Udi dili

Udi dili — Qafqazın qədim sakinləri olan udi xalqının dili. Dilləri Qafqaz dilləri ailəsinin ləzgi yarımqrupuna məxsus olub, çoxlu qədim ünsürləri özündə qoruyub saxlaya bilmişdir.

 Dialektlər 
Udin dili iki dialektə — Nic və Vartaşen dialektinə bölünür. Nic dialekti də öz növbəsində 3 hissəyə bölünür: aşağı, aralıq və yuxarı. Vartaşen dialekti də öz növbəsində 2 hissəyə bölünür: vartaşen və oktomberi (zinobiani). Oktomberi danışıq tərzi çoxda Vartaşen dialektindən fərqlənmir,Belə ki Udinlər Vartaşendən Oktomberiyə 1922 ildə köçüblər
Udi dilində   10.000 çox insan danışır. Amma Udi dili yazısız dil kimi tanınır, lakin son zamanlar yazılış formasını yaratmaq üçün işlər görünür. Udi dili yalnız məişətdə istifadə olunur. 13-22 aprel 2009-cu il rəsmi əhali siyahıyaalınmasına əsasən ana dili udin dili olan Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 3.795 nəfərdir.

 Udi əlifbası 
Latın əlifbası əsasında yaradılmış Udi əlifbası 1934-cü ildə Fyodor Ceyrani və Mixail Ceyrani tərəfindən Suxumidə yayımlanmış "Samçi dəs" (Birinci dərs) kitabında tərtib olunmuşdur.

Kiril əlifbası əsasında yaradılmış Udin dilinin əlifbası (1974-cü il):Qukasyan V. Udincə-azərbaycanca-rusca lüğət. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 1974, 300 s.
 A Аъ Аь Б В Г Гъ Гь Д Дж ДжӀ Дз Е Ж ЖӀ З И Й К Ҝ КӀ Къ Л М Н О Оь П ПӀ Р С Т ТӀ У Уь Ф Х Хъ Ц Ц' ЦӀ Ч Ч' ЧӀ Чъ Ш ШӀ Ы

Udi dili uzun müddət yalnız danışıq dili olaraq qalırdı. Müxtəlif dövrlərdə bu dilin kiril hərflərinin köməyi ilə yazılmasına cəhdlər göstərilib. Hətta Nic məktəbində ibtidai sinifdə tədris udi dilində aparılıb. 1990-cı illərin sonunda Azərbaycanda latın əlifbası əsasında udi əlifbası yaradılıb:

 A a B b C c Ç ç D d E e Ə ə F f G g Ğ ğ H h X x I ı İ i Ĝ ĝ J j K k Q q L l M m N n O o Ö ö P p R r S s Ş ş T t U u Ü ü V v Y y Z z Ţ ţ Ţı ţı E' e' Tı tı Ə' ə' K' k' Pı pı X' x' Şı şı Ö' ö' Çı çı Ç' ç' Ć ć Jı jı Zı zı U' u' O' o' İ' i' Dz dz

 Yayılma ərazisi
Azərbaycanda udi dilində danışanlar əsasən Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində və Gürcüstanın Kvarel rayonunun Zinobiani kəndində kompakt şəkildə yaşayırlar. Oğuzda rayon mərkəzində yaşayan bir qrup udili də bu dildə danışır.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Ethnologue, Languages of the World: Udi
 Udi dili (Deutsch)
 Wolfgang Schulze "The Language of the Caucasian Albanian (Aluan) Palimpsest from Mt. Sinai and of the Caucasian Albanian inscriptions"
 Агванский (Кавказско-Албанский) язык  
 Udi dili (Deutsch

 Həmçinin bax 
Alban əlifbası


Kateqoriya:Azərbaycan dilləri
Kateqoriya:Gürcüstan dilləri
Kateqoriya:Rusiya dilləri