Azərbaycanın Qırmızı Kitabı

Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı — Azərbaycan Respublikası ərazisində nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan vəhşi heyvan və yabanı bitki növlərinin vəziyyəti haqqında rəsmi dövlət sənədidir. O, Respublikanın bütün ərazisində, o cümlədən Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan Respublikasına mənsub olan sektorunda heyvan və bitki növlərinin vəziyyəti, yayılması və mühafizəsi tədbirləri haqqında məlumatları özündə əks etdirir.
 Kitab haqqında ümumi məlumat 
Mövcud "Qırmızı Kitab" 6 hissədən ibarətdir və özündə nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan 42 məməli növü, 71 quş növü, 5 balıq növü, 16 amfibi və 14 reptili növü, 40 həşərat növü və 140 bitki növü haqqında məlumat əks etdirirlir.

Respublika "Qırmızı Kitab"ına fauna və flora növləri 2 kateqoriya üzrə daxil edilib: yoxa çıxmaq təhlükəsi olan və nadir növlər.

Birinci kateqoriyaya bir sıra mənfi amillərin təsiri nəticəsində (tələf olması və yaşadığı yerlərin dağıdılması) sayı və arealı əhəmiyyətli dərəcədə azalan və böhran səviyyəsinə çatan növlər daxildir. Sayı azalmağa doğru meyil edən və kiçik sahələrdə rast gəlinən növlər isə nadir növlərə aiddir. Az öyrənilmiş, təbiətdə sayı və ehtiyatları haqqında lazımi məlumat olmayan, onların mühafizəsinin təşkili işində müəyyən çətinliklər törədən heyvan və bitki növləri də nadir növlər hesab olunur.

Qanunvericiliyə əsasən Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı Kitabı"nın hər 10 ildən bir çap olunması nəzərdə tutulub. "Qırmızı Kitab"ın I nəşri 1989-cu ildə həyata keçirilib.Azərbaycan Respublikası "Qırmızı Kitab"ının II nəşri hazırlanır

 Qırmızı kitabın ikinci nəşri 
Qanunvericiliyə əsasən, hər on ildən bir yeni nəşrin çap olunması nəzərdə tutulsa da, kitabın II nəşri 24 il gecikib. Yəni Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı Kitabı"nın II nəşri 2013-cü ildə çapdan çıxıb.

Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ının ikinci nəşri çox arzuolunan bir haldır. Akademik Cəlal Əliyevin rəhbərliyi altında respublika ərazisində yayılmış nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki, göbələk (I cild) və fauna (II cild) növlərinin tədqiqi üzrə nəticələri əks etdirən "Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı" (ikinci nəşr) hazırlanmış və dərc edilmişdir. 300 ali və ibtidai bitki, həmçinin göbələk və 223 fauna növü, onların yayılması, sayı və azalma tendensiyaları haqqında məlumatlar ilk dəfə olaraq kitaba daxil edilmişdir.

"Qırmızı kitab"ın II nəşrində respublika flora və faunasının qorunmağa ehtiyacı olan növləri haqqında məlumat verilir. Siyahıya daxil edilmiş 300 növün 266-sı ali bitkilərə, 20-si ibtidai (6 yosun, 13 şibyə və 1 mamır) bitkilərə və 14-ü göbələk növlərinə aiddir. Ali bitkilərin arasında:

Plaunkimilər – 1 növ
Qatırquyruğukimilər – 1 növ
Qıjıkimilər – 4 növ
Çılpaqtoxumlular — 4 növ
İkiləpəli örtülütoxumlular – 256 növ təşkil edir.

Kitabın ikinci nəşrinə nadir və nəsli kəsilməkdə olan 206 növ heyvan daxil edilmişdir.

 Nadir fauna və flora növlərinin qorunub saxlanılması 
Azərbaycan Respublikasında nadir və nəsli kəsilməkdə olan fauna və flora növlərinin qorunub saxlanılması məqsədilə qoruq və yasaqlıqlar yaradılır.

Berkut məhdud sahədə, əsasən, yüksək dağlarda yaşayan quşlardandır. Qafqaz tetrası Kiçik və Böyük Qafqazın subalp zonasında, yaşılbaş ördək Xəzərin sahilində, respublikanın su tutarlarında qeydə alınıb. Qaya keçisi və Cənubi Qafqaz muflonu hazırda Naxçıvan MR-də, ceyran ancaq Şirvan qoruğunda, Bəndovan və Korçayda rast gəlinir. Dağıstan dağ keçisi Böyük Qafqazın cənub ətəyində, Balakən, Qəbələ, Zaqatala və İsmayıllı rayonları ərazisində qalmışdır.

Respublikanın şirin sularında və Xəzərdə 30 növ balıq ovlanır. Bu balıqların çoxu Kür çayında, Kürün ətrafındakı göl və axmazlarda, həmçinin Mingəçevir su anbarında tutulur. Ovlanan balıqların əksəri keçici və yarımkeçicidir (dənizdə böyüyür, kürüləmək üçün çaylara keçir). Keçici balıqların ən qiymətlisi qızılbalıq, nərə, uzunburun və bölgədir. Xəşəm, şamayı, poru ilanbalığı da belə balıqlardandır. Nərəkimilərin əti və qara kürüsü çox qiymətli hesab olunur.

Bunlardan başqa, Azərbaycan Respublikasının sularında böyük sənaye əhəmiyyəti olan çapaq, çəki, sıf, naxa, külmə, ziyad (kütüm) və s. yarımkeçici balıqlar var.

Xəzərdə çoxlu siyənək, kilkə və kefal ovlanır. 1959-cu ildən sonra Kür çayında müxtəlif hidrotexniki qurğular tikilməsi, Kür çayı axarının nizama salınması, Xəzər dənizi suyunun çirklənməsi və s. səbəblərdən sənaye əhəmiyyətli balıqların sayı xeyli azalmışdır. Balıq ehtiyatını bərpa etmək və artırmaq məqsədilə respublikada geniş miqyasda meliorasiya və balıq yetişdirmək üçün 3 zavod (Kürağzı, Şirvan və Kür təcrübə nərəyetişdirmə zavodları) istifadəyə verilmişdir. Respublikanın balıqyetişdirmə təsərrüfatlarında və zavodlarında hazırda ildə 20 milyonadək nərə balığı, 600 min qızılbalıq və 800 milyondan çox çapaq, çəki külmə və sıf körpəsi yetişdirilir. Bunlardan əlavə, 1980-ci ildən Kiçik Qızılağac təsərrüfatında fəaliyyət göstərən inkubatorda ildə 50 min ziyad balığı yetişdirilib dənizə buraxılır. 2000-ci ildə Xıllıda yeni, müasir 20 milyon nərəkimi körpəsi yetişdirməyə qadir olan zavod istifadəyə verilmişdir.

 Qırmızı kitaba düşmüş bitkilər 
 Həmişəyaşıl şümşad
 Dəmirağac
 Şabalıdyarpaq palıd
 Hirkan ənciri
 Hirkan armudu (Pyrus hyrcana)
 Xəzər şeytanağacı
 İkək akasiyası
 Qafqaz xurması
 Ürəkyarpaqlı qızılağac
 Budaqlı danaya
 Hirkan bigəvəri
 Eldar şamı
 Qafqaz rododendronu
 Çoban sarmaşığı
 Təmiz kladoxeta
 Qaraçöhrə
 Şərq çinarı
 Qafqaz xədicəgülü
 Məxməri gərməşov
 Astragalus caraganae
 Araz palıdı
 Xəzər zəfəranı
 Su zanbağı
 Qafqaz dəmirağacı

 Qırmızı kitaba düşmüş heyvanlar 
 Talış qırqovulu
 Hirkan arıquşu
 Qara leylək
 Qıvrımlələk qutan
 Mərmər cürə
 Ağquyruq dəniz qartalı
 Məzar qartalı
 Laçın
 Turac
 Forel
 Təkə
 Köpgər (qaranaca)
 Muflon
 Qafqaz tetrası
 Qafqaz uları
 Çöl qartalı
 Ardıc ağıriyli
 Şahin
 Toğlugötürən
 Çəhrayı qutan
 Bəzgək
 Dovdaq
 Sultan toyuğu
 Ərsindimdik
 Qızılqaz
 Qırmızıdöş qaz
 Fısıldayan qu
 Kiçik qu quşu
 Ceyran
 Çökəkburun cüllüt
 Ağquyruq çökəkburun
 Çöl haçaquyruq cüllütü
 Turan pələngi
 Çöl pişiyi
 İran bəbiri
 Zaqafqaziya dağ qoyunu
 Zaqafqaziya bezoar keçisi
 Zaqafqaziya qonur ayısı
 Zolaqlı kaftar
 Vaşaq
 Manul
 Adi uzunqanad yarasa
 Cənub nalburunu
 Enliqulaq bükükdodaq
 Safsar
 Suriya sarımsaqiyli qurbağası
 Adi triton
 Daraqlı triton
 Adi quru qurbağası
 Kiçik Asiya gürzəsi
 Fars dırmanantəlxəsi
 Cənubi Qafqaz dırmanantəlxəsi
 Aralıq dənizi tısbağası
 Xarabalıq kələzi
 Qızılı mabuya
 Zolaqlı çılpaqgöz
 Ox-ilan
 Yovşanlıq girdəbaşı
 Ağ durna
 Baloban
 Toğlugötürən
 Şahin
 Çay qaraquşu
 İncədimdik kronşnep (əyridimdik)
 İlanyeyən
 Xəzər uları
 Tetraçalan
 Türküstan tüviki
 Qaraqarın bağrıqara
 Ağboğaz bülbül
 Səhra qar quşu
 Dağ keçisi

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitabı" 
 Su-bataqlıq quşları haqqında 
 http://www.eco.gov.az/b-qirmizikitab.php 
 http://nature.aznet.org/nature/redbookaz.htm

 Həmçinin bax 
 Azərbaycanın təbiəti
 Qırmızı kitab (ümumi anlayış)
 Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən quşlar
 Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən məməlilər
 Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən suda-quruda yaşayanlar
 Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən balıqlar
 Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən sürünənlər
 Azərbaycanın Qırmızı kitabına düşən həşaratlar

Kateqoriya:Azərbaycanda ətraf mühit
Kateqoriya:1989-cu ilin kitabları
Kateqoriya:Azərbaycan dilində kitablar
Kateqoriya:Qırmızı kitablar
Kateqoriya:Azərbaycan Qırmızı Kitabı
Kateqoriya:1989-cu ildə Azərbaycanda yarananlar