Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)

Paris Notr-Dam kilsəsi () və ya Notr-Dam kilsəsinin Qozbeli () — Fransa yazıçısı Viktor Hüqonun 1831-ci ildə yazdığı qotik və romantizm janrlarında olan əsər. Fransız ədəbiyyatında tarixi roman janrının zirvəsi hesab olunur.

Romanın fransızca olan orijinal adı, "Notre-Dame de Paris"-dir. Azərbaycan dilinə, "Paris Notr-Dam kilsəsi" kimi tərcümə olunur. Paris Notr-Dam kilsəsi Paris şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kilsəsidir və Fransa paytaxtının başlıca simvoludur. Lakin 1833-cü ildə ingilis tərcüməçi və yazıçı Frederik Şoberl, əsəri ingilis dilinə tərcümə edərkən, adını "The Hunchback of Notre Dame" yəni "Notr Damlı Qozbel" kimi göstərmişdir. Bu ad, əsərin baş qəhrəmanı "Kvazimodo" üzərinə adlandırılmışdır. Sonradan bu ad, əsərin beynəlxalq adı ola biləcək qədər önəmli olmuşdur.

Romanın bütün əsas surətləri – Klod Frollo, Kvazimodo, Esmeralda, Feb uydurma obrazlardır. Yalnız Pyer Qrenquar istisna təşkil edir və onun real tarixi prototipi vardır. Bu, XV əsrdə və XVI əsrin əvvəllərində Parisdə yaşamış şair və dramaturqdur.

Mikayıl Rəfilinin rus dilindən tərcüməsi və Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin redaktəsi ilə 1936-cı ildə nəşr edilən bu əsər, nəşriyyat tərəfindən Azərbaycan ədəbi dilinə uyğunlaşdırlmış və "Paris Notr-Dam kilsəsi" olaraq adlandırılmışdır.

 Əsərin yazılmasından əvvəl 
19-cu əsrin əvvəllərində Paris şəhər layihəçiləri, baxımsızlıq səbəbindən Notr-Dam kilsəsinin kafedralını sökmək istəyib. Paris Kommunası kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. Kommuna nümayəndələri skamya və stullara atəş açıb, kilsəni yandırmağa çalışıb, lakin ciddi bir ziyan vura bilməyib. Fransa inqilabı zamanı xalq kral hakimiyyətinin simvolu hesab olunan kilsəyə hücum edərək, kralların fasadda qoyulmuş heykəllərinin başlarını qoparıb. Həmçinin hücum zamanı bir sıra tarixi əhəmiyyətli əşyalar məhv edilib. Yalnız inqilabçıların partlayıcı maddələri bitdiyindən bina dağılmaqdan xilas olub. Kilsədən ərzaq anbarı kimi istifadə edilməsinə başlanılıb. Viktor Hüqo xalqın diqqətini kilsəyə çəkmək üçün "Paris Notr-Dam kilsəsi" əsərini yazmağı düşünüb.

 Əsərin yazılmasından sonra 
Roman, kafedralın sökülməməsi üçün, kampaniya başladılmasına səbəb olub və kafedralın sökülməsi planını alt-üst edib. Hətta kafedralın təmir olunmasında böyük rol oynayıb.                                             . Əsərin populyarlığı kilsəyə ictimai marağı xeyli artırmış olub. Roman 1831-ci ildə çap edildikdən sonra gözlənilən nəticəni verib və kafedral layiq olduğu dəyəri görüb. Kitab işıq üzü görəndən 10 il sonra, 1841-ci ildə Fransa, Eugène Viollet-le-Duc və Jean-Baptiste Lassus adlı iki memara Notre-Dame kilsəsinin bərpasını tapşırıb. Görülən işlər siyahısına daş üzlüyüynün təzələnməsi, heykəllərin bərpası, binanın içərisində köməkçi otaqların bərpası, pəncərə şüşələrinin təzələnməsi, binanın arxitekturasına qarqoylların əlavə edilməsi əlavə olunub. Bütün bu işlərin görülməsinə 23 il vaxt sərf olunub.

 Əsərin məzmunu 
Romanda çoxdan unudulmuş dövrün tarixi təsviri ilə yanaşı sadə insanın günlük yaşamı və dəyərləri də canlandırılaraq kütləvi tarixi şüur, dünya və insan haqqındakı təsəvvürlərin spesifikası, insanların inam və ümidləri əks olunur. İnsanın azadfikirliyi və mənəvi müstəqilliyi konsepsiyası Fransadakı cari hadisələrlə əlaqələndirilir. Əsərdə dini inamın zəifləməsi, yüzillər boyu toxunulmaz olan ehkamlara qarşı şübhə, yeni təlimlərin bolluğu cəmiyyətin öz inkişafının son hədəfinə — demokratiyaya yaxınlaşmasına sübut kimi göstərilir. Təsvir olunan dövrün əlamətləri, romanın əsas qəhrəmanlarının — Esmeraldanın, Kvazimodonun və Klod Frollonun xarakterlərində və talelərində təcəssüm etdirilir. Romanın bütün əsas surətləri – Klod Frollo, Kvazimodo, Esmeralda, Feb, uydurma obrazlardır. Yalnız Pyer Qrenquar istisna təşkil edir və onun real tarixi prototipi vardır. Bu, XV əsrdə və XVI əsrin əvvəllərində Parisdə yaşamış şair və dramaturqdur. Romanda kral XI Lüdovikin və Burbon kardinalının da obrazları canlandırılır. Romanın süjeti hər hansı böyük tarixi hadisəyə əsaslanmır. Real faktlara gəldikdə isə yalnız Paris Notr-Dam kilsəsinin və orta əsrlər Parisinin ətraflı təsvirini göstərmək olar. Romanda topoqrafik təfsilatlar var. Bir tərəfdən Sena çayı ilə, digər tərəflərdən isə içərilərində V Karlın vəliəhdinin evi, şəhər bələdiyyəsi, kilsə, məhkəmə sarayı, edam və işgəncələr verilən yerlər olan binalarla əhatə olunmuş Qrev meydanı xüsusilə geniş və detallı təsvir olunur. Romanda bütün əsas qəhrəmanlar Qrev meydanında görüşürlər: burada kütlənin alqışladığı, Klodo Frollonun isə lənətlər yağdırdığı qaraçı qızı Esmeralda oynayıb-oxuyur, meydanın qaranlıq küncündəki miskin hücrədə dustaq qadın əzab çəkir, kütlənin arasında insanların etinasızlığından əziyyət çəkən şair Pyer Qrenquar dolaşır, onun yeməyə çörəyi, qalmağa yeri yoxdur. Burada, "təlxəklər kralı" Kvazimodonun gülünc tacqoyma mərasimi keçirilir. Sonra isə bu qəhrəmanın taleyinin kulminasiya nöqtəsini təşkil edən epizod – Esmeraldanın öz kuzəsindən ona su verməsi səhnəsi baş verir.

Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin qırılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.

 Uyğunlaşdırma 

 Filmlər 
 Filmin adı İstehsal tarixi Rejissor(lar) İstehsalçı Dili Vaxtı Büdcəsi Gəliri Film haqqında Esmeralda  1905  Alis Qi-Blaşe,  Victorin-Hippolyte Jasset    Səssiz  10 dəqiqə  -  -  Əsərə uyğunlaşdırılan ilk ekran işidir. Notr-Damlı Qozbel  1911, Dekabr Albert Capellani  , Pathé Frères  , General Film Company  Səssiz  36 dəqiqə  -  -  Parisin Sevgilisi  1917, 22 Yanvar  J. Qordon Edvards    Səssiz  -  -  -  Esmeralda  1922  Edvin J. Kollins  , Universal Pictures  Səssiz  13 dəqiqə -  -  Notr-Damlı Qozbel  1923, 2 Sentyabr  Uallace Uorsley  , Universal Pictures  Səssiz  102 dəqiqə $1,250,000  $3,500,000  Notr-Damlı Qozbel  1939, 29 Dekabr  Uilliam Dieterle  , RKO Radio Pictures  İngiliscə  116 dəqiqə  $1,826,000Richard Jewel, 'RKO Film Grosses: 1931–1951', Historical Journal of Film Radio and Television, Vol 14 No 1, 1994 p37–49 $3,155,000  Əsərə uyğunlaşdırılan ilk səsli filmdir. Notr-Damlı Qozbel  1956, 23 Noyabr  Jean Delannoy  /, Paris Film Productions  Fransızca  115 dəqiqə  $1,000,0000 $2,250,000"Top Grosses of 1957", Variety, 8 January 1958: 30  Notr-Damlı Qozbel  1986, 27 Avqust  -  /, Image Entertainment, The Rank Organisation  İngiliscəFransızcaİspanca  52 dəqiqə  -  -  İlk animasiya filmidir. Notrdam kilsəsinin qozbeli  1996, 21 İyun  Qari Trousdale,  Kirk Uise  , Walt Disney Pictures  İngiliscə  91 dəqiqə  $100,138,851  $325,338,851  Animasiya filmidir. Qozbelin Sirri  -  -  -  -  - -  -  Animasiya filmidir. Parisli Qozbel  1999  Patrik Timsit    Fransızca  100 dəqiqə  $11,000,000  $12,800,000  Komediya filmidir.

 Teleseriallar 
 Serialın adı Yayım tarixi Rejissor(lar) İstehsalçı ölkə Dili Sezon sayı Seriya sayı Baş rollarda Notr-Damlı Qozbel  08.03.1966–16.04.1966 Vincent Tilsley   İngiliscə  1  7  Peter Woodthorpe — Kvazimodo  Gay Hamilton — Esmeralda Notr-Damlı Qozbel  18.07.1977-? Alan Cooke   İngiliscə  ?  ?  Kenneth Haigh — Klaud Frollo  Uarren Klark — Kvazimodo  Mişelle Neuell — Esmeralda Kvazimodonun Sehrli Macəraları  1996–1997  ?     İngiliscə  Fransızca  1 26  -

 Videooyun 
 Qozbel — 1983-cü ildə Century Electronics tərəfindən yaradılan videooyun. Oyunda əsas personajlar, Kvazimodo və Esmeraldadadır.*

 Həmçinin bax 
 Viktor Hüqo
 Paris Notr-Dam kilsəsi
 Esmeralda (personaj)
 Kvazimodo

 Xarici keçidlər 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Romanlar
Kateqoriya:Viktor Hüqonun əsərləri
Kateqoriya:Viktor Hüqonun romanları