbreviaturası

Mürəkkəb yazı sistemində adheziyaya ehtiyac olduğu üçün, XI-XVII əsrlərdə Mxedruli yazısında da diqraflardan istifadə olunmuşdur.შანიძე, 2003
50px
და (da) "və" mxedruli liqaturası

300px 400px
Şahzadə Qarsevan Çavçavadze və Kral II Arçilin Mxedruli əlyazısı.

 Şriftlər 

Gürcü yazılarının bir şrifti olsa da, yazı proqramı avtomatik (süni) olaraq italik və ya qalın yazı formasına da keçə bilir. Latın hərflərinin qalın və ya italik yazıldığı fəsil və ya bölmə başlıqları üçün ənənəvi olaraq, Asomtavruli tətbiq edilir.

 Durğu işarələri 

Asotavruli və Nusxuri yazılarında fikirləri, ifadələri və cümlələriayrıan  söz ayırıcıları kimi müxtəlif nöqtə kombinasiyalarından istifadə olunmuşdur. V-X əsrlərin monumental kitabələri və əlyazmalarında bu −, = və  =− şəklində yazılır. X əsrdə mətn arası fasilələri göstərmək üçün Kiçik Yefrem tərəfindən bir (·), iki  (:), üç  (჻) və altı  (჻჻) nöqtədən istifadə olunmuçdur. Bir nöqtə “qısa fasilə”ni ifadə edir (adətən sözlər arası qısa fasilə), iki nöqtə “xüsusi sözlər”i ayırır və nəzərə çatdırır, üç nöqtə xüsusi ismlər arasında “böyük fasilə”ni ifadə edir (aşağıda III Aleksandrın adında və ya yuxarıda Matfeyin İncilinin adında istifadə edildiyi kimi), altı nöqtə isə cümlənin başa çatmasını bildirir. XI əsrdən etibarən apostrofu xatırladan işarələrin istifadəsinə başlanmışdır. Apostrof sorğu sözlərini bildirmək üçün, punkt işarələri isə sorğu cümlələrinin sonunda tətbiq edilirdi. XII əsrdən etibarən bu işarələr yarımkolonlarla (yunan sual işarəsi) əvəzlənmişdir. XVIII əsrdə Gürcüstan patriarxı I Anton punkt işarəsi, tək və qoşa nöqtə ilə tam, yarımçıq və birmiş cümlələri bildirmək üçün yazı sistemini yeniləmişdir.Gürcüstan Sovet Ensiklopediyası, V. 8, p. 231, Tbilisi, 1984 Lakin, müasir gürcü yazılarında, əsasən Latın əlifbasında istifadə olunan beynəlxalq durğu işarələrindən istifadə olunur.Unicode Demystified: A Practical Programmer's Guide to the Encoding Standard, Richard Gillam, p. 252

Kral II Aleksandrın ჴლმწიფე ჻ ალექსანდრე"Hökmdar Aleksandr" ჻ ayırıcılı imzası

 Hərflər 

Aşağıdakı cədvəldə paralel sütunlarda hər üç gürcü yazısının hərfləri, həmçinin gürcü dili üçün könəlmiş olan (mavi fonda), lakin digər dillərdə işlədilən hərflər (yaşıl fonda) və ya digər dillərdəki səsləri əlavə etmək üçün istifadə olunan hərflər (çəhrayı fonda) göstərilir. Transliterasiya üçün Gürcüstan dövlətinin istifadə etdiyi sistemdən, Laz əlifbası üçün isə Türkiyədə istifadə olunan Latın qrafikalı Laz əlifbasından istifadə olunub.  Cədvəldə həm də hərflərin ənənəvi rəqəm dəyərləri verilib.Aronson (1990), pp. 30–31.

HərflərUnicode(mxedruli)AdIPATranskripsiyasıRəqəmdəyəri asomtavruli  nusxuri  mxedruli Milli  ISO 9984  BGN  Laz     ა  U+10D0  ani , Svan   A a    A a  A a  1     ბ  U+10D1  bani   B b    B b  B b  2     გ  U+10D2  gani   G g    G g  G g  3     დ  U+10D3  doni   D d    D d  D d  4     ე  U+10D4  eni   E e    E e  E e  5     ვ  U+10D5  vini   V v    V v  V v  6     ზ  U+10D6  zeni   Z z    Z z  Z z  7     ჱ  U+10F1  he , Svan   —    Ey ey  —  8     თ  U+10D7  tani   T t    T' t'  T t  9     ი  U+10D8  ini   I i    I i  I i  10     კ  U+10D9  k'ani   K' k'    K k  Ǩ ǩ  20     ლ  U+10DA  lasi   L l    L l  L l  30     მ  U+10DB  mani   M m    M m  M m  40     ნ  U+10DC  nari   N n    N n  N n  50     ჲ  U+10F2  hie , Mingrelian, Laz, & Svan   —    J j  Y y  60     ო  U+10DD  oni , Svan   O o    O o  O o  70     პ  U+10DE  p'ari   P' p'    P p  Ṗ ṗ  80     ჟ  U+10DF  zhani   Zh zh    Zh zh  J j  90     რ  U+10E0  rae   R r    R r  R r  100     ს  U+10E1  sani   S s    S s  S s  200     ტ  U+10E2  t'ari   T' t'    T t  Ť ť  300     ჳ  U+10F3  vie , Svan   —    —  —  400ჳ and უ have the same numeric value (400)     უ  U+10E3  uni , Svan   U u    U u  U u  400 —  —  ჷ  U+10F7  yn, schva  Mingrelian & Svan   —  —  —  —  —     ფ  U+10E4  pari   P p    P' p'  P p  500     ქ  U+10E5  kani   K k    K' k'  K k  600     ღ  U+10E6  ghani   Gh gh    Gh gh  Ğ ğ  700     ყ  U+10E7  q'ari   Q' q'    Q q  Q q  800 —  —  ჸ  U+10F8  elif Mingrelian & Svan   —  —  —  —  —     შ  U+10E8  shini   Sh sh    Sh sh  Ş ş  900     ჩ  U+10E9  chini   Ch ch    Ch' ch'  Ç ç  1000     ც  U+10EA  tsani   Ts ts    Ts' ts'  Ts ts  2000     ძ  U+10EB  dzili   Dz dz    Dz dz  Ž ž  3000     წ  U+10EC  ts'ili   Ts' ts'    Ts ts  Ts’ ts’  4000     ჭ  U+10ED  ch'ari   Ch' ch'    Ch ch  Ç̌ ç̌  5000     ხ  U+10EE  khani   Kh kh    Kh kh  X x  6000     ჴ  U+10F4  qari, hari , Svan   —    q'  —  7000     ჯ  U+10EF  jani   J j    J j  C c  8000     ჰ  U+10F0  hae   H h    H h  H h  9000     ჵ  U+10F5  hoe   —    —  —  10000 —  —  ჶ  U+10F6  fi Laz   —  F f  —  F f  —

 Qeyri-kartvel dillərində istifadəsi 
 Osetin dili üçün gürcü yazıları 1940-cı illərdən istifadə edilməkdədir.The Politics of Ethnic Separatism in Russia and Georgia, Julie A. George, p. 104
 Abxaz dili üçün gürcü yazıları 1940-cı illərdən istifadə edilməkdədir.The Abkhazians: A Handbook, George Hewitt, p. 171 
 İnquş dili üçün gürcü yazıları çox qədim dövrlərdən istifadə olunsa da, XVII əsrdə ərəb əlifbası ilə əvəzlənmiş, müasir dövrdə isə kirill əlifbasının tətbiqinə başlanmışdır.Язык, история и культура вайнахов, И. Ю Алироев p.85, Чех-Инг. изд.-полигр. об-ние "Книга", 1990
 Çeçen dili üçün də gürcü yazıları çox qədim dövrlərdən istifadə olunmuş, XVII əsrdə ərəb əlifbası ilə əvəzlənmiş, müasir dövrdə isə kirill əlifbasının tətbiqinə başlanmışdır.Чеченский язык, И. Ю. Алироев, p.24, Академия, 1999
 Avar dili üçün də gürcü yazıları çox qədim dövrlərdən istifadə olunmuş, XVII əsrdə ərəb əlifbası ilə əvəzlənmiş, müasir dövrdə isə kirill əlifbasının tətbiqinə başlanmışdır.Грузинско-дагестанские языковые контакты, Маджид Шарипович Халилов p.29, Наука, 2004История аварцев, М. Г Магомедов p.150, Дагестанский гос. университет, 2005
 Türk və tatar dilləri üçün gürcü yazılarının istifadəsi geniş yayılmamışdır. Bu yazıların türk dili üçün tətbiqinə əsasən XVIII əsrə aid Türk İncilləri, lüğətlər, ədəbi və tibbi kitablarda rast gəlinir.Enwall, Joakim (2010), "Turkish texts in Georgian script: Sociolinguistic and ethno-linguistic aspects", in Boeschoten, Hendrik; Rentzsch, Julian (eds.), Turcology in Mainz, Otto Harrassowitz Verlag, ISBN 3-447-06113-8, pp. 144–145
 Fars dili üçün gürcü yazılarının tətbiqinin ən yaxşı nümunəsi Tibilisidəki Milli Əlyazmalar Mərkəzində saxlanan Ərəb İncilinin fars dilinə tərcüməsi hesab olunur. 
 Rus dili üçün gürcü yazılarının tətbiqinə nümunə olaraq Milli Əlyazmalar Mərkəzində saxlanan və XVIII-XIX əsrlərə aid edilən bir neçə qısa şeri göstərmək olar. 
 Digər Nax-Dağıstan dilləri üçün gürcü yazıları XVIII əsrdən gürcü missionaerlərinin fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq tətbiq edilməyə başlanmışdır.Enwall, Joakim (2010), "Turkish texts in Georgian script: Sociolinguistic and ethno-linguistic aspects", in Boeschoten, Hendrik; Rentzsch, Julian (eds.), Turcology in Mainz, Otto Harrassowitz Verlag, ISBN 3-447-06113-8, pp. 137–138

130px 130px
Üzərində avar dilində Asomtavruli hərfləri ilə yazılar olan qədim avar xaçları.

 Texnologiyada 
117px|thumb|Gürcü hərfi ღ (ghani) tez-tez sevgi və ya ürək simvolu kimi istifadə olunur.

 Unicode 

İlk gürcü yazısı Unicode Standard-a 1991-ci ilin oktyabrında əlavə edilmiş və 1.0 versiyası çıxarılmışdır. Gürcü Unicode blokunun yaradılmasında Kartvel dilləri üzrə tətqiqatlar aparan linqvist Yost Gippert və “Macintosh” üçün Gürcü Unicode –u yaratmış amerikan-irland linqvisti və şrift-kodlaşdırıcısı Maykl Everson mühüm rol oynamışlar.უნიკოდში ქართულის ასახვის ისტორია (History of the Georgian Unicode)  Georgian Unicode fonts by BPG-InfoTech Anton Dumbadze və İrakli Qaribaşvilinin (Gürcüstanın baş naziri ilə qarışdırılmamalı) də bu sahədə fəaliyyəti olmuşdur.Font Contributors Acknowledgements  Unicode

 Bloklar 

Gürcü əlifbası üçün Unicode bloku belədir: U+10A0–U+10FF. Mxedruli (measir gürcü yazısı) U+10D0–U+10FF, Asomtavruli U+10A0–U+10CF arasında yerləşir. Gürcü əlavələri üçün Unicode bloku U+2D00–U+2D2F kimidir və bu Nusxuri yazısını kodlaşdırır.

 Klaviatura düzülüşü 

Aşağıdakı cədvəldə klaviatura və mexaniki yazı maşınları üçün standart hərf düzülüşü verilmişdir.

 Qalereya 
Asomtavruli qalereyası

Nusxuri qalereyası 

Mxedruli qalereyası 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 


 Javakhishvili, I. Georgian palaeography Tbilisi, 1949
 Barnaveli, T. Inscriptions of Ateni Sioni Tbilisi, 1977
 Pataridze, R. Georgian Asomtavruli Tbilisi, 1980
 Machavariani, E. Georgian manuscripts Tbilisi, 2011
 Gamkrelidze, T. Writing system and the old Georgian script Tbilisi, 1989
 Kilanawa, B. Georgian script in the writing systems Tbilisi, 1990
 Hewitt, B.G. (1995). Georgian: A Structural Reference Grammar. John Benjamins Publishing. ISBN 978-90-272-3802-3.
 Mchedlidze, T. The restored Georgian alphabet, Fulda, Germany, 2013
 Xarici keçidlər 

 , produced by the Ministry of Education and Science of Georgia. Gives the sound of each letter, illustrates several fonts, and shows the stroke order of each letter. 
 .  Speaks the name of each letter, with some words that contain it, while writing them on ruled paper.
 Lasha Kintsurashvili  and Levan Chaganava , submissions to the 2014 International Exhibition of Calligraphy
 Reference grammar of Georgian by Howard Aronson (SEELRC, Duke University)
 Georgian transliteration + Georgian virtual keyboard



Kateqoriya:Gürcü dili
Kateqoriya:Əlifbalar
Kateqoriya:Gürcü əlifbası