Buğumayaqlılar

() —  aləminə aid heyvan tipi.

 Ümumi xarakteristika 

Buğumayaqlılar tipinin nümayəndələri istər növlərinin çoxluğuna, istərsə də müxtəlifliyinə görə daha çox diqqəti cəlb edir. Yaşayış mümkün olan elə bir yer yoxdur ki, orada buğumayaqlılara rast gəlinməsin. Tipin 1500000-dən artıq növü məlumdur. Onlar dəniz və okeanlarda, şirin su hövzələrində, quru mühitin müxtəlif sahələrində geniş yayılıblar. Bir çox növləri parazit həyata uyğunlaşmışdır. Parazitliklə əlaqədar olaraq, bəzi növlər öz formalarını elə dəyişmişdir ki, onları buğumayaqlılara oxşatmaq elə də asan olmur.

 Müxtəlifliyi 

 I yarımtip Qəlsəmətənəffüslülər-Brabnchiata 

 I sinif. Xərçənkimilər-Crustacea 
1 yarımsinif. Qəlsəməayaqlılar-Branchiopoda
 1 dəstə. Qəlsəməayaqlılar-Anostaca
 2 dəstə. Yarpaqayaqlılar-Phllopoda
2 yarımsinif. Çənəayaqlılar-Maxillopoda
 1 dəstə. Kürəkayaqlılar-Copepoda
 2 dəstə. Karpyeyənlər-Branchiura
 3 dəstə. Bığayaqlılar-Ciripediya
3 yarımsinif. Ali xərçəngkimilər-Malacostraca
 1 dəstə. Nazikzirehlilər-Leptostraca
 2 dəstə. Mizidlər-Mysidacea
 3 dəstə. Bərabərayaqlılar-Isopoda
 4 dəstə. Yanüzənlər-Amphipoda
 5 dəstə. Onayaqlı xərçənglər-Decapoda
4 yarımsinif. Çanaqlı xərçənglər-Ostracoda

 II yarımtip. Xeliserlilər-Chelicerata 

 I sinif. Merostomlular-Merostomata 
 1 dəstə. Nizəquyruqlular-Xiphosura
 2 dəstə. Xərçəngəqrəblər-Eurypteridae

 II sinif. Hörümçəkkimilər-Arachnoidea 
 1 dəstə. Əqrəblər-Scorpiones
 2 dəstə. Qamçıayaqlılar-Uropgi
 3 dəstə. Yalançıəqrəblər-Pseudoscorpiones
 4 dəstə. Büvələe(bövlər)-Solifugae
 5 dəstə. Otbiçənlər-Opiliones
 6 dəstə. Hörümçəklər-Aranea
 7 dəstə. Akariform gənələr-Acariformes
 8 dəstə. Parasitiformes-Parasitiformes

 III yarımtip. Trilobitlər-Trilobita 

 IV yarımtip. Traxeyatənəffüslülər-Tracheata 

 I sinif. Çoxayaqlılar-Myriapoda 
 1 yarımsinif. İkicütayaqlılar-Diplopoda
 2 yarımsinif. Doydaqayaqlılar-Chillopoda

 II sinif. Həşərat-İnsecta 
I yarımsinif. İlk qanadsızlar-Apterygota
 1 dəstə. Bığcıqsızlar-Protura
 2 dəstə. Ayaqquyruqlular-Podura və ya Collembola
 3 dəstə. İkiquyruqlular-Diplura
 4 dəstə. Qılquyruqlular-Thysanura
II yarım sinif. Qanadlılar-Pterygota
 1 dəstə. Gündəcələr-Ephemeroptera
 2 dəstə. İynəcələr-Odonata
 3 dəstə. Tarakankimilər-Blattoptera
 4 dəstə. Dəvədəliyikimilər-Mantoptera
 5 dəstə. Termitlər-Isoptera
 6 dəstə. Baharçılar-Plectera
 7 dəstə. Embilər-Embioptera
 8 dəstə. Qrillobittidlər-Grilloblattidae
 9 dəstə. Göstərmələr-Phasmida
 10 dəstə. Düzqanadlılar-Orhoptera
 11 dəstə. Hemimeridlər-Hemimerida
 12 dəstə. Dəriqanadlılar və ya qlağagirənlər- Dermaptera
 13 dəstə. Zorapterlər-Zoraptera
 14 dəstə. Otyeyənlər-Psocoptera və ya Copeognatha
 15 dəstə. Lələkyeyənlər- Mallophaga
 16 dəstə. Bitlər-Anoplura və ya Siphunculata
 17 dəstə. Bərabərqanadlılar-Homoptera
 18 dəstə. Yarımsərtqanadlılar və ya taxtabitlər- Hemiptera və ya Heteroptera
 19 dəstə. Saçaqqanadlılar və ya tripslər-Tysanoptera
 20 dəstə. Sərtqanadlılar və ya böcəklər-Coleoptera
 21 dəstə. Yelpikqanadlılar-Strepsiptera
 22 dəstə. Torqanadlılar-Neuroptera
 23 dəstə. Dəvəciklər-Raphidioptera
 24 dəstə. İriqanadlılar-Megaloptera
 25 dəstə. Əqrəbşəkilli milçəklər-Mecoptera
 26 dəstə. Bulaqçılar-Trichoptera
 27 dəstə. Pulcuqluqanadlılar və ya kəpənəklər-Lepidoptera
 28 dəstə. Pərdəqanadlılar-Hymenoptera
 29 dəstə. Birələr-Aphaniptera və ya Siphonaptera
 30 dəstə. İkiqanadlılar və ya milçəklər-Diptera

 Xarici quruluşu 

Buğumayaqlıların bədəninin üzəri xitinləşmiş kutikula ilə örtülüdür. Kutikula dəri epitelisi və ya hipodermadan əmələ gəlir. Tipin ayrı-ayrı nümayəndələrində kutikula qalın və ya nazik örtük şəklində olur. Kutikula qatının tərkibində xitindən başqa, digər üzvi və qeyri-üzvi maddələr də vardır. Ali xərçənglərin və bir çox hörümçəkkimilərin kutikulasında müəyyən miqdarda kalsium-karbonat vardır. Xitinli kutikula elastikdir. Buğumayaqlılarda böyümə qabıqdəyişməklə tamamlanır. Bu zaman bədən örtüyü soyulur, hipoderma daha yumşaq və zərif kutikula əmələ gətirir. Sonra köhnə örtük atılır və yeni kutikula qatı bərkiyəndən sonra heyvanın böyüməsi növbəti qabıqdəyişməyə kimi dayanır. Buğumayaqlılar, adətən inkişaf zamanı daha çox qabıq dəyişirlər, yetkin heyvanlar isə çox nadir hallarda qabıq dəyişir, ya da tamamilə dəyişmirlər. Buğumayaqlıların bədəni buğumludur. Buğumlar heteronomdur. Daha sadə quruluşlu formalarda homonom buğumluluq da müşahidə olunur. Bədəndə olan bir qrup buğumlar birləşərək ayrı-ayrı hissələri əmələ gətirmişdir. Buğumayaqlılarda bir-birindən fərqlənən üç hissə nəzərə çarpır: baş, döş və qarıncıq 
Başda buğumların sayı sabitdir. Döş və qarıncıqda olan buğumlarının sayı ayrı-ayrı nümayəndələrində müxtəlifdir. Buğumayaqlıların bədən səthini xitinləşmiş kutikula örtür. O, bəzi heyvanlarda, məsələn, çay xərçənglərində və yengəclərdə qalın olub, zireh əmələ gətirir, ağcaqanadlarda, milçəklərdə və başqa cücülərdə isə nazikdir.

 Dəri-əzələ kisəsi 

Buğumayaqlılarda dəri-əzələ kisəsi inkişaf etməmişdir. Bununla əlaqədar olaraq, onlarda eninəzolaqlı əzələlər yaxşı inkişaf etmişdir. Bu əzələlər mürəkkəb quruluşlu olub, hərəkət zamanı daha tez yığılmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Buğumayaqlılar bədən boşluğuna malikdirlər. Bədən boşluğu qarışıq bədən boşluğu (miksosel) adlanır.

 Həzm sistemi 

Həzm sistemi üç hissədən-ön, orta və arxa bağırsaqdan ibarətdir. Buğumayaqlılar olduqca müxtəlif qida ilə qidalanmağa uyğunlaşmışlar. Bununla əlaqədar olaraq, onlarda həzm sistemində müəyyən dərəcədə dəyişikliklər baş vermişdir. Bağırsaqda həzmə xidmət edən vəzilər də vardır.

 Tənəffüs və ifrazat sistemi 

Tənəffüs orqanları müxtəlifdir. Suda yaşayan nümayəndələri qəlsəmələrlə, quruda yaşayan nümayəndələri isə ağciyər va traxeyalar vasitəsilə tənəffüs edir. İfrazat funksiyasını Malpigi boruları və bəzi vəzilər (koksal, yaşıl vəzilər) yerinə yetirir.

 Qan damar sistemi 

Qan-damar sistemi açıqdır. Qan boşluq mayesi ilə qarışdığına görə, buğumayaqlıların qarışıq bədən boşluğunda hemolimfa dövr edir. Bel qan damarının nəbzli hissəsi ürək adlanır. Ürək boruşəkillidir və yanlarda yerləşən ostiy adlanan dəliklərə malikdir. Qan ürəyə bu dəliklərdən daxil olur. Ürəkdən çıxan qan, damarlarla axaraq bədən boşluğuna tökülür.

 Sinir sistemi 

Sinir sistemi baş beyin adlanan cüt udlaqüstü sinir düyünündən, udlaqətrafı sinir həlqəsindən və qarın sinir zəncirindən ibarətdir. Buğumayaqlıların bir qrupunda baş-beyin nahiyə daha yüksək quruluşlu olmaqla, bir çox mürəkkəb davranışların yerinə yetirilməsində mühüm rol oynayır. Buğumayaqlıların hiss orqanları da yüksək quruluşludur. Müxtəlif formalarında mürəkkəb fasetli göz, toxunma və kimyəvi hiss orqanları, eşitmə orqanları və s. inkişaf etmişdir.

 İnkişafı 

Müxtəlif cinsli heyvanlardır, əksəriyyəti cinsi yolla çoxalırAğayev B. İ., Zeynalova Z. A. Onurğasızlar zoologiyası. Bakı: Təhsil, 2008, (568 s.) səh. 308–309. İnkişafları ya mürəkkəb çevrilmə ilə (metamorfozla), ya da düzünədir.

 Təsnifatı 

Buğumayaqlılar tipi 6 yarımtipə ayrılır:
 Xeliserlilər (Chelicerata)
 Xərçəngkimilər (Crustacea)
 Altıayaqlılar (Hexapoda)
 Çoxayaqlılar (Myriapoda)
 Trilobitkimilər (Trilobitomorpha)
 Marellokimilər (Marrellomorpha)

 Həmçinin bax 

 Burunlu (şişovurd) eliya
Ayağı açıqrəngli birəcik

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 ITIS
 Avropa faunası 
 Biolib
 Buğumayaqlılar