İşemik insult

İşemik  insult – qan  təchizatının  çatışmazlığı  nəticəsində  beynin ocaqlı (fokal) zədələnməsindən əmələ gələn,  24 saatdan çox çəkən  və ya bir sutka ərzində ölümə gətirib çıxaran nevrolojı simptomların kəskin inkişafı ilə xarakterizə olunan sindromdur. Bütün  halların  80%-də  işemik  insult  karotid  hövzədə,  20%-də  isə vertebrobazilyar hövzədə baş verir. 
Kəskin  serebral  işemiya  nəticəsində  yaranan  ocaqlı  nevroloji  defisit və  ya  retinal  işemiya  nəticəsində  yaranan  görmənin  monokulyar pisləşməsi  (amaurosis  fugax)  24  saat  ərzində  tam  keçib  gedirsə,  bu sindrom tranzitor işemik həmlə (TİH) kimi təsnifata daxil edilir.

 Təsnifat 
XBT-10 üzrə təsnifat 
 I63 Beyin infarktı 
 I63.0 Preserebral (ekstrakranial) arteriyanın trombozu səbəbli beyin infarktı 
 I63.1 Preserebral (ekstrakranial) arteriyanın emboliyası səbəbli beyin infarktı 
 I63.2 Preserebral (ekstrakranial) arteriyanın dəqiqləşdirilməmiş tıxanması yaxud stenozu səbəbli beyin infarktı 
 I63.3 Beyin arteriyalarının trombozu səbəbli beyin infarktı 
 I63.4 Beyin arteriyalarının emboliyası səbəbli beyin infarktı 
 I63.5 Beyin arteriyalarının dəqiqləşdirilməmiş tıxanması və yaxud stenozu 
 I63.6 Beyin venalarının qeyri-piogen trombozu səbəbli beyin infarktı 
 I63.8 Başqa səbəbli beyin infarktı 
 I63.9 Dəqiqləşdirilməmiş beyin infarktı 
 I64 Qanaxma və ya infarkt kimi dəqiqləşdirilməmiş insult 
 I65 Preserebral (ekstrakranial) arteriyaların infarkta səbəb olmayan trombozu və ya stenozu 
 I66 Serebral arteriyalarının beyin infarktına səbəb olmayan trombozu və ya stenozu 
 G45  Keçici (tranzitor) serebral işemik həmlə 
 G46  Serebrovaskulyar xəstəliklərdə damar mənşəli beyin sindromları 

 Etiopatogenetik təsnifat 
Etiopatogenetik cəhətdən işemik insultun 5 əsas yarımtipini fərqləndirirlər (TOAST təsnifatına görə): 
 İri arteriyaların aterosklerozu nəticəsində baş verən insult. 
 Kardioembolik insult. 
 Kiçik çaplı (kalibrli) arteriyaların okklüziyası nəticəsində baş verən insult (lakunar insult), hansı ki, ən çox arterial hipertenziya nəticəsində yaranır. 
 Digər məlum etiologiyalı insult: qeyri-aterosklerotik vaskulopatiyalar və arteriitlər – serebral damarların disseksiyası, Moya-moya xəstəliyi, fibroz-əzələ displaziyası və s., infeksion, autoimmun, dərman arteriitləri; hematolojı xəstəliklər – antifosfolipid anticisimlər sindromu, C, S proteinlərinin defisiti, antitrombin 3 defisiti, leykemiya, polisitemiya, trombositoz, trombositopenik purpura, oraqvari-hüceyrə anemiyası, miyelom xəstəliyi, Valdenstrem makroqlobulinemiyası, krioqlobulinemiya; peroral kontraseptivlərin, antifibrinolitik preparatların, K vitamininin, simpatomimetiklərin qəbulu nəticəsində; digərləri – venoz sinusların trombozu, miqren, hemodinamik insult və s. 
 Naməlum etiologiyalı insult.

 Patofiziologiya 
Beyin qan axımı həcminin azalması beyin toxumasına oksigen və qlükoza daxil olmasının xeyli məhdudlaşmasına gətirib çıxarır. Qan axımının daha qabarıq şəkildə azaldığı beyin hissəsi çox tezliklə, 6-8 dəqiqə ərzində dönməz (sağalmaz) dərəcədə zədələnir ("özək" və ya işemiyanın "nüvə" zonası). Bir neçə saat ərzində işemiyanın nüvə zonası işemiyalaşmış, lakin canlı (qan axınının səviyyəsi 20 ml/100q/dəq) toxuma ilə – "yarımkölgə" və ya "penumbra" adlanan zona ilə əhatə olunur. Penumbra sahəsində bütövlükdə energetik metabolizm qorunub saxlanılır və struktur dəyişikliklər yox, funksional dəyişikliklər müşahidə olunur. Penumbra zonasının hesabına infarktın ölçülərinin tədricən böyüməsi baş verir. "İşemik yarımkölgə" zonasında sinir hüceyrələrinin bərpa olunmasının mümkün olduğu vaxtın müddəti dəqiq müəyyən edilməmişdir. Hərçənd ki, sinir hüceyrələrinin əksəriyyəti üçün bu müddət bir neçə saatla (və ya 2-3 sutka ilə) məhdudlaşır. İnsultun inkişafından sonrakı ilk saatlar və günlərdə terapiyanın başlıca hədəfi məhz penumbradır.

 Diaqnostika 
İnsultun diaqnostikası aşağıdakılara əsaslanır: 
 müvafiq klinik simptomların müəyyənləşdirilməsi; 
 anamnestik məlumatlar (kəskin başlanğıc, risk amillərinin mövcudluğu) – cədvəl 1-ə bax; 
 neyrovizualizasiya müayinələrinin məlumatları.
İnsultun tipinin (işemik və ya hemorragik) müəyyənləşdirilməsi diaqnostik axtarışın sonuncu həlqəsi deyildir. İnsultun adekvat müalicəsi və ikincili (sonrakı) profilaktikasının aparılması üçün onun mümkün olan səbəbinin/səbəblərinin axtarılması zəruridir.
 Differensial diaqnostika 
İşemik insult aşağıdakı xəstəliklərdən diferensiasiya edilməlidir: 
 hemorragik insult; 
 kəskin hipertonik ensefalopatiya; 
 kəllə-beyin travması; 
 intrakranial həcmli xəstəliklər (abses, şiş, şişə qansızma və b.); 
 mərkəzi sinir sisteminin kəskin demiyelinizəedici xəstəlikləri; 
 posthipoksik ensefalopatiya; 
 metabolik pozulmalar (hipoqlikemik, hiperqlikemik, qara ciyər və b. somatogen ensefalopatiyalar); 
 ekzogen intoksikasiyalar (dərman, narkotik maddələr); 
 meningit/ensefalit; 
 miqren; 
 epilepsiya; 
 bayılmalar; 
 kranial sinirlərin neyropatiyaları (Bell iflici, gözün hərəki sinirlərinin neyropatiyaları, vestibulyar neyronit); 
 konversion pozulmalar (isteriya nevrozları) 
İşemik insultun yuxarıda sadalanan hallarla etibarlı diferensiasiyası üçün çox vaxt neyrovizualizasiya metodlarının (başlıca olaraq KT, bəzi hallarda isə MRT) tətbiqi zəruridir.

 Əlamət və simptomları 
Aşağıdakı simptomlara əsasən işemik insultun baş verməsindən şübhələnmək lazımdır: 
 Bədənin hər hansı hissəsində, xüsusən də sifət, əl və ayaq daxil olmaqla bədənin bir tərəfində əzələ zəifliyinin əmələ gəlməsi; 
 Bədənin hər hansı hissəsində, xüsusən də sifət, əl və ayaq daxil olmaqla bədənin bir tərəfində hissiyyatın zəifləməsi; 
 Görmənin pozulması; 
 Şifahi nitqin və ya nitqin başa düşülməsinin pozulması; 
 Hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması; 
 Baş gicəllənməsi; 
 Udma qabiliyyətinin pozulması; 
 Qəflətən başlayan, xüsusən də ürəkbulanma, qusma ilə müşayiət olunan qeyri-adi dərəcədə kəskin baş ağrısı; 
 Qıcolma tutmaları; 
 Yaddaşın qəflətən pozulması; 
 Şüurun pozulması.

 Risk Amilləri 
 Modifikasiya edilə bilən risk amilləri  
 Arterial hipertenziya 
 Siqaret çəkmə 
 Şəkərli diabet 
 Ürək xəstəlikləri, xüsusən də atrial fibrillyasiya (qulaqcıqların səyriməsi) 
 Dislipidemiya 
 Keçirilmiş insult və ya TİH 
 Yuxu  arteriyalarının stenozu 
 Hiperkoaqulyasiya ilə müşayiət olunan hallar  
 Azhərəkətli həyat tərzi 
 Alkoqolun həddən ziyadə qəbulu 
 Oral kontraseptivlərin qəbulu  
 Digərləri

 Modifikasiya edilə bilinməyən risk amilləri 
 Yaş  
 Kişi cinsinə mənsubluq 
 İrq (afro-amerikanlara mənsubluq) 
 Genetik meyllilik

 Mənbə 
 İşemik insultun diaqnostika və müalicəsi üzrə klinik protokol  ( Səhiyyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi).
 Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi  kollegiyasının 21 oktyabr 2009-cu il tarixli  25 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Kateqoriya:Xəstəliklər və pozuntular
Kateqoriya: Nevrologiya

hu:Gutaütés
ml:പക്ഷാഘാതം
simple:Stroke (medicine)