Dəmiryol nəqliyyatı

Dəmiryol nəqliyyatı — müxtəlif yükləri kütləvi şəkildə uzaq məsafələrə yüksək sürətlə və digər nəqliyyat vasitələri ilə müqayisədə qat-qat ucuz aparması ilə, həmçinin hərəkətinin müntəzəmliyi ilə fərqlənən nəqliyyat vasitəsi. Dəmiryol nəqliyyatının tarixi o qədər də qədim deyildir. Bu nəqliyyatın yaranması sənaye inqilabı dövründən başlanmışdır.

 Tarixi 
Dəmiryol xətlərinin tikintisi XIX və XX əsrin birinci yarısında bir çox ölkələrdə aparılırdı. Məhz bu səbəbdən əksər ölkələrdə dəmiryol nəqliyyatı aparıcı nəqliyyat növlərindən birinə çevrilmişdi. Artıq 1840-cı ildə dünyada dəmiryol xətlərinin uzunluğu 2,5 min km-ə çatmışdı. Müasir dövrdə bu göstərici 1,3 mln. km təşkil edir.

İlk dəmiryol xətti 1830-cu ildə İngiltərədə Liverpul–Mançester xəttinin açılışı olmuşdur. Elə həmin ildə ABŞ-də ilk dəmiryol xətti çəkilmişdir. Bu yol Çariston və Oqasta şəhərlərini birləşdirmişdir. Fransada ilk dəmiryol xətti 1833-cü ildə, Almaniyada və Belçikada 1835-ci ildə, Rusiyada isə 1837-ci ildə (Peterburq — Üarskoe Selo arasında 26 km) çəkilmişdir. Azərbaycanda ilk dəmiryol xətti 1878–1879-cu illərdə Bakı və Balaxanı arasında çəkilmişdir. 1880-ci ildə isə həmin yolun neft sahələrinə gedən hissəsi işə salınmışdır (Bakı — Balaxanı — Sabunçu — Suraxanı). Həmin dövrdə Bakı neftinin Qara dəniz limanlarına çıxarılması zərurəti artırdı. Ona görə də neft sənayesi sahibkarlarının vəsaiti ilə Bakı–Tiflis dəmiryol xətti çəkilməsinə başlanmış və 1883-cü ildə işə salınmışdır. Beləliklə 1900-cü ildə Bakı-Dərbənd xətti birləşdirilmişdir. 1908-ci ildə Tiflis–Yerevan–Uluxanlı–Noraşen–Culfa dəmiryol xəttinin, 1941-ci ildə Ələt–Culfa xətti, sonralar digər yollar da çəkilmişdir. Hazırda Azərbaycanda dəmiryol xətlərinin ümumi uzunluğu 2008 km (o cümlədən elektrikləşdirilmiş yollar 1111 km) təşkil edir.

Beləliklə həmin illərdə gərgin dəmiryol tikintisi başlanmışdır.1850–1900-cü illər arasında dünyada 800 min km dəmiryol xətti istifadəyə verilmişdir. 1920-ci ildə dəmiryol xətlərinin ümumi uzunluğu 1,2 mln. km-rə çatmışdır. Əlbəttə, bütün bunlar dünya təsərrüfatının formalaşmasına güclü təsir edirdi. Lakin digər nəqliyyat növləri də inkişaf etdiyi üçün 1920-ci illərdən 1970-ci illərədək dəmiryol nəqliyyatının inkişafı zəifləmişdir. Nəticədə dünya üzrə yük və sərnişin daşımalarında onun xüsusi çəkisi azalmışdır. Bununla yanaşı dəmiryol şəbəkəsində genişlənmə, yeni texnologiyaya keçilməsi, elektrikləşdirmə, mexanikləşdirmə və avtomatlaşdırılma sisteminə keçilməsi, hesablama texnikasından istifadə edilməsi, sürətli qatarlara keçid və s. artmışdır. Beləliklə, 1990-cı illərin ikinci yarısına dəmiryol nəqliyyatındakı vəziyyət sabitləşmişdir. 2000-ci ilə dünya üzrə dəmiryol xəttinin uzunluğu 67 ölkənin misalında təqribən 900 min km-dir. Bu kimi sabitləşməyə baxmayaraq bəzi ölkələrdə dəmiryol tikintisi aparıldığı halda, bəzilərində əksinə mövcud dəmiryol xəttinin sökülməsi və azaldılması müşahidə olunur. Rusiya kimi böyük əraziyə malik olan ölkədə 1970–1980-ci illərdə dəmiryol xəttinin uzunluğu 225 min km olduğu halda hazırda 160 min km-dir. Bununda 70 min km-i yeraltı və digər xətlərdən ibarətdir. Rusiyada cəmi yük dövriyyəsi 1,2 trln. t/km təşkil edir. Son dövrlərdə dəmiryol quruculuğunda həyata keçirilən ən mütərəqqi istiqamətlərdən biri yüksəksürətli magistiral xətlərə keçilməsidir. Saatda 200–300 km sürətlə gedən ekspress sərnişin qatarlarından istifadə artmışdır. Belə yolların ilk təşkilatçısı Yaponiya və Fransa olmuşdur. Sonra belə yolların çəkilişini Almaniya, İtaliya, ABŞ (Vaşinqton — Nyu-York, Los- Anceles — Las-Veqas arasında), Koreya Respublikası (Seul-Pusan arasında) və Çin həyata keçirmişlər.

 Ümumi məlumat 
Dəmiryol xətlərinin ümumi uzunluğuna görə ərazicə böyük və əsasən, inkişaf etmiş ölkələr fərqlənirlərDünyanın iqtisadi və sosial coğrafiyası, dərslik, səh 595

Dəmiryol xətlərinin uzunluğuna görə dünyanın aparıcı ölkələri
ÖlkələrDəmiryol xətlərinin uzunluğu (min km)1ABŞ226,62Rusiya873Çin864Hindistan63,25Almaniya48,26Kanada48,17Avstraliya38,58Argentina329Fransa29,310Braziliya29,2
Dəmiryol nəqliyyatı quru nəqliyyatının əsas növlərindən biri olaraq, dünyada ümumi yük və sərnişin daşımalarının təxminən 10%-ni təmin edir. Ölkədə dəmiryol nəqliyyatının inkişaf soviyyəsini oks etdirən digər göstəricilərdən biri onların sıxlığıdır. Bu baxımdan aparılan təhlil onu göstərir ki, dəmiryol xətləri daha sıx olan ərazilər sahəcə orta və kiçik ölçülü ölkələr üçün səciyyəvidir. Qloballaşma dövründə dəmiryol xətlərinin salınmasında transkontinental magistral layihələr mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Artıq tarixi İpok yolu marşrutu üzrə, uzunluğu 10 min km-ə çatan, dəmiryol şəbəkəsi yaradılır. Bu layihəyə əsasən Qərbi Avropa ölkələri ən qısa yolla Çinə yükbrini daşımaq imkanı əldə edəcəklər. Daha dəqiq desək, İstanbuldan daşınan yüklər, istifadə edilən ənənəvi yollardan fərqli olaraq zaman çərçivəsində Pekinə təxminən 30% daha tez çatdınlacaqdır.

Dəmiryol xətlərinin sıxlığına görə dünyanın aparıcı ölkələri
NOlkələrDəmiryol xətlərinin sıxlığı (km/min km²)1Belçika313.22Almaniya1253İsveçrə121.14Polşa855Yaponiya756Böyük Britaniya707İtaliya658Fransa60
Dəmiryol nəqliyyatının salınmasında relyef amili böyük rol oynayır. Belə ki, dağlıq ərazilərdə dəmiryol xətlərinin salınması və lokomotivlərin istismarı daha baha başa gəlir. Bu səbəbdən dünyada istismarda olan dəmiryol xətlərinin təxminən 85%-i 1000 metr hündürlüyə qədər olan ərazilərdə salınmışdır.

 Azərbaycanda dəmiryol nəqliyyatının yaradılması 

Azərbaycanda nəqliyyatın bütün növləri inkişaf etmişdir. Yükdaşımalardan dəmiryol nəqliyyatı mühüm yer tutur. Onların ümumi uzunluğu 2120 km-dir. 1878–1879-cu illərdə Bakı–Balaxanı istiqamətində ilk dəmiryol xətti çəkilib. 1883-cü il Bakı–Batumi, XX əsrin əvvəlləri Bakı–Dərbənd, əsrin 40-cı il Ələt – Culfa dəmiryol xətti istifadəyə verilib. Bakının ətrafında dairəvi dəmiryol xətti fəaliyyət göstərir. 1986-cı il Yevlax–Balakən dəmiryol xətti çəkilib. Dəmiryol nəqliyyatı ilə neft, neft məhsulları, metal, maşın və avadanlıq, ərzaq və meşə materialları daşınır. Şəhərdaxili sərnişin daşınmasında metro mühüm rol oynayır.

 Maraqlı məlumatlar 
Dünyada ən uzun dəmiryol xətləri ABŞ-də — 224 792 kilometr, ən qısası isə Vatikandadr — 852 metr.

 Ədəbiyyat 
 Nəzirov Q. H., Bağırov S. M. Dəmiryol nəqliyyatı və təsərrüfatı mühəndisliyi ixtisası üzrə suallar-cavablar və özünü yoxlama testləri. Bakı: "Nurlan", 2010.
 Paşayev M. Azərbaycanda dəmiryolu: dəmiryolçuların sosial-iqtisadi vəziyyəti və mübarizəsi (1880–1920).-Bakı, 2012.- 361[] s.

 Həmçinin bax 
 Nəqliyyat
 Dəmiryol stansiyası
 Dəmiryol xətti
 Dəmiryol bərəsi
 Dəmiryolçuların Mədəniyyət Sarayı (Rostov-na-Donu)

 İstinadlar 

Kateqoriya:Nəqliyyat
Kateqoriya:Nəqliyyat sistemi
Kateqoriya:Nəqliyyat tarixi

Kateqoriya:Nəqliyyat növləri
Kateqoriya:Nəqliyyat mühəndisliyi
Kateqoriya:İnfrastruktur