Məaflar

Məaflar — Azərbaycan xanlıqlarında seçkin zümrələrdən biri, ictimai asayiş qoruyucuları. Məaf ərəbcə  vergidən azad olunmuş anlamındadır. Məaf  terminin  türkcə  sinonimi  tarxandır.

 Tarixşünaslıqda məaflar haqqında  fərqli mülahizələr 
Bir çox tədqiqatçılar maafları feodal sinfinə aid edirdilər. Məsələn, Azərbaycan kəndinin istər çar Rusiyası işğalından əvvəlki, istərsə də sonrakı dövrünün tarixini tədqiq edən Ə.Ubaydulin maafları feodal sinfinə aid edərək yazırdı: «Feodal pilləsinin ən aşağı mərhələsində maaflar dayanırdılar. Onları Azərbaycanın bəzi yerlərində tərxan da adlandırırlar». İ.P.Petruşevski isə maafları kəndlilər sinfinə daxil edir: «XVIII əsr Azərbaycan kəndliləri içərisində eyni cür hüququ olmayan bir neçə qrup var idi. Onlardan, ilk növbədə, maafları qeyd etməliyik». Digər bir əsərində isə İ.P.Petruşevski  maafları feodal sinfinə aid edir: «Öz ictimai vəziyyətlərinə görə bəylərdən və bəzi köçərilərdən aşağıda duran, öz vilayətlərində hərbi qulluqda və feodal dəstələrində (çərik) olmaqdan başqa torpaq sahiblərinə heç bir vergi verməyən və mükəlləfiyyət daşımayan kiçik torpaq sahibləri maaflar adlanırdılar».

Ümumiyyətlə, qafqazşünasların əsərlərində, mənbələrdə, bu məsələyə baxışda fərqli fikirlər mövcuddur. Mənbələrin və qafqazşünasların əsərlərinin çoxunda, həmçinin, müasir alimlərin əsərlərində məaflar feodal sinfinə aid edilirlər, feodal pilləsini təsvir edərkən onları sonuncu pillədə saxlayırdılar.

 Məafların sosial zümrə kimi formalaşması haqqında 
Məaflar və ya ərəbcə muaflar vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edilənlər deməkdir. İ.P.Petruşevski qeyd edirdi ki, maaflar müsəlman dünyasında XI əsrdən məlumdur. «Bu termin geniş mənada divana, öz sahibkarlarına, kollektivinmi, fərqi yoxdur, kimin xeyrinə olursa-olsun, vergi verməkdən azad olunmuş hər bir şəxsə, yaxud hər bir kollektivə (kənd icması) deyilirdi». Buradan aydın olur ki, vergi və mükəlləfiyyətdən azad olmuş kəndlilər maaflar adlanırdılar, həm də təkcə kəndlilər deyil, vergidən azad olunmuş kənd icması da maaf adlanırdı.

Məsələn, Quba xanı özünün xüsusi fərmanı ilə Xudat kənd cəmiyyətini sədaqətli xidmət müqabilində vergidən azad etmişdi. Quba xanlığının Rusiya tərəfindən işğalı ərəfəsində verilmiş bu fərmanda deyilirdi: «Nəcabətli keşikçiləri (yaxud icması) olan Xudat cəmiyyəti maaf elan olunur və vergi verənlər siyahısından çıxarılırlar. Onlara toxunanlar (alçaldanlar) allahın qəzəbinə və peyğəmbərin nifrətinə (qarğışına) düçar olacaqlar. Bu cəmiyyətdən heç bir vergi və mükəlləfiyyət icrası tələb olunmasın».

Fərmanın mətnində maaf termini işlədilir. Belə güman etmək olmaz ki, Xudat kəndi vergidən azad edilsə də, onun camaatının hamısı maaf idi. Ə.Ubaydulin maafları Qərbi Avropa cəngavərləri ilə eyniləşdirirdi. Lakin sənədlərdən görünür ki, maaflar feodal, yaxud torpaq sahibkarları sırasına daxil edilmirdi. Kənddə yaşayan həmkəndlilərindən fərqli olaraq hərbi mükəlləfiyyət daşıyan və heç bir vergi verməyənlər maaflar hesab edilir.

Qarabağ xanlığında maaf adı daha  çox işlək idi. Hərbi qulluqda və ya mülkü xidmətdə  göstərdikləri  müəyyən səylərə  görə adi şəxslər  xanlardan  tarxanlıq  torpaq,  mülk,  soyurqal alırdılar. Onlar xan fərmanı, təliqəsi  ilə  hər  cür  mükəlləfiyyətlərdən  azad  olunurdular.   Vergidən  azad  şəxslərə  maaflar  deyirdilər.

Bir arxiv sənədində deyilir: "maaflar vəzifəsi ondan ibarətdir ki, xanların hökmü ilə düşmənə qarşı hücuma göndərilir, yerli rəislərin göstərişlərini yerinə yetirir, gözətçilərə başçılıq edir, ancaq xəzinəyə vergi vermirdilər".MDTA, fond 91, iş 78, vər. 268

Maaflıq həm bir şəxsə, həm  də bütövlükdə  bir  obaya, hətta  elə də aid  edilirdi. Xanlıq dönəmində  Cavanşir,  Otuziki  və  başqa  ellərin  sıravi  eldaşları  da  maaf  sayılırdılar. Ona görə  ki, onlar  savaş  zamanı  canları, qanları  ilə  borclarını ödəyirdilər. Bu  barədə Qarabağın iki xanın  vəziri, görkəmli  hüquqçu  olmuş Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği yazır: "Qarabağın  bütün  elləri  adları  dəftər  və  siyahıda yazılmış atlı qoşundan  ibarət  idi… Qarabağ  ellərindən  tövcü  pulu və məhsuldan malcəhət alınmazdı.Qarabağnamələr, 1-ci kitab, Bakı, "Yazıçı", 2001,

Ruslar Qarabağda möhkəmləndən sonra xanlığın qayda-qanunlarını ləğv  edib, öz qanunlarını  qoydular. Qarabağ  elləri  maaflıqdan  salındı. Onlar  da  başqaları kimi vergi  ödəməyə  başladılar. Lakin ayrı-ayrı  adamların maaflıq  hüququ  saxlandı. Onlar  xan  tərəfindən  verilmiş  maaflıq  təliqələrini qazı tərəfindən təsdiq etdirib vergi  idarələrinə təqdim etdilər.

Mehdiqulu xan Cavanşirin hakimiyyəti dönəmində Şuşa şəhərində yaşayan maaflar: Rüstəm Fətəli oğlu (1791-1852), Babakişi Həzrətqulu oğlu (1792-?), Məşədi Ağa Məmmədqulu Səfi oğlu (1792-?), Kərbəlayı Yusif Kərbəlayı Paşa oğlu (1792-?), Ağakişi ağa Atakişi ağa oğlu Keştazlı (1793-?), Iskəndər Iskəndər oğlu (1794-?), Məmmədqasım Hüseyn oğlu (1799-1858) və başqaları.

 Mənbə 
Gülmalıyev M.M. XVIII əsrin son rübü XIX əsrin I yarısında Azərbaycan kəndinin sosial-iqtisadi strukturu. Bakı: «Elm» nəşriyyatı, 1989.
Петрушевский И.П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI начале XIX вв. Л., 1949
M.İ.Əmrahov,Ə.Çingizoğlu,H.İ.Həsənov, Qarabağ xanlığı, Bakı, "Mütərcim". 2008, 220 səh.

 İstinadlar 

Kateqoriya:Azərbaycan xanlıqları