Şeyx Cüneyd türbəsi

Şeyx Cüneyd türbəsi — Qusar rayonunun Həzrə kəndi ərazisində yerləşən XVI əsrin əvvəllərinə aid tarix-memarlıq abidəsi.

Şirvanşahlar və Ərdəbil hakimlərinin mübarizə tarixindən məlumdur ki, indiki Qusar rayonu ərazisində 1456-cı ildə I Xəlilullahın başçılıq etdiyi Şirvanşahlar və Şeyx Cüneydin başçılıq etdiyi Qızılbaşlar arasında baş vermiş döyüşdə, ikinci ordunun rəhbəri öldürülmüşdür. Səfəvilər Şirvanda hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra, 1544-cü ildə Həzrə kəndindəki məzar üzərində türbə tikdirilmişdir.

Şeyx Cüneyd türbəsi planda hər tərəfi 7.23 metr ölçüyə malik olan kvadrat formalı tikilinin hər dörd divarında qapı yeri vardır. Türbənin divarları daxildə 1.42 m hündürlükdə kvadrat formalı, şahmat formasında düzülmüş mavi və qara-bənövşəyi rəngli kaşı plitələrlə üzlənmişdir. Kaşılar aşağı keyfiyyətlidir və onların üst təbəqəsi çatlarla örtülmüşdür. İnteryerin təyinedici detalı, kvadrat formalı həcmdən günbəzə keçidi təmin edən stalaktitlərdir.

 Tarixi 
Şeyx Cüneyd Şah İsmayıl Xətainin babasıdır. Şirvanşahlar və Ərdəbil hakimlərinin mübarizə tarixindən məlumdur ki, Qusar rayonu ərazisində  1456-cı ildə I Xəlilullahın başçılıq etdiyi Şirvanşahlar və Şeyx Cüneydin başçılıq etdiyi Qızılbaşlar arasında baş vermiş döyüşdə, ikinci ordunun rəhbəri öldürülmüşdür. Səfəvilər Şirvanda hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra, 1544-cü ildə Həzrə kəndindəki məzar üzərində türbə tikdirilmişdir. Bu məlumatı tikilinin şimal fasadında yerləşdirilmiş kitabə də sübut edir.

Ə. Salamzadə qeyd edir ki, kitabənin yerləşdiyi divarın tədqiq edilməsi, həmin hissələrin tikiliyə sonradan əlavə edildiyini göstərmişdir. Salamzadə 49 Bu halda kitabə həmin divara daha əvvəlki tikilinin divarından  köçürülmüşdür. Həmin türbənin 951-ci ildə inşa edildiyini (miladi 1544) bildirən A. A. Ələsgərzadə də bu fikri təsdiqləyir.

200px|thumb|left|Türbənin üzərindəki kitabə
XVI əsrdə Şeyx Cüneydin qalıqları Ərdəbilə köçürülsə də, ehtimal ki, bu hadisə türbənin inşasından bir müddət sonra baş vermişdir. Türbənin inşa edildiyi vaxtda Səfəvilərin artıq geniş ərazilərdə hakimiyyətə malik olduğu nəzərə aldıqda, Şah I Təhmasibin ulu babasının qalıqlarını köçürdüyü zaman onun vaxtilə dəfn edildiyi yerdə xatirə məscidi tipli türbə inşa etdirməsində qeyri-adi heç nə yoxdur. Türbə binası mərkəzi günbəzli məscid binaları ilə bir çox ortaq xüsusiyyətlərə malikdir.

Şeyx Cüneydin məzarı üzərindəki sənduqə bərk ağacdan nəfis işlənmiş şəbəkəli çərçivə içərisinə alınmış, üzərində mənbər qoyulmuşdur. Görünür bu türbədən bir zamanlar məscid kimi istifadə edibmişlər. Türbənin üzəri böyük bir günbəzlə örtülmüşdür. Yeddi sətirdən ibarət ərəb dilində nəsx xətti ilə həkk olunmuş kitabə türbənin qərb qapısı üzərindədir: 

Hicri 951-ci il 1544-1545-ci Milad ilinə müvafiqdir. Kitabədən göründüyü kimi abidəni, məscid-türbəni hicri 951-ci il (1544-1545) ilin axırlarında I Şah Təhmasibin hökmranlığı dövründə onun vəziri Xacə Fəxrəddin Əhməd Fərəhani oğlu Xəcə Ziyaəddin Nizamülmülkün oğlu Ağa Məhəmməd tikdirmişdir.

 Memarlıq xüsusiyyətləri 

Şeyx Cüneyd türbəsi planda hər tərəfi 7.23 metr ölçüyə malik olan kvadrat formalı tikilinin hər dörd divarında qapı yeri vardır. Üç tərəfdən - qərb, şərq və cənubdan - qapılar, 4.67 m enə və 2.90  m dərinliyə malik böyük portal içərisində yerləşdirilmişdir. Fasadların kompozisiya elementinin bir hissəsi olan bu cür böyük portalların olması, daxildə köməkçi otaqlar kimi istifadə edilən kiçik künc otaqlarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Cənub-şərq tərəfdə yerlşən hücrədə günbəzin təməli səviyyəsindən ona aparan qapı vardır.

Türbənin divarları daxildə 1.42 m hündürlükdə kvadrat formalı, şahmat formasında düzülmüş mavi və qara-bənövşəyi rəngli kaşı plitələrlə üzlənmişdir. Kaşılar aşağı keyfiyyətlidir və onların üst təbəqəsi çatlarla örtülmüşdür. İnteryerin təyinedici detalı, kvadrat formalı həcmdən günbəzə keçidi təmin edən stalaktitlərdir. Onların türbənin interyerində dominant mövqeyini göstərmək üçün, döşəmədən stalaktitlərin aşağı sırasına qədər hündürlüyün 2.95 metr olduğunu qeyd etmək olar. Stalaktit kəmərinin öz hündürlüyü isə 4 metrə bərabərdir. Böyük yuvalar şəklində həll edilmiş stalaktit kəməri ilk baxışdanca tikilinin konstruktiv elementi kimi görünür. Birinci stalaktit sırasının hündürlüyü 1.87 m, ikinci stalaktit sırasının hündürlüyü isə 1.70 metrdir. Yuxarı stalaktit sırası üzərində daxildən tağvari görünüşə malik olan günbəz yerləşir.

Divarların şirli kaşı lövhələrlə üzlənmiş aşağı hissələri istisna olmaqla, stalaktitlər də daxil, bütün digər divar səthi gəclə üzlənmişdir. Salamzadə 50 Türbənin interyeri sakit böyüklüyü ilə heyran edir. Bu cür effekt əsasən, bölünmələrin ümumi böyüklüyü və tromp-stalaktitlərin xüsusiyyəti ilə bağlıdır.

Türbə binasına şimaldan bitişən tikili, heç şübhəsiz ki, sonradan inşa edilmişdir. Bu, həm tikilinin ümumi planında (həmin əlavə edilmiş hissə kompozisiya baxımından tikiliyə uyğun gəlmir), həm də əlavə tikilinin divarlarının türbə divarlarının davamı olmayıb, yalnız ona birləşməsində özünü göstərir.

 Şəkilləri 

Türbənin ərazisindəki qəbirlər

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 


 Həmçinin bax 

 Şeyx Heydər türbəsi – Şeyx Heydərin Xızı rayonu ərazisindəki türbəsi
 Şeyx Səfi kompleksi - Səfəvilərin Ərdəbil şəhərindəki ailə türbəsi

Kateqoriya:Qusar rayonunun türbələri
Kateqoriya:1544-cü ildə yarananlar
Kateqoriya:Azərbaycan memarlığı
Kateqoriya:XVI əsr memarlığı
Kateqoriya:Səfəvi memarlığı