Qədim türk dili

Qədim türk dili, Türk yazı dilinin ilk dövrəsidir.Prof. Dr. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul, 2002, s. 14 Bu dövrdə türk dilinin şivə, ləhcə kimi budaqlara ayrılmadığı qəbul edilir. Bu dövr, Göytürklər, Uyğurlar və Qaraxanlılar dövrünün bir hissəsi (13-cü əsrə qədər) olmaq üzrə təxminən səkkiz əsrlik dövrü əhatə edir; 8-ci əsrdən 13-cü əsrə qədərki dövrdür.

 Xüsusiyyətlər 
Qədim türkcə dövründəki Türkcənin bu günə görə bir çox fərqli tərəfi vardır. Bunlardan bir qismi bunlardır:
 "Edgü">> "iyi": Söz içində olan / d / səsi zamanla / y / səsinə çevrilmişdir. (Nümunə: edər> eđer> eyer; kadgu> kađgu> kaygu> qayğı)
 "Beg"> "beğ"> "bəy": Sözlərin sonunda olan / g / səsləri çoklukla / y / səsinə çevrilmişdir.
 "Tag"> "dağ": Söz başındakı / t / Orxon əlifbasında "12px" ilə göstərilən T səsləri Oğuz qrupunda yumuşayarak / d / səsinə çevrilmişdir. Bu ankı məlumatlarla Türkcənin ən köhnə yazılı mətni Orxon abidələri olaraq qəbul edilməkdədir. Orxon abidələri, Qədim türkcə dövrünə aiddir; bu dövrdə edilmişlər. Çünki Hunlar dövründə də bir "Hun dili" var idi. Göytürk kitabə dilinin bu dilin dəyişmiş olması ehtimal edilir. Bundan başqa Qızıl Elbiseli Adamın məzarı deyə xatırlanan M. Ö 5. və ya 6. əsrlərə aid bir məzarda altından əşyaların içində olan 26 hərflik bir yazı tapılmışdır. Bu yazı da Göytürk əlifbasına çox bənzər bir əlifbası ilə yazılmışdır və Türkcənin daha da köhnələrə kökləri bir dəlili xüsusiyyətindədir.

 Ağızlar 
Qədim türkcədə ağız ayrılıqlarına ilk mətnlərdən bəri rast gəlinir. Yenə də ağız ayrılıqları böyük sayılmaz; bu səbəblə Qədim türkcə bir bütün olaraq görülə bilər. İlk ayrılıqlara Orhun kitabələrində rast gəlinməyə başlayır. Məsələn birinci tək adam üçün Tonyukuk yaziunda mən deyilir Kül Tigin yazıtında men deyilməkdədir. Yenə, on erig sançtı (on əri öldürdü) və on çatan sançtı (on əri öldürdü (Sançmak mızraklamak, mizrağı batırmaq mənasındadır.) Eyni mənada istifadə edilmişdir.Fuat Bozkurt, Türklerin Dili, Kapı yyn., 2005, sayfa 124.

Qədim türkcə ağızları iki kateqoriyada araşdırılır: Göytürk ağızı və Uyğur ağızı olaraq.

 Göytürk Ağzı 
Qədim türkcənin köhnə yazıları və Orxon kitabələri bu ağıza girer. Günümüzdə istifadə edilən Türkcəyle böyük ölçüdə çağrışmaktadır. Teŋri-12px12px12px12px və Türk (Türük-12px12px12px12px və Türk 12px12px12px12px) sözləri ilk bu dövrə aid məşhur Orxon kitabələrində yazılmışdır.

 Uyğur Ağzı 
M. S. 358-ci ildən sonrası Uyğur ağızı olaraq adlandırılar. Əslində bu çox sübut və də hələ müzakirə edilməkdədir … Manilik və Buddizm olmaq üzrə ikiyə ayrılar.

 İstinadlar 

 Mənbə 
 П.М.Мелиоранский. Памятник в честь Гюль-Тегина. СПБ, 1899;
 Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности: тексты и исследования. Москва-Ленинград: Издательство АН СССР, 1951, 451 с.
 Abdulla Tağızadə. "Qədim türk dilləri" (Bakı 1927)



 Vəliyeva G. Q. Qədim türk dili (metodik vəsait). Bakı: “Nurlan” NPM, 2013, 99 s.
 Vəliyeva G. Q. Qədim türk dili (dərs vəsaiti). Bakı: “Elm və təhsil” NPM, 2013, 118 s.
 Vəliyeva G. Q. Qədim türk dili. Dərs vəsaiti (təkmilləşdirilmiş nəşr). Bakı: “Elm və təhsil” NPM, 2018, 130 s. ISBN 9789952817607
 Древнетюркский язык

Kateqoriya:Dillər