Azərbaycan Birinci Liqası

Azərbaycan Birinci Liqası (əvvəlki adı: Azərbaycan Birinci Divizionu) — Azərbaycan futbol liqası sisteminin ən yüksək ikinci divizionu. Azərbaycan Birinci Liqasının mövsümü adətən sentyabr ayından maya kimi keçirilir. 2024/25 mövsümünün yekunu etibarilə 26 klub liqanın qalibi olub. 

1993/94 mövsümündə iki qrupun qalibi arasında final baş tutmayıb. Güclülər dəstəsinə yüksələn hər iki komanda liqanın qalibi sayılıb. 1997/98, 1998/99, 2002/03 mövsümlərində yarış keçirilməyib.

 Tarixi 
 1990-cı illər 

 2000-ci illər 

 2010-cu illər 
Azərbaycanda 2010-cu ildən 2017-ci ilə qədər Birinci Divizionda çempion olan komandalardan yalnız üçü Azərbaycan Premyer Liqasına buraxılıb: "Bakılı" (2008), "Gəncə" (2010) və "Araz-Naxçıvan" (2014).  Digər 7 mövsümdə birinci yeri tutan "ABN-Bərdə", "Abşeron, "Qaradağ", "Ağsu", "Neftçala" (2 dəfə) yüksək liqadan kənarda qalıb.  Bəzən klublar özləri imtina ediblərsə, əsasən lisenziya tələbləri ödənilməyib deyə Premyer Liqaya yüksəlmək mümkün olmayıb.

2016-cı ildə UEFA-nın təzyiqindən sonra AFFA-nın İntizam Komitəsi Azərbaycan Birinci Divizionunda oyun alveri qalmaqalına görə 22 futbolçu, 1 inzibatçı və 1 hakim bütün yarışlardan kənarlaşdırıldı. İkinci mərhələdə 16 nəfərin adı silindi, əvəzinə 2-si əlavə edildi. Araşdırmaların yekunu AFFA-nın martın 15-də keçirilən Hesabat Konfransından bir gün sonra açıqlandı. 9 futbolçu mövsümün sonuna qədər, "Şahdağ"ın inzibatçısı Rafael Kübərov 2 il müddətinə, hakim Anar Niyazov isə ömürlük bütün yarışlardan kənarlaşdırıldı. Araşdırmaların daha sərt nəticəsi isə "Rəvan" və "Şərurspor"un Birinci Diviziondan uzaqlaşdırılması oldu. Hər iki komandaya növbəti oyunlarda məğlubiyyət, futbolçularına azad agent statusu verildi.

2018-ci ildə Premyer Liqada mübarizə aparacan əvəzedici komandalarının çempionatı Azərbaycan Birinci Divizionu ilə birləşdirildi. Lakin əvəzedici komandalar çempion olarsa, onların çempionluğu əhəmiyyət kəsb etməyəcək və Premyer Liqaya yüksələ bilməyəcəklər.
 2020-ci illər 
7 iyul 2023-ci ildə "Azərbaycan Birinci Divizionu"nun adı Azərbaycan Birinci Liqası olaraq dəyişdirildi.

 2023 
2023-cü ilin AFFA İcrayyə Komitəsinin qərarına əsasən çempion olan klub Azərbaycan Premyer Liqasına vəsiqə əldə edəcək, mövsüm yekununda liqada sonunca olan klub isə Azərbaycan İkinci Liqasında mübarizəni davam etdirəcək

 Korporativ strukturu 
13 iyun 2008-ci ildən Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqası Azərbaycan Premyer Liqası, Azərbaycan Birinci Divizionu və Azərbaycan Kuboku yarışlarını təşkil edir. Qurumun ilk Ramin Musayev rəhbərlik edib. Hal-hazırda Elxan Səmədov PFL  prezidentidir.

 Müsabiqə formatı 
Hazırda Azərbaycan Birinci Liqasında 10 futbol klubu iştirak edir. Mövsüm ərzində (avqustdan maya qədər) hər klub rəqibləri ilə üç dəfə (dairəvi sistem) görüşür: ilk görüş hansl sahədə keçirilibsə 3-cü görüş də eyni sahədə, cəmi 27 oyun keçirilir. Komandalara qələbəyə görə üç xal, heç-heçəyə görə bir xal və məğlubiyyətə görə sıfır xal verilir. Komandalar ümumi xallar, sonra qol fərqləri ilə və daha sonra vurulan qollarla sıralanır. Əgər vəziyyət eynidirsə, komandalar eyni mövqedə yer alır.

Aşağıda Azərbaycan Birinci Liqasının tarixi boyu komandaların sayı qeyd olunur:

  1992 — 12 klub.
 1993 — 20 klub.
 1993/94 — 30 klub.
 1994/95 — 15 klub.
 1995/96 — 16 klub.
 1996/97 — 17 klub.
 1997/98 — 20 klub.
 1998/99 — ?? klub.
 1999/00 — 4 klub.
 2000/01 — 12 klub.
 2001/02 — 7 klub.
 2003/04 — 8 klub.
 2004/05 — 8 klub.
 2005/06 — 16 klub.
 2006/07 — 22 klub.
 2007/08 — 20 klub.
 2008/09 — 8 klub.
 2009/10 — 12 klub.
 2010/11 — 14 klub.
 2011/12 — 15 klub.
 2012/13 — 13 klub.
 2013/14 — 16 klub.
 2014/15 — 16 klub.
 2015/16 — 14 klub.
 2016/17 — 14 klub.
 2017/18 — 10 klub.
 2018/19 — 14 klub.
 2019/20 — 13 klub.
 2020/21 — 10 klub.
 2021/22 — 13 klub.
 2022/23 — 15 klub.
 2023/24 — 10 klub.
 2024/25 — 10 klub.
</div>

 Avrokuboklar üçün kvalifikasiya 
Azərbaycan Kubokunun qalibi UEFA Avropa Liqasının birinci mərhələsində avtomatik vəsiqə qazanır.

 Klublar 

 Stadionları və yerləri 
''Qeyd: Cədvəl əlifba sırası ilə siyahlanıb
KomandaƏraziStadionStadion tutumuMOİKBakıASCO Arena8,000QaradağBakı"Qaradağ Olimpiya İdman Kompleksi" stadionu2,500Mingəçevir FKMingəçevirYaşar Məmmədzadə adına stadion5.000İmişliİmişliHeydər Əliyev adına İmişli şəhər stadionu 9,500ŞamaxıŞamaxıŞamaxı şəhər stadionu2,200ZaqatalaZaqatalaZaqatala şəhər stadionu3,500

 Çempionlar və bombardirlər 
MövsümÇempionİkinciÜçüncüBombardir1992Nicat MaştağaKürPambıqçı Neftçala1993Avtomobilçi YevlaxPolad SumqayıtPlastik SalyanXəzri BuzovnaPambıqçı NeftçalaŞəmkir1993-94Azneftyağ BakıPambıqçı NeftçalaÇeşmə LənkəranMetallurqMOİK BakıSahil1994-95ŞəmkirMOİK BakıKürmük Qax1995-96Xəzər SumqayıtÇinarFərid Bakı1996-97Kürmük QaxÇinarQartal-95Qum AdasıAraz BakıBərəkət1997-98Şahdağ QusarŞəfa1998-99İnter Bakı1999-00Şahdağ QubaŞəfa-2HHQ-Şahin2000-01MOİK BakıÜmid BakıŞahdağ Qusar2001–02LokomotivXəzər SumqayıtBakılı2002-03AFFA və klublar arasında yaranan münaqişəyə görə bu mövsüm heç bir futbol çempionatı təşkil edilməmişdir.2003-04Gənclərbirliyi SumqayıtGöyəzən QazaxKarat Bakı2004-05AMMKEnergetikXəzər-Lənkəran 22005-06GilanXəzər-Lənkəran 2Simurq2006-07Standard BakıABN-BərdəBakıViləş MasallıGöyəzən Qazax2007-08NBC SalyanBakılıNeftçi BakıMKT-ArazMOİK Bakı2008–09ABN-BərdəŞahdağ QusarANŞAD-Petrol Neftçala Vasif Əliyev (ANŞAD-Petrol Neftçala, 14 qol) /  Zahid Talıbov (Şahdağ Qusar, 14 qol)2009–10GəncəMOİKBakılı Zaur Məmmədov (MOİK, 14 qol) /  İbrahim Hüseynov (Gəncə, 14 qol)2010–11AbşeronRəvan BakıBakılı2011–12QaradağNeftçalaKarvan2012–13AğsuQaradağNeftçala Nicat Tağıyev (Ağsu, 19 qol)2013–14Araz-NaxçıvanNeftçalaQaradağ Əli Bağırov (Karvan, 25 qol)2014–15NeftçalaAğsuRəvan İlham Allahverdiyev (Qaradağ, 21 qol)2015–16NeftçalaQaradağAğsu Röyal Nəcəfov (MOİK, 24 qol)2016–17Turan TovuzSəbailAğsu Oruc Balaşlı (Zaqatala, 27 qol)2017-18XəzərQaradağŞüvəlan Bəhruz Teymurov (MOİK, 15 qol)2018-19MOİKSumqayıt-2Neftçi-2 Raul Yaqubzadə (MOİK, 21 qol)2019-20Turan TovuzSəbail-2Zaqatala Musa Qurbanlı (Qarabağ-2, 15 qol)2020-21Neftçi-2ZaqatalaTuran Tovuz Vidadi Novruzov (Turan Tovuz, 18 qol)2021-22QaradağŞamaxı-2Qarabağ-2 Sabir Allahquliyev (Qaradağ, 22 qol)2022-23Araz-NaxçıvanNeftçi-2Turan Tovuz-2 Orxan Əliyev (Araz-Naxçıvan, 27 qol)2023-24ŞamaxıQaradağ LökbatanMOİKElmir Rəhimzadə (MOİK, 17 qol)2024-25Qəbələ

 Maliyyə 
Azərbaycan Birinci Divizionu başladığı ildən, 32-dən çox klub müflis olub. 2000-ci illərin ortasında Azərbaycan Premyer Liqası və Azərbaycan Birinci Liqa arasında uçurum yaranması futbol ekspertləri tərəfindən tənqid olunmuşdur.

 İstinadlar 

*
Kateqoriya:1992-ci ildə Azərbaycanda yarananlar