Rast

Rast – Azərbaycan musiqisində 1) yeddi ladlarından (məqamlarından) biri, 2) əsas Azərbaycan muğam dəstgahlarından biri. Bütün müsəlman ölkələrində mövcuddur.

 Etimologiya 
"Rast" sözü farsca "düz, dürüst, müstəqim, düzgün" deməkdir.

 Tarixçə 
Orta əsr musiqi elmində Rast ən birinci və bütün digər muğamların əsası sayılır. Musiqişünaslar Rastı "muğamların anası" adlandırmışlar. Rast Yaxın Şərq xalqlarının şifahi – peşəkar musiqisində 12 əsas muğamdan biridir. Baxmayaraq ki, 12 klassik muğamdan bəziləri şöbə halına keçmiş, bəziləri isə kiçik həcmli muğam əhəmiyyətini kəsb etmişdir, qədim zamanlardan 12 muğamdan Rast öz əvvəlki mahiyyətini bu günədək qoruyub saxlamışdır.

Üzeyir Hacıbəyov  "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" kitabında muğamların dəyişikliyə uğradığını söyləyir. O, Rastı "indiyədək zamanın və hadisələrin sarsdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam" adlandırmışdır. Bakı, Şamaxı, Şuşanın özünəməxsus "muğam məktəbləri"ndə Rast dəstəgahının şöbə və guşələrinin həm say, həm də ardıcıllıq etibarilə müqayisə nəticəsində belə qənaətə gəlmək olur ki, əgər Bakı musiqi məclisində Rast dəstgahı 15, Şuşa məclisində 18, Şamaxıda 21-ə çatır:

Rast ailəsinə bir sıra muğamlar aiddir. "Mahur–Hindi", "Orta Mahur", "Bayatı–Qacar", "Dügah" dəstgahları məhz Rastın variantlarıdır. Bu muğamlar öz quruluşu və musiqi məzmunu baxımından bir-birinə çox uyğundur.

 Rast muğam dəstgahı kimi 
Yaxın Şərq xalqları klassik musiqisinin 12 muğamından biri. “Qədim musiqişünaslar rastı muğamların anası adlandırmışlar. Rast muğamı nəinki öz adını və kökünün səsdüzümünü, hətta öz tonikasının (mayəsinin) ucalığını belə zəmanəmizə qədər mühafizə edib saxlaya bilmişdir.” 

 Rast Azərbaycan musiqisində  
Azərbaycan musiqisində: novruz-rəvəndə, rast, üşşaq, hüseyni, vilayəti (bəzən dilkeş), xocəstə, xavəran, əraq, pəncgah, rak, əmiri və məsihi şöbələrindən ibarət dəstgah.

Muğam şöbələri arasında ifa olunan rənglər də əsas muğamın adını daşıyır.

Bakı musiqi məclislərində “Rast” dəstgahı 15, Şuşa muğam məclisində 18 şöbə və guşədən ibarətdirsə, Şamaxı məclisində isə şöbə və
guşələrin sayı 21 olmuşdur. Həmin bu üç muğam məclisində oxunan “Rast” dəstgahının sayı və ardıcıllığı aşağıdakı cədvəldə verilir Ramiz Zöhrabov. Muğam. Bakı: "Azərnəşr", 1991, səh 104.:

 Bakı (Abşeron)  Şuşa (Qarabağ)  Şamaxı (Şirvan) 1. Mayeyi Rast  1. Rast  1. Rast 2. Novruzi rəvəndə  2. Pəncgah  2. Üşşaq 3. Rast 3. Vilayəti  3. Mücrü 4. Üşşaq  4. Mənsuriyyə  4. Hüseyni 5. Hüseyni  5. Zəminxarə  5. Vilayəti  6. Vilayəti  6. Rak-hindi  6. Siyahi-ləşgər 7. Xocəstə  7. Azərbaycan  7. Məsihi 8. Xavəran  8. Əraq  8. Dəhri 9. Əraq  9. Bayatı-Türk  9. Xocəstə 10. Pəncgah  10. Bayatı-Qacar 10. Şikəsteyi-Fars 11. Rak  11. Mavəraənnəhr  11. Rak-hindi 12. Xavəran  12. Balu-Kəbutər  12. Rak-Xosrovani 13. Əmiri  13. Hicaz  13. Saqinamə 14. Məsihi  14. Şahnaz  14. Əraq 15. Rast  15. Əşiran  15. Təsnif-Qərai   16. Zəngi-Şötər  16. Məsnəvi  17. Kərkuki  17. Zəngi-Şötər  18. Rast  18. Nəğməyi-Hindi   19. Mənəvi   20. Kabili   21. Rast

Rast muğamı əsasında bəstələr
 Ə.Quliyevin rəhbərliyi ilə xalq çalğı alətləri orkestri - Əraq rəngi
 Muğam Teatrının solistləri - Rast rəngi

 Rast İran musiqisində  
İran musiqisində "Rast-pəncgah" kimi bilinir: zəngulə, pərvanə nəğmə, ruh-əfza, Xosrovani, pəncgah, süpehr, üşşaq, Şiraz, bayatı-əcəm, mübərriqə, qərəcə, bəhr-nur və əlavə olaraq Əbül-çəp, Leyli və Məcnun, ravəndi, novruz-ha, nəfir, fərəng, əraq şöbə və guşələrindən ibarət dəstgah.

 Rast muğamı Türkiyə musiqisində  
13 əsas (basit) makamdan biridir.Turkish Music Portal - Turkish Music Dictionary

 Rast muğamı Özbək və Tacik musiqisində 
Şeşməqama daxil olan altı əsas muğamlardan biridir UNESCO - Shashmaqom music.

 Rast musiqi ladı (məqamı) kimi 
Quruluşu: 1-1- 1/2 ton formullu üç tetraxordun qovuşuq üsulla (x.1 - intervalı məsafəsində) birləşməsindən ibarətdir; səssırası 10 pilləlidir, IV pillə mayə (tonika) pilləsidir. Məqamın səssırasının IV, VI, VII, VIII pillələri istinad-dayaq pilləsi kimi “Rast” muğamının şöbələrinin əsasını təşkil edir; bu məqamda qurulan musiqi nümunələri – xalq mahnıları, rəqsləri, aşıq havaları həmin pillələrə əsaslanır.

 Rast ladında bəstələr 

 Xalq mahnıları
 Aman nənə
 Mən gedirəm Zəngilana
 Çal, oyna

 Bəstəkar mahnıları
 "Arşın mal alan" operettasından Əsgərin mahnısı "Arşın mal alan", qızların xoru "Arşın malçı, mal göstər", Cahan xalanın mahnısı  “Çadramı sallam başıma” 
 "O olmasın, bu olsun" operettasında Rüstəm bəylə Meşədi-İbadın dueti 

 Rəqslər
 Brilliant  
 Əsgəranı 
 Cücələrim Əfrasiyab Bədəlbəyli - Muğamlar . “Azərbaycan pioneri”, 21, 24 fevral 1961. (musiqi: Qəmbər Hüseynli, sözləri: Tofiq Mütəllibov)

 Qaynaq 

 Xarici keçidlər 
 Muğam festivalı 

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan musiqisi
 Muğam
 Zərbi muğamlar

Kateqoriya:Muğamlar