Cinas

'Cinas
formaca eyni, lakin mənaca müxtəlif omonim sözlərdən yaradılır.

Bu qafiyə növü orta əsr sufi qəzəliyyatında geniş yayılmışdı və
fars dili vasitəsilə Azərbaycan dilinə və poeziyasına da keçmişdi.
Eşqindən anun bu könülüm olmadı xalı,
Andan bərü ki, gördü gözüm, olmadı xalı.
("Qazı divanı")

Bu beytin birinci misrasında xali sözü "ayrı, uzaq", ikincidə isə
"xal" mənasındadır. Burada biz təmiz cinas görürük. Amma poeziyada
sınıq cinaslardan da geniş istifadə olunur. Bu halda mürəkkəb qafiyənin
forma eyniliyi bir-iki artıq həriflə sınır:

Pir müşg edəlüm zülfün ilə şamı bu gecə,
Ələ alalumlə"li mey aşamı bu gecə.
("Qazi Divanı")

Burada üç tərkibli cinas ikinci misradakı artıq "a" səsi ilə sınmış
olur.

Xalq şeirində cinas qafiyə geniş yayılmışdır. Aşıqlar cinaslı qoşmaya
xüsusi təcnis adı vermişlər ki, bu da cinas qafiyələrlə qafiyələnmiş
qoşma deməkdir. Aşıqlar arasında cinaslı qoşma demək ən çətin yarışdır.
Burada formaca eyni, amma mənaca müxtəlif sözləri təkcə tapmaq yox,
həm də qafiyə kimi işlətmək böyük sənətkarlıq sayılır.

Geyibdi qəddinə yar alacanı,
At müjgan oxunu, yarala canı.
İstər Ələsgərdən yar ala canı,
Tökəndə zülflərin, a yana, yana.
(Aşıq Ələsgər)

Xalq poeziyasında cinaslı qoşmanın məna, forma baxımından çoxlu
növləri fərqləndirilir. Cinaslı qoşmada dil baxımından yazılı ədəbiyyata,
klassik şeirə bağlılıq qüvvətli olur. Çoxlu cinaslar yaratmaq üçün hətta
Aşıq Ələsgər kimi bir sənətkar da ərəb və fars sözlərindən qafiyə kimi
geniş istifadə etmişdir. Ələsgərdə cığalı, dodaqdəyməz, dodaqdəyməz
cığalı, müstəzad təcnis kimi cinas növləri işlənmişdir.Rəhim Əliyеv. Ədəbiyyаt nəzəriyyəsi. – Bаkı: Mütərcim, 2008. – 360 səh.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Ədəbiyyat nəzəriyyəsi
Kateqoriya:Sözlər