Şur

Şur – 1) Azərbaycan musiqisində yeddi ladlarından (məqamlarından) biri, 2) əsas Azərbaycan muğam dəstgahlarından biri.

 Etimologiya 
Şur sözünün farsca bir mənası "eşq, sevgi"dir, digər mənası "qalmaqal"dır . Bu keyfiyyətə görə də həmin dəstgah dinləyicini şura gətirərək, xəyala daldırır, onu düşünməyə sövq edir. Eyni zamanda Şur dinləyicidə, şən, lirik, əhval–ruhiyyə oyadır.

 Tarixçəsi 
Şur adlı muğama nə ərəb, nə türk, nə də Orta Asiya şifahi – peşəkar musiqisində təsadüf edilmir. Bu ada həmçinin orta əsrlər cədvəllərində də rast edilmir. Şur təkcə İran və Azərbaycanda şifahi-peşəkar musiqisinin bir dəstgahıdır. Şur Azərbaycanda əsas muğam dəstgahlarından ikincisidir. Muğam dəstgahları içərisində Şur ən sanballı, irihəcmli dəstgahdır.

Tədqiqatçıların fikrincə, “Şur” muğamının özülünü Orta əsrlərdə 12 klassik muğamdan biri olan “Nəva” muğamı təşkil edir. Doğrudan da “Nəva”nın 
səs sırası “Şur” məqamının səs sırasına çox uyğundur. Bununla belə, digər bir fikir də var. Bu baxımdan, professor Məmmədsaleh İsmayılovun bəzi 
mənbələrə əsaslanan fikirləri də maraqlıdır. O, “Şur” adının XVI əsrdən sonra yaranmasını göstərərək, belə ehtimal edir ki, “Şur” muğamı müəyyən 
dövrdə “Dügah” adını daşımışdır və təsadüfi deyil ki, “Şur” məqamının səs sırası “Dügah”ın səs sırasına oxşardır. Üzeyir Hacıbəyli zaman keçdikcə 
həm muğamların, həm də onların şöbə və guşələrinin dəyişikliyə uğramasını göstərərək, “Bayatı-Şiraz” və “Şur” kimi yeni adların meydana gəlməsini 
bununla izah etmişdir .

 Şur muğam dəstgahı kimi 
Dəstgahlar içərisində şur ən böyük həcmli, ən sanballı dəstgah sayılır. Belə ki, özlüyündə müstəqil bir dəstgah mahiyyəti kəsb etmiş şur-şahnaz, Əbu-əta, dəşti, bayatı-türk kimi kiçik dəstgahlar da əslində şura mənsub muğamlardır. Başqa dəstgahlara nisbətən şurun zərbli muğamları da çoxdur (səmayi-şəms, ovşarı, osmanlı (maani), arasbarı və s.).

Ən lakonik şəkildə verilmiş olsa, şur dəstgahı tərkibinə aşağıdakı şöbə və guşələr daxildir: mayə, səlmək, Hacı Yuni, şur-şahnaz, busəlik, bayatı-Qacar (bayatı-türk), şikəsteyi-fars, əşiran, səmayi-şəms, zəmin-xara, hicaz, sarənc, nəşib-fəraz.

Muğam şöbələri arasında ifa olunan rənglər də əsas muğamın adını daşıyır.

Örnəklər
 Əhsən Dadaşov adına "Xatirə" xalq çalği alətləri ansamblı - Şur rəngi
 Fikrət Əmirov - Şur (Simfonik muğam)

 Şur muğamı İran musiqisində 
Iran musiqisində 7 əsas  (dəstgah) muğamdan (makamdan) biridir.

 Şur musiqi ladı (məqamı) kimi 
Azərbaycan xalq musiqisində əsas məqamlardan biridir. Şur muğamının kökü aşıq musiqi yaradıcılığında da görkəmli yer tutur – aşıq mahnılarının çoxu məhz şur kökündə olur. Azərbaycan xalq mahnıları, oyun havaları və başqa instrumental formalar (cəngi, qəhrəmani, koroğlular və s.) da çox vaxt şur muğamı kökündə yaradılır.
Quruluşu: 1 - 1/2 - 1 ton formullu üç tetraxordun qovuşuq üsulla (x1- intervalı məsafəsində) birləşməsindən ibarətdir; səssırası 10 pilləlidir, IV pillə mayə (tonika) pilləsidir.
Məqamın səssırasının III, IV, VI, VII, VIII pillələri istinad-dayaq pilləsi kimi “Şur” muğamının şöbələrinin əsasını təşkil edir; bu məqamda qurulan musiqi nümunələri həmin pillələrə əsaslanır. Re şur məqamının səssırası:

 Şur məqamında bəstələr 
 Xalq mahnıları
 "Ağacdan alma dərrəm, sataram"
 "Gül açdı"

 Rəqslər
 Qızıl gül 

 Bəstəkar mahnıları, instrumental parçaları
 Üzeyir Hacıbəyov - Aşıqsayağı triosu
 Üzeyir Hacıbəyov - "Koroğlu" operasından "Çənlibel" xoru
 Üzeyir Hacıbəyov - "Arşın mal alan" operettasından Gülçöhrənin ariyası "Aşiq oldum" 
 Üzeyir Hacıbəyov - "Şəfqət bacısı" mahnısı
 Üzeyir Hacıbəyov - "Yaxşı yol" mahnısı
 Cavanşir Quliyev - Skripka və saz üçün sonata 
 Gülarə Əliyeva - Şur fantaziyası

 Mənbə 

 Filmoqrafiya 
 Şur (film, 1967)
 Əfsanələr aləmində (film, 1975)
 Muğam (film, 1995)

 Xarici keçidlər 
 "Ustad dərsi" verilişi - Şur muğamı (VİDEO)
 Muğam festivalı 

 Həmçinin bax 
 Muğam
 Şur (balet)
 Simfonik muğam

Kateqoriya:Muğamlar