Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu

Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu — Azərbaycan Respublikasının 10 iqtisadi rayonundan biri.

 Ümumi məlumat 
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu Ağdam, Tərtər, Xocavənd, Xocalı, Şuşa, Cəbrayıl, Füzuli və Xankəndi şəhərini əhatə edir. Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonunun ən inkişaf etmiş və önəmli şəhəri Xankəndidir.

 İqtisadi rayonun Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş rayon və şəhərləri 
Xankəndi

İşğal olunmuşdur: 1991-ci il, 26 dekabr 
Azad olunmuşdur 2023-cü il 28 sentyabr
 Ərazisi-926 km², Əhalinin sayı-57000
 Şəhid olmuşdur 790. Əlil və şikəst olmuşdur 1010
*Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:
 Sənaye, tikinti obyektləri 61
 Mədəni — məişət obyekti 694
 Rayon, qəsəbə və kənd 140
 Tarixi abidə 103
 Dövlət incəsənət teatrı və şəhər mədəniyyət evi
 Bir çox rayon və kəndlərində soyqırımlar olmuşdur.2-ci Qarabağ savaşının ilk soyqırımı Xankəndidə olmuşdur.
 Şəhərin qərb hissəsi tamamilə yandırılmışdır.

Ağdam

İşğal olunmuşdur: 1993-cü il 23 iyul 
Azad olunmuşdur 2020-ci il 20 noyabr
 Ərazisi 1154 km² Əhalinin sayı 158 000
 Şəhid olmuşdur 6000dən çox. Əlil olmuşdur 587
*Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:
 Sənaye və tikinti obyekti 48
 Mədəni – məişət obyekti 598
 Qəsəbə və kənd 122
 Tarixi abidə 27
 Dövlət dram teatrı

Xocavənd

İşğal olunmuşdur: 1992-ci il 2 oktyabr 
Azad olunmuşdur 2023-cü il 19–20 sentyabr
 Ərazisi 1458 km² Əhalisinin sayı 9011
 Şəhid olmuşdur: 145; Əlil olmuşdur 48
Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış və yandılmış:
 Mədəni – məişət obyekti 75
 Qəsəbə və kənd 19
 Tarixi abidə 15

Xocalı

İşğal olunmuşdur: 1992-ci il 26 fevral 
Azad olunmuşdur 2023-cü il 26 sentyabr
 Ərazisi 970 km² Əhalinin sayı 11567
 Şəhid olmuşdur 613. Əlil olmuşdur 657
Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, Yandırılmış və talan olunmuşdur:
 Sənaye və tikinti obyekti 29
 Mədəni — məişət obyekti 80
 Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının öz torpaqları uğrunda erməni işğalçılarına qarşı mübarizəsində bir çox faciələr olmuşdur (1905, 1918–20 və 1988–1993-cü illərdə). Bunlardan ən qanlılarından biri də Xocalıdır.

Şuşa

İşğal olunmuşdur 1992-ci il 8 may
Azad olunmuşdur 2020-ci il 8 noyabr
 Ərazisi 289 km² Əhalinin sayı 24900
 Şəhid olmuşdur 193 Əlil olmuşdur 102
Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olmuşdur:
 Sənaye və tikinti obyekti 27
 Mədəni – məişət obyekti 103
 Şəhər, qəsəbə və kənd 31
 Tarixi abidə və muzeylər 249
 Tarixi abidə 17

Cəbrayıl

İşğal olunmuşdur 1993-cü il 23 avqust
Azad olunmuşdur 2020-ci il 4 oktyabr
 Ərazisi 1050 km² Əhalinin sayı 52 049
 Şəhid olmuşdur 347. Əlil olmuşdur 172
Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:
 Mədəni – məişət obyekti 197
 Qəsəbə və kənd 90

Füzuli

İşğal olunmuşdur 1993-cü il 23 avqust
Azad olunmuşdur 2020-ci il 17 oktyabr
 Ərazisi 1112 km² Əhalinin sayı 95940
 Şəhid olmuşdur 528 Əlil olmuşdur 1309
Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:
 Mədəni – məişət obyekti 145
 Qəsəbə və kənd 54
 Tarixi abidə 15

Qeyd:1988-ci ildə azərbaycanlılar Dağlıq Qarabağın 30, ətrafdakı rayonların isə 99 faizini təşkil edib.

 Təbii sərvətləri 
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonun əsas təbii sərvətləri polimetal filizləri (Mehmanə yatağında), neft, təbii qaz, müxtəlif tikinti materialları (mərmər, sement xammalı, tikinti daşı). Meşələrdə olan xammal ehtiyatları yerli ağac emalı müəssisələrini xammalla təmin etmək üçün kifayət qədərdir.

 İqtisadiyyatı 
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonunda iqtisadiyyatın əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Kənd təsərrüfatının başlıca sahələri üzümçülük, taxılçılıq, meyvəçilik, pambıqçılıq və tütünçülükdür. Regionda həmçinin meyvə, kartof, bostan-tərəvəz məhsulları becərilir. Burada barama saxlanması üçün geniş sahələrdə tut bağları salınmışdır. Üzümün məhsuldarlığına görə iqtisadi rayon xüsusilə seçilir.
İqtisadi rayonda heyvandarlıq, əsasən, ətlik-südlük, yüksək dağlıq sahələrdə isə ətlik-yunluq istiqamətlərində inkişaf etmişdir.
İqtisadi rayonun sənayesi yerli kənd təsərrüfatı xammalının emalına əsaslanır. Şərabçılıq, konserv məhsullarının istehsalı, digər k.t. məhsullarının emalı yeyinti sənayesinin əsas sahələridir.

 Nəqliyyat şəbəkəsi 
İqtisadi-coğrafi rayonun ərazisindən Ələt-Culfa, Yevlax-Ağdam-Xankəndi dəmir yolları keçir. Bərdə-Ağdam-Xankəndi-Şuşa-Laçın, Ağdam-Xocavənd-Füzuli-Horadiz, Ələt-Culfa, Tərtər-Ağdərə-Kəlbəcər avtomobil yolları iqtisadi-coğrafi rayonun ərazisini respublikanın digər regionları ilə birləşdirir (cədvəl 5.15).

İqtisadi-coğrafi rayonda ümumi istifadədə olan avtomobil yolları, km (2012)
Şəhər və inzibati
rayonlarCəmiDərəcəsinə görəIIIIIIIVVAğdam rayonu131 - -723722Füzuli rayonu246 - -9813315Tərtər rayonu207 - -899919İqtisadi rayon584 - -25926956Azərbaycan Res14851*330112837648724905· — Respublika üzrə yolların ümumi uzunluğuna işğal altında olan rayonlardakı yollar daxil deyil
[Azərbaycanın nəqliyyatı – 2012].

 Avtomobil yolları 
İqtisadi-coğrafi rayonda ümumi istifadə olunan avtomobil yollarının uzunluğu 584 km-dir. Onların əsas hissəsi Füzuli (246 km) və Tərtər (207 km) rayonlarında yerləşir. Avtomobil nəqliyyatı ilə yük və sərnişin daşınması haqqında göstəricilər Tərtər rayonuna aiddir (cədvəl 5.16). İnzibati rayonda daşınan yüklər və sərnişinlərin miqdarı 2000-ci ildən sonra daim artmışdır [Azərbaycanın nəqliyyatı, 2013]. Cədvəl 5.16

İqtisadi-coğrafi rayonda avtomobil nəqliyyatının əsas göstəriciləri
Ərazilər2000200520102012Daşınan yüklərin miqdarı, min tTərtər rayonu201296414450İşğal olunmuş rayonlar4592286115821850Azərbaycan Res.404346951899891118123Daşınan yüklərin dövriyyəsi, mln. ton-kmTərtər rayonu30,849,184,995,9İşğal olunmuş rayonlar447,4514,2651,2776,2Azərbaycan Res.3513,07536,111325,113307,1Daşınan sərnişinlərin sayı, min nəfərTərtər rayonu4992486562217049İşğal olunmuş rayonlar20337161711922921561Azərbaycan Res.74330184591012003301417413Sərnişin dövriyyəsi, sərnişin-kmTərtər rayonu16,218,724,529,2İşğal olunmuş rayonlar142,482,3120,6142,7Azərbaycan Res.9154,010892,116633,020034,0
["Azərbaycanın nəqliyyatı – 2012].Azərbaycan Respublikasının Coğrafiyası, III cild, Regional Coğrafiya, Bakı, 2015. səh 400 (Eminov Z. N.)

 Turizm 
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu Bakı-Şuşa turizm marşrutu üzərindədir. Turizm ixtisaslaşması – sağlamlıq-müalicə, dərketmə, rekreasiya istiqamətində olmuşdur. Burada təbii və antropoloji abidələr çox, fauna və flora zəngindir. Murovdağ və Qarabağ silsilələri geniş yer tutur. Murovdağ silsiləsinin yüksək zirvələri bəzən il boyu qarlı olur. Bu, qış turizmi üçün əlverişlidir. Silsilələr və onların yan qollarının çaylarla parçalanması nəticəsində dərin və sıldırım yamaclı dərələr əmələ gəlmişdir. Orta dağlıqda çay dərələrinin genişləndiyi sahələrdə mənzərəli dağarası çökəkliklər (Dovşanlı, Xankəndi və s.) vardır.

Yuxarı Qarabağ bölgəsi respublikamızın meşəli ərazilərindəndir. Ərazisinin 30%-i meşələrdir. "Qafqaz konservatoriyası" adlandırılan Qarabağ Azərbaycanın xalq musiqisi və poeziyası diyarıdır. Turşsu və İsa bulağı tarixən Qarabağın poeziya və musiqi məclislərinin təşkil edildiyi ocaq kimi də tanınırdı. Azərbaycanda yeganə olaraq Şuşa rayonu ərazisində bitən nadir Xarıbülbül çiçəyi Qarabağın musiqi və gözəllik rəmzinə çevrilmişdir.

Yuxarı Qarabağ bölgəsi tarixi-mədəni abidələrlə zəngindir. Bölgədə dünya əhəmiyyətli memarlıq və arxeoloji abidələr vardır. Ağdam rayonunun Xaçın Türbəli kəndində türbə (XIX əsr), Cəbrayıl rayonunda 11 tağlı (Xl-XII) və 15 tağlı (XIII əsr) Xudafərin körpüləri məşhurdur. Dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrə Füzuli rayonunda Azıx, Tağlar mağaraları (paleolit dövrü), Ağdam rayonunun Əfətli kəndində Çalağantəpə yaşayış yeri (eneolit dövrü), Quzanlı qəsəbəsində Leylantəpə yaşayış yeri (eneolit dövrü), Ağdam şəhərində Üzərliktəpə yaşayış yeri (tunc dövrü), Tərtər rayonunda Borsunlu kurqanları (tunc və ilk dəmir dövrü), Xocalı rayonunda Xocalı kurqanları (tunc-ilk dəmir dövrü), Cəbrayıl rayonunun Xubyarlı kəndində Niftalı kurqanları (tunc dövrü) aid edilir. Xocavənd rayonunda ən qədim tarixə malik alban məbədi IV–VI əsrlərə aid edilir (Süsənlik kəndi). Şuşada XVIII əsrdə yaşamış xanların evləri, sarayları, qəsrləri, məscidlər, türbələr (XVIII–XIX əsr) çoxdur. Cəbrayıl, Füzuli, Ağdam rayonlarının tarixi kəndlərində çox sayda qala, məscid və digər inanc yerləri vardır. Əfsuslar olsun ki, bölgənin bütün sərvətləri, o cümlədən turizm-rekreasiya ehtiyatları erməni işğalçıları tərəfindən istismar edilib və dağıdılmışdır.

 Mənbə 
 B. Ə. Bilalov, Ç. G. Gülalıyev. Turizmin əsasları. Bakı: "QHT Nəşriyyatı", 2015, 496 s.
 http://gsaz.az/articles/view/115/Yuxari-Qarabag-iqtisadicografi-rayonu
 https://metinmehdi.wordpress.com/2016/04/21/yuxari-qarabag-iqtisadi-cografi-rayonu/


Kateqoriya:Azərbaycan iqtisadi rayonları
Kateqoriya:2021-ci ildə Azərbaycanda ləğv olunanlar