Zərbi muğamlar

Zərbi muğam janrının özünəməxsus səciyyəvi cəhətləri var. Öz inkişafı cəhətindən tarixən qədim olan vokal-instrumental zərbi muğamların populyarlığına baxmayaraq, bu janr hələ də lazımi şəkildə tədqiq edilib öyrənilməmişdir. Bunun əsas səbəblərindən biri, son illərə qədər zərbi muğamların not yazısının olmamasıdır.

Maraqlıdır ki, janrın mahiyyəti onun adında öz əksini tapır. Məhz "zərbi muğam" sözü, instrumental-vokal muğamların ifası zamanı müğənnini müşayiət edən instrumental ansambllarda zərbli alətlərə böyük yer verilməsi ilə əlaqədardır. Həmçinin qeyd edək ki, xanəndə muğam hissələrini oxuyan zaman zərb alətlərinin ritmik formullarını xalq çalğı alətləri ansamblına daxil olan digər alətlər də ifa edirlər. Bu keyfiyyət, digər tərəfdən, janrın başqa səciyyəvi cəhətini də müəyyənləşdirir. Məlumdur ki, muğam dəstgahları suitaya bənzər çoxhissəli vokal-instrumental əsərlərdir. Onların səciyyəvi xüsusiyyəti vokalın aparıcı roludur. Zərbi muğamlar isə birhissəli kompozisiya təşkil edir. Sərbəst metro-ritmə əsaslanan muğam dəstgahlarının əksinə olaraq, zərbi muğamlarda vokal musiqi instrumental müşayiəti dəqiq ölçülü fonuna əsaslanır.

Adətən, zərbi muğamlar fəal-emosional səciyyəli inkişaf etmiş instrumental müqəddimə ilə başlayır. Dəqiq ölçülü bu müqəddimənin musiqi ibarələri əsasında melodiya şərh edilir.

Vokal partiya yüksək kompozisiyada əvvəlcə yüksək registrdə (məqamın oktava yuxarı zilində) giriş nidası ilə daxil olur. Uzadılmış səsdən sonra isə vokal melodiya reçitativ danışıq tərzində oxuma ilə inkişaf etdirilir. Məhz bu səbəbdən də zərbi muğamları ancaq yüksək tessituraya malik xanəndələr oxuya bilir. Lakin improvizə zamanı xanəndə mütləq müəyyən sxemə riayət etməlidir. Xüsusilə o, zərbi muğamın əsaslandığı lad-məqamın intonasiya çərçivəsindən kənara çıxmamalıdır.

Zərbi muğamların vokal partiyasının musiqi məzmununu isə bütün forma boyu müxtəlif variasiyalı dəyişkənliklə təkrarlanan musiqi ibarəsi (çox zaman iki xanə) təşkil edir. Bu kimi eyni zamanda vokalizə edilmiş passajlarla, zəngulələrlə rövnəqlənir.

Sonrakı inkişaf zamanı melodik xətt tədricən daha yüksək gərginlik, emosional həyəcan kəsb edir. Bu zaman muğamın istinad pərdələri ətrafında gəzişmə baş verir. Adətən bütün zərbi muğamlarda sabit səs məhz "mayə" pərdəsi olur. Səciyyəvi cəhətlərdən biri də odur ki, muğam dəstgahlarında olduğu kimi, zərbi muğamlarda da melodiya əvvəldə olan aşağı registrdəki mayeyə qayıdır.

Tamamlayıcı – son epizodlarda isə instrumental partiya adətən nağılvarılik, epiklik və aramlıq ilə seçilir. Bu, lad-məqamın sabit istinad pərdələrinin ətrafında gəzişməyə əsaslanan özünəməxsus bir sonluq – kodadır. Səciyyəvi cəhətlərdən biri də odur ki, bəzən bütöv bir vokal-instrumental epizod təkcə nəqəratvari əlavə spzlər əsasında oxunur. Azərbaycan xanəndələri bu zaman "ay aman", "dalay-dalay", "ay", "hey", "ha", "yar", "ay zalım" və s. kimi nəqəratvari sözlərdən istifadə edirlər.

Zərbi muğamların öz müstəqil adları var. Bu qəbildən olan muğamlara müasir zamanda aşağıdakılar aiddir:
 Heyratı
 Arazbarı
 Səmayi–Şəms
 Mənsuriyyə
 Mani
 Ovşarı
 Heydəri
 Qarabağ şikəstəsi
 Kəsmə şikəstə

Muğam dəstgahlarında olduğu kimi, zərbi muğamlarda da Azərbaycanın görkəmli şairləri – Nizami Gəncəvinin, İmadəddin Nəsiminin, Məhəmməd Füzulinin, Xurşudbanu Natəvanın, Seyid Əzim Şirvaninin, Səməd Vurğunun, Əliağa Vahidin və başqalarının qəzəllərinə müraciət olunur. Bəzi zərbi muğamlarda bayatı, qoşma formasında yazılmış xalq şeirindən də istifadə edilir.

Bir qayda olaraq, bu qəbildən olan mətnlər "Şikəstə" və onun variantlarının ("Qarabağ şikəstəsi", və "Kəsmə şikəstə") həmçinin "Ovşarı", "Mani", "Arazbarı" kimi zərbi muğamların mətn əsasını təşkil edir.

 Mənbə 
 Zərbi muğamlar 

 Xarici keçidlər 
 Muğam festivalı 
 Azərbaycan xalq musiqisi 

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan musiqisi
 Muğam

Kateqoriya:Muğam