Qafqaz albanlarının dili

Qafqaz albanlarının dili və ya sadəcə alban dili — Qafqaz Albaniyasının yaradıcıları və alban tayfa ittfaqının əsas tayfalarından biri olan Qafqaz albanlarının danışdığı dil. Alban dili müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən Qafqaz dilləri Еремян С. Т. Раннефеодальные государства Закавказья в III— VII вв. "Очерки истории СССР". М., 1958, səh 304Шанидзе А. Г. Язык и письмо кавказских албанцев. М., 1960, səh 8 qrupuna aid edilir.

Xristianlıq qəbul edilənə və Albaniyada dövlət dininə çevrilənədək albanların öz yazısı olmuş, bütün ölkə üçün tayfalararası ünsiyyət vasitəsi kimi alban dili geniş intişar tapmışdı. Alban dilində yerli yazı və ədəbiyyatın yaranması ermənilərdə və gürcülərdə olduğu kimi, ölkənin xristianlaşması ilə bağlı idi. Dini ədəbiyyatın albancaya ilk tərcümələri siryani dilindən olmuşdur. Moisey Kalankatlının verdiyi məlumatlar Albaniyanın qədim Suriyanın vilayətləri və Fələstinlə köhnə əlaqələrinin olduğunu göstərir.

Albanların öz doğma dillərində yazı və ədəbiyyatın olması obyektiv tarixi zərurətdən irəli gəlirdi. Sosial-iqtisadi və siyasi şərait Albaniyanın öz ədəbiyyatının yaranması üçün zəmin hazırlamışdı. V əsrin başlanğıcında arami qrafikası əsasında alban yazısı -əlifbası təkmilləşdirildi. Antik müəlliflərə görə, albanlar hələ e.ə. I əsrdə öz yazılarından istifadə edirdilər. V yüzilin əvvəllərində təkmilləşdirilmiş fonemli alban əlifbası fışıltılı və boğaz səsləri ilə zəngin idi. V əsr erməni müəlliflərinin özlərinin etiraf etdiyi kimi, alban dili ermənilər üçün "yad" dil idi.Бабаев И. А. К вопросу о возникновении государства Албании (Кавказской). Изв. АН Азерб. ССР, серия истории, философии и права, 1976, №4, Бабаев И. А. Города Кавказской Албании. Баку, 1991Мамедова Фарида. Политическая история и историческая география Албании. Баку, 1985

Məhz bu dövrdə alban hökmdarı Asuagenin, alban patriarxı İyereminin yardımı ilə "Tövrat" və "İncil"in, "Liturgiya" (xristianların əsas ibadət ayini) və başqa dini kitabların tərcüməsi üzrə uğurlu işlər görüldü. Müəllim kimi hazırlaşdırılmış  bir çox gənc ölkənin müxtəlif vilayətlərinə yollandı. Albaniyanın ayrı-ayrı vilayətlərindən olan, dövlət ərzaq payı ilə təmin edilmiş uşaqlar dəstə-dəstə məktəblərə göndərildilər. Tərcümə dini ədəbiyyatı ilə yanaşı, yerli orijinal agioqrafik (alban müqəddəslərinin həyatı) və dünyəvi ədəbiyyat da yaranırdı. Albanlar öz yazılarından beynəlxalq yazışmalarda da istifadə edirdilər.

V-VII əsrlər alban yazısının çiçəklənmə dövrü hesab olunur. Məhz bu dövrdə, A.Q.Şanidzenin sözləri ilə desək, "albanlar Qafqazın siyasi və mədəni həyatının bütün sahələrində gürcülər və ermənilərlə eyni dərəcədə bərabər fəallıqla iştirak edirdilər".Шанидзе А. Г. Язык и письмо кавказских албанцев. М., 1960, səh 14

Erkən alban ədəbiyyatı əlverişli tarixi-mədəni şəraitdə təşəkkül tapdı. Bu – müstəqil Alban dövlətinin mövcud olduğu, alban arşakilərinin və onları əvəz edən böyük alban hökmdarları – Mihranilərin hakimiyyətdə olduqları, müstəqil alban kilsəsinin fəaliyyət dövrü idi.

Ədəbiyyatın inkişafı nəticəsində maraq dairəsi genişlənmiş, bu isə öz əksini müxtəlif janrlarda tapmışdı: agioqrafik əsərlər, tarixi xronikalar, hüquqi sənədlər – kilsə qanunları və dünyəvi qanunlar yaranmağa başladı. V-VI əsrlərdə siyasi səbəblər üzündən ədəbiyyatda ellinpərəst istiqamət nəzərə çarpdı.

 Dil qrupu 
Volfqanq Şulze, Zaza Aleksidze və Jan Pyer Mahe kimi tədqiqatçılar alban dilini Udin dilinin qədim versiyası olduğunu təsbit etmişlər.The Caucasian Albanian Palimpsests of Mount Sinai. Monumenta Palaeographica Medii Aevi/Series Ibero-Caucasica 2. 2 vols., XXIV+530 pp.; Turnhout: Brepols 2009 Bu tədqiqata əsasən Alban dili Udin dili kimi Ləzgi dilləri qrupuna daxildir.
Albaniyanın yerli mənşəli yazılı abidələri dövrümüzə qədim erməni dilində (qrabar) gəlib çatmışdır. Lakin XIII əsrədək alban ədəbiyyatı, şübhəsiz, alban dilində yazılmışdır.Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, II cild, səh 127
 Alban dili dialektləri 
Volfqanq Şulze Alban dilinin 3 dialektini ayırır:Wolfgang Schulze - Towards a History of Udi, səh 23
 Şərq - Qəbələ, Kiş zonasında danışılırdı.
 Mərkəz - Bərdə, Kalankatuyk, Aluen zonasında danışılırdı. (Mingəçevir yazıları əsas götürülməklə)
 Qərb və ya Cənub - Girdman, Xalxal zonasında danışılırdı. (Matenadaran yazıları əsas götürülməklə)

 Fonologiya 

 Samitlər 
PartlayanSürtünənAffrikatAproksimantBurunTrillKarCingiltiliAbruptivKarCingiltiliKarCingiltiliAbruptivQoşadodaqpbp’mDodaq-dişfvDişSərttdt’sztsdzts’lnrYumşaqdʲtʲ’dzʲlʲnʲDişarxasıʃʒtʃdʒtʃ’Diş-damaqɕʑtɕdʑtɕ’DamaqjDamaqarxasıkgk’xɣLabial damaqarxasıwDilçəkqq’χBoğazʕUdlaqh

 Saitlər 
İncəQalınAçıqQapalıQapalıQaiyuOrtaeoAçıqaɒ

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
Alban əlifbası
Mingəçevir yazıları
Matenadaran MS 7117

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Qafqaz Albaniyası
Kateqoriya:Dillər