Bayat tayfası

BayatDədə Qorqud kitabı ensiklopedik lüğət. "Öndər nəşriyyat". Bakı-2004. səh. 58. (BoyatRövşən Hüseyinov (Ağahüseynli, Eldar Səfa Şahvələdli. Albaniya-Arran-Şirvan. "Ünsiyyət" nəşriyyatı, Bakı-2008.səh.55., BəyatDədə Qorqud kitabı ensiklopedik lüğət. "Öndər nəşriyyat". Bakı-2004. səh.60) tayfası — türk tayfalardan birinin adı olub IX–X əsrlərdə Qayı boyu ilə yanaşı Şimali Qazaxıstan çöllərində oğuzlara başçılıq etmiş tayfalardandır.

Oğuz Xaqan Dastanına görə Oğuz türklərinin 24 boyundan biri və Qaşqarlı Mahmuda görə Divân-ı Lügati't-Türk'təki yirmi iki Oğuz boyundan doqquzuncudur.Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't — Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 56

Azərbaycan xalqının formalaşmasında əsas amilə malik olan tayfalardan biri də Bayat tayfası olmuşdur. Həmin tayfanın söylədikləri nəğmələr isə Bayat tayfasının nəğmələri, yəni bayatı adı altında termin kimi formalaşmışdırƏli Əliyev, "Laçın — Qədim Oğuz yurdu". Bakı-2009. "Avropa nəşriyyatı". səh. 86.. Deməli, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən geniş yayılan, ən kütləvi bir növü də bayatların adını yaşadan bayatılardırDədə Qorqud kitabı ensiklopedik lüğət. "Öndər nəşriyyat". Bakı-2004. səh.60..

Şah İsmayıl Səfəvi yeni hökumətə dayaq olmaq və onu əldə saxlamaq üçün İranda yaşayan Boyat türklərindən bir dəstəsini siyahı üzrə köçürüb Dərbənddə və Şabranda yerləşdirmişdir.

Həmin tayfanın üzvləri tərəfindən salınmış yaşayış məntəqələri onların adı ilə Boyat adlandırılmışdır.

Bayat coğrafi adına Ağcabədi, Salyan, Neftçala, Ucar, Şamaxı, Şabran, eləcə də Şimali Azərbaycanda – Qədim Albaniyada – Arran–Şirvan ərazisində və digər yerlərdə təsadüf edilir.

Türk Muntəhəb-i tavarixi-səlcuqiyyə nin məlumatına görə, Sultan Səncərin oğuz-səlcuq qoşununda bayatlar daim sağ cinahda qayyılarla birgə dururdular, sol cinahda — bayandurlar və peçeneqlər.Мусульманский мир 950–1150. Издательство "Наука" Главная редакция восточной литературы. Москва 1981.Birinci bölmə K.E. Bosfort Barbarların hücumları: Türklərin müsəlman aləmində zühuru səh. 30
 Etimologiya və mənşə 
Əvvəlcə Bayat etnonimi XI əsrdə türk tarixçisi Mahmud Kaşğarinin əsərlərində Oğuz tayfası kimi qeyd olunmuşdurDivanü Lûgat-it-Türk ve Tercümesi (in Turkish), translated by. B. Atalay. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basimevi, 1985. Vol. I. p. 56; Vol. III. p.171. Bayat – Oğuz türklərinin bir tayfasıdır, bütün 24 Oğuz tayfasının başında Qayı tayfası ilə birlikdə dayanmışdır – "İl başı Kayı-Bayat".

Türk tayfalarının ənənələrində bu tayfanın mənşəyi Oğuz xanın nəvəsi Bayata gedib çıxır. Xivə xanlığının xanı və tarixçisi Əbülqazi Bahadır xanın "Şəcərəyi-tərakimə" kitabında tayfanın adının mənası "varlı" kimi verilir. Bayat, Oğuz-Xanın ilk oğlu Gün Xanın ikinci oğlu olmuşdur. Tarixçi Fəzlullah Rəşidəddinin geniş tarixi əsəri "Cəmi ət-Təvarix"in bir hissəsi olan "Oğuz-nameh" əsərinə görə, Bayat adı "varlı, lütfkarlıqla dolu" mənasını verir.

Kiyev Rus dövləti ərazisində Bayatlar 10-12-ci əsrlərin xronikalarında Oğuz tayfalarının bir hissəsi kimi, bouts adı altında qeyd olunmuşdur.

 Tayfalar 
Bayat, mənşəcə Oğuz türkləri olan Türkiyə, Azərbaycan və İranda yaşayan bir tayfanın adıdır. Tayfanın mənşəyi XII əsrə gedib çıxır. Bayat tayfası Aral çöllərindən köç etməyə başladıqda onların ilk məskənləri İranın şimal-şərqində yerləşən Böyük Xorasan vilayətinin cənubundakı Nişapur şəhəri olmuşdur. XIII əsrdə monqol qüvvələrinin hücumlarından sonra Bayat tayfası üç müxtəlif istiqamətə köçmüşdür.

Oradan bir qrup şərqə və şimal-şərqə getdi, buna görə də Bayat soyadı hələ də Əfqanıstanda mövcuddur.

İkinci qrup cənub-qərbə – İsfahan istiqamətinə getdi və Bayat soyadı Ərak (İran), Həmədan, Məlayir, İsfahan, Zəncan və Şiraz şəhərlərində geniş yayılıb. Üçüncü qrup isə şimal-qərbə getdi və Azərbaycanda iki yerə bölündülər; qrupun bir hissəsi qərbə – Anadoluya (Türkiyə) keçdi, digər hissə isə cənuba – İraq, Suriya və Livana getdi.

 Türkmənistan və Özbəkistanda Bayat 
1928-ci ilə qədər Türkmənistanın Balkan vilayəti ərazisindəki Qızıl-Ətrek yaşayış məntəqəsi Bayathacı adlanırdı, hal-hazırda isə Bayat türkmənləri Türkmənistanın Lebap vilayəti ərazisindəki Darganata, Dyanev, Türkmənabad, Sayat, Fərap etrapı və Hocambaz etraplarında (rayonlarında) yaşayırlar. Bayat tayfasının nümayəndələrinə həmçinin Özbəkistanın Buxara vilayətinin bir çox rayonlarında, xüsusilə Alat (Özbəkistan) və Qaraqul rayonlarında rast gəlinir.

 Bayat adlı yerlər 
Bayatlar qərbi Anadoluda geniş yayılıblar, onların əsas məskunlaşdığı ərazilər Konya, Bursa, Afyonqarahisar, Balıkəsir və Kütahya vilayətləridir. Bu gün Bayat, Bayatlar, Bayatlı kimi adlar əsasən qərbi Anadoluda yerləşən 32 toponimdə rast gəlinir. Ad həmçinin İranda bir sıra toponimlərdə mövcuddur: Arāk yaxınlığında iki, Zəncan yaxınlığında bir, Urmiya yaxınlığında bir, Xuzistan əyalətində bir, Borūcərd yaxınlığında bir və Xorasan ərazisində bir. Post-sovet ölkələrində isə Bayat adını daşıyan yerlər mövcuddur: Azərbaycanda beş, Türkmənistanda dörd və Türkmənistan sərhədinə yaxın Özbəkistanda bir. Hindistanın Qucarat əyalətində, Hindistan-Pakistan sərhədindən təxminən 250 km məsafədə bir yer mövcuddur.
 Bayat adını daşıyan yerlərin siyahısı 
 Azərbaycan 
 Boyat (Ağcabədi)
 Boyat (Neftçala)
 Boyat Şamaxı
 Boyat (Ucar)
 İran 
 Bayat (Həştrud), Şərqi Azərbaycan
 Bayat-i Süfla (Miyanə), Şərqi Azərbaycan
 Bayat, Rəzavi Xorasan
 Bayat (Urmiya), Qərbi Azərbaycan
 Bayat Kənd Rayonluğu, Mərkəzi
 Bayat Qezel Təpəsi Zəncan ostanı

 Türkiyə 
 Bayat Afyonqarahisar ili
 Bayat Çorum ili
 Bayat Amasya, Amasya ili
 Bayat Merzifon, Amasya ili
 Bayat Ayaş, Ankara ili
 Bayat Korkuteli, Antalya ili
 Bayat Altıeylül, Balıkəsir ili
 Bayat Gölbazarı, Biləcik ili
 Bayat Karqı, Çorum ili
 Bayat Çivril, Dənizli ili
 Bayat Çermik, Diyarbəkir ili
 Bayat Atabəy, İsparta ili
 Bayat Tosya, Kastamonu ili
 Bayat Bəyşəhər, Konya ili
 Bayat Məram, Konya ili
 Bayat Aslanapa, Kütahya ili
 Bayat Kütahya, Kütahya ili
 Bayat Gördəs, Manisa ili
 Bayat Soma, Manisa ili
 Bayat Bor, Niğdə ili
 Bayat Geyvə, Sakarya ili
 Bayat Durağan, Sinop ili
 Bayat Sivas, Sivas ili
 Bayat Yıldızeli, Sivas ili
 Bayat Ereğli, Zonquldak ili
 Şambayat Besni, Adıyaman ili
 Şambayadı, Çukurova, Adana ili
 Yakabayat, Bolu, Bolu ili

 Məşhur şəxslər 
 Kitabi-Dədə Qorqud, Oğuzların əfsanəvi şəxsiyyəti
 Məhəmməd Füzuli, Osmanlı dövrünün Azərbaycan Divan (ədəbiyyat) şairi
 Fətəli şah Qacar, Qacar İranının ikinci şahı 
 Cavad xan, Qacarlar sülaləsinin üzvü və 1786–1804-cü illərdə Gəncə xanlığının son xanı .

 Bayat adını daşıyan insanlar 
Bayat bu gün İran, Azərbaycan və nisbətən Türkiyə, Əfqanıstan və Türkmənistanda geniş yayılmış soyaddır, burada mənası “Cəngavər” və ya “Kavaliyer”dir. Bayat soyadı həmçinin Birləşmiş Krallıqda, Hindistanda və Cənubi Afrika Respublikasında da rast gəlinir.

Bu adı daşıyan məşhur şəxslərə aşağıdakılar daxildir:
 Abbas Bayat (1947), İranlı iş adamı
 Asəf Bayat, İranlı sosiologiya professoru
 Ehsan Bayat, Əfqanıstan-Amerika sahibkarı, Ariana Televiziya Şəbəkəsinin sahibi və Bayat Fondunun təsisçisiThe Bayat Foundation - Making a Difference in Afghanistan . October 18, 2006. WorldPress.org.
 Mürtəzaqulu Bayat (1890-1958), İranın keçmiş baş naziri
 Şöhrət Bayat (1988), İranlı şahmat hakiməsi
 Məhəmməd Mehdi əl-Bayati (1962), İraq türkməni siyasətçisi
 Kristal Bayat, Əfqanıstanlı insan haqları fəalı, Taliban əleyhinə etirazları və qadın haqlarının müdafiəsi ilə tanınır.
 Füzuli Bayat, (1958), Azərbaycanlı, elmlər doktoru, professor

 Həmçinin bax 
 Maku xanlığı
 Boyat kəndləri
 Bayat qalası

 İstinadlar 


Kateqoriya:Bayatlar
Kateqoriya:Tayfalar
Kateqoriya:Azərbaycan boyları
Kateqoriya:Bozoqlar
Kateqoriya:Qızılbaşlar
Kateqoriya:Soyadlar
Kateqoriya:Türk soyadları
Kateqoriya:Azərbaycan tayfaları
Kateqoriya:Türk tayfaları
Kateqoriya:Türkmən tayfaları
Kateqoriya:Türk xalqları
Kateqoriya:Azərbaycanlılar
Kateqoriya:İraqda yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Azərbaycanda yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Qafqazda yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Tarix