"Nobel" sülh mükafatı

Nobel Sülh Mükafatı — Dünyada sülh və əminamanlıq uğrunda əmək sərf etmiş, mübarizə aparmış şəxslərə və təşkilatlara təqdim edilir.

 Tarix 
Alfred Nobel mükafatı (1833-1896) təsis edib. Stefan Zveyqin fikrincə, Nobelin belə bir mükafat təsis etmək qərarına avstriyalı yazıçı və pasifist Berta fon Suttner təsir edib.

Nobel Sülh Mükafatı 1901-ci ildən verilir.

 Namizədlərin irəli sürülməsi və laureatların seçilməsi 
Nobel Fondunun nizamnaməsinə əsasən, aşağıdakı şəxslər namizəd irəli sürə bilərlər[3]:

 Müxtəlif ölkələrin milli parlamentlərinin və hökumətlərinin üzvləri.
 Beynəlxalq məhkəmələrin üzvləri.
 Universitetlərin rektorları; sosial elmlər, tarix, fəlsəfə, hüquq və ilahiyyat professorları; sülh və xarici siyasət üzrə tədqiqat institutlarının direktorları.
 Nobel Sülh Mükafatına layiq görülən şəxslər.
 Təşkilatların idarə heyətinin üzvləri Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüblər.
 Norveç Nobel Komitəsinin hazırkı və keçmiş üzvləri.
 Norveç Nobel Komitəsinin hazırkı və keçmiş məsləhətçiləri.

Digər Nobel mükafatlarından fərqli olaraq, namizədin irəli sürülməsi üçün Nobel Komitəsindən heç bir tələb tələb olunmur.

Nobel Fondunun nizamnaməsinə əsasən, laureatları Norveç Parlamenti tərəfindən təyin edilən Norveç Nobel Komitəsi seçir.

 Laureatlar 
Nobel Sülh Mükafatı 1901-ci ildən bəri hər il verilir. Lakin mükafat 19 dəfə verilməyib: 1914–1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939–1943, 1948, 1966, 1951, 1972. Nəzərdən keçirilən namizədlərin heç birinin fəaliyyəti kifayət qədər əhəmiyyətli olmadığı halda, bu, Nobel Fondunun nizamnaməsində nəzərdə tutulur. 1901-ci ildə ilk Sülh Mükafatı laureatları isveçrəli Jean-Henri Dunant və fransız Frederik Passi idi. Təltif edilən 97 mükafatdan 67-si tamamilə bir laureata, 22-si iki laureata, ikisi üç laureata, altısı isə bir şəxs və bir təşkilata təqdim edilib. Nobel Fondunun nizamnaməsində deyilir ki, Sülh Mükafatı “heç bir halda üçdən çox laureat arasında bölünə bilməz”.

1901-ci ildən 2021-ci ilə qədər Nobel Sülh Mükafatı 109 şəxsə və 25 təşkilata verilib. Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi mükafatı üç dəfə (1917, 1944 və 1963), Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının İdarəsi isə iki dəfə (1954 və 1981) alıb. Mükafatı on səkkiz qadın alıb: birincisi 1905-ci ildə Berta fon Suttner olub. İnsan mükafatçılarının orta yaşı 61-dir. Ən gənc laureat 2014-cü ildə mükafata layiq görüləndə 17 yaşı olan pakistanlı hüquq müdafiəçisi Malala Yousafzai, ən yaşlısı isə 195 yaşlı britaniyalı Cozef Rokdur. 87. Sülh Mükafatı ölümündən sonra yalnız bir dəfə - 1961-ci ildə Dag Hammarskjöldə verilmişdir. 1974-cü ildən bəri Nobel Fondunun nizamnaməsində qeyd olunur ki, Nobel Mükafatı elan edildikdən sonra ölüm baş verməsə, mükafat ölümündən sonra verilə bilməz.

Mükafatlandırma mərasimində yalnız laureatların adları məlumdur. Bütün digər namizədlər və Nobel Komitəsi üzvlərinin fikirləri 50 il ərzində gizli saxlanılır. 2022-ci ilə kimi, 1970-ci ilə qədər olan digər namizədlər haqqında məlumat mükafatın rəsmi saytında mövcuddur.

 Qiyabi verilən mükafatlar 
Bəzi mükafatlar qiyabi olaraq təqdim edildi, çünki laureatlar həbsdə, ev dustaqlığında və ya başqa bir şəkildə hərəkət azadlığı məhdudlaşdırılıb:

 1935 — Carl von Ossietzky, "Almaniyada militarizmə qarşı mübarizəsinə görə";
 1975 — Andrey Dmitriyeviç Saxarov, "Xalqlar arasında sülhün əsas prinsiplərini qorxmaz dəstəklədiyinə və hakimiyyətdən sui-istifadəyə və insan ləyaqətinin hər hansı formada boğulmasına qarşı cəsarətli mübarizəsinə görə";
 1983 — Lech Walesa, "İnsan hüquqları uğrunda döyüşçü kimi";
 1991 — Aung San Suu Kyi, "İnsan hüquqlarının müdafiəçisi kimi";
 2010 — Liu Xiaobo, "Çində fundamental insan hüquqları uğrunda uzun müddət davam edən qeyri-zorakı mübarizəsinə görə";
 2022 — Ales Bialiatski, "Müharibə cinayətlərinin, insan hüquqlarının pozulmasının və səlahiyyətdən sui-istifadə hallarının sənədləşdirilməsində göstərdiyi görkəmli səylərə görə";
 2023 — Nərgiz Məhəmmədi, "İranda qadınların zülmünə qarşı mübarizəsinə və hamı üçün insan haqları və azadlığının inkişafı uğrunda apardığı mübarizəyə görə".

 Əsas statistika 
 Laureatın orta yaşı 61-dir. Ən gənc laureat 2014-cü ildə mükafat verilərkən 17 yaşı olan Malala Yousafzai idi. Ən yaşlısı isə 1995-ci ildə mükafatı alan 87 yaşlı Cozef Rotblat idi.
 1931-ci ildə Nobel Sülh Mükafatı laureatı, amerikalı sosioloq və filosof, Sülh və Azadlıq uğrunda Qadınların Beynəlxalq Liqasının prezidenti Ceyn Addams 91 dəfə mükafata namizəd olub. Bu arada, E.Q. Balç, F.Nansen və T.Ruzvelt ilk namizəd olduqları ildə mükafata layiq görüldülər.

 Tənqid 
Nobel Sülh Mükafatının verilməsi qərarı cəmiyyətdə tez-tez qızğın müzakirələrə səbəb olur. Ən mübahisəli nümunələrdən biri 1994-cü ildə – ərəb-İsrail münasibətlərində növbəti böhrandan bir qədər əvvəl “Yaxın Şərqdə sülhün əldə edilməsi səylərinə görə” mükafatı alan Yasir Ərəfatın mükafatlandırılmasıdır. Yeni seçilmiş Amerika prezidentinin hələ heç bir obyektiv nailiyyət əldə etmədiyi 2009-cu ildə Barak Obamanın mükafatlandırılması da bir çox suallar doğurdu. 2012-ci il Nobel Mükafatı maliyyə böhranı və vahid Avropa ideologiyasında nəzərəçarpacaq çətinliklər fonunda Avropa Birliyinə verildi.

 Həmçinin bax 
 Alfred Nobel
 Nobel mükafatı
 Nobel Sülh mükafatı laureatlarının siyahısı
 Nobel mükafatı laureatı qadınların siyahısı
 Paris Sülh Konfransı

 İstinadlar 

Kateqoriya:Nobel mükafatı