Türkiyə prezidentlərinin siyahısı

Türkiyə Cümhuriyyətinin Prezidenti Türkiyə Cümhuriyyətinin dövlət başçısıdır.

24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsi imzalandıqdan və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasından sonra, 1923-cü il oktyabrın 29-da Osmanlı İmperiyasının varisi olan Türkiyə Cümhuriyyətinin yaradılması elan edildi; elə həmin gün Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Mustafa Kamal Paşa onun prezidenti seçildi. 3 mart 1924-cü ildə Osmanlı xilafəti tamamilə ləğv edildi.

1950-ci ildən 9 iyul 2018-ci ilədək prezidentlik əsasən təntənə rolu daşıyırdı, eyni anda prezident Türkiyə Cümhuriyyətini təmsil edirdi və türk millətinin birliyini simvolizə edirdi, Konstitusiyanın həyata keçirilməsi və digər dövlət orqanlarının qarşılıqlı həmahəng fəaliyyətini təmin edirdi. 2017-ci ildə keçirilmiş referendumda hökumətin respublika prezidentinə tabe olmasını nəzərdə tutan parlament idarəetmə formasından prezident respublikasına keçid və baş nazir vəzifəsinin ləğvini ehtiva edən 18 dəyişiklik təsdiq edildi. Konstitusiyanın 101–106-cı maddələri namizədlərə qoyulan tələbləri, seçki proseduru, prezidentin vəzifə və məsuliyyətlərini müəyyən edir. Daha əvvəl prezident Türkiyə parlamentinin üzvləri tərəfindən seçilirdi; 2007-ci ildə Konstitusiyaya edilmiş düzəlişlərdən sonra prezident vətəndaşların birbaşa səsvermə yolu ilə seçilir (ilk birbaşa seçkilər 2014-cü ildə keçirildi). Prezident qanunverici işlərdə fəal iştirak etmək imkanına malikdir: parlamentin qəbul etdiyi qanun layihələrini yenidən baxılması üçün qərar vermək, qanun layihələrini müzakirəyə təqdim etmək, Konstitusiyaya dəyişikliklərlə bağlı referendum keçirmək, fərmanlar vermək (hansıları ki Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş hallarda Baş nazir və müvafiq nazir təsdiq etməlidilər). Prezident parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı 1/3 hissəsi və onların ümumi üzvlərinin ən azı 3/4 qərarı ilə dövlətə xəyanət etdiyinə görə vəzifəsindən kənarlaşdırıla bilər.

Cədvəlin ilk sütununda istifadə olunan nömrələmə şərtidir. İlk sütunda istifadə olunan rəngləmə də şərtidir, hansı ki partiya mənsubiyyətini əks etdirən sütuna baxmadan şəxslərin müxtəlif siyasi qüvvələrə mənsubiyyətininin daha sadə mənimsəməsinə xidmət edir. Dalbadal bir neçə dəfə seçilən prezidentin hər səlahiyyət müddəti ayrıca əks olunub (məsələn, ardıcıl dörd dəfə seçilən (1923–1938-ci illər) Mustafa Kamal Atatürkün səlahiyyət müddətləri). Siyahıda dövlət başçılarının səlahiyyətlərinin fərqli xasiyyəti də əks olunub (məsələn, 1960-cı ildən 1966-cı ilədək dövlət başçısı olan Camal Gürsəl səlahiyyət müddəti iki dövrə bölünüb: Milli Birlik Komitəsinin rəhbəri və seçilmiş prezident olduğu vaxtlar. "Seçkilər" sütununda prezident seçən parlamentin tərkibini formalaşdıran seçki prosedurları göstərilir, 2014-cü ildən isə birbaşa prezident seçkiləri göstərilib. "Partiya" sütununda partiya mənsubiyyəti ilə yanaşı şəxslərin bitərəf (partiyasız) statusu və ya partiyasız siyasi qüvvə olaraq çıxış etdikdə silahlı qüvvələrə aidiyyəti əks olunub.

 Vəzifədə qalma diaqramı 

Legenda: 1 — parlamentli respublika; 2 — diktatura; 3 — prezident respublikası

 Prezidentlərin siyahısı 

ŞəkliAdı(doğum və vəfat tarixi)SəlahiyyətiPartiyaSeçkilər2007-ci ilə qədər parlamentin tərkibini formalaşdıran və ölkə prezidentini seçən parlament seçkiləri aparılırdı.BaşlamasıBitməsi1100pxMustafa Kamal Atatürk(1881–1938) 29 oktyabr 1923 1 noyabr 1927Xalq Partiyası → Cümhuriyyət Xalq Partiyası10 noyabr 1924-cü ildə Xalq Partiyası yeni "Cümhuriyyət Xalq Partiyası" adını qəbul etdi.1923Ататюрк  // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004–2017. 1 noyabr 1927 4 may 19311927 4 may 1931 1 mart 19351931 1 mart 1935 10 noyabr 1938Vəzifə müddətində vəfat etmişdir1935(s.i.)Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri kimi vəzifəni icra edən idi100pxƏbdülxaliq Renda(1881–1957) 10 noyabr 1938 11 noyabr 1938Cümhuriyyət Xalq Partiyası2 İsmət İnönü(1884–1973) 11 noyabr 1938 3 aprel 1939Cümhuriyyət Xalq Partiyası1938Инёню // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004–2017. 3 aprel 1939 8 mart 19431939 8 mart 1943 5 avqust 19461943 5 avqust 1946 22 may 195019463100pxCəlal Bayar(1883–1986) 22 may 1950 14 may 1954Demokrat Partiyası1950Баяр // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004–2017. 14 may 1954 1 noyabr 19571954 1 noyabr 1957 27 may 196027 may 1960-cı ildə hərbi çevriliş nəticəsində hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı, korrupsiya və konstitusiyanın pozulması ittihamı ilə həbs və mühakimə olundu; edama məhkum edilsə də ömürlük həbs cəzası ilə əvəz etdilər; 1964-cü ildə azadlığa buraxıldı, 1966-cı ildə bəraət qazandı.1957—100pxMilli Birlik Komitəsi(38 üzv)Komitənin rəhbəri — general Camal Gürsəl 27 may 196027 may 1960-cı ildə Silahlı Qüvvələrin nümayəndələrinin hərbi çevriliş nəticəsində Milli Birlik Komitəsi yaradıldı. 26 oktyabr 1961ordu4Camal Gürsəl(1895–1966) 26 oktyabr 1961 2 fevral 1966Xəstəliyə görə vəzifədən uzaqlaşdırıldı.bitərəf1961(s.i.)Türkiyə Senatının sədri kimi vəzifəni icra edən idi100pxİbrahim Şövqü Atasagun(1899–1984) 2 fevral 1966 28 mart 1966bitərəf5100pxCövdət Sunay(1899–1982) 28 mart 1966 28 mart 1973bitərəf1966(s.i.)100pxTekin Arıburun(1905–1993) 28 mart 1973 6 aprel 1973Ədalət Partiyası6100pxFəxri Qorutürk(1903–1987) 6 aprel 1973 6 aprel 1980bitərəf1973(s.i.)100pxİhsan Səbri Çağlayangil(1908–1993) 6 aprel 1980 12 sentyabr 1980Ədalət Partiyası—80pxMilli Təhlükəsizlik Şurası(MTŞ rəhbəri — general Kənan Əvrən) 12 sentyabr 1980 9 noyabr 1982ordu7Kənan Əvrən(1917–2015) 9 noyabr 1982 9 noyabr 1989müstəqil1982Konstitusiya referendumu ilə yanaşı Kənan Əvrənin 7-ci Türkiyə prezidenti seçilməsi ümumxalq sorğusuna gətirilmişdi.8100pxTurqut Özal(1927–1993) 9 noyabr 1989 17 aprel 1993müstəqil1989Озал // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004–2017.(s.i.) Hüsaməddin Cindoruk(1933—) 17 aprel 1993 16 may 1993Doğru Yol Partiyası9100pxSüleyman Dəmirell(1924–2015) 16 may 1993 16 may 2000müstəqil1993Демирель // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004–2017.10100pxƏhməd Necdət Sezər(1941—) 16 may 2000 28 avqust 2007müstəqil200011100pxAbdullah Gül(1950—) 28 avqust 2007 28 avqust 2014müstəqil200712100pxRəcəb Tayyib Ərdoğan(1954—) 28 avqust 2014 24 iyun 2018Ədalət və İnkişaf Partiyası2014Türkiyə prezidentinin ilk birbaşa seçimi. 24 iyun 2018 28 may 20232018 28 may 2023hazırkı2023

 Həmçinin bax 
 Türkiyə Baş nazirlərinin siyahısı

 İstinadlar 

 Şərhlər 

 Mənbə 

 Ədəbiyyat 








Kateqoriya:Ölkələrinə görə prezidentlərin siyahıları
Prezident