Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)

Rumıniya




  Əhməd Muxtar Paşa

  Osman Nuri Paşa

  Süleyman Paşa

  Mehmed Əli Paşa

  Abdulkerim Paşa

  Əhməd Eyyub Paşa

  Hacı Karandiqo Berzeq|komandan2=22px II. Aleksandr

22px Iosip Gurko

22px Ivan Lazarev

22px Mixail Nikolayeviç

22px Nikolay Nikolayeviç

22px Mixail Skobelev

22px Mixail Loris-Melikov

 I. Karol


Rumıniya — 60.000 əsgərThe Great Larousse, vol VII, s.3282 - 3283, Milliyet Nəşrləri (1986)
Serbiya — 81 500 əsgər 
Bolqarıstan — 40.000 əsgər (Partizanlar) 
Monteneqro — 25 000 əsgər |itkilər1=30,000 ölüm və 90,000 xəstəlikdən ölüm|itkilər2=Rusiya — müharibədə 15 567 ölü  56 652 yaralı  6 824 yaralı  81 363 xəstəlikdən ölü  1 713 digər səbəblərdən ölü  3 500 itkin düşüb  br / > 35,000 boşalma Урланис Б. Ц. Войны и народонаселение Европы. — М.: 1960. (rus dilində)
Rumıniya — 4,302 ölü və itkin  3,316 yaralı  19,904 xəstə Scafes, Cornel, et. al., Armata Rumıniya in Razvoiul de Independenta 1877-1878 (Rumıniya Ordusu Müstəqillik Müharibəsində 187-1878). Bucuresti, Editura Sigma, 2002, səh. 149 (Rumıniya)
'''Bolqarıstan — 15 000 ölü və yaralı Serbiya — 5000 ölü və yaralı|tarixi=24 aprel 1877 - 3 mart 1878|place=Balkanlar və Qafqaz}}
1877–1878-ci illər Osmanlı-Rus müharibəsi (, , , ) — Çar Rusiyası Qafqaz və Balkanlarda mövqelərini möhkəmlətmək məqsədilə Osmanlı ilə növbəti müharibəyə başlayıb. Bir il sürən müharibə Osmanlının məğlubiyyəti ilə nəticələndi. San-Stefano sülh müqaviləsinə (1878 ) əsasən, Rusiya Türkiyənin ermənilər yaşayan bir neçə bölgəsini özünə birləşdirdi. Türkiyə həmin əraziləri (Qars, Ərdəhan və s.) yalnız 1918-ci ildə geri ala bildi.

Təxminən 1 il davam edən müharibədə Osmanlı orduları müdafiə döyüşü keçirdi. Qərb dövlətləri isə bitərəf qaldılar və müharibəni bitirmək üçün vasitəçilik etdilər. Xüsusilə Balkanlarda bu hadisələr nəticəsində etnik təmizləmələr yaşanmış, yerlərdə qırğınlar müşahidə edilmişdir. Nəhayət, qərbdə Osmanlının müdafiə xətlərini qıran, müqavimətlə qarşılaşmadan İstanbulun (Yeşilköy) astanasına qədər irəliləyən, Osmanlı İmperatorluğunun varlığını təhlükə altına alan və nəticədə Osmanlı İmperatorluğunun yolu açıldı. San Stefano müqaviləsini imzalamalı oldu. Lakin Qərbi Avropa ölkələrinin bu müqavilənin şərtlərindən narazı qalması nəticəsində bu müqavilə öz qüvvəsini itirmiş və yenidən imzalanmış Berlin müqaviləsi ilə Osmanlı imperiyası xeyli ərazi itirmiş və Balkanlardakı nüfuzunu bir qədər də itirmişdir. böyük ölçüdə. Balkanlarda və Qafqazda 1 milyondan çox Osmanlı vətəndaşı qaçqın vəziyyətinə düşmüş, müharibə zamanı və sonrasında Anadoluya böyük köç dalğaları olmuşdur. Bundan əlavə, Batumidə yaşayan müsəlman lazlar və gürcülər Osmanlı torpaqlarına köçməli oldular.

 Müharibədən əvvəlki vəziyyət 

 Osmanlı İmperiyasında Xristian hüquqları problemi 
Rusiya İmperiyası 18-ci əsrdə gücləndi və tədricən özünü pravoslav dünyasının lideri və qoruyucusu kimi görməyə başladı. Bu səbəbdən o, İstanbuldakı səfirləri vasitəsilə Osmanlı İmperiyasının əksəriyyətlə pravoslav olan və Balkanlarda yaşayan xristian vətəndaşlarının hüquqlarını qorumaq bəhanəsi ilə Osmanlı hökumətindən müxtəlif tələblər irəli sürməyə başladı. Əslində, 1853-cü ildə Rusiyanın Qüds ərazisindəki İsanın doğulması kilsəsində pravoslavların üstünlük təşkil etməsi tələbi Krım müharibəsinə səbəb oldu. Bu müharibə İngiltərə və Fransanın müdaxiləsi ilə Osmanlının qələbəsi ilə nəticələndi. Amma yenə də rusların istədiyi kimi kilsədəki pravoslav keşişlərə də söz verildi. Beləliklə, Rusiya özünü pravoslavların sözçüsü kimi təsdiqlədi, çünki pravoslavlar bundan razı qaldılar.

1858-ci ildə Osmanlı hakimiyyəti altında olan Livan torpaqlarında xristianlarla problem yaranmışdı. Fransızların dəstəklədiyi maronitlər və ingilislərin dəstəklədiyi druzlar toqquşmağa başladı. Bölgədə itkilər artır, vətəndaş müharibəsi təhlükəsi artırdı. Fransa mətbuatı Livanda xristianlara qarşı qırğınların həyata keçirildiyini yazıb. Dövrün xarici işlər naziri Keçəcizadə Fuat Paşa Livana getdi və qarşıdurmaları yatırtdı. O, üsyan rəhbərlərini edam etdirdi. Lakin Osmanlı imperiyası fransız və ingilislərin təzyiqi ilə Livana xristian valisinin təyin olunmasını qəbul etməli oldu.

1861-ci ildə taxta çıxan Sultan Əbdüləzizin dövründə Osmanlı İmperiyasının xristian xalqları arasında iğtişaşlar davam edirdi. Onun hakimiyyətinin birinci ilində Serbiya ərazisində üsyanlar başladı. Özlərini daha geniş slavyan xalqının bir hissəsi kimi tanıyan serb xalqı muxtariyyət tələbi ilə ayağa qalxdı. Dəstələr yaradıldı. Müsəlman xalqı ilə qarşılıqlı qırğınlar baş verdi. İstanbul hökuməti bölgəyə müdaxilə etdi. Ancaq tam müvəffəqiyyət əldə edilə bilmədi, Ömər Paşanın komandanlığı altında türk əsgərləri Belqradı vurduqda çoxlu itkilər verildi. Avropa ictimai rəyində türklərə qarşı münasibət formalaşdı. Paris müqaviləsinin pozulduğu deyilirdi. Bunun üzərinə danışıqlar aparıldı və Osmanlı İmperatorluğu üçün əhəmiyyətli olan bir çox qalalar muxtariyyət qazanmış Serbiyaya buraxıldı. Belqrad və qalanları Osmanlı İmperiyasında qaldı. 1864-cü ildə ikinci İstanbul protokolu imzalandı. Müvafiq olaraq Rumıniya knyazlıq oldu. Osmanlının bölgədəki təsiri getdikcə azaldı, sonra Rumıniya da öz muxtariyyətini qazandı və 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsində Rusiya tərəfində vuruşdu.

1866-cı ildə Krit adasında iğtişaşlar baş verdi. 1832-ci ildə müstəqilliyini əldə edən Yunanıstan Krallığı Kriti yunanların hakimiyyəti altında görmək istəyirdi. Yunanıstanın təxribatları ilə Krit adasında yaşayan yunan xalqı Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırdı (1866). Yunan krallığı və dolayısı ilə Avropa dövlətləri yunan quldur dəstələrinə dəstək verirdilər. Bölgədə qırğınlar artmağa başladı və müdaxilələr heç bir nəticə vermədi. Böyük vəzir də bir nümayəndə heyəti topladı və Girit administrasiyasında dəyişiklik edildi. Buna görə qubernatorun iki köməkçisindən biri də yunan olacaqdı. Buna baxmayaraq, dəstə müharibələri bitmədi və yunanlar bu dəstələri dəstəkləməyə davam etdikdə Osmanlı Dövləti ultimatum verdi. Lakin 1869-cu ildə Yunanıstanla bağlanan razılaşma nəticəsində Yunanıstan bu mövqeyindən əl çəksə də, 19-cu əsrin sonunda üsyanlar yenidən alovlandı və nəticədə 1898-ci ildə Krit muxtariyyəti əldə edildi.

 Avropada güc balansı 
9-cu əsrin ortalarında Avropa bir çox müharibələrə səhnə oldu. 1866-cı ildə Prussiya-Avstriya müharibəsi başladı, 7 həftə davam etdi və Prussiya və onun müttəfiqləri qalib gəldi. Beləliklə, başqa alman dövlətlərində Prussiya hökmranlığı başladı. 1870-ci ildə başlayan Fransa-Prussiya müharibəsi bir il davam etdi və Prussiyanın qəti qələbəsi ilə başa çatdı. Beləliklə, alman mənşəli dövlətlər birləşərək Alman İmperiyasını yaratdılar. Bundan sonra Almaniya gücləndi və Avropanın qabaqcıl ölkələrindən birinə çevrildi. Fransa isə ağır zərbə aldı, iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli torpaqlarının çoxunu itirdi və III. respublika quruldu. 1866-cı ildəki məğlubiyyətdən sonra Avstriya İmperiyası nüfuzunu itirdi və Macarıstanla birləşərək Avstriya-Macarıstan İmperiyasını yaratdı. Avropada əyalətlərə bölünmüş ölkələrin hökumətləri vahid idarəetmə formasına keçirdi.

İtalyan birliyini qurmaq ümidi ilə Krım müharibəsində iştirak edən Sardiniya Krallığı 1861-ci ildə məqsədinə çatdı və İtaliya Krallığı quruldu. İtalyanlar da almanlar kimi gec də olsa müstəmləkə etməyə başladılar. 19-cu əsrin sonunda Avstriya gücünü itirdi, İtaliya və Almaniya isə gücləndi. Rusiyada isə yeniləşmə prosesi gedirdi. Krım müharibəsində ağır məğlubiyyətə uğrayan ruslar Prussiya zabitlərini gətirərək orduda islahatlar apardılar. Balkanlarda da slavyan təbliğatı aparılırdı. Britaniya İmperiyası, Avstriya-Macarıstan İmperiyası və İtaliya Krallığının Rusiyaya münasibəti var idi. Avropa ölkələrindən yalnız Almaniya imperiyası Rusiyaya dost idi.

Balkanlarda da qüvvələr nisbəti dəyişdi. Osmanlının bölgədəki təsiri getdikcə azalırdı. Regionda millətçilik hərəkatı güclənir, qırğınlar baş verirdi. Serblər və yunanlar müstəqillik əldə etmişdilər. Rumıniya muxtar oldu və Bosniyada azadlıq hərəkatları başladı. Serblər Rusiyaya yaxınlaşaraq özlərini ümumi slavyan irqi hesab edirdilər. Osmanlı idarəsi 19-cu əsrin əvvəllərindən Balkanlardakı qarışıqlıqlarla məşğul idi. 93-cü il müharibəsindən bir neçə il əvvəl Osmanlı İmperiyasında böyük iqtisadi problem yaranmışdı. Bu problemi həll etmək üçün vergilər artırıldı. Bu, Bolqar üsyanlarına səbəb oldu.

 1876 ​​Balkan üsyanları 
Osmanlı xəzinəsi Sultan Əbdülməcidin dövründən bu yana həddindən artıq xərcləmələr nəticəsində Avropaya böyük borclu qalmış və bu borcları ödəmək üçün Balkanlarda vergiləri artırmışdı. Bu ağır vergilər Balkan xalqlarının narazılığına səbəb oldu. Bundan əlavə, Çərkəz sürgünü nəticəsində ruslar tərəfindən Qafqazdan köçməyə məcbur edilən çərkəz və abxaz kimi müsəlman qrupları Balkanlarda yerləşdirildi; Bu mühacirlərlə Balkanların yerliləri olan xristianlar arasında böyük bir düşmənçilik yaranmışdı. 1876-cı ilin aprelində ortaya çıxan Bolqar üsyanları nizamsızlar tərəfindən yatırıldı. Amma üsyanların yatırılması zamanı həlak olan bolqarlara Avropada böyük rəğbət var idi. Avropa mətbuatı üsyanlar zamanı ölən müsəlmanların sayını nəzərə almayaraq, Osmanlı imperiyasına qarşı çox mənfi ictimai rəy yaratdı.

Bolqar üsyanlarından qısa müddət sonra serblər də hərtərəfli müharibəyə başladılar. 30 iyun 1876-cı ildə Serbiya Osmanlı İmperatorluğuna müharibə elan etdi. İyul ayına qədər bolqarları müdafiə edən Avropa ictimai rəyi serbləri də müdafiə etməyə başladı. Rus çarı II. Alexander və knyaz Alexander Mixayloviç Qorçakov 8 iyul 1876-cı ildə Avstriya-Macarıstan imperatoru Frans İosif ilə görüşərək Avstriyaya Osmanlı İmperiyasına qarşı ittifaq təklif etdilər. Avstriya və Rusiya 1787-1792-ci illər Osmanlı-Rusiya müharibəsində Osmanlı İmperiyasına qarşı son ittifaqını qurmuşdular. Lakin Prussiya və İtaliyaya məğlub olan Avstriya özünə gəlməmiş başqa bir müharibəyə girmək istəmədi. Ruslardan külli miqdarda torpaq təklifi olsa da, heç bir nəticə əldə olunmadı. Rusiya administrasiyası tək qaldı. İyul ayında Osmanlı İmperiyasına qarşı döyüşən serb sıralarında rus əsgərləri görünməyə başladı. Bundan əlavə, rus ordusu serbləri silah və əsgərlərlə təmin edirdi. Buna baxmayaraq, Osmanlı ordusu serbləri məğlub edə bildi. Serblərin hücum xətləri darmadağın edildi, müdafiə xətləri ləğv edildi və Serbiya çox çətin vəziyyətdə idi. Avqust ayında serblər atəşkəslə razılaşaraq Avropadan vasitəçilik etməyi xahiş ediblər.

 Müharibənin qarşısını almaq səyləri 
Avropanın təzyiqi ilə Osmanlı tərəfi sülh bağlamağa razı oldu. Balkanlardakı bütün bu problemlərin həlli üçün İstanbuldakı Tersane-i Amire-də beynəlxalq konfransın keçirilməsi qərara alındı. Gəmiqayırma Konfransı adlanan bu konfransda Balkanlardakı xristian xalqlarla bağlı Osmanlı İmperatorluğuna ağır təzyiqlər gözlənilirdi. Konfransın qərarlarını yumşaltmaq üçün  23 dekabr 1876-cı ildə konfrans keçirilərkən II. Əbdülhəmid tələsik Birinci Konstitusiya Monarxiyasını elan etdi. Lakin konfrans Osmanlı İmperiyasına qarşı çox ağır qərarlarla nəticələndi. Rusiya 1870-ci ildə Prussiyanın gücləndiyi və Avropada tarazlıqların sarsılmağa başladığı bir nota ilə Qara dənizdə tərsanə və hərbi gəmilərin saxlanmasının qadağan edilməsi ilə bağlı Paris müqaviləsinin (1856) müddəalarını tanımadığını bəyan etdi. Paris müqaviləsinin tərəfləri.öhdəliklərdən azad. Sonra o, müqavilənin müddəalarını onun pravoslav təbəələrinə tətbiq etməsi üçün Osmanlı İmperatorluğuna təzyiq göstərməyə başladı. Bu arada Böyük Britaniya Rusiyanın Osmanlıya müharibə elan etməməsi üçün London konfransının çağırılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Osmanlı baş vəziri İbrahim Edhem Paşa, konfransda hazırlanan 1877-ci il London protokolunu daxili işlərə müdaxilə olaraq rədd etdi. Ölkədəki panslavist hərəkatlara görə protokolun rədd edilməsinin müharibə səbəbi sayılacağını qabaqcadan bildirən Rusiya 24 aprel 1877-ci ildə Valaxiya və Moldovaya girərək Osmanlıya müharibə elan etdi. Qısa müddət sonra tam müstəqillik əldə etmək istəyən rumınlar rusların tərəfində müharibəyə qoşuldular. Bolqar üsyançıları və serbləri də Osmanlılara qarşı vuruşan ruslara və rumınlara qoşuldular.

 Müharibənin gedişi 
Osmanlı İmperatorluğunu həm şərqdən, həm də qərbdən sıxışdırmaq istəyən Rusiya, 24 aprel 1877-ci ildə Osmanlı İmperatorluğu altındakı Rumıniyaya girdiyi kimi, 27 aprel 1877-ci ildə də Osmanlı İmperatorluğunun şərq sərhəddindəki Doğubəyazıta daxil oldu. Beləliklə, Osmanlılar silah və hərbi güc baxımından onlardan çox üstün olan rus ordusuna qarşı iki cəbhədə - Qafqaz və Dunayda sərt müdafiə müharibəsi aparmalı oldular.

 Dunay Cəbhəsi 
Həm rus, həm də Osmanlı tərəfinin qüvvələrini ən çox cəmləşdirdiyi cəbhə Dunay cəbhəsi idi. Müharibə başlayanda Çırpanlı Abdülkerim Nadir Paşa Rumeli Ordusunun baş komandanı olaraq Balkanlardakı bütün Osmanlı qoşunlarının ali baş komandanı idi. Bölgədəki Osmanlı qüvvələri Ruse, Silistra, Şumen və Varna arasında yerləşən Əhməd Eyüb Paşanın komandanlığında Şərqi Dunay Ordusu, Vidində yerləşən Osman Nuri Paşanın komandanlığında Qərbi Dunay Ordusu və Balkan Ordusu idi. Süleyman Hüsnü Paşanın komandanlığı, ikisi arasında olan üç ordudan ibarət idi. Balkanlarda rus qoşunlarının ali baş komandanı Böyük Hersoq Nikolay Nikolayeviç idi. Lakin döyüş meydanında rus qoşunlarına komandanlıq edən general İosip Qurko idi.

 Ruslar Dunay boyunca irəliləyirdilər 
Rus ordusu Rumıniya orduları ilə birlikdə müharibə elan edildikdən sonra Dunay çayının şimalında toplaşmağa başladı. Osmanlı ordusu da hazırlıqlarını davam etdirir, könüllülər toplanırdı. Bu prosesdə Rumıniya artilleriyası çayda Osmanlı silahlı katerlərini dağıtmağa nail olub. Beləliklə, çayı müdafiə edən Osmanlı dəniz gücü yox oldu. Müharibə elan edildikdən iki ay sonra, 1877-ci il iyunun 21-də rus əsgərləri qayıqlarla çayı keçməyə başladılar. Rusların çaydan keçməsinin qarşısını almaq vəzifəsi daşıyan Osmanlı qüvvələri vaxtında yetişə bilmədi. Ruslar çox müqavimət göstərmədən çayı keçdilər. Bu uğursuzluq üstünlüyün ruslara keçməsinə səbəb olub. Çünki Dunaydan sonra bundan böyük maneə yox idi. İyunun 27-nə keçən gecə gizli şəkildə Ziştovi ilə birləşdirmək üçün körpü tikilib

Çayı keçdikdən beş gün sonra ruslar çaya ən yaxın yerlər olan Zistovi və Niğboluya hücum etdilər. Sistovi və Nikopol döyüşlərində asanlıqla qalib gəldilər. Balkanların əsas ordusu hələ çatmamışdı və rus əsgərləri hər cəhətdən türk əsgərlərindən üstün idilər. Müharibənin əvvəlindəki bu uğursuzluğa görə baş komandan Əbdülkərim Nadir Paşa vəzifəsindən azad edilmiş, iyulun 18-də isə Mehmet Əli Paşa dəyişdirilmişdir. Bu gənc paşanın belə mühüm vəzifəyə təyin olunması zabitlər arasında birliyi pozdu. Tırnova və Niğbolunun dağılması Türkiyə ictimaiyyətində böyük kədər və ümidsizlik yaradıb. Çünki Osmanlı planı dağılırdı. Plan belə idi: Süleyman Hüsnü Paşanın qoşunları Şipka aşırımını keçib nəzarət altına alacaqdı. Şimaldakı Osmanlı orduları (Osman Paşa və Əhməd Eyüb Paşanın orduları) rusların əsas ordusunu sıxışdıraraq dayandıracaqdılar. Süleyman paşanın əsas ordusu gələndə türklərin çaya doğru hücumu başlayacaq və ruslar türk torpaqlarından sıxışdırılıb çıxarılacaqdı. Çayın keçilməsindən bir neçə həftə sonra 1877-ci il iyulun 17-də Şipka aşırımı da uçur.Osman paşanın Vidində olan qoşunları Şipka aşırımı yıxılanda yürüşə başlayır. Plevnəyə gedəcək, bölgə nəzarət altına alınacaq və Niğbolu azad ediləcəkdi.

 Pleven Müdafiəsi 
Ruslar Bolqarıstan ərazisində xeyli irəliləsələr də, şimalda hələ də müqavimət göstərən və uğurlu Osmanlı əraziləri var idi. Kifayət qədər strateji əhəmiyyətli olan Pleven və Lofça hələ işğal edilməmişdi. Daha şərqdə, Şərqi Dunay Ordusunun qapısı olan Yelena şəhəri də iyul ayında rusların hücumunu dəf etdi. Osmanlı qoşunları Şipka aşırımını geri almaq üçün döyüşərkən, general Yuri Şilder-Şuldnerin komandanlığında rus qoşunları Plevnədə Osmanlı ordusunu mühasirəyə aldı. Osman Nuri Paşa Plevne qalasının komandanlığını öz üzərinə götürdü. Rus generalları Mixail Skobelev, Nikolay Kridener və Kral I Kerolun komandanlığı altında rumın əsgərləri də mühasirədə iştirak edirdi. Əslində Plevnedə Osmanlı birliyinin məqsədi başqa idi; Niğboluya çatacaq və rus ordusu orada dayandırılacaqdı. Lakin Rusiyanın əsas ordusunun Nikopola daxil olması və Şipka aşırımının yıxılması bu planı pozdu. Osman Nuri Paşa yaxınlıqdakı Plevnəyə çəkilməklə kifayətləndi.

Plevnedəki Osmanlı orduları gözlənilmədən uğurlu müdafiəyə qalxdılar. Rus ordusu aylarla hücumu davam etdirdi. Amma nəticə əldə edə bilmədilər və çox itirdilər. Təxminən 5 aya yaxın ruslar bu şəhərciyi tutmaq üçün vuruşdular. Mühasirənin ilkin mərhələlərində birtərəfli hücumdan istifadə olunurdu. Avqust ayında rusların hücumu dəf edildi. Avropa ictimai rəyi rusların məğlub olacağını, müharibədə Osmanlının qalib gələcəyini söyləməyə başladı. Rus ordusunda demoralizasiya başladı. Plevnə cənubdakı Lofça şəhərindən də sursat və əlavə qüvvələr gəlirdi. Sentyabr ayına qədər Plevnedəki Osmanlı qüvvələri 40.000 əsgər tapmışdı. Rus generalları şəhəri tam mühasirəyə almağa qərar verdilər. Bu səbəbdən Plevnəni sursat və möhkəmlətmə ilə təmin edən Lofça hücuma məruz qaldı. Bu şəhər 3-cü Pleven döyüşündən bir qədər əvvəl itirildi. Buna baxmayaraq, 3-cü Pleven döyüşü Osmanlının qələbəsi ilə başa çatdı. Rus komandanlığı bundan sonra Pleveni tamamilə mühasirəyə almağa qərar verdi. Radomirçe və Teliş mövqeləri Rusiyanın intensiv hücumları ilə ələ keçirildi və Plevendəki dairə daraldı. Bundan əlavə, Qosif Qurko oktyabrın 24-də Gorni Dubnik döyüşündə qalib gələrək Sofiya və Pleven arasında yeganə logistik marşrutu kəsdi. Belə ki, Plevnaya gedən bütün yollar bağlanıb. Buna baxmayaraq, Osmanlı müqaviməti davam etdi. Təchizat və sursatları tükənmiş Osmanlı əsgərləri bir müddət rusların hücumlarına müqavimət göstərdilər. 13 oktyabr və 13-14 noyabr tarixlərində Rusiya və Rumıniyanın Plevnaya qismən hücumları dəf edildi. Osman paşa cənubda Şipka aşırımı döyüşündə Osmanlı hücumlarına ümid edirdi. Əgər bu hücumlar uğurlu alınsa, Plevnaya kömək gələ və rus ordusu dağıla bilərdi. Lakin Osmanlı hücumları heç bir nəticə vermədi.

Oktyabrın 2-də uğursuzluğa düçar olan Mehmet Əli Paşa da baş komandanlıqdan uzaqlaşdırıldı və yerinə Süleyman Hüsnü Paşa təyin edildi. Süleyman Hüsnü Paşa, Dəli Fuat Paşa, Yelena və Tırnova ilə birlikdə Bolqarıstanın şimalında Maçka istiqamətində ruslara hücum etdi. Osmanlı Ordusu 4 dekabr 1877-ci ildə Yelena döyüşündə qalib gəlsə də, bu döyüşdəki qələbə o qədər də fayda vermədi. Çünki Maçka istiqamətində Osmanlı hücumları heç bir irəliləyiş əldə edə bilmədi. Artıq gücləri qalmayan Osmanlı əsgərləri həll yolunu dekabrın 9-da sıçrayış əməliyyatına girərək tapdılar. Rusların ilk sıraları bölündü, lakin Osmanlı itkiləri çox böyük və ruslar çox güclü idi. Osman Nuri Paşa 10 dekabr 1877-ci ildə təslim olmağı qəbul etdi. Pleven Müdafiəsi təxminən 35.000 rus itkisinə səbəb oldu. Pleven əsas rus ordusunu dayandıran mühüm nöqtə idi. Buranın yıxılması İstanbula da yol açdı.Lakin Süleyman Paşanın komandanlığı altında Osmanlı ordusu Plevne onsuz da təslim olmasa da, Tırnovanı tutmaq və Plevene yardım gətirmək üçün 12 dekabr 1877-ci ildə Maçka döyüşünü uduzdu və Plevendə mühasirəni davam etdirdi.O, həm də rusları Bolqarıstandan yarmaq və qovmaq üçün son fürsəti əldən vermişdi. Beləliklə, ruslar Şimali Bolqarıstanda mövqelərini möhkəmləndirərək hücuma keçdilər. Plevnenin süqutundan sonra bolqar xalqı türk yaralılarını qırmağa başladı və serblər Osmanlılara qarşı şiddətli hücuma başladılar. Onlar Türkiyənin nəzarətində olan Serbiyanın bəzi cənub hissələrini ələ keçirdilər.

 Osmanlıların Balkanlarda son müqaviməti 
Plevnenin şərqində Əhməd Eyyub Paşanın komandanlığı altında Osmanlı ordusu müqavimət göstərirdi. Osmanlının Yelenadakı uğurundan sonra rus ordusu hücuma davam etdi. Ruse tərəfində də uğurlu müqavimət oldu. Lakin rus ordusu qəfil hücumla Konstansa daxil oldu. 1878-ci ilə girilərkən rus ordusu da Pleven maneəsini aradan qaldırmış və daha çox Əhməd Eyüb Paşanın ordularına cəmlənmişdi. Onlar Konstansa və Rusedən hücuma keçdilər. Çarpaz atəşə düşən Osmanlı ordusu çox müqavimət göstərə bilmədi. Dobruca və Kavarna bir-birinin ardınca düşdü. Səpələnmiş Osmanlı əsgərləri Varnada qayıqlara minərək bölgəni tərk etdilər. Beləliklə, Osmanlının Balkanlarda müqaviməti sona çatdı. Müharibədə rusların qalib gələcəyi ideyası Avropa ictimai rəyində mənimsənildi. Çünki Şipka aşırımı döyüşü də Osmanlının ağır məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Pleven döyüşü davam edərkən, İosif Qurkonun komandanlığı altında yalnız bir rus briqadası keçidi ələ keçirdi. Süleyman Hüsnü Paşanın komandanlığı ilə təxminən 30.000 nəfərlik Osmanlı diviziyası da keçidi mühasirəyə aldı və ruslar çətin vəziyyətdə qaldı. Bu vəziyyətə görə Süleyman Paşa Osmanlı ictimaiyyətində bir qəhrəman kimi görünürdü. Türkiyənin hücumları yanvar ayına qədər davam etdi. Rus gücü 60.000 nəfərə çatdı və yanvar ayında Osmanlı qoşunları qəfil rus hücumuna məruz qaldı. Ağır itkilər verən Osmanlı əsgərləri bölgəni tərk etdilər. Beləliklə, Ədirnəyə yol açıldı. Şipka aşırımı müharibənin taleyini həll edəcək mühüm keçid idi. Müharibə Osmanlının qələbəsi ilə başa çatsaydı, Plevnin mühasirəsi qəti Osmanlı qələbəsi ilə nəticələnə və ruslar tez geri çəkilə bilərdi.

 Qafqaz cəbhəsi 
Qafqazda rus ordusunun 75.000 əsgəri Rusiyanın Qafqaz qubernatoru Böyük Hersoq Mixail Nikolayeviçin komandanlığı altında idi. Nikolayeviçin tabeliyində olan aşağı səviyyəli komandirlər Beybut Şelkovnikov, Mixail Tarieloviç Loris-Melikov, əksəriyyəti erməni əsilli İvan Davidoviç Lazarev və Arşak Ter-Qukasov, rus əsilli Vasiliy Aleksandroviç Qeyman idi. Rus ordusu tək deyildi. Gürcülərə ermənilər və Terek kazakları dəstək verirdilər. Osmanlı ordusu Əhməd Muxtar Paşanın komandanlığı altında 80.000 əsgərdən ibarət idi. Rusların özləri hazırladıqları artilleriya mərmiləri var idi. Osmanlı İmperiyasında ingilis istehsalı olan toplar var idi. Rus artilleriya bölmələri inkişaf zamanı Prussiya zabitləri tərəfindən öyrədilmiş təcrübəli birliklər idi. Qafqaz rus ordusu Akkilise - Gümrü və İğdır istiqamətindən hücuma keçdi. Osmanlı qoşunları Kobuleti - Qars - Ərdəhan və Doğubəyazıt arasında yerləşirdi.Hacı Karandıko Berzeq Qafqaz Cəbhəsində Cənubi Mərmərə bölgəsindən, xüsusilə Manyas bölgəsindən Ubıhdan ibarət 5000 əsgərdən ibarət "Küva-yi Muavene" könüllü süvariləri, Şapsuq, Abzeh, Hak'uç və başqa Adigelər.O, öz birliyini quraraq Qafqaz cəbhəsində ruslara qarşı vuruşdu.

 Doğubayazıtın süqutu 
Ruslar üçün Qafqaz cəbhəsi Dunay cəbhəsi qədər uğurlu deyildi. Çünki kifayət qədər irəliləmək şansı yox idi. 27 aprel 1877-ci ildə Doğubəyazıt rus işğalına girdi. Lakin Osmanlı vətəndaşlarından ibarət müsəlman qrupların hücumları səbəbindən onların irəliləməsi çətinləşdi. Həddindən artıq dağlıq ərazi, partizan hücumları və Osmanlı müqaviməti rusları dayandırmağa kifayət edirdi. Qafqaz cəbhəsində Əhməd Muxtar Paşanın komandanlığı altında olan Osmanlı qoşunları general Loris-Melikovun komandanlığı altında ruslara qarşı uzun müddət müqavimət göstərdilər. Mayın 17-də Ərdəhan ruslar tərəfindən işğal edildi. Beləliklə, rus ordusu strateji əhəmiyyətli Qarsın arxasına sızdı. Qars mayın son həftəsində mühasirəyə alınıb. Ancaq Qarsın arxasındakı Halyaz və Zivin bölgələrində Osmanlı müvəffəqiyyəti əldə edildi. Daha sonra Gediklər döyüşü (25 avqust 1877) və Güveç döyüşü (4 oktyabr 1877) Osmanlının qələbəsi ilə nəticələndi. Beləliklə, Qarsdakı rus təhlükəsinin qarşısı alındı. Alacadağ döyüşünə qədər rusların itkisi təxminən 10.000 idi. Osmanlı itkisi təxminən 2500 nəfər idi.

 Qars-Ərzurum müdafiəsi 
Oktyabrın 15-də Digorda baş verən Alacadağ döyüşündə ruslar Osmanlı müdafiə xəttini möhkəmlətmələrlə arxadan çevirdi və Osmanlılar 5-6 min ölü və ya yaralı və 8500 əsir itirdi. Qafqaz cəbhəsindəki Osmanlı qüvvələri parçalanmağa başladı. Qars 1877-ci il noyabrın 17-də yenidən mühasirəyə alındı. 25 minə yaxın Osmanlı əsgəri şəhəri müdafiə etdi. Rus ordusu döyüş sursatı və say üstünlüyü ilə şəhəri mühasirəyə aldı. Qars işğal edildi və Osmanlı itkisi təxminən 2500 ölü idi. Bu, rusların itkisi idi və türklər qalan əsgərlərini əsir götürmüşdülər. Əhməd Muxtar paşa Qars ilə Ərzurum arasında qurduğu müdafiə xəttində qış şəraitindən yaxşı istifadə edərək üstün müdafiə döyüşü verdi. Rusların qələbəsi ilə başa çatan Dəvəboynu döyüşündə Osmanlının ağır itkilərinə baxmayaraq, ruslar onların arxasınca irəliləyərək Ərzuruma doğru hücuma keçdilər, lakin bu müdafiə xəttini keçə bilmədilər. Nənə Hatun və digər Ərzurumlular Əziziyə qalasını müdafiə etdilər. Bu hadisə Türkiyə ictimai rəyində qəhrəmancasına göstərildi. Qazi Əhməd Muxtar Paşa köhnəlmiş və dəstək ala bilməyən ordusunun məhv olacağından narahat idi. Osmanlılar Ərzurumdan geri çəkildilər, lakin Ərzurum Rus Ordusu tərəfindən mühasirəyə alınsa da, ruslar ikinci sərt müqavimətin ola biləcəyindən ehtiyat edərək bir daha şəhərə birbaşa hücum etmədilər. Ərzurumu tamamilə mühasirəyə alıb mühasirəyə aldılar. Ancaq rus ordusu burada Bayburt və Çoruh vadisində qurulmağa çalışılan şərqdəki son Osmanlı müdafiə xəttinə qədər irəlilədi. Bu arada əlində olan az qüvvə ilə uğurlu müdafiə etdiyi düşünülən Əhməd Muxtar Paşa buradakı vəzifəsindən uzaqlaşdırılaraq dərhal Balkanlar və İstanbuldakı qüvvələrin başçılığına təyin edilib. Müharibə bitdikdən sonra Ərzurum San Stefano müqaviləsində ruslara təslim edildi və ayrıldı; Berlin müqaviləsindən sonra rus ordusu Ərzurumdan geri çəkildi, ancaq Qars, Ərdahan, Artvin və Batum; Berlin müqaviləsi ilə Rusiyaya verildi. Bu şəhərlər 16 mart 1921-ci ildə yeni Türkiyə Cümhuriyyəti Hökumətinin Sovet İttifaqı ilə Moskva müqaviləsinə qədər Rusiyanın əlində qaldı.

 Müharibənin sonu 

 Rus ordularının fasiləsi və barışıq imzalanması 
1878-ci ilə daxil olanda ruslar Plevne müdafiəsini pozaraq İstanbula doğru irəliləməyə başladılar. Rusların İstanbula çatana qədər onların qarşısını kəsəcək ciddi Osmanlı müdafiə dəstələri yox idi. İstanbulun işğalından qorxan Osmanlı İmperiyası 31 yanvar 1878-ci ildə Rusiyaya atəşkəs təklif etdi. Bu arada Osmanlının zəif durumundan yararlanan Yunanıstan Rusiyanın dəstəyi ilə müdafiəsiz Tesaliya bölgəsini işğal etdi. Vəziyyət Osmanlılar üçün fəlakətli idi; bütün Bolqarıstan, Şimali Yunanıstan, Makedoniya, Serbiya və Ədirnə Rusiya və müttəfiqlərinin əlində idi. Atəşkəs təklifi Rusiya tərəfindən qəbul edilib. Lakin rus qoşunları İstanbula doğru irəliləməyə davam edirdi. Tekirdağ, Çorlu rus qoşunları tərəfindən işğal edildi. Nəhayət, rus ordusu da İstanbula daxil oldu. Balkanlarda ruslara müqavimət göstərəcək nizami ordusu olmayan Osmanlı imperiyası dağılmaq təhlükəsi ilə üz-üzə idi. Kuleli Hərbi Liseyi boşaldılıb, İstanbulda fövqəladə tədbirlər görülür. Şərq cəbhəsindəki uğurlarından sonra dərhal İstanbulda Osmanlı Ordusu komandanlığına gətirilən Əhməd Muxtar Paşa əlindəki son qüvvələri Ruslara qarşı Yeşilköydə toplayaraq son müdafiə xəttini qurmağa çalışırdı. Avropa ölkələri rusların bu uğuru ilə kifayətlənmədi. Böyük Britaniya rusların irəliləyişini dayandırmaq üçün öz donanmasını Bosfor boğazına göndərdi. O, Rusiyaya verdiyi notada Paris razılaşmasının müddəalarına görə, rusların İstanbulu işğal edəcəyi təqdirdə müdaxilə etmək hüququna malik olduğunu bildirib.

Rus ordusu da San Stefano (indiki Yeşilköy) bölgəsində dayanıb. Avropa dövlətlərinin (Birləşmiş Krallıq, Avstriya-Macarıstan İmperiyası, Almaniya) vasitəçiliyi ilə atəşkəs elan edildi. 3 mart 1878-ci ildə San Stefano müqaviləsi imzalandı. Müqavilənin müddəaları Osmanlıların əleyhinə idi. Monteneqro və Serbiya tam azad olacaq, yeni torpaqlar əldə edəcəkdilər. Rumıniya da müstəqil olacaq. Bolqarıstan muxtariyyətə çevriləcək. Rusiya şərqdəki bir çox əyaləti ilhaq etdi və ağır müharibə təzminatları tələb etdi. Osmanlı nümayəndələri bunu qəbul etdilər. Lakin sonrakı qaydalarla bu müqavilə heç vaxt etibarlı olmadı.

 Diplomatik təşəbbüslər 
Osmanlı Sultanı II. Əbdülhəmid ağır təzminat şərtini qəbul etmədi. Xüsusilə, Böyük Britaniya bu müddəaları münasib hesab etməmişdir. Osmanlı dövləti Kipri ​​Böyük Britaniyaya verdi və sülh danışıqlarında ingilis dəstəyi verildi. 1878-ci il iyunun 13-də Berlində kansler Otto fon Bismarkın sədrliyi ilə danışıqlar başladı. 13 iyul 1878-ci ildə Berlin müqaviləsi imzalandı. Bu müqavilə Osmanlı tərəfi üçün San Stefano müqaviləsindən daha yaxşı idi. Bosniya və Herseqovina imtiyazlı dövlət kimi quruldu. Rumıniya və Serbiya müstəqil olacaqlar. Bəzi ərazilər Serbiyaya verilməli idi. Şərqdə Batumi, Qars və Ərdahan rus idarəçiliyinə buraxıldı. Lakin Kipr də Böyük Britaniyaya borc verilmişdi (Britaniyalar sonradan bu adayı geri qaytarmadı). Bununla belə, Osmanlı tərəfi əvvəlki müqaviləyə əsasən qazanc əldə edirdi. Çox az vergi ödəniləcək, Doğubayazıt və Ərzurum geri alınacaq, Saloniki - Manastır - Skopye bölgələri Osmanlı hakimiyyəti altında idi.

 Müharibə zamanı baş verən qırğınlar və köçlər 
93-cü il müharibəsi xüsusilə Balkanlarda və Qafqazda müsəlman-türk kəsimləri üçün çox təsirli oldu. İşğal altındakı torpaqlardan qaçan türk və müsəlman xalqları daha təhlükəsiz hesab etdikləri bölgələrə köçdülər. Plevne müdafiəsi başa çatdıqda, bolqar xalqı şəhərə girdi və bütün yaralı türklər öldürüldü və sümükləri gübrə zavodlarına satıldı. Avropa dövlətləri də bu qırğınları müharibənin sonunda danışıqlara səbəb kimi göstərdilər. Qaçqınların sayı müxtəlif hesablamalarla 130.000 ilə 1.5 milyon arasında ifadə edilir. Mark Levene bu qırğınların Avropa dövlətləri tərəfindən nəzərə alınmadığını bildirib. Fransız komandiri Romieu Fransa Hərbi Nazirliyinə göndərdiyi hesabatda 1878-ci ildə və sonrakı illərdə erməni quldur dəstələrinin terror fəaliyyəti ilə məşğul olduqlarını, türklərə qarşı nifrət bəslədiklərini bildirir. Qaçqınlar Osmanlı hakimiyyəti altında olan şəhərlərə gələrək məscidlərə, məktəblərə və mülki evlərə sığındılar. Bu, Osmanlı iqtisadiyyatına mənfi təsir etdi.

 Müharibənin digər nəticələri 
93-cü il müharibəsi Balkanları tamamilə dəyişdirmək üçün kifayət etdi. Müharibə nəticəsində 2 azad dövlət və 2 muxtar dövlət quruldu, Osmanlının təsiri xeyli azaldı, rusların bölgədəki təsiri artdı. Bu müharibə Rumıniya üçün azadlıq müharibəsi idi. Müharibədə güclənən digər dövlət Yunanıstan Krallığı idi. Pleven Müdafiəsi başa çatdıqdan sonra cəsarətlənən Yunan ordusu Fessaliyə girdi. Qafqazda böyük strateji əhəmiyyətə malik bir çox vilayətlər Rusiyanın tabeçiliyinə keçdi. San Stefano müqaviləsinə görə Rusiya və müttəfiqləri daha çox qazandılar, lakin Osmanlıların diplomatik səyləri nəticəsində aparılan Berlin danışıqlarında bu qazanc azaldı, təzminat azaldı və bir çox itirilmiş vilayətlər geri alındı. Hər iki tərəfin itkiləri böyük idi. Rusiya və müttəfiqlərinin 100 mindən çox itkisi var idi. Osmanlı itkiləri bu qədər idi. Xəstəlikdən ölənlərin sayı hər iki tərəfdən kifayət qədər yüksək idi. Bununla belə, Plevne Müdafiəsi və Əziziye Bastionu Türkiyə ictimaiyyətində qəhrəmancasına göründü. Rusiya və onun müttəfiqləri Pleven Müdafiə Döyüşü və Şipka keçidi üçün də abidələr ucaltdılar. Osmanlı imperiyası bu müharibədən sonra daha 35 il Balkanlarda varlığını davam etdirə bilərdi. Sultan II. Əbdülhəmid müharibədən sonra məclisi qeyri-müəyyən müddətə dayandırdı və mütləqiyyət yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Süleyman Hüsnü Paşa və Əbdülkərim Paşa məğlubiyyətə görə məsuliyyət daşıdılar və mühakimə olundular. Osman Nuri paşa və Əhməd Muxtar paşaya “qazi” titulu verildi. Əhməd Eyüp Paşa da sultanın köməkçisi oldu. Ölkədə sultana etibar etməyənlərin sayı artdı və nəticədə Çırağan basqını baş verdi. Rusiya tərəfində müvəffəqiyyətli komandirlərdən bəziləri qubernatorluğa təyin edildi.

Müharibənin sonunda Vaça vadisindəki 20-yə yaxın kənddə Pomakların başlatdığı üsyan Şərqi Rumeli əyalətinin muxtariyyəti ilə nəticələndi. Timraş kəndinin mərkəzləşdirilməsi ilə qurulan Timraş Muxtar Respublikası 8 il davam etdi və 1886-cı ildə Bolqarıstan hakim oldu.

 Mənbə 

 ^ Мерников А. Г., Спектор А. А. Всемирная история войн. — Минск: 2005. — С. 376. (Rusça)
 ^  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
 ^ a b c d e f g Büyük Larousse, cilt VII, s.3282 - 3283, Milliyet Yayınları (1986)
 ^ Урланис Б. Ц. Войны и народонаселение Европы. — М.: 1960. (Rusça)
 ^ Scafes, Cornel, et. al., Armata Romania in Razvoiul de Independenta 1877-1878 (The Romanian Army in the War of Independence 187-1878). Bucuresti, Editura Sigma, 2002, p. 149 (Rumence)
 ^ Olaylarla 15 Haziran 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ilgili araştırma yazısı (İngilizce)
 ^ History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808-1975. Cambridge: Cambridge University Press, 1977, Shaw, Stanford J. and Ezel Kural Shaw, s. 142-143 ISBN 0-521-29166-6.
 ^ The Autobiography of a Journalist, Volume II 27 Eylül 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
 ^ Caroline Finkel, The History of the Ottoman Empire, sayfa: 467, 2005, Basic Books
 ^ Khvostov, VM. "Geçmişten Günümüze Dünya Diplomasi Tarihi - Doğu Krizi (1875-1977) - Reichstadt Antlaşması" (Rusça). www.diphis.ru. 11 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
 ^ Osmanlı Yüzyılları, Lord Kinross, 1977, s. 509, Morrow Quill
 ^ 93 Harbi kronolojisi 30 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
 ^ Savaşta Osmanlı Ordusu'nun İkmali
 ^ ^ "93 Harbi". 8 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2014.
 ^ Bayonets before Bullets: The Imperial Russian Army, 1861-1914, Bruce Menning, Indiana University Press, 2000, s. 57 (İngilizce)
 ^ Osmanlının Balkanlardan Çekilişi Süleyman Hüsnü Paşa ve Dönemi, Erol Özbilgen, İz Yayıncılık, 2006, ISBN 975-355-609-8
 ^  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
 ^ Plevne Kuşatması, Rupert Urneaux, 1958 (İngilizce)
 ^ Plevne Savunması 1877, Frederick William von Herbert, Longmans, Green, and Co, London, 1895, s. 131
 ^ ^ "Great Victory Won by the Turks; Defear of the Russians After Two Days of Fighting, New York Times, 2 Ağustos 1877". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Şubat 2011.
 ^ ^ "The Battle At Plevna, Complete Rout of the Russians, New York Times, 17 Ağustos 1877". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Şubat 2011.
 ^ Gazi Osman Paşa Plevne'ye Saplanan Tuğ, Sadettin Kaplan, İstanbul, Mart 2007, ISBN 978-975-269-278-7
 ^ Osmanlı Yüzyılları, Lord Kinross, 1977, s. 522, Morrow Quill (İngilizce)
 ^ Türk subaylarının planını içermektedir.
 ^ a b c (Ermenice) Hambartsumyan, Victor et al. Ռուս-Թուրքական Պատերազմ, 1877-1878 (The Russo-Turkish War, 1877-1878). Sovyet Ermeni Ansiklopedisi. vol. x. Erivan, Ermenistan SSR: Ermeni Bilim Akademisi. 1984, s. 93-94.
 ^ В. И. Ворошилов. История убыхов. Майкоп, 2006.
 ^ Kafkas savaş alanları, Allen and Muratoff, s. 546.
 ^ Sergüzeşt-i Hayatımın Cild-i Sanisi, Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996, ISBN 975-333-045-6
 ^ Kuleli tarihçesi[ölü/kırık bağlantı]
 ^ a b c d Balkan tarihi 6 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
 ^ Büyük Tarih Atlası, Hürriyet Ofset yayınları, 1990
 ^ Rumeli'nin Kaybı Gelen Sivil Kayıp ve Göçler[ölü/kırık bağlantı]
 ^ Osmanlı Yüzyılları, 1977, Lord Kinross, s.522, Morrow Quill
 ^  Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
 ^ Levene, Mark, Genocide in the Age of the Nation State, I.B. Tauris, 2005, ISBN 978-1-84511-057-4, s. 225-226. (İngilizce)
 ^ Halaçoğlu, Yusuf. Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları''. Babıali Kültür Yayıncılığı. ss. sf. 26
 ^ Fransa millî Arşivi, Guerre Mondial, 1914-1918/Turquie/Vol. 890, Légion d'Orient-I (Septembre 1915-Novembre 1916)
 ^  Uçak, Nurcan (1997), 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi'nin Türk edebiyatındaki akisleri, Ankara, s. 483
 ^ Uçak 1997, s. 487.
 ^ Uçak 1997, s. 495.

 Həmçinin bax 

Kateqoriya:Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)
Kateqoriya:Osmanlı imperiyasının müharibələri