Qaraqoyunlular

Qaraqoyunlular () — 1375–1468-ci illərdə hal-hazırkı Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə, Küveyt, İraq və İran ərazilərində hakimiyyətdə olmuş, Baranilər sülaləsi tərəfindən idarə edilən türkman-oğuz tayfalarından ibarət tarixi tayfa ittifaqı və dövlət.

Qaraqoyunlu bəyliyinin əsası Bayram xoca tərəfindən qoyulmuşdur. Qaraqoyunluların imperiyaya çevrilməsi isə Qara Yusifin dövründə olmuşdur. Teymurilər və Cəlairilərlə mübarizə aparan Qara Yusif Azərbaycan, Şərqi Anadolu, Şərqi Gürcüstan, Ərəb İraqı və Əcəm İraqını öz sərhədləri daxilində birləşdirən imperiya yaratmağa nail oldu.

Qara Yusifin oğlu Qara İsgəndər dövründə Teymurilərlə mübarizə Qaraqoyunluların zəifləməsi ilə nəticələnsə də, ondan sonra hakimiyyətə gələn Cahanşah dövründə Qaraqoyunlular qüvvətlənərək sərhədlərini genişləndirdilər və hakimiyyət sahələrini Xorasana qədər yaya bildilər.Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər).s.123.

Cahanşahın 1467-ci ildə Səncəq döyüşündə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən tərəfindən öldürülməsindən sonra Qaraqoyunlu taxtına Həsənəli mirzə və ardınca Yusif mirzə çıxdı. Lakin hər iki şəhzadənin Ağqoyunlular tərəfindən məğlub edilərək öldürülməsi Qaraqoyunluların süqutu ilə nəticələndi.

 Sülalənin mənşəyi 

Qaraqoyunlular oğuz-türkman əsilli tayfa ittifaqıdır. Qaraqoyunluların tarixindən bəhs edən "Tarixi-Türkmaniyyə" və "Tarixi Sultan Qütbşahi" əsərlərində onların 1202–1203-cü ildə Qara Yusifin 7-ci ulu babası, oğuz nəslindən olan Törə bəyin rəhbərliyi altında 30 min çadırdan ibarət kütlə halında Türküstandan İrana, Azərbaycana və Şərqi Anadoluya gəlməsi göstərilir.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.12.

Sədli, Baharlı, Duharlı, Qaramanlı, Alpavut, Çəkirli, Ayınlı, Hacılı, Ağaçəri, Döyər, Bayramlı tayfaları Qaraqoyunlu tayfa ittifaqına daxil olan tayfalar idilər.Çay. A. Karakoyunlular.s.344. Qaraqoyunluların "Baranlı" və "Baharlı" sülaləsininKitâb-ı Cihan-Nümâ.s. 821Cevâhirü‘l-ahbâr. s. 63Lübbü‘t-Tevârîh. s. 210 mənşəyi oğuzların Yıva boyundandır. "Baranlı" sözü "baranqar" sözündən yaranmışdır, bu sözün də mənası qədim türk dilində "sağ qol" mənasına gəlir ki, bu da oğuz tayfalarından Üç oxların sağ qolunu təşkil etmək deməkdir.Şükrullah, s. 137Qaraqoyunlu dövləti  XV əsr Osmanlı tarixçisi Mövlana Şükrullah "Behcətüt-Təvarix" əsərində yazır:

Oğuz xaqan dastanına görə Yıvalar oğuzların 24 boyundan biri və Mahmud Qaşqarlıya görə "Divanü Lüğat-it-Türk"dəki iyirmi dörd oğuz bölüyündən dördüncüsüdür. Damğaları budur:40pxBesim Atalay, Divanü Lügati't-Türk, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Cilt I, Ankara 2006, s. 57. ISBN 975-16-0405-2 "Yıva" sözünün mənası Qədim türk dilində "mərtəbəsi yüksək" mənasına gəlir.

Faruq Sümər və Muhsin Behramnejad kimi tədqiqatçılar Qaraqoyunluları Azərbaycan dilinin və etnogenezinin formalaşmasında mühüm faktor kimi qeyd edirlər.M. Faruk Sümer, "Kara Koyunlular", s. VIIIM. Behramnejad, "Karakoyunlular, Akkoyunlular: Iran ve Anadoluda Türkmen Hanedanları", s. 14 

Bir sıra tədqiqatçılar Qara-Qoyunlu oğuz ləhcəsinin Azərbaycan dili ilə əlaqəli olduğunu qeyd edirlər. Məsələn, Faruk Sümer qeyd etmişdir ki, Qara-Qoyunluların danışdığı Şərqi Oğuz ləhcəsi bu gün Azərbaycan ləhcəsi adlanır.Faruk Sümer (1992). "Başlangıçtan Cihan-Şah'a Kadar". Kara Koyunlular (in Turkish). Vol. 1. Turkish Historical Society. p. 8. ISBN .Serdar Gündoğdu və Əli İçeri Azərbaycan dilini Qaraqoyunlu türkmən tayfalarından gələn miras adlandırırlar.M. Behramnejad, «Karakoyunlular, Akkoyunlular: Iran ve Anadoluda Türkmen Hanedanları», (Turkish) s. 14 Sultan Qaraqoyunlu 1435-1467-ci illərdə Cahanşah Azərbaycan poeziyasının tanınmış nümayəndəsidir.V. Minorsky. Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Published by: Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, 1954. — V.16, p . 272, 283: «It is somewhat astonishing that a sturdy Turkman like Jihan-shah should have been so restricted in his ways of expression. Altogether the language of the poems belongs to the group of the southern Turkman dialects which go by the name of Azarbayjan Turkish.»; «As yet nothing seems to have been published on the Br. Mus. manuscript Or. 9493, which contains the bilingual collection of poems of Haqiqi, i.e. of the Qara-qoyunlu sultan Jihan-shah (A.D. 1438—1467).»M. Faruk Sümer, «Kara Koyunlular», s. VIII:Iranica. Azeri Literature in Iran The 15th century saw the beginning of a more important period in the history of the Azeri Turkish literature. The position of the literary language was reinforced under the Qarāqoyunlu (r. 1400-68), who had their capital in Tabriz. Jahānšāh (r. 1438-68) himself wrote lyrical poems in Turkish using the pen name of «Ḥaqiqi».

Ağ Qoyunlu (1378–1503) və Qara Qoyunlu (1374–1468) türk sülalələri dövründə, xüsusən də Azərbaycan mənşəli Səfəvi İranında (1501–1736) Əcəm türkcəsi (müasir Azərbaycan dilinin daha qədim forması)É. Á. Csató, B. Isaksson, C Jahani. Linguistic Convergence and Areal Diffusion: Case Studies from Iranian, Semitic and Turkic, Routledge, 2004, p. 228, . sarayda və orduda istifadə olunurdu və şimaldan cənuba qədər bütün İranda ortaq bir dil halına gəldi. İsveçli türkoloq Lars Yohansona görə, Əcəmi türkcəsi Qafqaz bölgəsində və Cənub-Şərqi Dağıstanda lingua franca kimi fəaliyyət göstərən və sarayda və orduda geniş yayılmış "azərbaycan koinesi" idi..Lars Johanson; Éva Á. Castó (1998). "14". The Turkic Languages. Routledge. pp. 248–261.Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise encyclopedia of languages of the world. – Elsevier, 2009. – С. 110–113. – . An Azerbaijanian koine´ functioned for centuries as a lingua franca, serving trade and intergroup communication all over Persia, in the Caucasus region and in southeastern Dagestan. Its transregional validity continued at least until the 18th century.

 Bəylik dövrü 

 Bayram xoca (1351–1380) 

Elxani Əbu Səid Bahadur xanın 1335-ci ildə ölümündən sonra Elxani imperiyasını ara müharibələri bürüdü. Vəziyyətdən istifadə edən Sutayoğulları Barımbay və Hacı Toqay, Cəlairi Böyük Şeyx Həsənlə birləşərək hakimiyyəti ələ keçirdilər. Beləliklə, Sutayoğulları Vandan Ərzuruma və Mosula qədər əraziləri ələ keçirdilər.

Çox keçmədən Sutayoğulları arasında da ara müharibələri başladı. Belə ki, Barımbayın oğlu İbrahimşah atasının ölümündən sonra qiyam qaldıraraq Diyarbəkir və ətrafını ələ keçirdi. 1343-cü ildə əmisi Hacı Toqayı da öldürdükdən sonra İbrahimşah hakimiyyəti tamamilə ələ keçirdi.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 34. Bu mübarizələrdə Qaraqoyunlular Hacı Toqayın, Ağqoyunlular isə İbrahimşahın tərəfində idilər.Enver Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum, s.85.

Sutayoğlu İbrahimşahın 1350-ci ildə ölümündən sonra Sutaylı hakimiyyəti zəiflədi. 1351-ci ildə hakimiyyətdə onun xələfi Hüseyn bəy gəldi.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 38. Hüseyn bəy isə Mosul yaxınlığında, İmadiyəİmadiyə İraqın şimalında, bugünkü Türkiyə ilə sərhəddə yerləşən qəsəbədir. adlı yerdə Bayram xoca tərəfindən öldürüldü.Claude Cahen, "Contribution A L’Histoire Du Diyar Bakr Au Quatorzieme Siecle", s.78.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 39 Hakimiyyət boşluğundan istifadə edən Bayram xoca Vanı və Mosulu ələ keçirir.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 40.

Bayram xoca Elxanilərin tamamilə zəifləməsindən istifadə edərək Azərbaycan və Şərqi Anadoluda Qaraqoyunlu hakimiyyətini genişləndirməyə başladı. XIV əsrin 70-ci illərinin sonunda Qaraqoyunlular Bayram xocanın rəhbərliyi altında Azərbaycanın cənub-qərb torpaqlarını — Xoyu, Naxçıvanı, Ağkilsəni və Sürməli bölgəsini ələ keçirmiş və Cəlairi hökmdarına vergi ödəməkdən imtina etmişdilər.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.37 Ərətnalılarınİsmail Hakkı Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, Ankara 1988 (4. bs.), s. 155–161Kemal Göde, Eratnalılar, Ankara 1994; K. Göde, "Eretnaoğulları", D. İ. A., c. XI, s. 295–296. da məğlub edilməsiylə Ərzuruma qədər böyük ərazilər Qaraqoyunluların əlinə keçdi.Sümer, Kara Koyunlular, s. 43

XIV əsrin 70-ci illərinin sonunda Qaraqoyunluların qüvvətlənməsi onlarla sərhəddə yerləşən Cəlairiləri narahat etməyə başlamışdı. Bu səbəbdən sultan Hüseyn Cəlayır böyük orduyla Qaraqoyunluların üzərinə hücüma keçdi. Cəlairi ordusu Qara Məhəmmədin hakimlik etdiyi Ərcişi mühasirəyə aldı və Bayram xoca tərəfindən göndərilmiş ordunu məğlub etdi. Qara Məhəmməd asılılığı qəbul edərək bac verməyə məcbur oldu. Beləliklə, Cəlairi ordusu Bağdada qayıtdı.Hafız-ı Ebru, Zeyl-i Camiü’t-Tevarih-i Reşidî, nşr. Han Baba Beyanî, Tahran 1317/1938, s.203–204F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 44

1380-ci ildə Bayram xocanın ölümündən sonra Qara Məhəmməd Qaraqoyunlu hökmdarı oldu.

 Qara Məhəmməd (1380–1389) 

Qara Məhəmmədin hakimiyyətinin ilk illərində Cəlairilər sülaləsi daxilində ara müharibələri başladı. 1382-ci ildə Şeyx Əli qardaşı sultan Əhməd Cəlayıra qarşı üsyan qaldırdı. Şeyx Əli ilə mübarizədə zəif olduğunu görən sultan Əhməd Qara Məhəmməddən kömək istədi. Onun bu istəyini qəbul edən Məhəmməd bəy, ordusunun sayca azlığına baxmayaraq Şeyx Əlinin ordusunu darmadağın etdi.Karakoyunlular. Doğu Anadolu, Azerbaycan, İran ve Irak 'ta hüküm süren Türkmen hanedanı (135 1–1469). Sultan Əhməd kömək əvəzində Qara Məhəmmədin hakimiyyətini tanıdı və onunla sülh bağladı. Qara Məhəmməd sultan Əhmədin qızıyla evlənərək Cəlairilərə qohum oldu və öz mövqeyini daha da gücləndirdi.Şahin Fərzəlibəyli. Azəbaycan və Osmanlı İmperiyası, səh.6.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan tarixi (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək). səh.99.

Qara Məhəmməd 1383-cü ildə Suriyaya yürüş etmək məcburiyyətində qaldı. Belə ki, Cabə hakimi Salim bəy Mosul hacılarının yollarını kəsərək onları qarət etmişdi. 12 minlik orduyla Salim bəyin üzərinə hücuma keçən Qara Məhəmməd onu darmadağın etdi. Salim bəy döyüşdən qaçdı və Məmlüklərə sığındı. Qara Məhəmməd bu döyüşdən böyük qənimət əldə etdi.

Qara Məhəmməd 1384-cü ildə Mardin hökmdarı Məlik İsaya elçilər göndərərək qohumluq əlaqələri təklif etdi. Ancaq Məlik İsa bu təklifi qəbul etmədi. Bu səbəbdən Qara Məhəmməd Məlik İsanın üzərinə hücuma keçərək onu məğlubiyyətə uğratdı. Müqavimət göstərə bilməyəcəyini anlayan Məlik İsa bacısını Qara Məhəmmədlə evləndirdi. Beləliklə, sülh sazişi bağlandı və Qara Məhəmməd Ərcişə geri döndü.Qara Məhəmməd 

1387-ci ildə Ağqoyunluların qarşısında davam gətirə bilməyən Ərzincan əmiri Müdahhardən Qara Məhəmməddən kömək istədi. Bu təklifi qəbul edən Qara Məhəmməd Ağqoyunlu Əhməd bəyi ağır məğlubiyyətə uğratdı.F. Sümer, Kara Koyunlular, s.49. Ağqoyunlular Qazi Bürhanəddinin himayəsinə girməyə məcbur oldular.F. Sümer, Kara Koyunlular, s.47–49.

1387-ci ildə Naxçıvan yolu ilə Anadoluya daxil olan Əmir Teymur, Qara Məhəmmədin oğullarından Misir xocanın əlində olan Avnik qalasını mühasirəyə aldı. Lakin qalanın möhkəm qorunduğunu görərək orada çox qalmadı və irəliləyərək Ərzuruma doğru yola düşdü. Ərzurum yaxınlığında Çapaqçur döyüşündə Qara Məhəmməd Əmir Teymurun qüvvələrini sıxışdıraraq geri çəkilməyə məcbur etdi.Tovına Metsobetsi'i's, History of Tamer(ane and His Successors, İng. tərc. R. Bedrosian), New York, 1987, s. 6 vd.Nizameddin Şamî, Zafername, çev. Necati Lugal, Ankara 1987 (2.baskı), s. 124F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 49–50 Əmir Teymur dağlara çəkilmiş Qara Məhəmmədi ələ keçirə bilməyəcəyini başa düşərək Van yolu ilə İrana döndü.N. Şamî, Zafername, s. 125F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 51F. Sümer, Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu Türk Beylikleri, Ankara 1990, s. 60

1388-ci ildə Teymurun İrana doğru getməsindən və Cəlairi əmirləri arasındakı qarışıqlıqdan istifadə edən Qara Məhəmməd Təbrizə yürüşə başladı. Şəhərdəki Cəlairi qarnizonunu məğlub edən Qara Məhəmməd Təbrizi ələ keçirdiNəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında. səh. 38. və öz adına pul zərb etdirməyə başladı.

Qara Məhəmməd 1389-cu ildə Pir Həsən bəy tərəfindən öldürüldü.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 53.

 İmperiya dövrü 

 Qara Yusif (1390–1420) 


Qara Pir Həsən bəyin də 1390-cı ildə ölümündən sonra hakimiyyətə Qara Yusif gəldi.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.100. Qara Yusif 20 il Qaraqoyunlu xanədanlığına hökmdarlıq etmişdir. Həsən bəy Rumlu onun haqqında yazırdı: "Qara Yusif ibn Qara Məhəmməd son dərəcə cəsur, mərd və güclü olmuşdur. Belə ki, Əmir Teymurla dəfələrlə vuruşmuşdu və sultan Əhməd Cəlayırla birgə Ruma, oradan isə Şama getdi".Qızılbaşlar tarixi. s.15

Qara Məhəmməd Təbrizi ələ keçirdikdən sonra Çalıq bəyi şəhərə hakim təyin edərək geri dönmüşdü, lakin Qaraqoyunluların daxilində başlayan ara müharibələri şəhərin yenidən Cəlarilərin əlinə keçməsinə səbəb olmuşdu. Qara Yusif daxili ziddiyyətləri aradan qaldırdıqdan sonra, 1391-ci ildə Təbrizə yürüşə başladı və şəhər yenidən Qaraqoyunlu hakimiyyəti altına düşdü. Qara Yusif geri qayıtdıqdan sonra Cəlairi əmirlərindən Məhəmməd Siyahi şəhəri mühasirəyə alsa da, müvəffəqiyyətsizliklə üzləşərək geri çəkildi.S. Onullahi. XIII–XVII əsrlərdə Təbriz şəhəri (Sosial-iqtisadi tarixi).s.61.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.38.

1392-ci ildə Qara Pir Həsən bəyin oğlu Hüseyn bəy Qara Yusifə qarşı qiyam qaldırdı. Qara Yusif onu məğlub etdikdən sonra Təbrizə geri qayıtmağa məcbur oldu. Belə ki, Qara Yusifin başının Hüseyn bəyə qarışmasından istifadə edən Mahmud Xalxali adlı bir əmir Təbrizi ələ keçirmişdi. İkinci dəfə Təbrizə yürüş edən Qara Yusif şəhəri asanlıqla ələ keçirdi.

Həmin ildə Azərbaycana 2-ci yürüşünə başlayan Əmir Teymur 1393-cü ildə Şimali İraqı və Bağdadı tutdu. Qara Yusif və sultan Əhməd Əmir Teymura qarşı sülh müqaviləsi imzaladılar və birləşərək 1394-cü ildə Bağdada, Teymurun üzərinə hücuma keçdilər. Bağdad yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Əmir Teymur qalib gəldi. Qara Yusiflə sultan Əhməd geri çəkildilər.Şahin Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası.s.5. Avnik qalasına üz tutan Əmir Teymur Qara Yusifin qardaşı Misir xocanı da məğlub edərək əsir götürdü.N. Şamî, Zafername, s. 185–186F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 57–58Enver Konukçu, "Kara Koyunlular’ın Avnik Kalesi", Prof. Dr. İsmail Aka Armağanı, İzmir 1999, s. 38–40. Avniki sərkərdələrindən Atlamış bəyə verərək Toxtamışın üzərinə yollandı, lakin Qara Yusifi ələ keçirə bilmədi.

Əmir Teymurun geri dönməsindən istifadə edən Qara Yusif 1395-ci ildə Ərcişi geri aldı. Avnikə hücuma keçərək Atlamışı əsir götürdü.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 59 1399-cu Əmir Teymurun yürüşü Qara Yusifi yenidən geri çəkilməyə məcbur etdi.Sümer, Kara Koyunlular, s. 60 Sultan Əhməd də həmin ildə Qara Yusifin yanına — Mosula çəkildi. 1400-cü ildə müttəfiqlər İraqdan, Məmlüklərə sığınmaq üçün Suriyaya yola düşdülər, lakin Suriya hakimi Dəmirtaş onların yollarını kəsərək Məmlük torpaqlarına daxil olmağa icazə vermədi. Bu isə, tərəflər arasında döyüşə gətirib çıxardı. Baş vermiş döyüşdə Dəmirtaşın ordusu darmadağın edildi.

Bu hadisədən sonra Qara Yusif və sultan Əhməd Misirə getməyin faydasız olduğunu başa düşərək Osmanlı sultanına sığınmağa qərar verdilər. İldırım Bəyazid onları qəbul edərək sığınacaq verdi.Şahin Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası.s.6. Sultan Bəyazidin Qara Yusiflə sultan Əhmədə sığınacaq verməsi onsuz da yaxşı vəziyyətdə olmayan Teymuri-Osmanlı münasibətlərini daha da korlamışdı. Əmir Teymur məktublarında müttəfiqlərin ya Osmanlı ərazilərindən kənarlaşdırılmasını, ya da özünə təhvil verilməsini tələb edirdi, lakin İldırım Bəyazid bu təklifləri qəbul etmədi.
 Əzəmətli noyon Bayazid xan bahadır! Qoy bizim aramızda elçi və kəlməçilər get-gəli başlasın sultan Əhməd Cəlayır ilə Qara Yusifin arası yaxşıdır. Hərçənd ki, sultan Əhməd tərəfdən üç-dörd nəfər o ölkələrdəCəlairilər sülaləsini nəzərdə tutur. 1336-cı ildən 1432-ci ilədək Azərbaycanda, İranda və İraqda iqtidarda olmuş monqol xanədanıdır. hakimiyyət etmişlər, amma Qara Yusif yolkəsən quldurdur. Bizim dostluğumuzun və sülhün davamı üçün: Gərək o cənab Qara Yusifi öz yanında saxlamayıb, ya bizim tərəfə yollasın, ya da vilayətdən çıxarsın Əmir Teymurun İldırım Bəyazidə məktubu.Şahin Fərzəlibəyli. Azəbaycan və Osmanlı İmperiyası, s.7.

Qara Yusif Ankara döyüşündən əvvəl Osmanlı torpaqlarını tərk edərək Suriyaya getdi. Orada Məmlük sultanı Fərəc Qara Yusifi həbs etdirdi. Əmir Teymurun ölümündən sonra Məmlüklərin Suriya valisi Şeyx əl-Mahmudi Qara Yusifi azad etdi. Hətta tərəflər arasında Məmlük sultanını devirmək haqqında müttəfiqlik müqaviləsi də bağlandı. 1405-ci ildə birləşmiş qüvvələr Misir yürüşünə başladılar, lakin məğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkildilər. Belə olduqda, Qara Yusif Suriyanı tərk etdi və Mardinə oradan da Mosula getdi. Ardınca Bitlisə yolan düşən Qara Yusif şəhər hakimi Şərəfoğlu Şəmsəddin tərəfindən yaxşı qarşılandı.Ebu Bekr-i Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, çev. Mürsel Öztürk, Ankara 2001, s. 47–48Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, çev. M. Öztürk, Ankara 2006, s. 53–54.Mirza Şahruh ve Zamanı, Ankara 1994, s. 51.

Əmir Teymurun ölümündən (1405) sonra Əbu Bəkir mirzə Qara Yusiflə qarşılamaq üçün Naxçıvana gəldi. 1406-cı ildə baş vermiş I Şənbi-Qazan döyüşü Qara Yusifin üstünlüyü ilə sona çatdı və Əbu Bəkir Sultaniyəyə qaçdı. Qara Yusif irəliləyərək Təbrizə daxil oldu.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 54–58F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 72–73 1408-ci ilin 21 aprelində Təbriz yaxınlığındakı Sərdrud düzündə Teymuri Miranşah üzərində 2-ci qələbə qazanıldı və bununla da Teymurilərin Azərbaycandakı hakimiyyətlərinə son qoyuldu.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.24.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.100

1409-cu ildə Mardin Artuqlu hökmdarı Məlik Saleh Qara Yuluq Osman bəyə qarşı Qara Yusifdən kömək istədi. Qara Yusif Osman bəyi məğlub edərək Mardini tutdu. Şəhərə öz sərkərdələrindən birini hakim təyin edərək, 1409-cu ildə Artuqlu hakimiyyətinə tamamilə son qoydu. Bundan sonra yaylağa — Aladağa getdi.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 79–80.Aka, Timurlular, s. 71.İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 8.

Qara Yusifın Azərbaycanın cənub torpaqlarında getdikcə möhkəmlənməsi sultan Əhmədi narahat edirdi. 1409-cu ilin 18 dekabrında sultan Əhmədin elçisi Təbrizə gəlmiş və Həmədan yaylağının ona verilməsini Qara Yusifdən tələb etmişdi. Qara Yusif bu tələbi rədd edərək elçini geri qaytarmışdı. Bunu bəhanə edən sultan Əhməd Bağdaddan Qara Yusifin üzərinə hücum etmək üçün hazırlıq gördü. 1410-cu ilin 30 avqustunda Təbrizin Əsəd kəndi yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Qara Yusif keçmiş müttəfiqi üzərində qələbə qazandı. Döyüşdən sonra Əhməd Cəlayır ələ keçirilərək öldürüldü. İraqa doğru irəliləyən Qaraqoyunlu ordusu 1412-ci ildə Bağdadı və Ərəb İraqını nəzarətə götürdü.

Qara Yusif şah nəslindən gəlmədiyi üçün adətlərə görə taxta çıxa bilməzdi. Ancaq Qara Yusif əvvəlcədən Pirbudağı Sultan Əhmədə oğulluğa verdiyi üçün Pirbudaq uşaq yaşında hakimiyyətə gəlir, ali hakimiyyət isə atasında qalır.Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər).s.73. Lakin Pirbudaq çox yaşamadı, 1413-cü ilin noyabr ayında vəfat etdi. Bu hadisədən bir ay sonra Qara Yusif xütbəni öz adına oxutdurub, Qaraqoyunlu səltənət taxtına əyləşmişdi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə)s.62.
Əziz oğlum Cahanşahı Sultaniyəni mühafizə etmək üçün yolladım, sədaqətli oğlum əmir Şahməhəmməd bahadırı İsgəndər bahadırlarla birgə bir mənzil məsafəlik qarovuliyə göndərdim. Özüm isə 50 minə qədər süvari ilə Təbriz yaxınlığında cəm olub, Ucan yaylağına tərəf getməkdəyəm, Dilavəar oğlum Qara İsgəndər 20 min süvari ilə arxa tərəfdən pusquda dayanmışdır. Başqa məsələlər barədə qasid məlumat verər. Qara Yusifin Osmanlı sultanı I Mehmedə məktubu.Şahin Fərzəlibəyli. Azəbaycan və Osmanlı İmperiyası, s.11.

Sultan Əhmədin öldürülməsindən sonra Qara Yusif şirvanşah I İbrahimə tabe olması üçün məktub göndərdi. Bu təklifi qəbul etməyən şirvanşah, Şəki hakimi Seydi Əhməd və Kaxeti çarı I Konstantin ilə ittifaq yaradaraq Qara Yusifə qarşı döyüşə hazırlaşdı. Qara Yusif bu hadisədən xəbər tutdu və 1412-ci ilin 17 noyabrında Qarabağa gəldi. O, buradan I İbrahimə elçi göndərərək, ona barışıq təklif etdi. Qara Yusifin bu təklifi I İbrahim və müttəfiqləri tərəfindən qəbul olunmadı. Beləliklə, 1412-ci ildə tərəflər arasında baş vermiş Kür döyüşü I İbrahim və müttəfiqlərini məğlubiyəti ilə nəticələndi.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.25. Şirvanşah I İbrahim, onun yeddi oğlu, qardaşı, məsləhətçiləri və Kaxeti çarı I Konstantin əsir alındı. Qara Yusif İbrahimdən 1200 İraq tüməni bac tələb etdi. Şirvanşahın Təbrizdəki tərəfdarları bu məbləğdə mal toplayıb verdilər. Qara Yusif I İbrahimi azad etdikdən sonra, o, 1413-cü ilin aprelində Şirvana qayıtdı. Qara Yusifin qoşunu Şirvanı tərk etdi. I İbrahim Şiravanı Qara Yusifdən asılı vəziyyətdə idarə etməyə başladı.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.101.

1417-ci ildə Şirvanda I İbrahimin ölümündən sonra onun yerinə hakimiyyətə oğlu — I Xəlilullah keçdi. I Xəlilulllah Qaraqoyunlu hakimiyyətini tanımadı və Teymuri sultan Şahruxla ittifaqa girdi.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.102. Sultan Şahrux 1420-ci ildə Sadıq bəy adlı bir nəfəri məktubla Azərbaycana göndərərək Qaraqoyunlu hökmdarını itaətə çağırdı. Şahruxun elçisi rədd cavabı alaraq geri qaytarıldı.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.26. Həsən bəy Rumlu yazır:
Bu cavabı bəhanə edən sultan Şahrux qoşun yığaraq Azərbaycana hücuma başladı. Sultan Şahruxu qarşılamaq üçün yola çıxan Qara Yusif yolda — Ucanda 13 noyabr 1420-ci ildə vəfat etdi.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 122–128İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 14–15. Qara Yusif Ərcişdə atasının və babasının yanında dəfn edildi. Ancaq bu gün türbəsinin yeri belə bəlli deyil.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 112İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 15n.52, 16, 73n.353

 Qara İsgəndər (1421–1436) 

Qara Yusifdən sonra hakimiyyətə gələn Qara İsgəndər, Qara Yusifin ölümündən istifadə edərək fəallaşan Ağqoyunlu Qara Yuluq Osmanı Suriyanın şimalında 1421-ci ilin mart ayında, Sincar döyüşündə məğlubiyyətə uğratdı.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 134.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 118–119. Bu səbəbdən Osman bəy Əmir Şəmsəddin adlı elçisini Qarabağda qışlayan sultan Şahruxun hüzuruna göndərərək Qaraqoyunluların güclənməsindən şikayət etdi. Həsən bəy Rumlu onun haqqında yazır:

Bu xəbərdən narahatlıq keçirən Şahrux qərbə doğru hərəkətə başladı. Yolunun üstündəki Bəyazid qalasını tutduqdan sonra Aladağa getdi.Hafız-ı Ebru, Zubdetü’t-Tevarih, c. II, s. 767Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 137Hasan Geyikoğlu, "Selçuklular’ın Fethinden Osmanlı Hakimiyetine Kadar Bayezid ve Çevresinin Tarihine Bir Bakış", Güneşin Doğduğu Yer: Doğubayazıt Sempozyumu, Editör: Oktay Belli, İstanbul 2004, s. 181.İ. Aka, Mirza Şahruh ve Zamanı, s. 122 Oradan da Vana, Qara İsgəndərin qardaşı İsfahanın üzərinə hücuma keçdi. İsfahan isə geri çəkilərək Cizrədə olan qardaşı İsgəndərin yanına getdi.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 138F. Sümer, Kara Koyunlular, s.120İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 16. Şahrux Van gölü ətrafındakı Əxlat, Adilcəvaz, Ərciş və Vanı tutdu. Qara Yuluq Osman bəyin oğulları Əli və Bəyazid gələrək Ağqoyunluların tabe olduğunu bildirdilər.İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 17.F. Sümer, Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu Türk Beylikleri, s. 60

Şərqi Anadolunu tabe etdikdən sonra Şahrux buradan Təbrizə getmək niyyətində idi, lakin həmin əsnada Qara İsgəndər və İsfahanın Əxlat və Adilcəvaz ətrafına gəldikləri xəbəri çatdı. Sultan Şahruxun yanında olan Qara Yuluq Osman bəy: "Qara Yusifin oğulları tamamilə yox edilməsə, bu məmləkətlərdə qayda-qanun qurulmayacaq və bölgədəki xalq sülhə qovuşmayacaq" deyərək Şahruxu Qaraqoyunlular qarşı təhrik etdi.Hafız-ı Ebru, Zubdetü’t-Tevarih, c. II, s. 773–777.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 138–139.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 120İ. Aka, Mirza Şahruh ve Zamanı, s. 123. Şahrux Qaraqoyunluların üzərinə İlyas xocanın başçılığ ilə qüvvə göndərdi. 1421-ci ilin avqustunda baş vermiş Alaşkerd döyüşündə Qaraqoyunlular məğlub oldular.Hafız-ı Ebru, Zubdetü’t-Tevarih, c. II, s. 777–796Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 139–145F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 121–123İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s.17–18 Döyüşdən sonra Şimali İraqa çəkilən Qara İsgəndər, Şahruxun Xorasana dönməsindən istifadə edərək Azərbaycanı yenidən ələ keçirdi.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 145–146.F. Sümer, Kara Koyunlular, s.124.

Qara İsgəndər ona tabesizlik göstərərək Şahruxa tabe olan əmirləri cəzalandırmaq üçün 1422-ci ildə Van gölü tərəfə hərəkətə başladı.Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, s. 68–69.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 124–125.İ. Aka, Timurlular, s. 66. Bitlisi mühasirəyə alaraq şəhərin hakimi Şəmsəddinin bir neçə yaxın adamını qətlə yetirdi.F. Sümer, Kara koyunlular, s. 125. 1423-cü ildə isə yenidən hücum edərək Əxlata çəkilən Şəmsəddinin özünü öldürdü və Bitlisi mühasirəyə aldı.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 146.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 126.F. Sümer, Doğu Anadolu Türk Beylikleri, s. 60–61. Van hakimi Məlik Əhmədi də xəyanətinə görə əsir aldı və həbs etdirdi. Beləliklə, Van gölünün ətrafı yenidən Qaraqoyunlu hakimiyyətinə tabe edildi.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 127.

Van gölü və ətrafındakı əraziləri yenidən tabe etdikdən sonra Qara İsgəndər Şirvana yürüş etdi. 1427–1428-ci illərdə Şirvana daxil olan İsgəndər, Şamaxını qarət edərək Təbrizə qayıtdı. 1429-cu ildə Əbhər, Qəzvin və Zəncana yürüşlər etdi.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 196

Bu hadisələr sultan Şahruxun Azərbaycana 2-ci yürüşünə səbəb oldu. 1429-cu ildə Təbriz və Urmiya yaxınlığında baş vermiş Səlmas döyüşündə Qaraqoyunlular məğlub edildilərHasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 196–198F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 128–129.Pamuk Aydın, "Karakoyunlu–Temürlü Mücadelesi ve Eleşgird Meydan Muharebesi", s. 145–160. və İsgəndər Ərzuruma çəkildi. Lakin Şahrux geri qayıtdıqdan sonra İsgəndər yenidən onun tutduğu bütün əraziləri özünə tabe etdi. Van gölü və ətrafının idarəsini qardaşı Cahanşaha tapşırdı.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 131. Şahrux geri qayıdarkən Qaraqoyunlu hökmdarı elan etdiyi Əbu Səid isə 1431-ci ildə Qara İsgəndər tərəfindən öldürüldü.Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər).s.74.

1435-ci ildə Şahrux Azərbaycana 3-cü yürüşə başladı. Reydə düşərgə saldığı vaxt Vandakı Cahanşahı hüzuruna dəvət etdi. Cahanşah bu dəvəti qəbul etdi və Reydə Şahruxla görüşdü.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 212.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 134.İ. Aka, Mirza Şahruh ve Zamanı, s. 152.İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 22. 1436-cı ildə Cahanşahı Azərbaycan taxtına otuzduran sultan Şahrux geriyə, Herata döndü.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 223.F. Sümer, Kara Koyunlular, s. 137İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 25.

Geri qayıdan İsgəndər Təbrizə hücuma keçərək, hakimiyyəti yenidən öz əlinə almağa çalışsa da, buna müvəffəq olmadı. Muğan valisi və Şirvan əmirləri ilə ittifaqa girən Cahanşahın hücumu nəticəsində Əlincə qalasına çəkilən İsgəndər elə orada da oğlu Şahqubadın xəyanəti nəticəsində öldürüldü. Beləliklə, Cahanşahın hakimiyyəti üçün bütün təhlükələr aradan qalxdı.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə) ― "Elm" nəşriyyatı Bakı — 1983. s.68.Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, s.96–97.

 Cahanşah (1436–1467) 

Hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra Cahanşah dövlətin ərazisini genişləndirməyə başladı. O, 1440–1444-cü ildə Gürcüstana yürüş təşkil edərək Tiflisi tutdu. Cahanşahın Bağdadda müstəqil hakimiyyətdə olan qardaşı Əmir İsfahanın ölümündən sonra, Cahanşah 1446-cı ildə Ərəb İraqını da öz hakimiyyət sahəsinə daxil etdi. Bağdadın idarəsini Məhəmməd mirzəyə tapşıraraq Təbrizə qayıtdı.Qızılbaşlar tarixi.s.16.

1447-ci ildə Səfəvi təriqətinin başına Şeyx Cüneyd keçdi. Cahanşah təriqət üzvlərinin çoxalmasından çəkinərək Şeyx Cüneydin əmisi Şeyx Cəfərə müraciət edərək Cüneydin 1449-cu ildə Azərbaycandan çıxmasını təmin etdi. Azərbaycandan çıxan Cüneyd Uzun Həsənə sığındı.İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi).s.67. 1460-cı ildə Şeyx Cüneyd 10 min nəfər tərəfdarı ilə Dağıstana yürüş etdi. Buradakı çərkəzlər şirvanşah I Xəlilüllahı Şeyx Cüneydlə döyüşə təhrik etdilər. Şeyx Cüneydlə tək mübarizə aparmaqdan çəkinən I Xəlilulah Qaraqoyunlu Cahanşahdan kömək istədi. 1460-cı ildə Samurçayın sol sahilindəki Qıpçaq kəndinin yaxınlığında Şeyx Cüneydlə birləşmiş qoşunlar arasında döyüş oldu. Baş verən döyüşdə Şeyx Cüneyd öldürüldü, müridləri isə məğlub edildi.Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər). Bakı.s.90.İsgəndər bəy Münşi Türkman. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi).s.68.

1447-ci ildə sultan Şahruxun ölümündən sonra Cahanşah Teymurilərin hakimiyyətini qəbul etmədi və müstəqil hakimiyyətə başladı. 1447-ci ildə hücuma keçərək Sultaniyəni, Qəzvini və İsfahanı ələ keçirdi.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.27. 1452-ci ildə Teymurilərin müttəfiqi Ağqoyunluların üzərinə yürüş etdi. Cahangir mirzə Qaraqoyunlu hakimiyyətini tanıdı və sülh müqaviləsi imzalandı.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.40.

 Mənim məktubum sənə çatanda xalqı özündən və öz söhbətlərindən uzaq etməyin gərək idi, yanında olan müridləri toplayıb sakit olmalısan, mən sənin sufilərindən xatircəm deyiləm. Cahillərə uyub qiyamdan dəm vurursan, ürəyində səltənət arzusu yer tutsun, asan gedən işlər çətinə düşsün və hər iki tərəfdən minlərlə qan tökülsün? Əgər mənim sözümü dinləməsən, bu həddini aşan hərəkətlərindən imtina etməsən yaxın vaxtda sənin və müridlərinin qovulması mənim üçün vacib olacaqdır.Cahanşahın Şeyx Cüneydə məktubu.Aləm Ara-yi Şah İsmayıl, Haz. Əsgər Müntəzir Sahib, Şirkət-i İntişarət-ı Elmi və Fərhəngi, Tehran 1386, s.22–23

Qərb sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etdikdən sonra 1453-cü ildə şərqi İrana yürüşlər edərək Fars və Kirman vilayətlərini tutdu.Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər).s.76. Lakin Qaraqoyunluların qərb sərhədlərində yeni bir təhlükə yarandı. Belə ki, Uzun Həsən qardaşı Cahangir mirzəni devirərək 1452-ci ildəki sülh müqaviləsini tanımadı. 1457-ci ildə Cahanşah Uzun Həsənin üzərinə Rüstəm bəyin başçılığı ilə qoşun göndərdi. Mardin yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Rüstəm bəy məğlub edildi və öldürüldü.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.28.

Bu dövrdə Cahanşah əsas rəqibləri Teymurilər arasındakı qarışıqlıqdan istifadə etməyə çalışırdı. Reydə hazırlıqları başa çatdıran Cahanşah 1458-ci ildə Cürcan, Xarəzm, Manqışlaq, Məşhəd, Nişapur və Qərbi Xorasanı tamamilə tutdu. Həmin ildə çox asanlıqla Teymurilərin paytaxtı Herata daxil oldu. Qarşısında sadəcə Mavəraünnəhr hakimi Teymuri Əbu Səid qalmışdı. Ancaq bu vaxt oğlu Həsənəlinin üsyan qaldıraraq Təbrizi tutmasıQızılbaşlar tarixi.s.16–17. və Pirbudağın Bağdadda üsyan xəbəri ona çatanda, Əbu Səidlə sülh müqaviləsi bağladı və Xorasanı Teymurilərə güzəştə gedərək Təbrizə qayıtmağa məcbur oldu. Cahanşah Həsənəlinin və Pirbudağın üsyanlarını yatırdı. Həsənəli Maku qalasınsa həbs olundu, Pirbudaq isə edam edildi.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.103.

Cahanşah 1466-cı ildə Ağqoyunluları tabe etmək üçün böyük ordu ilə Təbrizdən hərəkət edərək Vanda düşərgə qurdu. Uzun Həsən 12 min süvari ilə Cahanşahı qarşılamağa hazırlaşırdı. Ordusunun az olmasına baxmayaraq Uzun Həsən strateji əhəmiyyətli qayalıq və keçidləri tutmuşdu. Cahanşah döyüşün çətin və böyük itkilər hesabına başa gələcəyini bilirdi. Həm də qış olduğu üçün ordunu yaylağa göndərdi, özü isə az qüvvə ilə Muşda — Səncəq adlı yerdə qaldı. Bundan istifadə edən Uzun Həsən 1467-ci ilin noyabr ayında Cahanşahın düşərgəsinə hücuma keçdi və onu öldürdü.Qızılbaşlar tarixi.s.17.Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, s. 252–253.Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-Tevarih, s. 435–442İ. Aka, İran’da Türkmen Hâkimiyeti, s. 70–71.

 Süqutu 

Cahanşahın ölümündən sonra Qaraqoyunlu əmirləri Maku qalasındakı Həsənəlini azad etdilər. Ancaq onun hakimiyyətinə qarşı çıxan Qara İsgəndərin oğlu Hüseynəli özünü Təbrizdə sultan elan etdi. Hüseynəlinin hakimiyyəti çox sürmədi və o, Həsənəlinin tərəfdarları tərəfindən məğlub edilərək öldürüldü. Beləliklə, Həsənəli mirzə 1468-ci ildə Qaraqoyunlu taxtına oturdu.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.68.PDF versiyası, səh. 83. // Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər). Məsul redaktor: Oqtay Əfəndiyev. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 2007, 592 səh. + 56 səh. illüstrasiya. ISBN 978-9952-448-39-9

Həsənəli tezliklə Uzun Həsənə qarşı ordu yığmağa başladı və böyük ordu topladı, lakin taxta keçməsində böyük rola malik olan əmirləri və qardaşlarını öldürməsi Həsənəlinin ordudakı və dövlətdəki mövqeyinə zərbə vurdu. Şahmənsur, Şahsuvar bəy və Əmir İbrahimşah kimi tanınmış Qaraqoyunlu əmirləri Uzun Həsən bəyin tərəfinə keçdilər. 1468-ci ildə Xoy yaxınlığında Uzun Həsənlə Həsənəlinin ordusu qarşılaşdı. Ordusunun daha böyük olmasına baxmayaraq Həsənəli məğlub oldu və Bərdəyə qaçaraq Qaramanlı tayfasına sığındı.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.70.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.51.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.105.Şahin Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası.s.18.

1469-cu ildə Teymuri hökmdarı Əbu Səid böyük qoşunla Qaraqoyunlu səltənətinin bərpası adıyla Azərbaycana hücum etdi. Uzun Həsən sülh təklif etsə də, Əbu Səid bunu qəbul etmədi, lakin Teymurilərin müttəfiqi şirvanşah I Fərrux Yəsarın da Uzun Həsənin tərəfinə keçməsi Əbu Səidin vəziyyətini ağırlaşdırdı. Uzun Həsən Əbu Səidin Mahmudabaddakı düşərgəsinə hücum edərək onu darmadağın etdi, Əbu Səid döyüşdə öldürüldü.Şahin Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası.s.23. Həsənəli isə Həmədanda tutularaq öldürüldü.Şahin Fərzəlibəyli. Azərbaycan və Osmanlı imperiyası.s.27. Həsənəlidən sonra Cahanşahın digər oğlu Əbu Yusif Fars vilayətində hakimiyyəti ələ almaq istəsə də, bu baş tutmadı. O, Uğurlu Məhəmməd tərəfindən öldürüldü.Qızılbaşlar tarixi. s.7.

Beləliklə, Qaraqoyunlu hakimiyyəti sona çatdı və onları Ağqoyunlular əvəz etdilər.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.72.

Qaraqoyunlu hakimiyyətinin süqutuna baxmayaraq Qaraqoyunlular Azərbaycanın müəyyən ərazilərində və Hindistanda hakimiyyətlərinə davam edirdilər. Qaraqoyunluların Azərbaycandakı son nümayəndəsi sultan Hüseyn Baranlı olmuşdur. O, 20 minlik Qaraqoyunlu elatına başçılıq edirdi. Ağqoyunlu hökmdarı Əlvəndə tabe olan Hüseyn Baranlı ona hər il sovqat göndərirdiMusalı N. S. I Şah İsmayılın hakimiyyəti ("Tarix-i aləm-ara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında).s.124. Lakin Hüseyn Baranlı qarışıqlıqlardan istifadə edərək Qaraqoyunlu hakimiyyətini yenidən bərpa etmək istəyirdi. Hüseyn Baranlı 1500-cü ildə şeyx İsmayılla döyüşdə məğlub oldu,Musalı N. S. I Şah İsmayılın hakimiyyəti ("Tarix-i aləm-ara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında).s.125. həmin il Gəncə yaxınlığında Əlvəndlə döyüşdə isə öldürüldü.Musalı N. S. I Şah İsmayılın hakimiyyəti ("Tarix-i aləm ara-yi Şah İsmayıl" əsəri əsasında).s.126.

Hindistandakı Qaraqoyunlulara isə 1518-ci ildə Qalkonda sultanlığının əsasını qoymuşdular. Sultanlığa başçılıq edən Qütbşahlar sülaləsi Qara İsgəndərin nəslindən idi.Minorsky, V. "The Qarakoyunlu and the Qutb-Shahs, Turkmenica", BSOS, Londra (1955), s. 50 Qaraqoyunlular Hindistanda 100 ildən çox hakimiyyətdə oldular və 1687-ci ildə onların hakimiyyətinə Böyük Moğol imperiyası tərəfindən son qoyuldu.Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II, (Har-Anand, 2009), 331.

 Ordu 
Qaraqoyunlularda ordu sarayın ixtiyarındakı qoşundan və ayrı-ayrı vilayətlərdə yaşayıb, yalnız müharibə vaxtı cəmlənərək öz başçıları ilə birlikdə hökmdarın köməyinə yollanan döyüşçü dəstələrindən — "çəriklərdən" ibarət olmuşdur. Qoşunlarda həm süvari, həm də piyada hissələr vardı. Hökmdarın asılılığında olan əmirlərin hamısı əmr alan kimi ətraf yerlərdən qoşun toplamağa başlayırdılar ki, bu, "yasaq" adlanardı. Yasaqdan ötrü əyalətlərə əmir və yüzlərlə mülazim göndərilirdi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.45–46.

"Mənqəlay" qoşunun ön hissəsinə deyilirdi. Mənqəlayın da "bərənğar" və "cəvanğar"ı olurdu. Mənqəlayda minlərlə döyüşçü vuruşurdu, çünki mənqəlayın hücumunun və döyüşün sonrakı gedişi üçün böyük əhəmiyyəti vardı. Döyüş başlanmazdan əvvəl ordunun müəyyən bir dəstəsi kəşfiyyata göndərilir və həmin dəstə "qarovul" adlanırdı. Qarovula məşhur əmirlər rəhbərlik edirdi. Qarovulun vəzifəsi düşmənin vəziyyətini öyrənmək və mümkün olduqda əsir ələ keçirib geri qayıtmaq idi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.46.

"Ordu" sözü "ləşkər", "qoşun", ordunu təşkil edən əsgərlər isə "mülazim", "əsgər", "qulluqçu", "nökər", dilavər" adlandırıldılar. Döyüşçülərə illik məvacib verilirdi ki, bu da "ordu divanı" — "divan-i ləşkər" tərəfindən icra edilirdi.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.32.

Silahlar arasında "qılınc", "xəncər", "ox", "kaman", "tüfəng", "balta", "gürz" və qaladağıdan silahlar — "rəadə", "mancanaq" da vardı. Silahlar "silah anbarında" — "qurxanə"də saxlanılır və qurxanəyə xüsusi başçılar, yəni "cəbbədarlar" rəhbərlik edirdilər. Döyüşçülərin əksəriyyəti zirehli idilər. "Kəcim" adlı örtük də döyüş libasları sırasına daxil idi.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.33.

Döyüşə "şeypur", "nağara", gəbrəgə", təbil" və "bayraqla" yollanırdılar. Hücum vaxtı "kərənay", qələbə çalınanda isə "nağara" səsləndirilərdi. Döyüş zamanı hərbi qüvvələrin bir hissəsi ehtiyatda durur, döyüşü müşahidə edir və lazım olduqda döyüş meydanına çıxırdılar.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.34.

Müharibə gözlənilən vaxt ərazilərə "istimalətnamə" (cəlbedici məktub) göndərilib, mükafat vəd edilirdi ki, qoşun toplanışı sürətləndirilsin. Vilayətlərdə yaşayan əmir və feodallar fərman alan kimi öz dəstələri ilə köməyə gəlir, yalnız müharibə qurtarandan sonra geri qayıdırdılar.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.45.

 Dövlət quruluşu 

 Divan 
 Əmir əl-üməra — dövlətin idarə olunmasında hökmdardan sonra birinci yerdə əmir ə-üməra durur və ölkənin hərbi qüvvələrinə başçılıq edirdi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). s.30.
 Baş vəzir — mərkəzi dövlət idarəsində mühüm yerlərdən biri də dövlət gəlirləri və maliyyə aparatını idarə edən baş vəzir olmuşdur. O, həmçinin ölkənin xarici işləri ilə məşğul olur və mülki-inzibati idarələrə başçılıq edirdi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). s.35.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında . səh.32
 Sədr — vəqf torpaqlarının bütün məsələləri, "qazı", "müdərris" və ruhani idarələrinin ixtiyarı baş sədrə məxsus idi. Sədrin nəzarəti altında məhkəmə və dini işlərə baxan "Sədarət divanı" vardı. Mədrəsələrin nəzarət və təftişi də Sədarət divanının ixtiyarında idi.Nəcəfli T. H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında . səh.31

 Vergilər 
Vergilər xüsusi dövlət vergiyığanları — "mühəssillər" vasitəsilə toplanırdı.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). s.55. Qaraqoyunlu dövründə yığılan vergilər bunlardırː
 Mal — müxtəlif xüsusi əmlakdan bağ, meşə sahəsi, dəyirman və s.-dən, ümumiyyətlə, rəiyyət və köçərilərdən alınan vergi olmuşdur.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). s.57.
 Malcəhət — məhsulun bir hissəsi kimi yığılan renta vergi növüdür.
 Ələfə — feodal qoşunlarındakı heyvanların yemlənməsindən ötrü əhalidən toplanan vergi.
 İxracat — əyalətlərdə olan döyüşçü və dövlət qulluqçularının ehtiyaclarını ödəməkdən ötrü əhalidən yığılan vergi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). s.58.
 Tamğa — ticarət və istehsal edilən sənətkarlıq malları satılarkən onların üzərinə qoyulan vergi olub, əsasən, pul ilə yığılırdı.Nuriyeva İradə Tofiq qızı. Azəbaycan Tarixin (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək).s.114.

 Torpaq mülkiyyəti 
 Divan — dövlətə məxsus olub, gəliri birbaşa xəzinəyə daxil olan torpaqlar idi.
 Xass — ayrı-ayrı hökmdarların və sülalələrin mülkiyyətində olan torpaqlar idi.
 Mülk — yerli feodalların mülkiyyətində olan torpaqlar idi.
 Vəqf — dini müəssisələrə aid mülkiyyəti vəqf adlanırdı. Bu torpaqlarda yaşayan rəiyyət ruhanilərdən asılı idi. Vəqfdən götürülən gəlirin bir hissəsi məscid, mədrəsə və başqa dini idarələrin tikilməsinə xərclənirdi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.51.
 Soyurqal — hökmdar tərəfindən verilirdi. Sahibləri öz torpaqlarında tam müstəqil idilər və həmin torpaqlardan vergi yığılmasına icazə yox idi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.52.
 Tiyul — müəyyən bir yerin müvəqqəti istifadə olunmasından ötrü hökmdarın dövlət torpaqları hesabına xüsusi şəxslərə verdiyi sahəyə deyilirdi. "Tiyuldar" həmin torpaqdan alınan gəlirin hamısını, yaxud böyük bir hissəsini mənimsəyirdi. O, dövlətə hər il rüsum adı altında müəyyən məbləğ də pul verməli idi.Şahin Fərzəliyev Azərbaycan XV–XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun ― "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə).s.54–55.

 Mədəniyyət 


Qaraqoyunlulardan əvvəl bir müddət Cəlairilərin və Teymuri canişinlərinin mərkəzi olan Təbrizdə çox sayda sənətkarlar, şairlər və alimlər fəaliyyət göstərirdilər. Qara Yusif siyasi sabitlik yaratdıqdan sonra sənətkarların, şair və alimlərin Təbrizdən ayrılmaması üçün onlara diqqət göstərirdi.Sevay Okay Atılgan,"Karakoyunlular’da Sanat Koruyuculuğu ve Şehzade Pir Budak Bahadır Han", VII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri (7–9 Nisan 2003, İstanbul), MSGSÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü, İstanbul 2007, s. 25.

Qaraqoyunlu hökmdarlarının Vanda, Təbrizdə və başqa ərazilərdə tikdirdikləri memarlıq obyektləri indi də qalmaqdadır. Bunlardan Cahanşahın Təbrizdə inşa etdirdiyi Göy məscid, Cahanşahn həyat yoldaşı Bəyim xatunun mədrəsə və imarəti, Vandakı Ulu məscid, İsfahandakı Cümə məscidi Qaraqoyunlu memarlığının örnəklərindəndir.
İrəvanda tikilmiş Pir Hüseyn türbəsi də Qaraqoyunlu memarlığının incilərindəndir. Qaraqoyunlu əmirlərinin sərdabəsi üzərində ucaldılan türbənin hündürlüyü 12 metrdir. Türbəni yuxarıdan kəmərvari əhatə edən 22 metr uzunluğundakı ərəbdilli kitabədə yazılıb:"Bu günbəzli müqəddəs sərdabə böyük hökmdar Pirbudaq xanın və noyon Yusifin padşahlığında Əmir Səədin oğlu Pir Hüseynin əmri ilə hicri 816-cı il rəcəb ayının 15–də (miladi 1413-cü il, 11 oktyabr) tikilmişdir.Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII–XVIII əsrlər).s.145–146.

Cahanşahın 1452–1453-cü illərdə Teymurilərin mədəniyyət mərkəzlərindən olan İsfahan və Şirazı ələ keçirməsi, Qaraqoyunlu mədəniyyətinin inkişafına böyük təkan vermişdi.Mükrimin H. Yınanç, "Cihan Şah" madd., İslâm Ansiklopedisi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1977, c. 3, s. 173–189

Cahanşah "Həqiqi" ləqəbi ilə Azərbaycan türkcəsi və fars dilində şeirlər yazmışdır. Cahanşah dövrün tanınmış şairlərindən olan Əbdürrəhman Cami ilə məktublaşmışdır.Vladimir Minorsky, "Karakoyunlu Cihan Şah ve Şiirleri", Selçuklu Araştırmaları Dergisi II 1970, Ankara 1971, s. 165–166. Onun dövründə tanınmış alimlər Göy məsciddə dərs verirdilər. Məşhur islam alimi Cəlaləddin əd-Dəvvani burada dərs vermiş və "Risale-yi Zəvra", "Şəvakülül Xurc" əsərlərini əsərlərini yazmışdı.İsmail Hakkı Uzunçarşılı, "Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri", s.186.Vladimir Minorsky, "Karakoyunlu Cihan Şah ve Şiirleri", s. 164. Şeyx Şücaəddin ibn Kəmaləddin Kirmani özünün 1462-ci ildə tamamladığı "Gülşən-i Raz" və "Hədiqətül Maarif" əsərlərini Cahanşaha həsr etmişdi. Şair Mövlanə Tusi Cahanşahın oğlu Şahbudağın sarayında xidmət etmişdi.

Cahanşahın oğlu Pibudaq da Bağdad və Şirazda canişin olarkən məşhur alimləri və sənətkarları bir yerə toplamış və himayə etmişdi.S. O. Atılgan, "Şeyh Mahmud Pir Budakî’nin Çalışmaları Işığında Karakoyunlu Türkmenlerinin 15. yy. Kitap Sanatlarına Katkıları", 6. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi Bildirileri (21–26 Kasım 2005, Ankara) c. III, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 2009, s. 27. Pirbudağın dəstəyi ilə "Nizaminin Xəmsəsi", "Hacı Kirmaninin Xəmsəsi", İstəxrinin "Məsalik vəl-Məmalik" əsərinin və bunlar kimi başqa əsərlərin üzü köçürülmüşdür.O. Atılgan, "Karakoyunlu ve Akkoyunlu Minyatür Sanatı", Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı (Mimarlık ve Sanat), ed. Ali Uzay Peker, Kenan Bilici, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2006, s. 590.

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 

 Xarici keçidlər 




 Həmçinin bax 
 Qütbşahlılar

 Aud Nəvvablığı


Kateqoriya:Azərbaycanla bağlı dövlətlər
Kateqoriya:1375-ci ildə yarananlar
Kateqoriya:1469-cu ildə ləğv olunanlar
Kateqoriya:Anadolu orta əsrlərdə
Kateqoriya:Azərbaycan orta əsrlərdə
Kateqoriya:İran orta əsrlərdə
Kateqoriya:Orta əsr İslam dünyası