Çoxayaqlılar

Çoxayaqlılar () — Buğumayaqlılar tipinə aid yarımtip.

Çoxayaqlıların 10500-ə qədər növü vardır. Bütün çoxayaqlılar rütubət bol olan yerlərdə - meşə döşənəyində, daşların altında, torpaqda və çürümüş oduncaqda yaşayırlar. Onlarda (bəzi növlər müstəsna olmaqla) kutikulanın rütubət keçirməyən xarici qatı -  epikutikula olmur. Bədən ölçüləri 2 mm-ə qədər, nəhəng skolopendralar  26,5 sm, tropik  ikicütayaqlılar  (Graphidostreptus didas) daha iri – 28 sm uzunluqda ola bilər.

Çoxayaqlıların bədəni iki hissədən – baş və buğumlu gövdədən ibarətdir. Baş  akrondan və 4 gövdə buğumunun birləşməsindən  əmələ gəlmişdir. Başda bir cüt bığcıq  və üç cüt ətraf vardır.Bu ətraflar ağızın yaında yerləşərək  bir cüt üst çənə  və iki cüt alt çənələrdən ibarətdir. İkicütayaqlılarda (Kivsyak ) ağız aparatı birinci cüt alt çənələrdən məhrumdur, alt  çənələrin  ikinci  cütü  isə birləşərək, qnatoxilyariya adlanan  mürəkkəb quruluşlu  tək lövhə əmələ gətirmişdir.

Gövdə buğumları müxtəlif sayda olub, 10-170 arasında  dəyişir. Əksər növlərdə buğumlar homonomdur, bəzi çoxayaqlılarda  (skolopendra) arxa buğumlar müstəsna olmaqla  buğumlar homonomdur. Bəzilərində özünəməxsus heteronomluq müşahidə olunur. Belə ki, sümükcədə (19 buğum) nisbətən uzun buğumlar qısa buğumlarla növbələşir. Gövdədə olan ətraflar  birşaxəlidir, buğumludur. Bu ətraflar yürüş ətrafları olub, əksər  növlərdə 8 buğumdan təşkil olunmuşdur və caynaqla nəhayətlənir. Dodaqayaqlılarda anal buğumu müstəsna olmaqla, hər buğuma bir cüt ətraf birləşmişdir. Müəyyən funksiyanı yerinə yetirmək  üçün ətraflardan bəziləri şəklini dəyişmişdir. Belə ki, gövdənin birinci buğumunun ətrafları şəklini dəyişərək  qarmaqşəkilli forma almış və ucunda iti caynağı vardır. Bu ətraflar  güclü əzələyə malik  olub, çənəayaqlar adlanır,şikarın  tutulması və öldürülməsinə xidmət edir.Çənəayaqlarda zəhər vəzi də vardır ki, onun da axarı caynaq olan sahəyə açılır.Dal buğumların  ətrafları da bəzən şəklini dəyişərək, cinsi törəmələrə və uzun toxunma hiss çıxıntılarına (sümükcə) çevrilmişdir.
Çoxayaqlıların həzm sistemi boruşəkilli bağırsaqdan ibarətdir, orta bağırsaq daha uzundur. Xərçəngkimilərdən və hörümçəkkimilərdən fərqli olaraq, çoxayaqlılarda qaraciyər yoxdur. Bir və ya iki ədəd ağızsuyu vəziləri vardır.

 Tənəffüs sistemi 

Traxeyalar vasitəsilədir.Traxeya boruları  bəzi buğumlarda  yerləşən stiqmalarda başlanır.Çoxayaqlıların əksəriyyətində hər buğumda bir cüt stiqma yerləşir.İkicütayaqlılarda,demək olar ki, bütün buğumlarda iki cüt stiqma vardır ki,bunlar şaxələnməmiş traxeyalara açılır.Dodaqayaqlılarda traxeya sistemi daha güclü inkişaf etmişdir.Stiqmalar iri traxeya borularına açılır ki, onlar da  bütün orqanlara daxil olan daha kiçik traxeyalara qədər şaxələnirlər.Traxeya borularının divarları daxildən xitinlə döşənmiş birqatlı  epiteli ilə örtülmüşdür.

Qan-damar sistemi 

Boruşəkilli ürəkdən və qan damarlarından ibarət olub ,açıqdır.Ürək bel tərəfdə yerləşmişdir.O,demək olar ki, bədən boyu uzanır və bir cüt  ostiy dəliyi olan metamer quruluşlu kameralardan ibarətdir.Ostiy dəlikləri  və ürəyin kameralarının arası  qapaqla təchiz olunmuşdur.Qan dal tərəfdən önə doğru hərəkət edir.Ürəyin altında xüsusi qanadşəkilli əzələlər vardır.Müxtəlif çoxayaqlılarda  ürəkdən çıxan damarlar eyni dərəcədə inkişaf etməmişdir.

İfrazat sistemi

Malpigi boruları vasitəsilədir.Malpigi boruları nazikdir,bir və ya iki cütdür.Malpigi boruları bədən boyu uzanaraq orta bağırsaqla dal bağırsağın sərhəddində  bağırsağa açılır.İfrazat funksiyasının yerinə yetirilməsində  piy cisimciyi və bəzi vəzilər də iştirak edir.Piy cisimciyi qeyri-müəyyən quruluşa malik olub,özündə piy şəklində  ehtiyat qida maddələri toplayan  bir çox hüceyrələrədn təşkil olunmuşdur.Bu hüceyrələr ,eyni zamanda ifrazat funksiyasını da yerinə yetirir.
Sinir sistemi

Çoxayaqlılarda sinir sistemi udlaqüstü və udlaq altı sinir düyünlərindən  ibarət olan baş beyindən,udlaq ətrafı sinir həlqəsindən və qarın sinir zəncirindən ibarətdir.

Hiss orqanları 

Çoxayaqlılarda toxunma, iybilmə və görmə orqanları vardır.Çoxayaqlılarda bağırsaqlar,bəzilərində (kivsyak) bəzilərində isə dal buğumların ətrafıları da toxunma hiss orqanlarıdır.İybilmə orqanları kiçik borucuqlar şəklində   bığcıqlarda yerləşir.Çoxayaqlıların bir qismində sadə quruluşlu tək göz ,bir qismində (sümükcə) çoxlu gözcüklər qrupundan ibarət fasetli gözə oxşar gözlər ,bir qismində isə tipik fasetli gözlər olur.

Cinsi orqanlar sistemi 

Çoxayaqlılar müxtəlif cinslidirlər.Dodaqayaqlılarda  erkək və dişi cinsi dəliklər anal buğumundan əvvəlki buğumda yerləşir. Erkək fərdlərdə bu buğumun ətrafı şəklini dəyişərək kopulyativ orqana çevrilmişdir.İkicütayaqlılarda və digər çoxayaqlılarda  cüt cinsi dəliklər üçüncü gövdə buğumunda yerləşir.Mayalanmış yumurtalarını kiçik yuvalara qoyurlar.

İnkişafı 

Çoxayaqlıların yumurtaları sarılıqla zəngindir.ayrı-ayrı qrupların postembrional inkişafı müxtəlifdir.Bəzilərində yumurtadan  buğumların sayı az olan fərdlər çıx ır.Sonra qabıq dəyişməklə buğumların sayını bərpa edirlər.Yeni buğumlar  anal buğumlardan əvvəlki buğumdan əmələ gəlir.Məsələn,bəzi dördayaqlılarda  yumurtadan yeddi buğumlu,yeddi cüt ətrafa malik fərd  çıxır.İkicütayaqlılarda isə yumurtadan çıxam yeddi buğumlu “sürfənin” ancaq üç buğumu ətraflara malik olur.Bu tip postembrional inkişaf yəni anal buğumundan əvvəlki buğumda yeni buğumların əmələ gəlməsi ilə gedən inkkişaf anamorfoz adlanır.Kivsyaklarda (Julidae) bəədn buğumlarının sayı qeyri-sabit  olduğu üçün böyümə bütün ömrü boyu davam edir (daimi anamorfoz).

Bəzi dodaqayaqlılarda (skolopendralar, geofillər və s.) inkişaf düzünədir, yəni yumurtadan bütün buğumları olan fərd əmələ gəlir. Postembrional inkişaf zamanı çoxayaqlıların bədən quruluşu formalaşır və böyüyür.

 Təsnifatı 
Yarımtipə 4 sinif daxildir: