Zərf (qrammatika)

Zərf — iş və hərəkətin icra tərzini, zamanını, yerini, miqdarını, əlamətini və s. bildirən əsas nitq hissəsidir. Zərflər necə?, nə zaman?, nə vaxt? hara? nə qədər? nə üçün? nə tərzdə?

nə cür? və s. suallarından birinə cavab verir. Zərfin mənaca 4 növü vardır

Zərflər ən çox feil  formaları ilə bağlı olur. Məsələn: Maşın sürətlə gedir. Biz sabah kəndə getməliyik. Təyyarə yuxarı qalxdı. Zərflər feilin təsriflənməyən formalarına da aid ola bilir. Məsələn: Mən sakit danışmağı xoşlayıram. Ceyhun təəccüblə mənə baxaraq dedi. Ucadan danışan oğlan Toğruldur. Bu cümlələrdəki sakit, təəccüblə və ucadan zərfləri feilin təsriflənməyən formalarına – məsdər, feili bağlama və feili sifətə aiddir. Bu zaman feili birləşmə olur.

 Zərfin quruluşca növləri 
Zərflər quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur.

 Sadə zərflər 
Sadə zərflər bir kökdən və yaxud qrammatik şəkilçidən ibarət olurlar.: tez, gec, axşam, yuxarı, sakit, aşağı, gündüz, yavaş, rahat, asta və s.

 Düzəltmə zərflər 
Düzəltmə zərflər kök və leksik (sözdüzəldici) şəkilçidən ibarət olur. Düzəltmə zərflər, əsasən, aşağıdakı leksik şəkilçilərlə düzəlir:
 -ca²: yavaşca, rahatca, sakitcə, yüngülcə, rusca, ingiliscə, xırdaca, astaca və s.
 -casına²: qəhrəmancasına, açıqcasına, igidcəsinə, qorxaqcasına və s.
 -yana², -anə: dostyana, dahiyanə, şairanə, zarafatyana və s.
 -da²: ayda, ildə, gündə, həftədə, birlikdə, təklikdə, yayda və s.
 -dan²: ucadan, astadan, bərkdən, birdən, çoxdan, hərdən və s.
 -la²: zorla, ehtiyatla, cəsarətlə, diqqətlə və s.
 -akı²: yanakı, çəpəki və s.
 -ən: daxilən, qəsdən, ruhən, qəlbən, qəflətən və s.
 -aşı²: yanaşı və s.
 -caq²: sevincək, görcək və s.
Zərf düzəldən şəkilçilərdən -casına², -la², -ən, -ca² vurğu qəbul etmir (vurğu altına düşmür). Məsələn: dostcasına, vüqarla, qəlbən və s.

-la² şəkilçisi -nan² şəklində tələffüz olunur. Məsələn: ehtiyatla – [ehtiyatnan], təəccüblə – [tə:ccübnən] və s.

Zərf düzəldən, -ca², -caq², -da², -dan², -la² şəkilçiləri omonim şəkilçilərdir. -ca² isim (əyləncə, düşüncə) və zərf (ehmalca); -caq² isim (yelləncək) və zərf (sevincək) yaradır. -da², -dan² şəkilçiləri zərf düzəldən şəkilçilər və hal şəkilçisi kimi çıxış edir. Zərf düzəldən -la² şəkilçisi həm də ilə bağlayıcısının ixtisar olunmuş variantıdır.

 Mürəkkəb zərflər 
Mürəkkəb zərflər iki sözün birləşməsi yolu ilə düzəlir. Mürəkkəb zərflərin yaranma yolları bir neçədir:
 Sadə sözlərin təkrarı ilə: az-az, çox-çox, ağır-ağır, asta-asta, yavaş-yavaş, yeyin-yeyin, tez-tez və s.
 Düzəltmə sözlərin təkrarı ilə: ağıllı-ağıllı, qəmli-qəmli, yanıqlı-yanıqlı, mənalı-mənalı, dərdli-dərdli, bikef-bikef, yenicə-yenicə, indicə-indicə və s.
 Biri və ya hər ikisi şəkilçi (əsasən, hal şəkilçisi) qəbul etmiş sözlərin təkrarı ilə: üz-üzə, qabaq-qabağa, üst-üstə, birdən-birə, gündən-günə, ildən-ilə, haçandan-haçana, sonradan-sonraya, altdan-altdan, başdan-başa və s.
 Antonim və ya yaxın mənalı sözlərin birləşməsi ilə: az-çox, əvvəl-axır, gec-tez, tək-tənha, dinməz-söyləməz, səssiz-səmirsiz, altdan-yuxarı, başdan-ayağa, açıq-aşkar, gecə-gündüz və s.
 Tərəflərdən biri və ya hər ikisi ayrılıqda işlənməyən sözlərin birləşməsi ilə: az-maz, tələm-tələsik, addım-addım, xısın-xısın, uzun-uzadı, dizin-dizin, için-için, oğrun-oğrun və s. (Son üç nümunədəki dizin, için və oğrun sözləri dilimizdə bu şəkildə ayrılıqda işlənmir)
 Sözün təkrarı və ortada -ba bitişdiricisinin işlənməsi yolu ilə: anbaan, adbaad, taybatay, qarabaqara, yanbayan, dalbadal, üzbəüz, ilbəil, günbəgün və s. (Növbənöv, rəngbərəng, rəngarəng, cürbəcür, çeşidbəçeşid kimi sözlər zərf deyil sifət hesab edilməlidir)
(A, ha bitişdiriciləri ilə yaranan mürəkkəb sözlər isimdir: qaçaqaç, basabas, gəlhagəl, vurhavur)

7. Müxtəlif mənalı sözlərin birləşməsi ilə: dilucu, əliboş, birbaşa, gözucu, əlüstü, addımbaşı, hərdənbir, arabir, üzüyuxarı, başıaşağı, axşamçağı, gecəyarısı, bayramsayağı və s.

Son iki maddədə göstərilən mürəkkəb zərflər bitişik, qalanları isə defislə yazılır
an, ən qəflətən, daxilən və s.

 Zərfin mənaca növləri 
Zərfin mənaca dörd növü var
 Tərzi-hərəkət zərfi
 Yer zərfi
 Kəmiyyət zərfi
 Zaman zərfi

Tərzi-hərəkət zərfi
Hərəkətin icra tərzini bildirir, necə?, nə cür? suallarına cavab verir. Məsələn: Uşaq sakitcə oturmuşdur. Qatar yavaş-yavaş tərpənirdi. Əsgərlərimiz düşmənə qarşı cəhdlə vuruşdular. Şagirdlər imtahana yaxşı hazırlaşıblar və s. Tərzi-hərəkət zərfləri quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur. Tərzi-hərəkət zərfləri bəzən iş və hərəkətin keyfiyyəti mənasında da işlənir. Məsələn: yaxşı oxumaq, pis bilmək və s.

Yer zərfi Hərəkətin icra olunduğu yeri bildirir, hara? (haraya?), harada? haradan? suallarına cavab verir. Məsələn: Əsgərlər irəli yüyürdülər. Uşaqlar geri döndülər. Içəri cavan bir oğlan daxil oldu və s. Dilimizdə ən çox işlənən yer zərfləri bunlardır: irəli, geri, yuxarı, aşağı, yaxın, uzaq, bəri, içəri, ora, bura, sağa-sola, orada-burada və s. Bu sözlərin çoxu yönlük, yerlik və çıxışlıq hal şəkilçiləri ilə işləndikdə də yer zərfləri olur: irəliyə, geriyə, uzaqda, yaxında, qabaqda, arxada, uzaqdan, geridən, oradan və s.

Yer zərflərinin çoxu quruluşca sadədir.

Kəmiyyət zərfi
İş və hərəkətin miqdarını və ya dərəcəsini bildirir, nə qədər? sualına cavab verir. Məsələn: Uşaqlar bu gün çox (xeyli) çalışdılar. Müəllim bu sözü bizə dəfələrlə demişdi və s. Dilimizdə ən çox işlənən miqdar zərfləri bunlardır: az, çox, xeyli, az-az, çox-çox, bir az, bir qədər, az-çox, birə-beş, az-maz, bir-bir, tamamilə, dəfələrlə və s.

Miqdar zərfləri quruluşca daha çox mürəkkəb olur.

Zaman zərfi. Zərfin bu növü hərəkətin icra olunduğu vaxtı bildirir və nə vaxt?, nə zaman? suallarına cavab verir. Məsələn: indi, çoxdan, dünən, bildir, birisigün, sonra, əvvəl, həmişə, tez, gec, hərdən və s.

 Zərfin omonimliyi 
Zərfin isim, sifət, say, ədat və qoşma ilə omonimliyi var.

Səhər, axşam, gecə sözləri həm isim, həm zərf ola bilir.

Tərzi-hərəkət zərfləri (yaxşı, pis, iti, gözəl, açıq, sıx, cəld və s.) sifətlə omonimdir.

Az, çox, xeyli, bir qədər həm say, həm zərf ola bilir.

Əvvəl, qabaq, sonra və s. həm qoşma, həm zərf olur.

Yalnız və təkcə həm ədat, həm zərf ola bilir.

 Zərfin cümlədə rolu 
Zərf cümlədə, əsasən, zərflik kimi çıxış edir və xəbərlə bağlı olur.

Bəzən yer zərfi cümlədə təyin olur.

Zərf substantivləşsə, ismi xəbər, mübtəda və tamamlıq olur.

 Həmçinin bax 
 Adverbializasiya

 Ədəbiyyat 
Ş. Sadıq, E. Nəcəfov, A. Əsədov. Azərbaycan dili. Dərs vəsaiti. Bakı:Çaşıoğlu, 2009.- 272 s.

Kateqoriya:Nitq hissələri