Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu

Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu və ya Sincan-Uyğur muxtar rayonu (, qısa olaraq:  → ) — Çin Xalq Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. 1 oktyabr 1955-ci ildə yaradılıb. Ərazisi 1.66 milyon km²-dən çoxdur və bu göstərici ilə ÇXR-da əyalət səviyyəsində ən iri inzibati-ərazi vahidləri arasında ilk yeri tutur.

 Tarixi 

 Antik era 
Uyğurlar Böyük Hun İmperiyasının varlığında dəyərli bir rol oynayıblar. Bu tarix bizim eradan əvvəl 220-ci ildən başlayaraq bizim eranın 386-cı ilinə kimi davam edib.

 Yeni dövr 
Uzun bir tarix boyunca Şərqi Türkistan Mərkəzi Asiyada qurulmuş olan türk dövlətlərinin və xanlıqlarının mərkəzi olmuşdur. E.ə. VIII–III əsrlərdə İskit, e.ə. 300 – eramızın 93-cü illərdə hunlara, 522–744-cü illərdə Göytürk imperiyasına, 744–840-cı illərdə Uyğur Dövlətinə, 751–870-ci illərdə Qarluq və Qaraxanilər dövlətinə və Yarkənd xanlığına mərkəz olan (1509–1679) bu bölgə tarixdə daim əhəmiyyət kəsb etmişdir. 1397-ci idə Qaraxoca və Qaraxanilər dövlətləri birləşdilər. Bu dövlət 1759-cu ilə qədər müstəqilliyini qoruyub saxlaya bildi. Bu dövrdə isə ölkəyə hər tərəfdən mancur hücumları başladı. 1397-ci idə Qaraxoca və Qaraxanilər dövlətləri birləşdilər. Bu dövlət 1759-cu ilə qədər müstəqilliyini qoruyub, saxlaya bildi. Bu dövrdə isə ölkəyə hər tərəfdən mancur hücumları başladı. Mancurlar bölgəni 1862-ci ilə kimi əldə saxladılar, idarə etdilər. 1759-cu ildən 1862-ci ilə kimi uyğurlar üst-üstə 42 dəfə ölüm-dirim mübarizəsinə qalxdılar, üsyan qaldırdılar. Ümumiyyətlə bu ərazidə orta əsrlər dövrünün sonunda, yeni dövrün əvvəllərində üç müstəqil və yarımasılı dövlətlər mövcud olmuşdur. Bunlar Yarkənd xanlığı, Kumul xanlığı, Dunqan xanlığı və sonuncusu olan Yettişar (Yeddişəhər) xanlığı idilər. VIII və XVIII əsrlər arasındakı min illik dövr Çin İmperiyası ilə əhəmiyyətli dərəcədə mədəni və siyasi əməkdaşlığın həyata keçirildiyi bir sülh dövrü olmuşdur. Ancaq bu sülh dövrü Şərqi Türkistanın 1759-cu ildə Çin Mançu İmperiyasının işğalı ilə sona çatmışdır. 1759-cu ildən bu yana Şərqi Türkistanda 200-dən çox silahlı qiyam olmuş və Şərqi Türkistan xalqı 3 dəfə azadlığın dadını dadma fürsəti bulmuştur. 1863-cü ildə müstəqilliyinə qovuşan Şərqi Türkistanda Yaqub Xanın sədrliyi ilə "Şərqi Türkistan İslam Dövləti" qurulmuş və bu dövlət Qacar İmperiyası, Osmanlılar, İngiltərə və Rusiya tərəfindən rəsmi olaraq tanınmışdır. Bu dövrdə ingilislər uyğurların Rusiya ilə qonşu olduğunu nəzərə alaraq düşündülər ki, uyğurlar Rusiyanın təsiri altına düşəcəklər. Bu səbəbdən də ingilislər mancurları silahlandırdılar, həm də böyük maliyyə dəstəyi göstərdilər, onları yenidən Şərqi Türkistana geri qayıtmağa sövq etdilər. Ancaq bu müstəqil Türk dövlətinin ömrü qısa sürmüş və 1876-cı ildə Çin-Mançu dövləti tərəfindən yenidən işğal edilmiş və 1884-cü ildə Sintszyan "Yeni Torpaq" adı ilə Çin imperiyasına birləşdirilmişdir. Çində "Şincan" – "yeni ərazi, sərhəd" anlamındadır". O dövrdə işğal edilən Uyğur dövlətinin ərazisi indiki Qazaxıstandan çox böyük idi.

 Şərqi Türkistan İslam Respublikası 

XX əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiyada böyüyən millətçilik axını nəticəsində 1933-cü ildə Kaşgarda Şərqi Türkistan İslam Respublikası qurulmuşdur. Bu Respublikanın ömrü 1937-ci ildə başa çatmışdır.

 Şərqi Türkistan Respublikası 

1944-cü ildə Gulca şəhəri çinlilərdən təmizlənmiş, "Üç Vilayət İnqilabı" olaraq tanınan bu qiyamlar nəticəsində Şərqi Türkistan Türkləri Əli xanın başçılığı ilə İkinci Şərqi Türkistan Respublikasını qurmuşlar. Bütün Çinə hakim olan Kommunist Çin Qüvvələri 1949-cu ildə Stalinin də xeyir-duası ilə Şərq Türkistana girərək, bu tarixi Türk ölkəsini rəsmi olaraq işğal etmişdir.

 Çin işğalı 
Çin ötən yüzilin 50-ci illərindən Şərqi Türkistana çinliləri göndərdi ki, milli azlıqların sayını azaltsın. Çağdaş Şərqi Türkistan Qazaxıstanla, Qırğızıstanla, Monqolustanla, Tibet, Hindistan, Pakistanla sərhəddir. 1949-cu ildən bu yana Çin Xalq Respublikasının idarəçiliyi altında olan Şərqi Türkistan 1,828 milyon kvadrat kilometrlik bir ərazidir. Dünyanın hər hansı yerində işğal altında qalan ikinci belə böyük bölgə yoxdur. Çin ötən yüzilin 50-ci illərindən başlayaraq iç bölgələrindən Şərqi Türkistana çinliləri göndərməyə başladı ki, oralarda milli azlıqların sayını azaltsınlar. Çində uyğurlara münasibətdə keçmiş sovet ənənələrindən bəhrələnməyə indi də davam edir. Şərqi Türkistan bölgədə torpağının varına görə ən üstün bir yerdir. Bura təbii ehtiyatlarıyla, xammalıyla (kömür, neft ehtiyatları, qaz, qızıl, xrom, qalay, nikel, çox nadir metallar, kimyəvi duzlar və s.) çox zəngindir.

 Coğrafiyası 
Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu 1664897.17 km² ərazini əhatə edir. Muxtar rayonun ərazisinin çox hissəsini Cunqariya və Qaşqariya düzənlikləri tutur. Düzənliklər Şərqi Tyanşan silsilələri (hündürlüyü 7.000 m-dən çox) ilə bölünmüşdür.

 Relyef 
Türk dünyasının ən hündür nöqtəsi olan Çoqari(8611m) burada yerləşir. O, Qaraqorum dağlarının zirvəsidir.

 İqlim 

 Torpaq örtüyü 

 Faydalı qazıntılar 

 Daxili sular 

 Təbiət 

 Flora 

 Fauna 

 Ekologiya 

 İqtisadiyyat 
Çin respublikasının iqtisadiyyatından asılıdır. Maldarlıq inkişaf etmişdir. 2011-ci ilə olan məlumata əsasən adambaşına düşən ÜDM-un həcmi 4.663 ABŞ dollarıdır.China Provinces, Autonomous Regions and Municipalities. Population numbers have been Updated for the 2010 Census. GDP numbers have been updated by 2011 figures (GDP Rank includes Provinces)   — yoxlanılıb: 19.11.2014

 Dövlət qruluşu 

 Yerli özünüidarə 

 Əhali 

ÇXR-sı qurulandan sonra Sintszyanda gerçəkləşmiş ilk rəsmi siyahıyaalınma zamanı burada 4.873.608 nəfər əhali qeydə alınmışdı, bütün Çində qeydə alınmış etnik uyğurların, yəni 3.640.125 nəfərin hamısı isə bu bu inzibati-ərazi vahidində məskunlaşmışdı. Uyğurlar Sintszyan əhalisinin 74,69%-ni təşkil edirdi, etnik xanların sayı isə 299 min nəfər olmaqla bölgə əhalisinin təxminən 6,10%-nə bərabər idi.

1 noyabr 2010-cu il siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Sintszyan əhalisi 21.815.815 nəfər (11270147 nəfəri kişilər, 10545668 nəfəri qadınlar) idi.中华人民共和国国家统计局 : 1–2 各地区分性别、户口登记状况的人口   — yoxlanılıb: 10.11.2014 Onlardan 9.335.752 nəfəri (4786291 nəfəri kişilər, 4549461 nəfəri qadınlar) və ya ümumi əhalinin 42,79%-i şəhərlərdə, 12.480.063 nəfəri (6483856 nəfəri kişilər, 5996207 nəfəri qadınlar) və ya ümumi əhalinin 57,21%-i isə kəndlərdə yaşayırdı.

2012-ci ilin sonuna olan rəsmi məlumata əsasən muxtar rayonda 22.327.800 nəfər əhali yaşayır. Onlardan 9.819.766 nəfəri və ya ümumi əhalinin 43,98%-i şəhər əhalisidir, qalan 12.508.034 nəfər və ya ümumi əhalinin 56,02%-i isə kəndlərdə məskunlaşmışdır.National Bureau of Statistics of People's Republic of China : China Statistical Yearbook 2013 : 3–5 Population at Year-end by Region (xls.)   — yoxlanılıb: 10.11.2014National Bureau of Statistics of People's Republic of China : China Statistical Yearbook 2013 : 3–7 Total Population by Urban and Rural Residence and Birth Rate, Death Rate, Natural Growth Rate by Region (2012) (xls.)   — yoxlanılıb: 10.11.2014

 Şəhərlər 
 No Şəhər Rəsmi adı İnzibati-ərazi vahidi Əsası qoyulub Əhalisi2010 sa.China — Xinjiang Weiwu'er Zizhiqu  in GeoHive Global Statistics . United States of America, Arizona, Phoenix. Şəkil 1 Urumçi 乌鲁木齐 <center>3 029 372 125px|center 2 Korla 库尔勒 <center>549 324 125px|center 3 Aksu 阿克苏 <center>535 657 4 Külcə 伊宁 <center>515 082 125px|center 5 Qaşqar 喀什 <center>506 640 125px|center 6 Qumul 哈密 <center>472 175 7 Sanci <center>426 253 8 Qaramay 克拉玛依 <center>391 008 9 Şihənzə 石河子 <center>380 130 125px|center 10 Xotan 和田 <center>322 300 125px|center 11 Usu 乌苏 <center>298 907 125px|center 12 Turfan 吐鲁番 <center>273 385 125px|center 13 Artuç 阿图什 <center>240 368

 Nəqliyyat 

 Dəmiryol nəqliyyatı 

 Avtomobil nəqliyyatı 

 Hava nəqliyyatı 

 Mədəniyyət 

 Musiqi 

 Ədəbiyyat 

 Memarlıq 

 Sosial sfera 

 Təhsil 

Çində təhsillə bağlı belə bir qərar qəbul olunub: "İkili təhsil" o deməkdir ki, bir insan öz doğma dilindən əlavə həm də Çin dilində oxumalıdır. Hər halda uyğurların ana dillərində məktəbləri var. Uyğurların öz dillərində qəzet-jurnalları çıxır. Əlifba məsələsində əvvəlcə ərəb əlifbasında yazırdılar, sonra kiril əlifbasını qəbul etdilər, sonra latına keçdilər, indi təzədən ərəb əlifbasının hərfləri əsasında uyğur dil intonasiyasına uyğun olaraq əlifba yaratdılar. Bu gün sözügedən əlifbada yazırlar. Həmçinin məktəbləri, universitetləri var. Uyğurların xüsusən dəqiq elmlər, informasiya texnologiyaları, təbabət, ədəbiyyat, tarix sahəsində ciddi imzalı alimləri var. Qazaxıstanın və Orta Asiya respublikalarının Çinlə bağladığı bir müqavilə var: immiqrasiya edərək Orta Asiya ölkələrinə gəlib oxuyan, evlənən uyğur gəncləri hər hansı iş qurmaq istəyəndə dərhal Çinə göndərilir, orda da "pantürkist", "bölücü" kimi mühakimə edilir, həbsxanalara atılırlar. Ancaq uyğurların Avropa ölkələrində hərəkatları, Orta Asiya ölkələrində təşkilatları, Uyğur teatrı, mədəniyyət evləri, dərnəkləri var. Qazaxıstanda Sadvakasov adına Şərqşünaslıq İnstitutu var, əvvəllər bura Uyğurşünaslıq İnstitutu adlanırdı. Hazırda orda "Uyğurşünaslıq" bölümü, Yazıçılar İttifaqının nəzdində Uyğur bölməsi var. Bu gün uyğur gəncləri elmlə geniş məşğul olmaq üçün Yaponiyaya üz tuturlar.

 İnsan haqları 

 Səhiyyə 

 Cinayətkarlıq 

 KİV 

 Televiziya və Radio 

 Qəzetlər 

 İnternet 

 Telekommunikasiya 

 İdman 

 Dövlət bayramları və xüsusi günlər 

 Rəsmi 

 Dini bayramlar 

 Xüsusi günlər 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Hasanli, Jamil (2022). ‘’Soviet Policy in Xinjiang: Stalin and the National Movement in Eastern Turkistan’’. Series: Harvard Cold War Studies Book Series. Roman and Littlefield. ISBN 978-1-7936-4126-7.
 Tyanşannet – Sintszyan İnternet İnformasiya Mərkəzi   
 Инесса Плескачевская. Китайский Туркестан – Журнал "Вокруг света" Рубрика "Большое путешествие"  № 8 (2791) | Август 2006.
 Hür Gökbayrak – Doğu Türküstanın Sesi : Ürümçi 
 ANSpress.com : Çinin Uyğurustan vilayətindəki qarşıdurmalarda 156 nəfər ölüb, 800 – dən artıq yaralı var
 Official web site of The World Uyghur Congress 
 Hür Gökbayrak – Doğu Türküstanın Sesi 
   Sintszyan baş atlası
 Doğu Türkistan Kültür ve Dayanışma Derneği

 Həmçinin bax 
 Uyğurlar
 Şərqi Türkistan