Azərbaycan legionu

Azərbaycan legionu () — Verxmatın xarici hərbi bölüklərindən biri. İkinci dünya müharibəsinin başlanması ilə formalaşan Azərbaycan legionları çətin şəraitdə olmalarına baxmayaraq, Azərbaycanın milli müstəqilliyinin qazanılmasına, Almaniya hökuməti tərəfindən tanınmasına çalışmışdır. İkinci dünya müharibəsi illərində Almaniyada fəaliyyət göstərən Azərbaycanın ayrı-ayrı siyasi xadimlərinin və nüfuzlu hərbçi-legionerlərinin köməyi ilə minlərlə yurddaşının həyatı xilas edilmişdir.

Azərbaycan legionerlərinin 1943-cü ildə Berlində Milli Azərbaycan Qurultayının keçirilməsi mühüm tarixi-hadisə olmuşdur. Belə ki, həmin qurultayda Azərbaycanın müstəqil dövlət olması fikri xüsusi vurğulanmışdır. 1945-ci ilin martında Azərbaycan legionerlərinin böyük fəaliyyəti nəticəsində Almaniya Azərbaycanın müstəqilliyini tanımışdır.

 Tarixi 

 Zəmin 
İkinci dünya müharibəsinin ilk illərindən hərbi əsirlər və mülki əhali də daxil olmaqla könüllü dəstələr yaradılmağa başladı. Müharibənin ilk aylarında həmin könüllülərdən, əsasən, arxa cəbhədə sürücü, atsaxlayan, mətbəx işçisi və müxtəlif sahələrdə istifadə edirdilər. Döyüş bölgələrində isə onlar patronlar daşıyır, rabitə və minatəmizləmə işlərində çalışırdılar. İlkin fəaliyyət dövründə alman hərbi hissələrindəki belə könüllüləri "xivi" (Almancanın qısaldılmış forması "Nilvswillige" — könüllü köməkçilər, daha dəqiqi – "köməyə hazır olanlar") adlandırırdılar və müharibənin sonunadək onları belə də çağırdılar.Дробязко С. И. Вторая Мировая война 1939–1945. Русская
освободительная армия. Москва, АСТ, 1998, 45 с. 1942-ci ilin sonlarına qədər belə xivilər Şərq cəbhəsindəki alman hissələrində əhəmiyyətli dərəcədə hiss olunurdular. Qeyd olunmalıdır ki, Xivilərin hüququ artdıqca onlar legionerlər — könüllülər, könüllü vuruşanlar olaraq qəbul edilməyə başladı.

 Yaranması 

Türk-tatar əsirlərindən milli legionlar yaratmaq fikrini iki türk generalının xüsusi rolu olmuşdu və 1941-ci ilin oktyabrında bu planın müsbət həyata keçirilməsində cəhdlər göstərmişdilər. Həmin generallardan biri tanınmış hərbçi
Nuru Paşa, digəri isə general Hüsnü Əmir Ərkilət idi.İlkin Q. Nuru Paşa haqqında həqiqətlər. "Günay" qəzeti, Bakı, 1995, N51. Almanlar hərbi əsirlərlə iş aparmaq məqsədilə ayrı-ayrı xalqların mühacirətdəki liderləri ilə də əlaqələr qururdular. Bundan ötrü Şərq Nazirliyi tərkibində müvafiq komissiyalar yaradılırdı. Komissiyaların məqsədi əsirlərin siyahılarını tutmaq, onları gələcək günlər üçün işlərə hazırlamaq idi. Bununla əlaqədar, almanlar hələ ötən illərdən Almaniyada fəaliyyət göstərmiş mühacir liderlərə xüsusi önəm verirdilər. İdil-Ural türklərindən olan Əhməd Teymur xatırlayırdı:

Dəstəyə başçılıq edən alman zabiti Şarnberq bu qəhrəmanlıqdan vəcdə gələrək "bravo-əhsən, aslanlar" söyləmiş və məhz həmin döyüşçülərin çoxunun toplandığı taburu "Aslan" adlandırmış, Fətəlibəyli isə tabur komandiri olmuşdu. Qafqaz cəbhəsindən Krıma çəkilərkən yetmiş azərbaycanlı mücahidlə birgə alman albayı Şarnberq də şəhid olmuşdu.

"Onlar türklərdir" xatirə kitabında azərbaycanlı legionerlərin döyüşdəki qəhrəmanlığı belə təsvir olunurdu:

Azərbaycan legionerlərinin yüksək döyüş bacarığı və qorxmazlığı haqqında Berlində çap edilən "Siqnal" qəzetində də çoxlu məlumatlar dərc olunurdu:

Azərbaycanlı legionerlərin geyimi, qidalanması Sovet ordusundakından olduqca yüksək idi. Azərbaycan legionlarında olan əsgər və zabitlər Azərbaycan milli marşlarını, mahnılarını, vətən, millət duyğulu şerləri ifa edirdilər. Əsgi legionerlərdən birinin yaddaşında həmin marşlardan biri belə qalmaqdadır:

 1943-cü ildə Berlində Milli Azərbaycan Qurultayının keçirilməsi 
1943-cü ilin noyabrın 6-da Almaniyanın Berlin şəhərindəki "Kayserof" mehmanxanasında Milli Azərbaycan Qurultayı keçirildi."Azərbaycan", qəzet, Berlin, 1943, N46 (74). Azərbaycan Milli Qurultayının keçirilməsində əsas təşəbbüskar Ə. F. Düdənginski idi. Belə ki, o, Almaniyadakı müxtəlif azərbaycanlı qurumların nümayəndələrilə danışıqlardan sonra, həmin qrupların birləşdirilib vahid orqan yaradılması ideyasını Vermaxt qərargahında irəli sürür və bu fikir qəbul edilir. SSRİ-yə və bolşevizmə qarşı yönələcək bu birləşmədən Almaniya dövləti də öz maraqlarına uyğun faydalanmaq istəyirdi. Bu məqsədlə də Almaniya hökuməti Azərbaycan Milli Qurultayının keçirilməsinə şərait yaratdı.

Avropanın müxtəlif ölkələrindən dəvət olunmuş azərbaycanlılar, cəbhələrdən, döyüş bölgələrindən gələn əsgər və zabitlər, qonaqlar Milli Azərbaycan Qurultayının keçirildiyi ilk günü salona toplaşmışdılar. Mehmanxana salonu çoxlu sayda adamlarla dolmuşdu. Salon üçrəngli milli Azərbaycan və Almaniya bayraqları ilə bəzədilmişdi. Qurultaya Berlindən gəlmiş nümayəndə Tuqay bəy ayağa qalxaraq ağsaqqallardan birinin tədbiri açmasını xahiş etdi. Sürəkli alqışlar altında tanınmış Azərbaycan hərbçisi, bir zamanlar Gəncə üsyanına başçılıq etmiş Cahangir bəy Kazımbəyli kürsüyə qalxıb Milli Azərbaycan Qurultayını açıq elan etdi. Cahangir bəy öz çıxışında qurultayın milli istiqlal tarixində oynadığı mühüm rol və əhəmiyyətini qeyd etdikdən sonra, tədbirin çağırışına təşəbbüs edən vətəndaşlara və milli məsələlərin həllinə imkan yaradan dost almanlara toplantıdakılar adından təşəkkürünü bildirərək dedi:

 Azərbaycan legionerlərinin mətbuat fəaliyyəti 

 İkinci dünya müharibəsindən sonrakı illərdə fəaliyyəti 

 Azərbaycan legionunun batalyonları 
 Batalyon Qeyd<center>2-ci "Dağlı" ("Berqman") xüsusi təyinatlı Azərbaycan batalyonu Находился в составе 6-й немецкой армии (Группы армий «А») располагался на оборонительных линиях на реке Буг. После двухнедельных участий в кровопролитных боях против Красной армии, батальон был направлен в один из восстановительных лагерей Карпат, а затем оттуда — во Францию. 12 марта 1944 года батальон числился в составе 2-го полка Кадровой добровольческой дивизии. В июле 1944 году был размещён южнее Варшавы в одном из подготовительных лагерей, а в августе вошел в состав 111-го азербайджанского полка, в составе которого уже имелся 1/111-й азербайджанский пехотный батальон «Дёнмек». Вместе с другими частями СС принимал участие в подавлении Варшавского восстания.<center>804-cü "Aslan" Azərbaycan dağ-yeger piyada batalyonu Под командованием майора Глогера, состоял из 963 азербайджанца и 40 немцев. Батальон входил в состав 4-й горно-егерской дивизии 49-го горно-армейский корпуса 1-й танковой армии, действовал в направлении Сухуми. На фронте с конца 1942 года. Летом 1943 года этот батальон вошёл в состав 314-го азербайджанского пехотного полка 162-й тюркской пехотной дивизии. Действия батальона высоко оценил начальник штаба группы армий «А» генерал-лейтенант Грайфенберг. В начале февраля 1943 года 804-й батальон под командованием майоров Глогера и А. А. Фаталибейли (Дудангинского) отличился в боях в районе станицы Старокорсунская на Кубанском предмостном укреплении. Здесь легионеры нанесли существенный урон советским 40-й и 119-й стрелковым бригадам 153-й стрелковой дивизии. За боевые отличия на Кубани 804-й батальон получил название «Аслан» («Лев»). 29 сентября 1943 года Гитлер отдал распоряжение о переброске с Восточного фронта в Западную Европу. После чего батальон был переброшен сперва во Францию потом в Италию, где вместе с 806 батальоном образовали 329-й батальон 162-й тюркской дивизии. По окончании войны азербайджанские легионеры 162-й дивизии, сдавшейся в районе Падуи, были выданы в СССР. По свидетельству очевидцев, при перевозке их морским путём в Одессу один мулла сжёг себя в знак протеста, многие пытались свести счеты с жизнью, прыгая с борта корабля.<center>805-ci Azərbaycan piyada batalyonu Под командованием капитана Хоха, состоял из 919 азербайджанцев и 37 немцев. Батальон входил в состав 111-й пехотной дивизии 52-го армейского корпуса 1-й танковой армии. На фронте с конца 1942 года, действовал в районе Нальчика и Моздока. В первых боях из-за плохой оснащённости и подготовки батальоном было потерянно 21 % личного состава. Действия батальона высоко оценил начальник штаба группы армий «А» генерал-лейтенант Грайфенберг.<center>806-cı "İgid" Azərbaycan piyada batalyonu Под командованием капитана К. Л. Оттендорфа, состоял из 911 азербайджанца и 44 немца. Батальон входил в состав 50-й пехотной дивизии 52-го армейского корпуса 1-й танковой армии. На фронте с начала 1943 года, действовал в районе Нальчика и Моздока. Указом Гитлера 29 сентября 1943 года все восточные легионы переводились с Восточного фронта в Западную Европу. После чего батальон был переброшен сперва во Францию потом в Италию, где вместе с 804-м батальоном образовали 329-й батальон 162-й тюркской дивизии<center>807-ci Azərbaycan piyada batalyonu  На фронте с начала 1943 года, нёс службу на территории Брянщины.Был переброшен на Западный фронт, где до высадки в августе 1944 года союзных войск на юг Франции находился в городе Сан-Рафаэль<center>817-ci Azərbaycan piyada batalyonu  1943-cü ildən cəbhədə iştirak etmişdir.<center>818-ci Azərbaycan piyada batalyonu  Был сформирован на территории Польши. На фронте с начала 1943 года, в конце этого же года в составе 1-го Восточно-мусульманского полка () 162-й пехотной дивизии СС под командованием генерал-майора Оскара фон Нидермайера участвует в боях на территории Белоруссии. В августе 1944 года полк под командованием бывшего старшины Красной Армии оберштурмфюрера СС Азимова участвовал в подавлении Варшавского восстания
Переданный бригаде СС под командованием оберфюрера О. Дирлевангера, он действовал в первых эшелонах немецких частей, атаковавших центральную часть города. Действия полка были высоко оценены германским командованием, отметившим многих из его офицеров и солдат наградами, включая Железные Кресты. Во время участия в антипартизанских действиях в Словакии в конце 1944 года оберштурмфюрер СС Азимов уходит к партизанам. Рассчитывавший заслужить своим поступком прощение, Азимов был расстрелян. <center>819-cu "Cavad xan" Azərbaycan piyada batalyonu  1943-cü ilin ikinci yarısından cəbhədə iştirak etmişdir.<center>820-ci Azərbaycan piyada batalyonu  1943-cü ilin ikinci yarısından cəbhədə iştirak etmişdir.<center>1/3 Azərbaycan piyada batalyonu  1942-ci ildə Polşada yaranmış, sovet-alman cəbhəsinin cənub və mərkəzi hissəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1943-cü ilin ikinci yarısından cəbhədə iştirak etmişdir.<center>1/4 Azərbaycan dağ tüfəngi batalyonu  1942-ci ildə Polşada yaranmış, sovet-alman cəbhəsinin cənub və mərkəzi hissəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1943-cü ilin ikinci yarısından cəbhədə iştirak etmişdir.<center>1/11 "Dönmək" Azərbaycan batalyonu  Под командованием капитана В. Шарренберга, состоял из 929 азербайджанцев и 33 немцев. Батальон входил в состав 111-й пехотной дивизии, 52-го армейского корпуса 1-й танковой армии действовал в районе Нальчика и Моздока.<center>1/50 Azərbaycan piyada batalyonu  1943-cü ilin may ayında yaranmış, 162-ci alman diviziyasının tərkibinə daxil edilmişdir.<center> 1/73 Azərbaycan batalyonu  1942-ci ildə Polşada yaranmışdır. Kapitan V. Frankenin komandanlığı altında, 917 azərbaycanlı və 42 almandan ibarət idi. Batalyon Anapa və Novorossiyskdə fəaliyyət göstərən 17-ci ordunun 5-ci hərbi korpusunun 73-cü tərkibinə daxil idi.<center> 1/97 Azərbaycan yeger batalyonu  1942-ci ildə Polşada yaranmış, sovet-alman cəbhəsinin cənub və mərkəzi hissəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir.<center> 1/101 Azərbaycan yeger batalyonu  1942-ci ildə Polşada yaranmış, sovet-alman cəbhəsinin cənub və mərkəzi hissəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir.<center> 2/73 Azərbaycan batalyonu  1942-ci ildə Polşada yaranmış, sovet-alman cəbhəsinin cənub və mərkəzi hissəsində döyüşlərdə iştirak etmişdir.<center> P/73-cü Azərbaycan batalyonu  1942-ci ildə Ukraynada yaranmışdır.<center> 1/111-ci "Dönməz" Azərbaycan batalyonu<center> 2/111-ci "Qorxmaz" Azərbaycan batalyonu<center>311-ci ehtiyat Azərbaycan alayıБезугольный Алексей Юрьевич «НАРОДЫ КАВКАЗА В ВООРУЖЕННЫХ СИЛАХ СССР В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ» страница 196 Ставрополь 2004 год<center> 111-ci Azərbaycan alayıВходил в состав 11-й пехотной дивизии 52-го армейского корпуса 1-й танковой армии действовал в районе Нальчика и Моздока, в состав полка входили 1/111-й азербайджанский батальон «Дёнмек» под командованием Капитана В. Шарренберга, который состоял из 929 азербайджанцев и 33 немцев, а также азербайджанский батальон «Бергман-2». Полк участвовал в подавлении варшавского восстания, после чего был переведён в Данию в район города Хусум.<center> 314-cü Azərbaycan piyada alayı 1943-cü ilin may ayında yaranmış, və təcrübi 162-ci Türk Piyada Diviziyanın hissəsinə daxil edilib. 1943-cü ilin yayında 804-cü пополнился 804-м азербайджанским пехотным батальоном «Аслан». Командование полком осуществлял бывший полковник Русской императорской армии Магомед Исрафилов (Исрафил-бей), который позже стал в чине штандартенфюрера СС являлся командиром боевой группы «Азербайджан» Кавказского соединения СС. 

 İrsi 
Azərbaycan legionerlərinin fəaliyyəti ədəbi-bədii və idealoji-siyasi irsi haqqında ilk geniş məlumat 1995-ci ildə "Müsavat" jurnalının 5-ci sayında verilmişdir."Müsavat", jurnal, Bakı, 1995, N5(9). Sonradan, 2001-ci ildə Ekpress və 525-ci qəzetdə legion ədəbiyyatı nümunələri çap olundu."Ekspress", qəzet, Bakı, 2001, N86. Legion ədəbiyyatının ilk nümunələrinə 1942-ci ildən Almaniyanın Berlin şəhərində nəşrə başlayan "Azərbaycan" qəzetində rast gəlmək mümkündür. M. Musazadənin (Qarsalani) redaktorluğu ilə nəşr edilən qəzet toxunduğu əhəmiyyətli məsələlərə və dairəsinə topladığı ədəbi qüvvələrin mədəni, mənəvi əlaqələri qoruyub saxlamasma görə dəyərli idi.

"Azərbaycan" qəzetinin ədəbiyyat səhifəsində legionerlər müxtəlif adlar və təxəllüslərlə öz yazılarını çap etdirirdilər: legionçu Ucadağlı, Bülövlü Əhməd, Əsiri-Şirvani, R. Ümid, legionçu Qürbətzadə, Əsəd Eldost, M. Çələbioğlu, legionçu T. Mustafayev, legionçu Daşqın, H. Əli, legionçu Miskin, legionçu Nəbi, legionçu Miryaqub, legionçu Bəxtiyarlı və s. Legion ədəbiyyatında əsas başlıca mövzu Vətən həsrəti və Vətən sevgisi idi. Bu şerlərdə və ədəbi nümunələrdə Azərbaycanın həsrəti, doğma yurdu görmək, oraya qayıtmaq istəyi çox təsirli səhnələr yaradır. Legioner Ucadağlı "Mən" şerində bu həsrəti belə ifadə edirdi:

Legioner Ucadağlının "A dağlar" şerində də vətən məhəbbəti, yurd həsrəti əsas aparıcı motivə çevrilmişdir. Vətən sevgisi, yurd həsrəti legioner Bülövlü Əhmədin də yazılarında öz əksini tapırdı. Legion ədəbiyyatında Stalin rejimini pisləyən, bolşevik ideologiyasını sərt tənqid atəşinə tutan poeziya nümunələri də çoxluq təşkil edir. Digər legioner T. Mustafayev isə "Ana" şeirində yazırdı:

Vətənin azadlığı və istiqlalı mövzusunda legion ədəbiyyatında çoxlu nümunələrlə qarşılaşmaq mümkündür. Belə nümunələrdən birinə — legioner Yıldırımın "Var bizim ellər" şerini qeyd etmək olar. Legionerlərin şerlərində doğma Azərbaycana həsrət, vüsal ümidləri, vətənin hüsnünü, gözəlliyini tərif elementləri oxunaqlı və poetikdir. Legioner M. Çələbioğlu öz fikir və duyğularını qoşma janrında da ifadə edərək yazırdı:

Legionerlərin yaradıcılığında sevgi, məhəbbət duyğulu şerlər də üstünlük təşkil edir. "Əsiri-Şirvani" təxəllüslü bir legioner "Can, a sevgilim", legioner Məzahir Daşqının "Gözəl qız" şeirlərini qeyd etmək olar. Legionerlərin ədəbi yaradıcılığında qəzəl janrına da rast gəlmək mümkündür.

 İstinadlar 

 Ədəbiyyatda 
 Christopher Ailsby — Hitler's Renegades: Foreign Nationals in the Service of the Third Reich.
 Wladyslaw Anders — Russian Volunteers in Hitler's Army 1941–1945.
 Christopher Bishop — SS Hitler's Foreign Divisions: Foreign Volunteers in the Waffen SS 1940–1945.
 J. Borsarello & W. Palinckx — Wehrmacht & SS: Caucasian, Muslim, Asian Troops.
 Dallin A. German Rule in Russia 1941–1945: A Study of occupation policies. London New York, 1957.
 Littlejohn D. Foreign Legions of the Third Reich: In 4 vols. San Jose, 1987. Vol.4.
 Antonio J. Muñoz — The East Came West: Muslim, Hindu & Buddhist Volunteers in the German Armed Forces 1941–1945.
 Munoz, Antonio J. Forgotten Legions: Obscure Combat Formations of the Waffen SS. Axis-Europa Books, 1991.
 Antonio Muñoz & Dr Oleg V. Romanko — Hitler's White Russians: Collaboration, Extermination and Anti-Partisan Warfare in Byelorussia 1941–1944.
 C. Jurado. Foreign Volunteers of the Wehrmacht 1941–45. Osprey Publishing Ltd, Elms Court, Chapel Way, Botley, Oxford, OX2 9LP.

 Xarici keçidlər 
 Azərbaycanlı qəbirlərinə başqa ölülər də basdırılır 

Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi
Kateqoriya:Azərbaycan İkinci Dünya müharibəsində
Kateqoriya:Azərbaycanın hərb tarixi
Kateqoriya:Azərbaycan milliyyətçiliyi
Kateqoriya:Azərbaycan hərbi birləşmələri