Xudat

Xudat — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Xudat şəhər inzibati ərazi dairəsində şəhər. 1950-ci ildə rayon tabeli şəhər statusu almışdır. Xudat 1943-cü ildə yaradılmış Xudat inzibati rayonunun mərkəzi olmuşdur. Bu rayon 1959-cu ildə ləğv edillmiş və Xudat daha əvvəllər aid olduğu Xaçmaz rayonunun inzibati idarəsinə verilmişdir. Belə ki, rayonun Xudat şəhəri, Müqtədir qəsəbəsi, Nabran, Yalama, Qusarçay, Ləcət və Susayqışlaq kənd sovetləri Xaçmaza, Şirvanovka kənd sovetliyi isə Qusar rayonuna verilmişdir. 1963-cü ildə ləğv edilən Xaçmaz rayonunun ərazisi Quba və Qusar rayonlarına verilmiş, Xudat bu dəfə Qusar rayonunun inzibati idarəsinə daxil olmuşdur. 1965-ci ildə bu strukturun da ləğvindən sonra Xudat təkrar bərpa edilmiş Xaçmaz rayonunun inzibati tərkibinə qatılmışdır.Президиум Верховного Совета Азербайджанского ССР. "Азербайджанская ССР, Административно-территориальное деление на 1 января 1961-го года". Азербайджанское государственное издательство, Баку, 1961, стр. 9

 Tarixi 
Oykonim türk dilindəki xod/xud (tərəvəz) və at (yer) komponentlərindən düzəlib, bostan yeri mənasındadır.Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. 2 cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 251.

1920-ci ilin 28 aprelində Xudat Bakını işğal etməyə gedən Qızıl ordu tərəfindən tutulmuşdur. Bu stansiyada Bakıya doğru yol alan 4 zirehli qatar ilə bunu Bakıdan qarşılamağa gələn 2 zirehli qatar arasında artilleriya döyüşü olmuşdur.

 Coğrafi mövqeyi və sosial infrastrukturu 
Xudat Bakıdan 184 km məsafədə yerləşir. Yarandığı gündən iki böyük məhəlləyə bölünüb: yuxarı məhəllə və aşağı məhəllə. Bu iki məhəlləni dəmiryol xətti ayırır. Xudatda poçt şöbəsi, poliklinika, mədəniyyət evi, musiqi məktəbi və şəhər kitabxanası fəaliyyət göstərir. Xudatda dörd tam orta və bir ümumi orta məktəb fəaliyyət göstərir. Xudat avtovağzalından hər gün Bakı, Xaçmaz, Quba, Qusar, Nabran, Yalama istiqamətlərində avtobuslar fəaliyyət göstərir. XX əsrin əvvəllərində (1900–1903-cü illər) tikilmiş Xudat dəmiryol stansiyası və Su qülləsi indi də texniki cəhətdən işləkdirlər.

Xudat şəhərində Nizami Gəncəvinin adını daşıyan parkda uzun illər baxımsız qaldıqdan sonra, nəhayət, 2022-ci ildə təmir işləri başlamış və 2023-cü ilin 13 iyununda açılış mərasimi keçirilmişdir.

Şəhərdə 2020-ci ilin sentyabr ayından “Aqrar sahədə idarəetmənin təkmilləşdirilməsi və islahatların sürətləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Prezident İlham Əliyevin 16 aprel 2014-cü il tarixli fərmanına əsasən aqrokompleksin tikintisinə başlanılmışdır. Aqrokompleks 12 hektar əraziyə malik olmaqla idxal–ixrac əməliyyatlarının "Bir pəncərə" prinsipi ilə rəsmiləşdirilməsi, logistika, saxlanc, çeşidləmə, qida təhlükəsizliyi laboratoriyası və digər çoxsaylı əməliyyatlar üzrə ixtisaslaşmış aqroklasterdir. Şəhərdə yeganə bank filialı da məhz bu aqrokompleksin ərazisində fəaliyyat göstərir. 

Son 3 ildə 30-a yaxın küçəyə asfalt örtüyü çəkilmiş, əhalinin içməli suya olan tələbatını yaxşılaşdırmaq məqsədilə 3 yerdə artezian quyusu istifadəyə verilmiş, 2200 metr uzunluğunda içməli su xətti çəkilmişdir.

 Yerli idarəetmə və parlamentdə təmsilçilik 
Xudat şəhərində yerli özünüidarəetmə orqanı kimi Xudat Bələdiyyəsi fəaliyyət göstərir. Xudat şəhəri və Şollar qəsəbəsini əhatə edən Xudat Bələdiyyəsinə daxil olan yaşayış məntəqələrinin sayı "Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa Əlavə - "Azərbaycan Respublikasında bələdiyyələrin siyahısı"nda dəyişiklik edilməsi barədə" 18 oktyabr 2024-cü il tarixli Azərbaycan Respublikası Qanununa əsasən artırılmaqla, sadalanan yaşayış məntəqələrindən əlavə Aşağı Ləgər qəsəbəsi, Digahoba, Fərzəlioba, İdrisoba, Köhnə Xudat və Seyidlər kəndlərini də özündə birləşdirməklə yenidən qurulmuşdur. Hazırda Xudat Bələdiyyəsinin sədri Amid Xanmətovdur.

Xudat şəhəri Şollar qəsəbəsi ilə birlikdə Xudat şəhər inzibati ərazi dairəsini formalaşdırır. Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Xudat şəhər İƏD üzrə nümayəndəsi qismində Budaq Əliyev xidmət edir.

Azərbaycan Respublikası MSK-nın 19 sentyabr 2023-cü il tarixli qərarı ilə Azərbaycan Respublikasında mövcud olan seçki dairələri yenidən formalaşdırılmış və mərkəzi Xudat şəhərində yerləşən və 51 seçki məntəqəsini özündə birləşdirən 58 saylı Xaçmaz kənd seçki dairəsi yaradılmışdır. 2024-cü il sentyabrın 1-də Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin VII çağırış deputatlarının seçilməsi üçün keçirilən növbədənkənar parlament seçkilərində Xudat şəhəri və ətraf ərazilərin əhalisini təmsil etmək üçün bitərəf namizəd Sevil Mikayılova ikinci dəfə deputat seçilmişdir.

 Tarixi abidələri 
Xudat torpağında çoxlu içməli su ehtiyatları var. 1917-ci ildə istismara verilmiş və hələ də Bakının içməli su ilə təmin edilməsində mühüm rol oynayan məşhur Şollar su kəməri Xudat yaxınlığındakı Şollar kəndindən çıxır. Uzunluğu 175 km olan kəmər tarixi abidələr siyahısına daxildir. “Şahdağ”ın ətəyindəki bu mənbə yeraltı bulaq suyu olduğundan onu kimyəvi vasitələrlə təmizləməyə ehtiyac qalmır. Çünki suda yoluxucu bakteriyalar yoxdur. İndiyədək həmin xətlərdə ciddi təmir və ya yenidənqurma işləri aparılmayıb. Çünki bu kəmərin əsas hissəsi torpağın altı ilə çəkilib. Bərk gildən hazırlanan “Bakı–Şollar” xəttində fəaliyyət göstərdiyi 100 ilə yaxın müddətdə bir dəfə də olsun, hansısa qəza hadisəsi baş verməyib. Kəmərin çəkilməsinin çox maraqlı tarixçəsi var. XIX əsrin ikinci yarısından sürətlə böyüməyə başlayan kapitalist Bakının əhalisi su sarıdan çox əziyyət çəkirdi. Su qıtlığı müxtəlif epidemik xəstəliklər yaradırdı. 1899-cu ildə şəhərdə suya olan tələbin daha da artdığını görən Bakı milyonçusu, xeyriyyəçi–messenat Hacı Zeynalabdin Tağıyev Avropanın bir neçə şəhərinə su kəməri çəkmiş məşhur ingilis mühəndis Vilyam Lindleyi Frankfurt Mayndan gətizdirir və ona çeşmə axtarmağı tapşırır. Lindley bol şirin su mənbələri olan indiki Xaçmaz ərazisinə qədər gəlir. Şollar kəndində quyu qazdırır və Şahdağın qarı və buzlaqları ilə qidalanan keyfiyyətli suyun mənbəyini kəşf edir. Uzun sürən mübahisə və müzakirələrdən sonra 1904-cü ildə tikilməyə başlayan kəmərin inşaatı 1916-cı ildə tamamlanır. Deyilənlərə görə, şəhərə ilk dəfə su verilən gün, Bakı camaatı sevincindən qoyun, dəvə, öküz qurban kəsib, məhəllələrdə ehsan məclisləri verib. Xudatda, geniş meşəlik ərazidə yerləşən “Bakı–Şollar” kəməri xüsusi mühafizə alayı tərəfindən qorunur. Buraya giriş qadağandır.

Xudatda Təpəyatağı adlanan qədim qəbiristanlıq mövcuddur. 1964-cü ildə burada aşkar olunan və Kür–Araz mədəniyyəti tipli qulpları olan böyük təsərrüfat küpü 1977-ci ildə Arxеologiya fonduna daimi mühafizə üçün təhvil vеrilmişdir. Təpəyatağı təsərrüfat küpü еkspozisiyanın ilk tunc dövrü bölməsində nümayiş еtdirilir. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında Təpəyatağı barədə ilk tunc dövrünә aid (e.ә. 3-cü minillik) yaşayış yeri olduğu, hündürlüyü 3-4 m olan uzunsov tәpәdә yerləşdiyi, mәdәni tәbәqәnin qalınlığının 2 m olduğu qeyd olunmuşdur. Yaşayış yerindən tәsәrrüfat vә mәişətә aid tikili qalıqları, ocaq yerlәri, tәsәrrüfat quyuları, qara vә açıq çәһrayı rәngli gil qablar (kasa, çölmәk, tәsәrrüfat küplәri, tava qırıqları vә s.), dәndaşı, һәvәngdәstәlәr, bülöv daşları, sümük bizlәr, һeyvan sümüklәri vә s. aşkar edilmişdir.

 Coğrafiyası və iqlimi 
Xudat Samur–Dəvəçi ovalığında yerləşir. İqlimi qışı mülayim keçən yarımsəhra quru–çöl iqlimidir. Amma şirin yeraltı suların səthə yaxın yerləşməsi burada intrazonal düzən meşə–çəmən landşaftını formalaşdırmışdır. Burada yeni yaradılan Samur–Yalama milli parkı məhz bu unikal meşə landşaftını və fauna tərkibini qoruyur. Xudatda yağıntılar başlıca olaraq ilin soyuq dövründə düşür, yay nisbətən quraq keçir. Yağıntıların orta illik miqdarı 350 mm təşkil edir, mümkün buxarlanma isə 730–800 mm arasında dəyişir.

 Əhalisi 
+Xudat şəhəri əhalisinin milli tərkibi Etnik qrup Sayı, 1970 sa.Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Хачмасский район (1970 г.)  Nisbəti, 1970 sa. toplam8.808100 % azərbaycanlı3.97045.1 % ləzgi2.73431 % rus və ukraynalı1.13712.9 % kürd5886.7 % erməni570.6 % yəhudi400.5 % tatar200.2 % avar60.1 % gürcü60.1 % tat30.1 % digər2472.8%
Dövlət Statistika Komitəsinin təqdim etdiyi 2023-cü ilin əvvəlinə olan göstəricilərə görə Xudat şəhərinin əhalisinin sayı 8016 nəfər kişi, 8132 nəfər qadın olmaqla, cəmi 16148 nəfər hesablanmışdır.

Əhalisinin əsas hissəsi azərbaycanlılardır. Burada həmçinin ləzgilər, tatlar, kürdlər, qrızlar, buduqlular, talışlar, qaraçılar və digər xalqlar da yaşayır.

 Din 

Xudat şəhəri Axundov küçəsində yerləşən Mərkəzi Cümə Məscidi 1993–1995-ci illərdə Küveytin İslam İrsinin Dirçəlişi Cəmiyyətinin köməkliyi ilə inşa edilib. Məscid 2001-ci ildən yararsız vəziyyətdədir.

 Qalereya 

 İstinadlar 


Kateqoriya:Xaçmaz rayonunun şəhərləri