Çelyabinsk vilayəti

Çelyabinsk  () — Rusiya Federasiyasının subyektlərindən biri. İnzibati mərkəzi Çelyabinsk şəhəridir.

 Tarixi 
Kazan xanlığının məhvinin ardınca Başqırdlar ölkəsi də Rusiya tərəfindən istila edildi (1557). Başqurd tatarları qıpçaq türkləri nəslinə aiddir. X əsrdən İslamı qəbul edən müsəlman əhali indi zorla xristianlaşma təhlükəsi ilə üz-üzə dayanır. Həm də elə həmin istila əsrindən başlayaraq Rusiyadan buraya bütöv rus kəndləri köçürülməyə başlayır. Çar hökuməti Başqurd tatarlarının son iradəsini qırmaq, eləcə də ucsuz-bucaqsız bu torpaqları ələ keçirib ona büsbütün sahib olmaq üçün bu ölkənin əməli zəbti işinə girişir. Bu məqsədlə paralel olaraq davakar kazaklar bu ərazilərdə təşkil olunmuş qarovul-post məntəqələrində yerləşdirmək, bu yeni istila olunan yerlərdə rus hərb qalaları tikmək yolu ilə istilanı mütləqləşdirib başa vurmağa girişilir. Kazakları axın-axın bu vilayətlərə yerləşdirdikdə onlar hərbi səfərlərdən gətirdikləri qənimətlərlə birlikdə vuruşduqları şəhərlərin adlarını da xatirə olaraq bu yerlərə, bu yeni məntəqələrə verdilər. Təkcə Çelyabinsk vilayətini götürsək, buradakı Leypsiq, Berlin, Paris, Varşava, Brandenburq, Şarlevua kimi adlar həmin ərəfədəki hərbi uğurların yadigarıdır.

Azad xalqa böyük vergilər qoyurdular. Bir-birinin ardınca istilaçı müharibələr aparan imperiya üçün qoşuna at və ərzaq lazım idi. Çelyabinsk vilayətində indi yaşayan naqaybəklər tatarca danışsalar da pravoslav dininə etiqad edirlər. Onlar istila əsnasında zorla xristianlaşdırılmış tatarlardır. Məcburi ruslaşdırma siyasəti əsrlər boyu aparılırdı və özlüyündə ciddi assimilyasiya ilə yanaşı güclü xalq həyəcanları da doğururdu. Müstəmləkəçilərə qarşı narazılıq açıq nifrətə və düşmənçiliyə çevrilir, ardıcıl başqırd və tatarların, onlara qoşulmaqla mordvalılar (digər adı Çeremis), marilər, udmurtların üsyanı başlayır. Bu üsyanlara dini rəhbərlər və elin xanları başçılıq edirdi. Sonrakı əsrlərdə bu xalqlar məmnuniyyətlə Puqaçov üsyanına qoşulurdu. Üsyanın nüvəsini başqurdlar və digər türk xalqları təşkil edirdi. Bu üsyan Salavat Yulayev kimi xalq qəhrəmanları yetirdi. Lakin müstəmləkə zülmünə qarşı oyanıb ayağa qalxan xalqların milli azadlıq hərəkatını rus kəndli müharibəsi adlandırıldı. Üsyanlar qanlar içində boğdurulub susduruldu. Amansız "tərbiyə" vasitəsinə əl atıldı: minlərlə üsyançının burun, qulaqları, dilləri kəsilib məhkum edilərək, katorqalara göndərildi. Üsyanın yayıldığı türk yerlərinin adları da dəyişdirildi.

Çələbi türk xalqlarında "müəllim, ağa, cənab" deyə təriqət rəhbərlərinə deyilirdi. Tarixi Kulikovo döyüşündə də (1380) ilk təkbətək döyüşə çıxan Çelebey Pəhləvanın adını saxlayır. Çelyabinsk vilayətində (Çələbi) adı ilə bağlı daha bir Çələbi kəndi (Çelebi kopi) olmuş, 1933-cü ildən Kopeysk adlanır. Kop "böyük, çox, bol, möhtəşəm" (müqayisə edək Kopetdağ silsiləsi-uz. 650 km, İranda və Türkmənistanda paralel dağlar silsiləsi); Kopul (indi Slavyansk-na-Kubane) Krasnodar əyalətində şəhər. Müasir Çelyabinsk şəhəri də bir vaxtlar kiçicik bir kənd idi. Bu başqırd və tatarlar yaşayan kənd özünün əsl sahibi Çelebi xanın adı ilə adlanırdı. 1736-cı ildə kazaklarla məskunlaşdırılır. On il sonra tökmə sədd və ağac tirlərlə hasarlanmış Çelebi qalası adlanmağa başlayır. Sonralar bu hərb qalası şəhərə çevrilərkən də öz Çelebi adını saxlamış, 1787-ci ildən dəyişdirilərək russayağı Çelyabinsk şəhəri şəklinə düşmüşdür. Tarixi sənədlərdə, eləcə də bədii əsərlərdə öz qədim şəklində rast gəlinir. Türk əsilli rus familiyaları içərisində "çələbi" tarixi sözünü yaşadan Çelyabin soyadı da vardır.

 Coğrafiyası 

 Əhalisi 
Milli tərkibi
  1959nəf.  %  1989nəf.  %  2002Всероссийская перепись населения 2002 года : Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ nəf.  % cəmi  % milliyətini  göstərənlər  2010Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Челябинской области: Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области : Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года на территории Челябинской области nəf.  % cəmi   % milliyətini  göstərənlər Cəmi  2976625  100,00 %  3617752  100,00 %  3603339  100,00 %  —  3476217  100,00 %  Ruslar  2372164  79,69 %  2929507  80,98 %  2965885  82,31 %  82,51 %  2829899  81,41 %  83,80 % Tatarlar  190227  6,39 %  224605  6,21 %  205087  5,69 %  5,71 %  180913  5,20 %  5,36 % Başqırdlar  88480  2,97 %  161169  4,45 %  166372  4,62 %  4,63 %  162513  4,67 %  4,81 % Ukraynalılar  134335  4,51 %  109615  3,03 %  76994  2,14 %  2,14 %  50081  1,44 %  1,48 % Qazaxlar  22813  0,77 %  33230  0,92 %  36219  1,01 %  1,01 %  35297  1,02 %  1,05 % Almanlar  48675  1,64 %  39215  1,08 %  28457  0,79 %  0,79 %  18687  0,54 %  0,55 % Beloruslar  31276  1,05 %  29068  0,80 %  20355  0,56 %  0,57 %  13035  0,37 %  0,39 % Mordvalar  30540  1,03 %  27095  0,75 %  18138  0,50 %  0,50 %  12147  0,35 %  0,36 % Ermənilər  1737  0,06 %  2293  0,06 %  8601  0,24 %  0,24 %  9311  0,27 %  0,28 % Naqaybəklər  tatarlar tərkibində  —  tatarlar tərkibində   —  9087  0,25 %  0,25 %  7679  0,22 %  0,23 % Taciklər  —  0,00 %  870  0,02 %  5125  0,14 %  0,14 %  7375  0,21 %  0,22 % Azərbaycanlılar  1181  0,04 %  3475  0,10 %  7379  0,20 %  0,21 %  7213  0,21 %  0,21 % Çuvaşlar  10865  0,37 %  12659  0,35 %  9483  0,26 %  0,26 %  6819  0,20 %  0,20 % Özbəklər  1807  0,06 %  3475  0,10 %  3057  0,08 %  0,09 %  6446  0,19 %  0,19 % Qaraçılar  1072  0,04 %  2486  0,07 %  3324  0,09 %  0,09 %  4266  0,12 %  0,13 % Yəhudilər  18928  0,64 %  11067  0,31 %  4930  0,14 %  0,14 %  3358  0,10 %  0,10 % Marilər  2696  0,09 %  4275  0,12 %  3695  0,10 %  0,10 %  2826  0,08 %  0,08 % Udmurtlar  2379  0,08 %  4388  0,12 %  3344  0,09 %  0,09 %  2421  0,07 %  0,07 % Moldavanlar  2076  0,07 %  2431  0,07 %  1907  0,05 %  0,05 %  1618  0,05 %  0,05 % Gürcülər  1290  0,04 %  1256  0,03 %  1796  0,05 %  0,05 %  1417  0,04 %  0,04 % Qırğızlar  231  0,01 %  931  0,03 %  604  0,02 %  0,02 %  1410  0,04 %  0,04 % Polyaklar  2591  0,09 %  1923  0,05 %  1710  0,05 %  0,05 %  1185  0,03 %  0,04 % Koreyalılar  449  0,02 %  463  0,01 %  959  0,03 %  0,03 %  905  0,03 %  0,03 % Bolqarlar  2848  0,10 %  1770  0,05 %  1284  0,04 %  0,04 %  849  0,02 %  0,03 % Çeçenlər  —  0,00 %  566  0,02 %  1249  0,03 %  0,03 %  766  0,02 %  0,02 % Yunanlar  402  0,01 %  360  0,01 %  767  0,02 %  0,02 %  638  0,02 %  0,02 % Ləzgilər  —  0,00 %  440  0,01 %  551  0,02 %  0,02 %  481  0,01 %  0,01 % Türklər  —  0,00 %  56  0,00 %  101  0,00 %  0,00 %  440  0,01 %  0,01 % Vyetnamlılar  —  0,00 %  2  0,00 %  350  0,01 %  0,01 %  423  0,01 %  0,01 % Osetinlər  356  0,01 %  568  0,02 %  383  0,01 %  0,01 %  384  0,01 %  0,01 % Avarlar  —  0,00 %  362  0,01 %  578  0,02 %  0,02 %  382  0,01 %  0,01 % YezidilərPo siyahıya almalara 1959-a — 1989 qodov — tərkibində kürdlər  —  0,00 %  30  0,00 %  258  0,01 %  0,01 %  366  0,01 %  0,01 % Litvalılar  624  0,02 %  702  0,02 %  457  0,01 %  0,01 %  358  0,01 %  0,01 % Estonlar  1390  0,05 %  791  0,02 %  504  0,01 %  0,01 %  353  0,01 %  0,01 % Komi-permyaklar  123  0,00 %  596  0,02 %  498  0,01 %  0,01 %  326  0,01 %  0,01 % Dargilər  —  0,00 %  249  0,01 %  372  0,01 %  0,01 %  300  0,01 %  0,01 % başqalar  5040  0,17 %  5733  0,16 %  4903  0,14 %  0,14 %  4186  0,12 %  0,12 % milliyətigöstərdi  2976595  100,00 %  3617721  100,00 %  3594763  99,76 %  100,00 %  3377073  97,15 %  100,00 % milliyətigöstərmədi  30  0,00 %  31  0,00 %  8576  0,24 %  —  99144  2,85 % 

 Həmçinin bax 
 Çebarkul (göl)

 Mənbə 
 Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Çelyabinsk vilayəti
Kateqoriya:Rusiya vilayətləri