İrandilli xalqlar

İran xalqları, İrandilli xalqlar və ya İrani xalqlarıvon Schierbrand, Wolf (1922). "Iranian". In Rines, George Edwin (ed.). Encyclopedia Americana. Vol. 15. New York: Encyclopedia Americana Corporation. pp. 306–307 — əsasən Hind-Avropa dil ailəsindəki Hind-İran dillərinin bir qolu olan İran dillərindən hər hansı birinin yerli istifadəsi ilə müəyyən edilən müxtəlif etnolinqvistik qruplar.Young, T. Cuyler Jr. (1988). "The Early History of the Medes and the Persians and the Achaemenid Empire to the Death of Cambyses". In Boardman, John; Hammond, N. G. L.; Lewis, D. M.; Ostwald, M. (eds.). Persia, Greece and the Western Mediterranean c. 525 to 479 B.C. The Cambridge Ancient History. Vol. 11 (2 ed.). Cambridge University Press. p. 1. ISBN 0-521-22804-2. The Iranians are one of the three major ethno-linguistic groups who define the modern Near East. 

Proto-iranlıların eramızdan əvvəl II minilliyin ortalarında Mərkəzi Asiyada hind-iranlıların ayrıca bir qolu kimi meydana çıxdıqları güman edilir. Eramızdan əvvəl I minilliyin ortalarında genişlənmənin zirvəsində İran xalqlarının ərazisi qərbdə Dunay düzənliyindən şərqdə Ordos yaylasına və cənubda İran yaylasına qədər bütün Avrasiya çölünü əhatə edirdi.Harmatta, János (1992). "The Emergence of the Indo-Iranians: The Indo-Iranian Languages" (PDF). In Dani, A. H.; Masson, V. M. (eds.). History of Civilizations of Central Asia: The Dawn of Civilization: Earliest Times to 700 B. C. UNESCO. pp. 346–370. ISBN 978-92-3-102719-2.

İran dili danışan xalqarın ümumi əhali sayı təxminən 210-230 milyondur.

 Ad 
"İran" termini birbaşa Orta Farsca Ērān (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭‎) və Parfiyaca Aryān (𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍‎) sözlərindən əmələ gəlib. Orta İranca ērān və aryān terminləri qəbilə mənşəli ēr- (Orta Farsca) və ary- (Parfiyaca) sözlərinin əyri cəm formalarıdır və hər ikisi qədim farsca ariya- (𐎠𐎼𐎡𐎹), Avestaca airiia- (𐬀𐬌𐬭𐬌𐬀) və Proto-İranca *arya- sözlərindən törəyib.Schmitt, Rüdiger (1987), "Aryans", Encyclopedia Iranica, vol. 2, New York: Routledge & Kegan Paul, pp. 684–687,

Dna və Dse-də Darius və Kserks özlərini "Əhəməni, fars, farsın oğlu və ari soyundan olan ari" kimi təsvir edirlər.R. G. Kent. Old Persian. Grammar, texts, lexicon. 2nd ed., New Haven, Conn. Böyük Darius öz dilini arya- ("İran") adlandırsa da, müasir alimlər onu Qədim Fars adlandırırlar, çünki bu, müasir fars dilinin əcdadıdır.Lazard, G. (1975). "The Rise of the New Persian Language". The Cambridge History of Iran. pp. 595–632. doi:10.1017/CHOL9780521200936.021. ISBN 978-1-139-05496-6. 

I Şapurun əmri ilə ucaldılmış üçdilli kitabə daha aydın təsvir verir. İstifadə olunan dillər Parfiya, Orta Fars və Yunan dilləridir. Yunan dilindəki kitabədə "ego ... tou Arianon ethnous despotes eimi" yazılıb ki, bu da "Mən İranlıların krallığının (millətinin) kralıyam" deməkdir. Orta fars dilində Şapur "ērānšahr xwadāy hēm", Parfiya dilində isə "aryānšahr xwadāy ahēm" deyir. MacKenzie, D. N. (1998). "Ērān, Ērānšahr". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VIII/5: English IV–Eršād al-zerāʿa (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. p. 534. Retrieved 31 March 2021.Canepa, Matthew (2018). The Iranian Expanse: Transforming Royal Identity Through Architecture, Landscape, and the Built Environment, 550 BCE–642 CE. Oakland: University of California Press. ISBN 978-0520379206.MacKenzie, D. N. (1998). "Ērān, Ērānšahr". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VIII/5: English IV–Eršād al-zerāʿa (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. p. 534. Retrieved 31 March 2021  

Bütün bu dəlillər göstərir ki, Arya adı kollektiv tərif olub, vahid etnik qrupa mənsub olduqlarının fərqində olan, ortaq dildə danışan və Əhrməzd kultuna əsaslanan dini ənənəyə malik xalqları ifadə edirdi.Gnoli, G. "Iranian Identity ii. Pre-Islamic Period". Encyclopedia Iranica. 

 Qədim İrandilli xalqlar 

 Midiyalılar
 Parfiyalılar
 Baktriyalılar
 XarəzmilərEncyclopædia Iranica, "CENTRAL ASIA: The Islamic period up to the mongols", C. Edmund Bosworth: "In early Islamic times Persians tended to identify all the lands to the northeast of Khorasan and lying beyond the Oxus with the region of Turan, which in the Shahnama of Ferdowsi is regarded as the land allotted to Fereydun's son Tur. The denizens of Turan were held to include the Turks, in the first four centuries of Islam essentially those nomadizing beyond the Jaxartes, and behind them the Chinese (see Kowalski; Minorsky, "Turan"). Turan thus became both an ethnic and a geographical term, but always containing ambiguities and contradictions, arising from the fact that all through Islamic times the lands immediately beyond the Oxus and along its lower reaches were the homes not of Turks but of Iranian peoples, such as the Sogdians and Khwarezmians."C.E. Bosworth, "The Appearance of the Arabs in Central Asia under the Umayyads and the establishment of Islam", in History of Civilizations of Central Asia, Vol. IV: The Age of Achievement: AD 750 to the End of the Fifteenth Century, Part One: The Historical, Social and Economic Setting, edited by M. S. Asimov and C. E. Bosworth. Multiple History Series. Paris: UNESCO Publishing, 1998. excerpt from page 23: "Central Asia in the early seventh century, was ethnically, still largely an Iranian land whose people used various Middle Iranian languages. (p. 47)
 KadusilərRüdiger Schmitt, "Cadusii" in Encyclopedia Iranica
 Soqdiylar

 Müasir İrandilli xalqlar 

 Farslar
 Taciklər
 FarsivanlarRobson, Barbara and Lipson, Juliene (2002) "Chapter 5(B)- The People: The Tajiks and Other Dari-Speaking Groups"  The Afghans – their history and culture Cultural Orientation Resource Center, Center for Applied Linguistics, Washington, D.C., OCLC 56081073 A third group, the Farsiwan (also called Parsiwan or Parsiban) are farmers who live near the Iranian border, although some have moved east to the larger towns of Herat, Kandahar, and Ghazni. The Farsiwan, who number about half a million, are ethnically and linguistically indistinguishable from the Iranians across the border.
 Sistani xalqı
 Aymaqlar
 Həzaralar
 Qumari
 Puştunlar
 Bəluclar
 Kürdlər
 Zazalar
 Yezidilər
 Ləklər
 Lurlar
 Bəxtiyarilər
 Mazandaranlılar (Təbərilər)
 Giləklər
 Talışlar
 İran tatları
 Tatlar
 Osetinlər
 Pamir xalqları
 Yaqnoblular
 Başkardi
 Qebrlər

 Qalereya 

 İstinadlar 

Kateqoriya:İrandilli xalqlar
Kateqoriya:Hind-Avropa xalqları
Kateqoriya:Yaxın Şərqdə yaşayan etnik qruplar