Cavanşir qəzası

Cavanşir qəzası () — Yelizavetpol quberniyasının bölgələrindən biridir.
Cavanşir qəzasının inzibati mərkəzi Yelizavetapol — Şuşa şəhərləri arsındakı Tərtər poçt stansiyası hesab olunurdu; Yelizavetapoldan 681/6 vers. məsafədə Tərtər çayının üzərində Bərdə kəndi yerləşmişdir. Bərdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş, VII əsrdə ərəb istilalarına, 943 ildə Xəzərdən Kür çayı ilə keçərək gəlmiş ruslların, XIV əsrdə isə Teymurləngin dağıdıcı hücumları nəticəsində viran qoyulmuşdur. Şəhərdən yarı dağılmış qala divarları qalmışdır. Qəza 213 kəndi əhatə edirdi. Əhalinin əksəriyyəti əkinçilik və madarlıqla məşğul idi. Orta və düzən sahələrdə bağçılıq və ipəkçilik mühüm yer tuturdu. Əkin sahələrində əsasən buğda, arpa əkilirdi. Xüsusən düzən yerlərdə düyü və pampıqda əkilirdi.
Əhalisinin əksəriyyətini yerli azərbaycanlılar (rusların adlandırdığı tatarlar) (52041 nəfər), rusların gəlişindən sonra köçürülmə siyasəti nəticəsində az miqdarda ermənilər və ruslar təçkil etmişdir.Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Джеванширский уезд 

 Qəzanın tarixi 
Qəza 1867-ci ildə Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin ərazisində yaradıldı. Cavanşir qəzası Cəbrayıl qəzası kimi əvvəllər Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil idi; 1869-cu ildə o, Şuşa qəzasından ayrılmışdır. Sonra bu qəzaya köhnə Çiləbörd sahəsinin ərazisi də əlavə edildi.

 Əhalisi 
Əhalisinin sayı 72 719 nəfər (1897) olmuşdur.

 Əhatə etdiyi ərazilər 
 Tərtər rayonu
 Bərdə rayonu
 Kəlbəcər rayonu
 Ağdərə rayonu

 Qəzanın nahiyələri 

 Bərdə nahiyəsi 
Mirzalıbəyli
I Əyricə
Qafarlı
Hacıbəyli
Qaraqoyunlu
Əhmədbəyli
Ləkili (Cumalar)
Şəmşilər
Türkmən-Qayabaşı
Güloğlular
İmamqulubəyli
Zümürxaç
Bərdə
Mollagülülər
II Əyricə

 Kəranə nahiyəsi 
1.Cəyirli
2.Şatırlı
3.Mirzəcəfərli
4.Qaradağlı-Kərimağa
5.1-ci Hacıəlili
6.Divanlı
7.Dilənçilər
8.Kürd Bоraki
9.Nəzirli
10.Kəranə
11.Saatlı
12.Məşədiimamqulular
13.Mirzəməmmədqulular
14.Bayramalılar
15.Bəhmənlər
16.Qaraqоyunlu-Salvar
17.Quşçular
18.1-Qarahacı
19.Həsənqaya
20.Mincivanlı
21.Cilоvdarlı
22.Çullu
 Həsənriz

Bu inzibati ərazi bölgüsü Qarabağ regionunun qəzalarında 1910-cu ildə yenidən həyata keçirilməyə başladı. 1910-cu ildə Cavanşir qəzasında 3 kənd şöbəsi yaradıldı. 
Birinci şöbəyə bu kənd cəmiyyətləri
Bərdə, Qeranin, Dorbatli, Ayridcin, Xoruzlu, Qaramanlı, Yevlağ, Qaradağlı, Borsunlu,
Sarov, Talış, 
ikinci şöbəyə bu kənd cəmiyyətləri Ağəli, Alpaut, Xan-Ərəb, Köçərli,
Nəmirli, Xan-Qaraqoyunlu, Səhləbad, Ləki, Şirvanlı, Marağalı, Mamırlı, Qılıçlı, 
üçüncü şöbəyə bu kənd cəmiyyətləri Can-Yataq, Kasapet, Həsən-Riz, Dovşanlı, Kiçik-Qarabəy, Orlovo-Denisov, Minqrel, Boy-Əhmədli, Sırxavənd, Çırağlı, İmarət-Qərvənd,
Avaryan, Ayrım, Keşdağ, Asrik və Qoturlu daxil edildi (11, s.4)

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 

Kateqoriya:Cavanşir qəzası
Kateqoriya:1869-cu ildə yarananlar