Hüseyn xan Naxçıvanski

Hüseyn xan Kəlbəli xan oğlu Naxçıvanski () — Rusiya imperiyasının azərbaycan əsilli hərbi xadimi."Хан-Гуссейн-Нахичеванский"  — regiment.ru . Retrieved 29 July 2013. Tam süvari qoşunu generalı (1916).

Naxçıvan xanları ailəsinə mənsub idi. Elit süvari dəstələrinə komandanlıq edirdi. Rus İmperator Ordusunda ilk və yeganə müsəlman general-adyutant olmuşdur. 15 Rusiya və 9 xarici dövlət mükafatlarının kavalieri, o cümlədən döyüş ordenləri olan — 3-cü və 4-cü dərəcə Müqəddəs Georgi ordeni, "İgidliyə görə" qızıl silaha layiq görülmüşdür. Güman edilir ki, 1919-cu ilin yanvarında bolşeviklər tərəfindən güllələnmişdirКрасный террор в Петрограде, составление, предисловие и комментарии Волков, Сергей Владимирович. Москва. Айрис-пресс. 2011. səh. 462–512. Белая Россия. ISBN 978-5-8112-4336-5. 3000 tiraj.

 Hərbi karyerasının başlanğıcı 
Hüseyn xan Naxçıvanski 1863-cü il iyulun 28-də (9 avqust) Naxçıvan şəhərində rus ordusunun kapitanı(14 sentyabr 1874-cü ildən bəri) Kəlbəli xan Naxçıvanski və həyat yoldaşı Xurşidin ailəsində anadan olmuşdur. Səkkiz uşağının yeddincisi idi. Hüseyn xanın atası Naxçıvan xanlığının son hökmdarının oğlu idi.

9 dekabr 1873-cü ildə Hüseyn xan Ali Məhkəməy və 7 fevral 1877-ci ildə, İmperator Əlahəzrət Korpusuna qəbul edildi. Bu imtiyazlı təhsil müəssisəsi 1759-cu ildə qurulmuş və yalnız mühafizə alayları üçün zabit hazırlamışdır. 1883-cü ilin sentyabrında 1-ci kateqoriyanı bitirdikdən sonra, ən yüksək sərəncamla,rəisləri ənənəvi olaraq Rusiyanın imperatorları olan rus ordusunun ən qədim alayı Həyat Mühafizə süvari alayında Hüseyn Xana vəzifə yerinə yetirildi.

1885-ci ilin martından 1886-cı ilin mayına qədər ikinci leytenant Xan Naxçıvanski 43-cü Tver Draqun alayına göndərildi, 30 avqust 1887-ci ildə leytenant rütbəsinə qaldırıldı.

Hüseyn xanın ilk mükafatı rus deyil, xarici idi. 8 noyabr 1890-cı ildə İran şahının nümayəndə heyətini qarşılamaqda və göstərdiyi mükəmməl müşaiətinə görə İran Aslanı və 4-cü dərəcəli Günəş ordeni qəbul etməyə və daşımasına icazə verildi. Alayda işlədiyi müddətdə Hüseyn xan Rusiya ərazisindən keçərkən dəfələrlə İran şahına yoldaşlıq etmək üçün təyin edildi və vəzifələrini mükəmməl şəkildə yerinə yetirdiyinə görə İran dövləti mükafatlarını aldı.

26 iyul 1893-cü il 19 avqust 1894-cü ilədək leytenant Xan Naxçıvanski təlim qrupu alayını idarə edirdi. 17 aprel 1894-cü ildə, Ştabs-rotmistr vəzifəsinə qaldırıldı.

30 avqust 1894-cü ildə "xidmətdə fərqlənməyə görə" ilk rus mükafatı — 3-cü dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni ilə təltif edildi. 8 iyun 1895-ci ildə Rumıniya hökumət nümayəndə heyətinin müşayiəti üçün təltif olunan Rumıniya Ulduzu Ordeninin zabit xaçını qəbul etmək və taxmasına icazə verildi. 1896-cı il avqustun 13-dən oktyabrın 6-na qədər müvəqqəti olaraq 3-cü heyətə rəhbərlik etdi. 13 iyun — 15 dekabr 1897-ci il tarixlərində hərbi məhkəmənin üzvü oldu. 26 iyun 1897-ci il tarixində Avstriya İmperiya Məhkəməsinin nümayəndə heyətinin qəbulu və vida mərasimi üçün 3-cü dərəcəli dəmir tac ordeni Avstriya ordeni qəbul edilməsinə icazə verildi. 1897-ci il iyunun 12-dən 9-dək müvəqqəti olaraq 3-cü heyətə rəhbərlik etdi və 9 aprel 1898-ci ildə ilk komandanlıq postuna — 3-cü eskadronun komandiri təyin edildi. 6 may 1898-ci ildə Hüseyn xan rotmistr təyin edildi. 1898-ci il avqustun 15-dən 22-dək müvəqqəti olaraq alay işləri üzrə komandirin köməkçisi vəzifəsini icra etdi. 1898-ci ilin noyabrından 1899-cu il mayınadək və 1899-cu ilin noyabrından 1900-cü il mayınadək hərbi məhkəmənin üzvü oldu. 6 dekabr 1899-cu ildə Süvari Qvardiyada 15 illik mükəmməl xidmətinə görə 3-cü dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif edildi.

1900-cü il sentyabrın 25-dən noyabrın 6-dək Rusiyada olduğu müddətdə İran şahının müşaviri Müzəffərəddin şah Qacar ilə birlikdə idi. 17 fevral 1901-ci ildə İran şahını qarşılayan və müşaiət edən Hüseyn xana,2-ci dərəcəli Aslan və Günəş ordenini qəbul etməyə və daşımağa icazə verildi. 6 dekabr 1902-ci ildə 2-ci dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni ilə təltif edildi. 6 aprel 1903-cü ildə Xan Naxçıvanski polkovnik rütbəsinə qaldırıldı. 12 aprel 1903-cü ildən döyüş bölməsində alay komandirinin köməkçisi vəzifəsini icra etdi. 7 may 1903-cü ildən 1904-cü il yanvarın 1-dək döyüş birləşmələrində alay komandirinin köməkçisi idi. 29 may 1903-cü il 1904-cü il martın 3-dək hərbi məhkəmənin sədri oldu. 1904-cü ilin yanvar-fevral aylarında alay komandirinin təsərrüfat işləri üzrə köməkçisi olur. Xarici hökumət nümayəndə heyətlərini qəbul və müşaiət etdiyi üçün ona Aslan və 2-ci dərəcəli İran Günəşi almaz ulduzunu, həmçinin 3-cü dərəcəli Bolqarıstan Hərbi Fəxri ordenini və 4-cü dərəcəli Müqəddəs İskəndəriyə ordenini qəbul edib,daşımağa icazə verildi.

 Rus-yapon müharibəsi və sonrakı illər 
Rus-yapon müharibəsinin başlaması ilə Xan Naxçıvanski, 1 mart 1904-cü ildə Qafqaz Hərbi Dairəsinin qoşunlarının komandanlığına göndərildi. Martın 24-də Port-Petrovsk şəhərinə gəldi, burada 2-ci Dağıstan süvari alayının könüllülərini formalaşdırmağa başladı. 25 mart alayın komandiri təyin edildi. 17 aprel 1904-cü ildə alay hərbi əməliyyatlar teatrına getdi. 1904-cü ilin dekabrından 1905-ci ilin fevralınadək, 1905-ci ilin iyun — sentyabrında polkovnik Xan Naxçıvanski müvəqqəti olaraq Qafqaz süvarilər briqadasının komandiri idi.

Hüseyn Xanın özü də yaponlara qarşı işdəki fərqə görə təltif edildi: 2-ci dərəcəli Müqəddəs Anne ordeni,qılınclarla (3.11.1904),4-cü dərəcəli Müqəddəs şahzadə Vladimir ordeni, qılınc və yayla (02.08.1905), 2-ci dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni, qılınclar (7 sentyabr,1905), 3-cü dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni, qılınclarla (02.06.1906) və Qızıl silahlar "Cəsarətə görə" ordeni (06.18.1906)Э. Э. Исмаилов. Золотое оружие с надписью "За храбрость". Списки кавалеров 1788–1913. — Москва, 2007, с. 377.

Landunqou kəndi yaxınlığındakı Yapon mövqelərinə süvari dəstələrlə hücumuna görə Xan Naxçıvanski, 27 yanvar 1907-ci ildə yalnız döyüşdə şəxsi cəsarətinə görə təqdim edilən zabitlər arasında ən hörmətli mükafat olan 4-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeniШабанов В. М.: Военный орден Святого Великомученика и Победоносца Георгия,с,364 ilə təltif edildi.

Mükafat sənədində deyilirdi:

Müharibə başa çatdıqdan sonra, 24 noyabr 1905-ci ildə Hüseyn Xan rus ordusunun ən qədim və ən məşhur alaylarından birinə — 44-cü draqun Nijni Novqorod alayına komandir təyin edildi. Rus ordusunda bu alay qeyri-rəsmi olaraq Qafqaz qvardiyası hesab olunurdu.

14 fevral 1906-cı ildə alay komandirliyinə qalxdı. 1906-cı il martın 21-dən 29-dək Sankt-Peterburqda imperatora təqdim etmək üçün Qafqaz süvarilər briqadasının nümayəndə heyətinin tərkibində idi. 4 aprel 1906-cı ildə 44-cü draqun Nijni Novqorod alayının komandiri vəzifəsindən istefası ilə İmperator Əlahəzrətlərinin fliqel-adyudantı təyin edildi.

4 iyul 1906-cı ildə Xan Naxçıvanski, Süvari alayının leyb-qavardiyaslna komandir təyin edildi. 44-cü Nijni Novqorod draqun alayının 11 iyul 1906-cı il tarixli əmrindən:

20 iyul 1907-ci ildə xidməti fərqliliyinə görə İmperator Əlahəzrətlərinin general-mayoru vəzifəsinə qaldırıldı.

Hüseyn Xan Peterburqdakı Müsəlman Xeyriyyə cəmiyyətinin üzvü idi. 1907-ci ilin iyulunda Hüseyn xan, bir müsəlman olaraq özü kimi
İmperatorun şəxsi mühafizləri süvari alayının fərqləndiyi Fridland döyüşünün xatirəsinə Müqəddəs Olqa kilsəsinin Qırmızı kənddə inşaası üçün maliyyə vəsaiti toplanmasını təşkil etdi. Kilsənin salınması İmperator II Nikolayın iştirakı ilə baş tutdu və tikinti 10 iyul 1909-cu ildə tamamlandıШавельский Г. И. Воспоминания последнего протопресвитера Русской армии и флота. — Нью-Йорк: изд. им. Чехова, 1954.

19 aprel 1909-cu ildə Xan Naxçıvanskiyə "Müqəddəs Georgi Sərəncamının əsasnaməsinə yenidən baxmağa xüsusi səy göstərdiyinə görə" ən yüksək lütf elan edildi. 15 aprel 1911-ci ildə Xan Naxçıvanski Əlahəzrət İmperatorun şəxsi mühafizə süvari alayında xidmətini davam etdirməklə, böyük knyaz Nikolay Nikolayeviçin şəxsi xidmətinə də daxil oldu. 18 aprel 1912-ci ildə Əlahəzrəti müşaiət edən süvarilər briqadasının 1-ci rəis təyin edildi. 6 dekabr 1912-ci ildə 1-ci dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni, 6 dekabr 1913-cü ildə 1-ci dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif edildi. 16 yanvar 1914-cü ildə general-leytenant rütbəsi aldı və 2-ci süvari diviziyasının rəisi təyin edildi.

 Birinci Dünya müharibəsi illərində 
Birinci Dünya müharibəsi Xan Naxçıvanskinin həyatında xüsusi yer tutur. 31 iyul 1914-cü ildə ordu səfərbərlik teleqramları aldı. Səfərbərlik elanı ilə 2-ci süvari diviziyasının komandiri general-leytenant Hüseyn xan Naxçıvanski, 1-ci və 2-ci qvardiya süvari alayının tərkibində Birləşmiş Süvari Korpusunun,2-ci və 3-cü süvari diviziyalarının komandiri olmaq əmri aldı, Vilkavişkisi bölgəsini qorumaq üçün komandiri olduğu diviziyaları sağ cinah 1-ə yönəltmək tapşırığı aldıИстория Первой мировой войны. т. 1. — М., 1975, с. 251–252.

1914-cü il avqustun 4-də səhər saatlarında 1-ci Ordunun hissələri dövlət sərhədi boyunca irəlilədilər. Ordunun sağ cinahında Xan Naxçıvanskinin birləşdirilmiş süvari korpusu  köçdü, avqustun 5-də korpus  — Malvişken xəttində Almanların sərt müqaviməti ilə qarşılaşdı,44 və 45-ci Alman alaylarının süvari hissələrini parçalamalı oldu. Döyüşün ağır xarakteri rus süvarilərinin itirilməsi ilə sübut olunur. Yalnız Kauşen və Kraupişken arasındakı döyüşdə 1-ci Qvardiya Süvari Diviziyasının iki alayı (Kavaler alayı və Mühafizəsi və Şəxsi Mühafizə alayının süvariləri) mövcud zabitlərin yarısından çoxunu öldürdü və yaraladı. Ümumi itki təqribən 380 nəfər olub. Almanlar 1200 nəfər itirdi.

Xüsusilə Orneta şəhəri yaxınlığında şiddətli döyüşlər baş verdi. Qalan 1 eskadron, yüz altı silah ilə döyüş hazırlığı vəziyyətində olan korpus komandiri Xan Naxçıvanski, şimaldan şəhəri əhatə etmək üçün Hospital qəsəbəsindən keçdi. Orada bir dəstə gözlənilmədən düşmən piyadaları ilə toqquşdu və atəşə tutuldu, Xan Naxçıvanski yaralandı, 3-cü süvari diviziyasının rəisi general V.K. Belqard öldürüldü. Xan Naxçıvanski xidmətdə qaldı və dəstəyə komandanlıq etməyə davam etdiРогвольд В. Конница 1-й армии в Восточной Пруссии. (Август-сентябрь 1914 г.).— Л.- М., 1926, с. 101.

İmperator II Nikolayın gündəliyindən:

13 oktyabr 1914-cü ildə general-leytenant Hüseyn xan Naxçıvanski, İkinci İmperiya Damaçılarının 12-ci Süvari Diviziyasına daxil olan 2-ci Süvari Korpusuna və general-mayor Böyük knyaz Mixail Aleksandroviçin əmri ilə Qafqaz yerli süvari diviziyası komandiri təyin edildi.(24 iyun 1915-ci ildən general-leytenant Karl Qustav Emil Mannerheym bölmə komandiri oldu). Qarşıdakı gediş ilə əlaqədar 19 oktyabr yeni növbətçi stansiyaya getməsi ilə əlaqədar Hüseyn xan özünü imperatora təqdim etdi. II Nikolayın gündəliyindən:

22 oktyabr 1914-cü ildə yüksək sərəncamla Xan Naxçıvanski 3-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edildi.

16 Noyabr 1914-cü il, qılınc ilə 2-ci dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni ilə təltif edildi. 1915-ci ilin fevral ayının sonunda 2-ci süvari korpusunun bölmələri Cənub-qərb cəbhəsi qoşunlarının Karpat əməliyyatında korpusa təyin olunmuş döyüş tapşırığını tamamladı. Martın sonunda alay tətil üçün Şərqi Qalisiya bölgəsinə aparıldı. Fasilə verərək Xan Naxçıvanski Sankt-Peterburqa yola düşdü. Yolda qatar qəzaya uğradı. Xoşbəxtlikdən Xan beyin sarsıntısı ilə xilas ola bildi. Aprelin 29-da Hüseyn xan Naxçıvanski Çarskoye Selo imperatoru tərəfindən qəbul edildi. 1 may 1915-ci ildə Hüseyn xan qılınclarla Ağ Qartal ordeni ilə təltif edildiВП по военному ведомству // Разведчик № 1287, 01.05.1915.

Mayın 3-də general Avqust von Makkenzinin komandanlığı ilə Almaniyanın güclü bir dəstəsi hücuma keçdi və general R. D. Radko-Dmitrievin 3-cü rus ordusunun müdafiəsini sındırdı. General Xan Naxçıvanskinin 2-ci süvari korpusu ağır müdafiə döyüşlərində iştirak etdi. Hərbi tarixçi A. A. Qordeyevə görə:

1 İyun 1915-ci ildə yeni bir təyinat gəldi. Hərbi kafedranın ən yüksək əmrindən:

23 avqust 1915-ci ildə İmperator II Nikolay Rusiya ordusunun başında dayandı;Qafqazın vəziri, Qafqaz ordusunun baş komandiri və Qafqaz kazak qoşunlarının hərbi atamanı təyin edildi,Ali Baş Komandan böyük knyaz Nikolay Nikolaeviç vəzifəsindən azad edildi. 13 sentyabr 1915-ci ildə Xan Naxçıvanski, 2-ci süvari korpusunun komandiri təqaüdə çıxmaqla müvəqqəti olaraq Qafqaz Ordusunun baş komandirinin sərəncamına verildi və oktyabrın 25-də Qafqaz Müdiri və Qafqaz Ordusunun Baş Komandanı təyin edildi.

23 yanvar 1916-cı ildə Hüseyn Xan Naxçıvanski "düşmənə qarşı işdəki fərqə görə" 18 fevral 1915-ci ildə böyüklüyü ilə süvari generalı vəzifəsinə yüksəldiИсмаилов Э. Э. Георгиевские кавалеры — азербайджанцы.М,2005, с. 167.

1915-ci ilin payızından etibarən Ali Baş Komandan İmperator II Nikolay çoxdankı qarovul hissələrini toplamaq və bir qrupa birləşdirmək istəyini reallaşdırmağa başladı və bununla da şəxsi ehtiyatını yaratdı.

9 aprel 1916-cı ildə Xan Naxçıvanski, yeni yaradılan Qvardiya Süvari Korpusunun komandiri təyin edildiСписок генералам по старшинству на 1916 год. — СПб. — 1916. С. 16. Korpusa 1-ci, 2-ci və 3-cü qvardiya süvari diviziyaları daxil idi. Süvari general-adyutantı Xan Naxçıvskinin komandanlığı altında qvardiya süvari korpusu Xüsusi Ordunun tərkibində qərb və cənub-qərb cəbhələrində döyüşlərdə iştirak etdi. Brusilov hücumunda iştirak etdi.

1916-cı ilin sonlarında, komissarlıq xidmətlərinin yem və tədarükü cəbhə bölgəsinə apara bilməməsi səbəbindən Ali Baş Komandanın qərargahları, Rovno bölgəsinə yerləşdirərək, Mühafizə Süvari Korpusunu ehtiyata göndərdi. Burada süvarilər Rusiyadakı inqilab xəbərini də eşitdilər.

 İnqilab 
28 yanvar 1917-ci ildə Çarskoye Seleda da general-adyutant Xan Naxçıvanski ilə İmperator II Nikolayın son görüşü baş tutdu.

2 mart 1917-ci ildə Dno dəmiryol stansiyasında İmperator II Nikolay imtina aktını imzalamağa məcbur oldu. Ali Baş Komandanın qərargahından məktub aldıqdan sonra general Hüseyn xan Naxçıvanski Ali Baş Komandanın qərargah rəisi general M.V. Alekseyevə teleqram göndərdi:

Ancaq general-leytenant Alekseyev teleqramı imperatora ötürmədi. General-leytenant Anton Denikin "Rus çətinlikləri haqqında esselərində" qeyd edir:

Son illərdə, xüsusilə general A.A.Yepançinin "Üç imperatorun xidmətində" xatirələrini dərc etdikdən sonra Xan Naxçıvansikinin bu teleqramla əlaqəsi olmadığını və onun məlumatı olmadan korpusun qərargah rəisi, müxtəlif mənbələrə görə, 1917-ci il martın 11-də və ya 29-da bilinməyən şəraitdə vəfat etmiş general-baron A.G. Vineken tərəfindən tərtib edildiyini bildirdi. Yepançinin dediyinə görə, Hüseyn xanla danışdıqdan sonra kabinetinə girib özünü güllələdi,bu müddət ərzində sonuncu qərargah rəisinin təşəbbüsünü təsdiq etmədiЕпанчин Н. А. На службе трёх императоров. Воспоминания. М. 1996. с. 458.

Eyni zamanda, digər sübutlara görə, Vinekenin intihar etməsi onun yeni sistemdən imtina etməsinə səbəb olmuşdur. Aleksandır Georgiyeviç Vinekenin faciəli ölümünün şərtləri kapitan, daha sonra İmperator Əlahəzrət şəxsi mühafizə alayının polkovniki Georgi Adamoviç Qoştovtun kitabında təsvir edilmişdir:

Qoştovtun sözlərinə görə, Xan Naxçıvanski tərəfindən teleqram göndərmək qərarı bütün zabitlərin rəyini əks etdirdi və korpus bölmələrinin komandirləri ilə görüşdə qəbul edildi. II Nikolayın devrilməsindən sonra Hüseyn xan Müvəqqəti hökumətin heyətinə xidmət etməkdən imtina etdi. Məhkəmə tarixçisi general D.N. Dubenskinin xatırlatmalarına görə, Ali Baş Komandan Xan Naxçıvanski tərəfindən istefa verildiyi zaman II Nikolay tərəfindən təyin edilən böyük knyaz Nikolay Nikolaeviçi Müvəqqəti Hökumətin və Sovetlərin təzyiqi ilə böyük knyazın bu vəzifədən məcburi imtina etməsi ilə başa çatan baş qərargah səfərinə razı salmağa çalışdı:


16 aprel 1917-ci ildə 461 nömrəli əmrlə Müvəqqəti Hökumətin, Ali Baş Komandanın təyin etdiyi Aleksey Brusilov, monarxiya hisslərində şübhəli bilinən 47 yüksək rütbəli hərbi rəhbərini vəzifələrindən uzaqlaşdırdı. Onların arasında Mühafizə Süvari Korpusunun komandiri, süvari generalı Hüseyn xan Naxçıvanski də var idi. Kiyev qərargahında, 1917-ci il iyunun 23-dən isə Petroqrad hərbi dairəsində rütbə ehtiyatına yazıldı. Oktyabr inqilabından sonra adi insan olaraq ailəsi ilə birlikdə Petroqradda yaşayırdı.

Petroqrad İnqilab və təxribata qarşı Mübarizə üzrə Ümumrusiya Fövqəladə Komissiyasının fərmanı ilə Hüseyn xan 1918-ci il mayın 18-də əks-inqilabi fəaliyyətdə iştirak ittihamı ilə həbs edildi. Petroqradın Şpalernaya küçəsindəki ilkin saxlama evində tutuldu. Onunla birlikdə Böyük Knyazlar Pavel Aleksandroviç,Nikolay Mixayloviç, Georgi Mixayloviç və Dmitri Konstantinoviç həbs edildi. Vaxtilə Hüseyn xanın əmri ilə xidmət edən Böyük knyaz Qavril Konstantinoviç də orada idi, sonradan İnqilab və təxribata qarşı Mübarizə üzrə Ümumrusiya Fövqəladə Komissiyasının zindanlarından qaçmağı bacardı və xatirələrində həbsxananın həyətində gəzinti zamanı Xan Naxçıvanski ilə görüşdüyünü qeyd edirdi. 30 avqust M.S.Uritskinin öldürülməsindən və V.İ.Leninin eyni gündə yaralanmasından sonra bolşeviklər "Qırmızı Terror" elan etdilər və məhkəmə həbs evində olanların hamısı girov oldu. Hüseyn Xanın adı 6 sentyabr 1918-ci ildə Bolşevik nəşrləri "Krasnaya qazeta" və "Severnaya Kommun" da yayımlanan girovlar siyahısında idiСеверная коммуна, № 98, 6 сентября 1918 года; Красная газета, 6 сентября 1918 года. Siyahıdakı girovların "Sovet işçilərindən biri də sağ Sosial İnqilabçılar və Ağ Qvardiyaçılar tərəfindən öldürülsə" güllələnəcəyi açıqlandı.

Böyük knyazlar Pavel Alexandroviç, Nikolay Mixayloviç, Georgi Mixailoviç və Dmitri Konstantinoviç 29 yanvar 1919-cu ildə Petropavlovsk qalasında vurulmuşdularФерран, Жак. Les familles princières de l’ancien Empire de Russie; т. 2, Париж, 1980 гВолков, Сергей Владимирович. Генералы и штаб-офицеры русской армии. Опыт мартиролога. В 2 томах. Т. 2 — М. Издательство: ФИВ ISBN 978-5-91862-007-6; 2012 г., С. 111. . Bir sıra müəlliflərə görə, Hüseyn xan böyük knyazlar ilə birlikdə vuruldu. Ancaq generalın dəfn olunma yerini təyin etməklə bunun sənədli təsdiqlənməsi hələ tapılmadı.

 Şəxsiyyətinin xarakteristikası 
Hərbi tarixçi V. Roqvoldun fikrincə:

 Hərbi rütbələri 
 Xidmətə daxil oldu (31.08.1881)
 Kornet (12.08.1883)
 Podporuçik (30.08.1884)
 Poruçik (12.08.1887)
 Ştabs-rotmistr (17.04.1894)
 Rotmistr (06.05.1898)
 Polkovnik (06.04.1903)
 Fliqel-adyutand (04.04.1906)
 General-mayor (31.05.1907)
 General-leytenant (31.05.1911)
 General-adyutand (01.07.1915)
 Süvari generalı (23.01.1916)

 Mükafatları 

 Rus 
 3-cü dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni (1894-cü il)
 3-cü dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni (1899-cu il)
 2-ci dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni (1902-ci il)
 Qılıncla 2-ci dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni (1904-cü il)
 Qılınc və yayla 4-cü dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni (1905-ci il)
 2-ci dərəcəli Stanislav ordeni üçün qılınclar (1905-ci il)
 "Cəsarətə görə" Qızıl silah (18 iyun 1906-cı il)
 3-cü dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni qılıncla (1906-cı il)
 4-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni (1907-ci il)
 Ali Lütf (1909-cu il)
 1-ci dərəcəli Stanislav ordeni (1910-cu il)
 1-ci dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni (1913-cü il)
 3-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni (1914-cü il)
 2-ci dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni, qılıncla (1914-cü il)
 Ağ Qartal ordeni qılıncla (1915-ci il)

 Xarici 
 4 dərəcəli Aslan və Günəş İran ordeni (1890-cı il)
 4 dərəcəli Rumıniya Ulduz ordeni (1895-ci il)
 3 dərəcəli Avstriya Dəmir Tacı ordeni (1897-ci il)
 2 dərəcəli Aslan və Günəş İran ordeni, (1901-ci il)
 2 dərəcəli Aslan və Günəş İran ordeni üçün almaz ulduz (1904-cü il)
 3 dərəcəli Bolqar Hərbi Fəxri ordeni (1904-cü il)
 4 dərəcəli Bolqar "Müqəddəs Aleksandır" ordeni (1904-cü il)

 Xatirəsi 

 Rəssamlıqda 
Hüseyn xan Naxçıvanski və onun alayının Rus-yapon müharibəsinin iştirakçısı tərəfindən əsr alınması,döyüş rəssamı Viktor Viktoroviç Mazurovskinın
"General Mişenkonun basqınından". 2-ci Dağıstan alayının Landunqou kəndi yaxınlığında Xan Naxçıvanskinin komandanlığı altında Yapon piyada və artilleriyasına hücumu. 14 yanvar 1905",həmçinin "Sao Daday keçidinin Dağıstan alayı ilə Naxçıvanskinin komandanlığı altında keçilməsi.Центральный государственный архив кинофотофонодокументов Санкт-Петербурга. Фотодокумент, Шифр: Е 12478"

 Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi 
 2008-ci ilin iyul ayında Rusiyadakı bir sıra pravoslav ictimai xadimləri prezident Dmitri Medvedyevə məktub göndərərək, Moskva ya da Sankt-Peterburq küçələrindən birinə Hüseyn xan Naxçıvanskinin adını vermələrini xahiş etdilər. Bu təşəbbüs, 15 iyulda Yekaterinburqda Dünya Rus Xalqları kafedralının iclasında elan edildi və iştirakçıların rəyi aldı. Xüsusilə prezidentə edilən müraciətdə deyilir:

Təşəbbüs Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbov, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi və Şimali Qafqaz Müsəlmanları Koordinasiya Mərkəzi tərəfindən dəstəkləndi.

 31 yanvar 2013-cü ildə Sankt-Peterburq şəhərsalma və memarlıq komitəsinin nümayəndələri generala abidənin qoyulmasını 2013-cü ilin iyul ayında qeyd olunan 150 illik yubileyində həyata keçiriləcəyini elan etdilər və abidənin özü 2013-cü ilin sentyabr-oktyabr aylarında Sankt-Peterburqun 300 illik yubiley parkında quraşdırılacaqdır. Lakin hələ də naməlum səbəblərdən abidə ucaldılmamışdır.

 Bədii ədəbiyyatda 
"On dördüncü Avqust" romanında Aleksandr Soljenitsın Kauşen döyüşündə Xan Naxçıvanskinin hərəkətlərini tənqid etdi: "Rennenkamfın ordusu cəmi üç korpusdan ibarət idi, lakin ona beş yarım atlı diviziya,bütün qvardiya süvariləri, Peterburq aristokratiyasının rəngi qoşulmuşdu. Xan Naxçıvanskinin komandiri əmri aldı: Alman arxa cəbhəsi boyunca getmək və əlaqə qurmaq, bununla da düşməni Prussiyadakı hərəkətlərdən məhrum etdi. 6 avqustda köçən kimi — yalnız yan tərəfdə alman kiçik torpaq qurğusu briqadası, 5 batalyon göründü. Dərin Alman arxa cəbhəsindən qaçaraq, onun yanında keçmək əvəzinə — Xan Naxçıvanski Kauşen yaxınlığındakı döyüşdə iştirak etdi, 6 verstli cəbhədə dörd süvari diviziyası vuruldu,süvari diviziyalar briqadası örtülmədi,süvari dəstələrini tələdirdi və alınlarına silahlar çəkdi — və dəhşətli itki baş verdi,təkcə qırxdan çox zabit vardı, özü də uzaq qərargahdan döyüşə qatıldı və axşam bütün süvarilərini uzaqlara apardı. Bununla da o, almanları Rennenkamf piyada dəstəsinə köçməyə dəvət etdi. "

 Kinematoqrafiyada 
2012–2014-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə "Salnamə" sənədli filmlər studiyası və "Lennauçfilm" studiyasının birgə istehsalı olan, Naxçıvanskinin həyat və fəaliyyətindən bəhs edən "Hüseyn xan Naxçıvanski. Qayıdış" tammetrajlı sənədli filmi çəkilib. Çəkilişləri Naxçıvan, Bakı və Sankt-Peterburqda aparılan, tarixi faktlardan, xüsusilə də arxiv materiallarından geniş istifadə olunan filmin ssenari müəllifi və rejissoru Valentina Qurkalenkodur.

4 martda Naxçıvan şəhərindəki "Gənclik" Mərkəzində, 11 may 2016-cı ildə Nizami Kino Mərkəzində filmin təqdimatı olub. Təqdimatda filmin xətt prodüseri Tahir Əliyev çəkiliş prosesindən danışıb və bildirib ki, üç ilə ərsəyə gələn filmin ideyası 2011-ci ildə o, "Lennauçfilm" studiyasında ezamiyyətdə olarkən yaranıb.

2014-cü ildə "Volokolamsk sərhədi" hərbi-vətənpərvərlik kinosu XI Beynəlxalq festivalının sənədli filminin müsabiqə proqramında baş mükafata layiq görülüb.

 Ailəsi 
1889-cu ildə leytenant Hüseyn Xan Naxçıvanski, məşhur şair, tərcüməçi və nəşriyyatçı Nikolay Vasilyeviç Qerbelin qızını — lüteran dini, titul məsləhətçisi Baron Taubenin dul arvadı Sofya Nikolaevna ilə evləndi. 1864-cü ildə Sankt-Peterburqda anadan olub və 1941-ci ilin iyulunda Beyrutda dəfn olunub.

Naxçıvanskilərin pravoslav inanclı üç övladı var. Naxçıvanskinin böyük oğlu Nikolay Naxçıvanski, 25 yanvar 1891-ci ildə Sankt-Peterburqda anadan olmuşdur. 1891-ci il üçün Sankt-Peterburqdakı Müqəddəs Nikola dənizçi kafedralının metrik kitabında qeyd edilmişdi. Doğum haqqında şəhadətnamədən:

2 fevral 1912-ci ildə anlaşılmaz şərtlər altında öldü. 11 mart 1912-ci ildə alayın siyahılarından çıxarıldı.

2016-cı ildə, 1947-ci ildə ucaldılmış Çernışevski abidəsinin bərpası zamanı onun heykəlində qəbir daşı aşkar edilmişdi,qəbir daşının üzərində soyadı Naxçıvanski,ölüm tarixi 1912-ci il yazıldığı görünürdü. Bu qəbir daşının dəfn edildiyi yer hələ məlum olmayan Hüseyn xan Naxçıvanskinin məzarına aid olduğu güman edilir.

Martınovla evli olan Naxçıvanskinin qızı Tatyana xanım 18 iyun 1893-cü ildə Sankt-Peterburqda anadan olub. 1917-ci ildə süvari generalının oğlu, Ataman alayının qvardiya zabiti Dmitri Andreyeviç Martınov (1893–1934) ilə evləndi. Tatyana xanım 3 may 1972-ci ildə Nitsa şəhərində vəfat etdi.

Kiçik oğlu Xan Georgi (Yuri) Naxçıvanski, 29 dekabr 1899-cu ildə Peterburqda anadan olmuşdu. Pajensko korpusunun tələbəsi idi. Qvardiya süvari alayının korneti, Ağ hərəkatın üzvü idi. Sevastopol boşaldılandan sonra anası ilə birlikdə Fransada, daha sonra Fransa Suriyasında (Livan) yaşayır və burada Yaxın Şərqdə "Ford" nümayəndəliyini yaradır. 8 may 1948-ci ildə Beyrutda vəfat etdi. Nəvəsi Corc Naxçıvanski ABŞ-də, digər nəvəsi Mariya Naxçıvanskaya Misirdə yaşayır.

 Naxçıvanskilər 

 Həmçinin bax 
 Naxçıvanskilər
 Sovet repressiya siyasətinin qurbanı olmuş azərbaycanlı hərbçilərin siyahısı
 Cəfərqulu xan Naxçıvanski

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
 İvanov, Rudolf Nikolayeviç. Əlahəzrətin general-adyutantı: Hüseyn xan Naxçıvanski haqqında hekayət / R. N. İvanov; rus dilindən tərc. Q. Qurbanlı; ön sözün müəl. İ. Ə. Həbibbəyli; Heydər Əliyev Fondu.- Əlavələr olunmuş, təkmilləşmiş II nəşri.- Naxçıvan: Əcəmi NPB, 2008.- 367 s.
 General Hüseyn xan Naxçıvanskinin hərbi və ictimai fəaliyyəti
 Çar Nikolayın sədaqətli xanı – Hüseyn xan Naxçıvanski
 Naxçıvan xanları nəslindən olan görkəmli sərkərdə Hüseyn xan Naxçıvanski

 Xarici keçidlər 
 Hüseyn Xan Naxçıvanski kimdir?
 General Hüseyn xan Naxçıvanski
 Hüseyn Xan Naxçıvanski
 Səda — "Hüseyn xan Naxçıvanski-Qayıdış" (12.05.2016)
 Azərbaycanlı generalın büstü Tambovda

Kateqoriya:Azərbaycanlı generallar
Kateqoriya:Naxçıvanskilər
Kateqoriya:Rusiya imperiyası generalları
Kateqoriya:Azərbaycan hərbçiləri
Kateqoriya:Edam olunmuş azərbaycanlılar
Kateqoriya:Sovet İttifaqında Qırmızı Terrorun qurbanları
Kateqoriya:Rusiya İmperator Ordusunun azərbaycanlı generalları
Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsində Rusiya hərbçiləri
Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsində iştirak edən Azərbaycan şəxsləri