Kaspilər

Kaspilər (yun. Κάσπιοι Kaspioi, aram. kspy, erm. կասպք Kasp’k’Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Širak: Ašxarhacʻoycʻ, the Long and the Short Recensions. — Reichert, 1992. — P. 254., fars. کاسپین Kāspiān) — eramızdan əvvəl 1-ci minillikdə Xəzər dənizinin cənubunda və cənub-qərbində məskunlaşmış maldarlıqla məşğul olan tayfalarıdır. İlk dəfə V əsrdə Herodot tərəfindən qeyd edilmişdir. e.ə e. XI və XV məhəllələrdən (satrapiyalardan) olan Əhəmənilərin qolları kimi, saklarla yanaşı yaşayan bir qəbilə. Artıq e.ə. 1-ci əsrdə başqa etnik birləşmələrlə qarışdı. Tarixçilərin dediyinə görə, dəniz sahilinə yaxın yerləşən sak-massaget tayfaları kaspilər kimi adlanırdı. Alimlərin fikrincə, erkən antik dövrdə kadusilər "kaspilər "adı altında xatırlandırılır. Qeyd etmək lazımdır ki, hətta sonrakı dövrlərdə də " kadusilər mahalı" və "kaspilər mahalı" tarixçilər üçün fərq vermirdi. Buna görə də kadusilərin XI satraplığın bir hissəsi olduğunu güman etmək olar. Kaspilər adı ilə Kaspi dənizi də öz adını, eləcə də tarixi bölgələrdən biri olan Kaspiana adını almışdır. Qədimdə Albaniyaya aid olmayan bu ərazi indi Şimali Azərbaycana məxsusdur. III əsrdən bu ərazi Balasakan adı ilə məlumdur.Еремян С. Т. Страна "Махелония" надписи Кааба-н Зардушт. ВДИ, 1964, № 4.

 Etnonim 
Seyran Vəliyev İvan Şopenə istinadən "Kaspi" sözün farsca "Atların yeri" mənasını verən Qa-aspСборник. Евразийское пространство: Звук, слово, образ. — Litres, 2017–09–05. — С. 323. — 585 с. Kaspi sözü talışca "Ka-köpuk, spi-ağ" yəni ağ köpuk mənasına gəlir. Qədim kadusilər Kaspi sözünü dənizə aid ediblər..— ISBN 978-5-457-36438-7. kimi oxunmasını təklif edir.Велиев, Сейран Сулейман оглы. Древний, древний Азербайджан: историко-географические очерки. — Баку: Гянджлик, 1983. — С. 4. — 148 с. Kaspi dənizinin müasir adını qədim tayfalardan — Kaspilərdən (atçılar) alması da deyilir. Daha sonra qeyd olundu ki, kaspilərin ölkəsində çoxlu öküz və at sürüləri vardır. Ktesiyin məlumatlarından aydın olur ki, qədim Baktriyada çoxlu dəvələr olub ki, onlardan xüsusilə hərbi işlərdə istifadə olunurdu. O, kaspiləri təsvir edərək dedi ki, onların "çoxlu sayda dəvələri var, ən böyüyü [onların] ən böyük atları boydadır, [onların] qeyri-adi yaxşı yunları var. Onların yunları çox zərifdir, buna görə yumşaqlıqda milet yunundan geri qalmır. Kahinlər və kaspilərin ən varlıları və nüfuzluları onlardan paltar geyirlər". Başqa bir izahat isə kasp sözünün Qafqazı bəzən adlandırdığı kimi kas cəmliyindən əmələ gəldiyini göstərir.

 Mənşəyi 
1971-ci ildə  Misirdən aramey papiruslarında tapdığı onomastik məlumatları kaspilərlə bağlı dərc etdirdi.Grelot P., "Notes d’onomastique sur les textes araméens d’Egypte, " Semitica 21, 1971, esp. pp. 101–17, noted by Rüdiger. Bu məlumat əsasında belə qənaətə gəlmək olar ki kaspilər ya İran mənşəli, ya da İranın güclü təsiri altında olan xalqdır. Kaspilərin adlarının çoxu İran mənşəlidir. Əvvəllər kaspilərin mənşəyi mübahisələrə səbəb olurdu. Bir sıra tədqiqatçılar xəzərləri Hind-Avropadan əvvəlki tayfa hesab edirlər. Məsələn, Ernst Herzfeld onları eramızdan əvvəl II minilliyə aid İran dağlarının kassitləri ilə eyniləşdirdi, məlum dillərin heç birinə aid olmayan bir dildə danışan.Herzfeld E., The Persian Empire, (Wiesbaden) 1968:195–99, noted by Rüdiger. İqor Dyakonov kaspilərin kassitlərlə qohum hesab edirdi.Дьяконов И. М. История Мидии: От древнейших времен до конца IV в. до н. э., Москва — Ленинград, 1956, с. 103–138 Lakin Riçard Nelson Fray kassitlərin və kaspilərin eyniləşdirilməsinə qarşı çıxdı.Фрай Р. "Наследие Ирана", с. 95 Onlar haqqında məlumatlar qədim və erməni mənbələrində olması qeyd edilib.Новосельцев А. П. , Пашуто В. Т., Черепнин Л. В. Пути развития феодализма. — Наука, 1972. — С. 41. Herodot yunanlara qarşı yürüşə çıxan fars padşahı I Kserksin qoşunlarını təsvir edərkən çox maraqlı məişət təfərrüatlarını verir: "İskit tayfası olan sakların başlarında qalın keçədən düzəldilmiş sivri papaqlar vardı, düz dayanırdı; şalvar geyinmiş, yerli yayları, qısa qılıncları və nəhayət, baltaları, saqarları vardı. Baktriyalılara və saklara I Daranın oğlu Quştāsp başçılıq edirdi. Kaspilər yun xitonlar (sisirlər) geyinmişdilər, yerli qamış yayları və akinakeləri (qısa əyri qılınclar) vardı. Sarangilər boyalı paltarlarda yürüş etdilər; ayaqqabıları dizlərinə qədər; onların yayları və nizələri midiyalılarınkı kimi idi.Сысоев В.М. Краткий очерк истории Азербайджана (северного).  — Баку: Наркомпрос АССР. Азербайджанский археологический комитет, 1925. — С. 11. — 143 с.  qeyd etniyinə görə kadusilər və kaspilər İskit mənşəli barbar xalq olublar.John Eadie. Early Oriental History: Comprising the Histories of Egypt, Assyria, Persia, Lydia, Phrygia, and Phoenicia . — London: J. J. Griffin, 1852. — 283 p. — 448 pages

Antonina Nadiradzenin fikrincə, Kaspi dənizi müasir adını vaxtilə sahillərində yaşamış skif mənşəli kaspilərin adından yaranmışdır.Надирадзе, Антонина Александровна. Развитие и размещение рыбной промышленности Дагестана в дореволюционный период . — Махачкала: Дагест. филиал АН СССР. Отд. экономики, 1969. — 12 с. — 198 с.  deyir ki "pamir sakları əslində qədim kaspirlərin bir hissəsi idi".Пьянков Игорь Васильевич — Античные авторы о Средней Азии и Скифии (критичес​кий обзор работ Дж. Р. Гардинер-Гардена) //Вестник древней истории . № 4 — Москва: Наука, 1994 — С. 194. — 240 с.  15-ci satrapiyanın kaspilərini Aral dənizinin şərqində yerləşdirirdi. Onun fikrincə, bu kaspilər Soqdiananın yanında olan, I Daranın hakimiyyətinin altında olan saklarla eyni tayfadır. Yunan tarixçiləri Aral dənizinin şərqindəki bu sakları massaget və dah, dəniz sahilinə yaxın oturanları isə kaspilər kimi adlandırırdılar. Həmçin yunanlar kaspiləri massagetlər adı altrında, yəni "böyük saklar" kimi adlandırırdılar.Доватур А.И., Каллистов Д.П., Шишова И.А. Народы нашей страны в "Истории" Геродота / Пашуто В.Т. — Москва: Наука, 1982. — С. 196–197. — 454 с.

 Kaspilərin adətləri 
 fikrincə, "maqlar sərgiləmə adətini kaspilərdən və ya orta Asiya tayfalarından götürmüşlər. Bəzi tədqiqatçılar maqların özlərini sak mənşəli tayfa hesab edirlər".Юрий Рапопорт. Из истории религии древнего Хорезма (оссуарии) . — Наука, 1971. — С. 24. — 142 с  bu haqda yazırdı: "Maqlar ölülərini heyvanlar tərəfindən parçalanması üçün qoyub getmək adəti, şübhəsiz ki, Xəzər dənizinin cənub sahilində yaşamış qədim kaspilərin dəfn üsuluna gedib çıxır". Və sonra  Strabondan sitat gətirir: "Yetmiş yaşdan yuxarı insanları acından öldürən kaspilər uzaqdan müşahidə apararaq onları səhralara aparırlar: əgər mərhum quşlar tərəfindən xərəkdən sürüklənərsə, o, mübarək sayılır, amma əgərheyvanlar və ya itlər tərəfindən, o daha az (hörmətli), əgər heç kim tərəfindən, o, bədbəxt sayılır ".Струве В. В. Родина зороастризма // Советское востоковедение. Т. V.  — Москва: Академия наук СССР, 1948. — С. 31. — 338 с.Василий Васильевич Струве. Этюды по истории Северного Причерноморья, Кавказа и Средней Азии.  — Изд-во "Наука, " Ленинградское отд-ние, 1968. — С. 144. — 366 с.  kaspilərin skif adətləri haqqında yazmışdır.Василий Васильевич Латышев. Извѣстія древних писателей греческих и латинских о Скиѳіи и Кавказѣ. — Тип. Императорской академіи наук, 1890. — С. 153. — 970 с.

Kaspilər itləri də insanlar kimi "ər qəbirləri"ndə eyni şərəflə basdırılır. Ümumi qəbul edilmiş qaydalara əsasən itlərin basdırılması Baktriya arxeologiyasına məlumdur və "Videvdat" tərəfindən təmin edilir. Son Tunc dövrünə aid Cənubi Tacikistan dağ məskənlərinin mədəniyyətinə çevrilmiş Neolit ​​Hissar mədəniyyətinin arxeologiyasında, eləcə də onlara yaxın Kəşmirin Burzaxom mədəniyyəti arxeologiyasında yuxarıda haqqında deyilənlərin hamısına rast gəlinir.Валерии П. Никоноров. Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. — Ин-т истории материальной культуры РАН , 2005. — С. 364. — 410 с. — ISBN 978-5-201-01233-5.
 kaspilərin Ekbatanda balıq satdıqlarını və bəzi gözəl balıq məhsulları da hazırladığlarını qeyd etmişdi.Claudius Aelianus, d. ca 235, De natura animalium. Philostratus, d. mid-3rd cent., Life of Apollonius of Tyana (Vita Apollonii). Ammianus Marcellinus (Amm. Marc.), fl. ca. 390, Res gestae.  İqrar Əliyev onların "dəvələrə yükləyib Ekbatana "duzlu və qurudulmuş balıq" gətiriməyini qeyd etmişdi.Играр Алиев. Очерк истории Атропатены . —Баку: Азернешр, 1989. — 10 с. — 159 с. Atropatena zəngin faunaya malik idi. Qaradağ və Talış meşələrində, həmçinin Zaqros dağlarında cüyür, maral, qaban, pələng, bəbir, canavar çoxlu sayda yaşayırdı. Ədəbiyyatda "siçanların yerli şər" olduğu kaspilərin gəmiricilərlə necə mübarizə aparması haqqında məlumatlar qorunub saxlanılmışdır.Играр Алиев. Очерк истории Атропатены. —Баку: Азернешр, 1989. — 6 с. — 159 с.

 Kaspilərin adları 
Kaspilərin e.ə. VI əsrə (dəqiq e.ə. 525-ci il) aid şəxs adlarının bir çoxu izah edilmişdir.Меликов Р. С. Каспии — воины и кораблестроители. ДАН Азерб, СССР, № 5 Elefantina papiruslarında tapılan xəzərlərin adları: Atarlı, Baqazuşta, Bazu, Barbari, Bef Vayavabil, Darga, Inbulia, Misdai, Pulliyan, Ubli (Wabil), Hayhe, Şatibara, Şatibarzana. Baqazuşta adı E. Krelinqə görə, midiya dilindən gəlir və "Allahdan razı olan" kimi tərcümə olunur. BaqazuştaМ. А. Дандамаев, В. Г. Глуконин. Культура и экономика древнего Ирана. — М. "Наука", 1980–05–03. — С. 303. — 419 с. Bazunun oğlu idi və atasınadın adı Bazu da İran adıdır, çünki o, iranca "əl" sözünü bildirir.Сейран Велиев. Qădimdăn qădim Azărbaycanım: tarixi-coğrafi oçerkler. — Azărbaycan Dövlăt Năşriyyatı, 1995. — С. 23. — 120 с.Меликов Р. Этническая картина Азербайджана в эпоху ахеменидского владычества (VI–IV вв. до н.э.). — Баку: Нурлан, 2003. — С. 98–99. — 200 с.Севортян Э. В. Этимологический словаоь тюркских языков.. Том I, М., 1974; том II, М, 1978; том III, М., 1982 , I, 287Радлов В. В. Опыт словаря тюркских наречий, т. I–IV , IV, 2, 1669Бернштам А. Очерк истории гуннов. Л., 1951, 235Артамонов М. И. История Хазар. Л., 1962 , 61Артамонов М. И. История Хазар. Л., 1962 , 25Артамонов М. И. История Хазар. Л., 1962 , 204Артамонов М. И. История Хазар. Л., 1962 , 424История Туркменской ССР, том 1, Ашхабад, 1955 , 70Артамонов М. И. История Хазар. Л., 1962 , 280 

 Varisləri 
Iqor Dyakonov talış dilinin qədim Midiya dialektlərindən biri olduğuna inanan Boris Millerin fikri ilə razılaşır. Eyni zamanda, o, yeni bir fərziyyə irəli sürür: talışların qədim əcdadlarını kaspilər adlandrır.Советская тюркология № 1. — Баку: АН СССР; АН Азербайджанской ССР, 1990. — С. 54. — 112 с. Bu fikir ilə tam razılaşmaq olmur. Təbii ki iraniləşmiş hissəsi talışların ataları ola bilər. Ama tam olaraq talışların atalarıdır demək düzgün deyil. Çünki kas adlı Türk tayfası da yaşamış tarixdə. Kas tayfa adı və tayfa anlamına gələn pi şəkilçi ilə düzəlmiş bir etnonimdir. 

 İstinadlar 

Kateqoriya:Azərbaycan tayfaları
Kateqoriya:Qafqaz Albaniyası
Kateqoriya:Midiya
Kateqoriya:Atropatena
Kateqoriya:Qədim dövr Azərbaycan tarixi
Kateqoriya:Avropanın qədim xalqları
Kateqoriya:Talış tarixi