Sasanilər imperiyası

Sasanilər İmperiyası veya resmi adıyla ( Ērānšahr— İranlıların İmperyasıCanepa, Matthew (2018). The Iranian Expanse: Transforming Royal Identity Through Architecture, Landscape, and the Built Environment, 550 BCE–642 CE. Oakland: University of California Press. ISBN 978-0520379206... 224-cı ildən 651-ci ilə qədər zaman-zaman müasir İran, İraq, Əfqanıstan, Pakistan, Türkmənistan və Azərbaycan ərazilərini əhatə etmiş tarixi dövlət. Fars mənşəli Sasanilər sülaləsinin əsasını 226-cı ildə I Ərdəşir (Ərdəşir Babəkan) Parfiyanın sonuncu şahı olan V Artaban məğlub etdikdən sonra qoymuşdur. Bununla da Parfiyada Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoymuş Sasanilər dövləti yaranmışdı 

Ərdəşir I tərəfindən qurulan və yüksəlişi həm daxili, həm də xarici münaqişələr qarşısında Aşkani təsirinin azalması ilə üst-üstə düşən Sasan sülaləsi, İran millətinin hakimiyyətlərini genişləndirmək və möhkəmləndirməklə Əhəmənilər İmperiyasının mirasını bərpa etmək əzmində idi. Ən əsası, 224-cü ildə Hörmüzdqan döyüşündə Parfiyalı IV Artabanu məğlub etdikdən sonra, qonşu Roma İmperiyası ilə Aşkanilərdən daha çox səylə rəqabət aparmağa başladı və bununla da Roma-İran müharibələrinin yeni bir mərhələsinə başladı. Sasani hökmdarlarının bu səyləri nəticədə İranın son antik dövrün böyük bir gücü kimi yenidən qurulmasına səbəb oldu.Norman A. Stillman The Jews of Arab Lands p. 22 Jewish Publication Society, 1979 International Congress of Byzantine Studies Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3 p. 29. Ashgate Pub Co, 2006 

 Adı 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%DB%8C%DA%A9%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%DA%A9%D8%B9%D8%A8%D9%87_%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA.jpg|thumb|I Şapurun Kəbə-ye Zərdüştdəki kitabəsi (təq. AD 262), Ērānšahr və Ērān (İran ve İranlıların İmperyası) vurğulanmışdır.
Rəsmi olaraq, Sasani imperiyası "iranlıların imperiyası" kimi tanınırdı (orta farsca: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 Ēānšahr; Parfiyaca: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓 Aryānxšahr; yunanca: Ἀριανῶν ἔθνος Arianōn Ethnos).Daryaee 2008, p. 7: "This relief demonstrates that Ardashir believed or wanted others to believe that he was appointed by God to rule over a territory which the inscriptions call Iranshahr (realm of the Iranians/Aryans) and the people". Bu termin ilk dəfə I Şapurun üçdilli Böyük Kitabəsində təsdiqlənir və orada hökümdar "Mən İranlıların İmperiyasının ağasıyam" deyərək özünü şahənşah elan edir.Canepa, Matthew (2018). The Iranian Expanse: Transforming Royal Identity Through Architecture, Landscape, and the Built Environment, 550 BCE–642 CE. Oakland: University of California Press. ISBN 978-0520379206...

 Tarixi 
224-cü ildə İranın cənubunda yerləşən Pars vilayətinin Sasan nəslindən olan hökmdarı I Ərdəşir Papakan Parfiya hökmdarı V Artabanı məğlubiyyətə uğratdı. Bununla da Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. 226-cı ildə I Ərdəşir (226–241) özünü Ktesifon şəhərində İran şahənşahı elan etdi. Hakimiyyət Sasanilər sülaləsinin əlinə keçdiyindən bu dövlət də Sasanilər dövləti adlandırılmağa başlandı. Ktesifon şəhəri Mədain adlandırıldı və yenə də paytaxt şəhər oldu. Sasanilər Roma imperiyasına qarşı münasibətlərdə keçmiş Parfiya dövlətinin siyasətini davam etdirirdilər. I Ərdəşir Ermənistan və Azərbaycan torpaqlarından başqa keçmiş Əhəməni torpaqlarını da birləşdirmişdi. Zəifləmiş Kuşan dövlətinin torpaqları hesabına öz ərazisini şərqə tərəf daha da genişləndirmişdi. Roma ilə şahənşah I Şapur (241–272) arasında Mesopotomiya və Ermənistan uğrunda şiddətli mübarizə Romanın məğlubiyyəti ilə bitmişdi. I Şapur Qafqazda, Şərqdə, Orta Asiyada öz mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirə bilmişdi. Lakin Şapurdan sonra artan daxili mübarizələr Sasanilər dövlətini xeyli zəiflətdi. Bunun nəticəsində Roma imperatoru Kar ilə mübarizədə məğlub olaraq 283-cü ildə müqavilə bağlandı. Erməni çarlığı Sasanilərin təsirindən çıxdı. IV əsrdə Qafqaz Albaniyası, Mesopotomiya, Ermənistanın yarısı Sasani imperiyasının tərkibinə daxil edildi.

 İnzibati bölmələri 
Sasanilər zamanı Azərbaycanda önəmli dəyişikliklər üz verir. Xosrov Ənuşirəvan (səltənət 531–578 M.S)پرویز زارع شاهمرسی . آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز .انتشارات اختر . تبریز 1385 (bəzi qaynaqlarda Qubad şahın zamanındanمدارک پهلوی و تصمیمات نظامی و اداری ساسانیان (6 صفحه — از 337 تا 342)
مجلات : زبان و ادبيات " چیستا " دی و بهمن 1377 — شماره 154 و 155 " نویسنده:دریایی، تورج) İranı dörd yerə bölüb, dörd "sepəhbod"a tapşırır. Bu bölümlər "Kust" adlanırlar. İranın kostları bunlardan ibarətidilər:

1) kust ī xwarāsān "quzey doğu kustu (Xorasan) kustu"
2)xwarwarān "güney batı kustu"
3)kust ī nēmrōz "güney doğu kustu"
4)kust ī ādūrbādagān "quzey batı kostu"Šahrestānīhā-ī Ērānšahr : a Middle Persian text on late antique geography, epic, and history  : with English and Persian translations, Author: Touraj Daryaee, Publisher: Costa Mesa, Calif. : Mazda Publishers, 2002.

Şirvan və Aran hər ikisi ādūrbādagān kustunda yerləşirdilər və bunların şahları ādūrbādagān sepəhboduna tabidirlər. ādūrbādagān sepəhbodu iranın ən güclü sepəhboduidi. Hər üç sepəhbod təkcə gümüş bir təxtdə oturmağa icazələri varidi vəli ādūrbādagān sepəhbodu qızıl təxtdə əyləşirdi.

Adūrbādagān kustunun şəhristanları (pəhləvi dilində şəhristan=şəhər) İranın şəhristanlarıBu kitabın əsli pəhləvi dilində olub və miladi 7-inci əsrində qələmə alınan nüsxəsi əldədir kitabında belədir:

> Azərbaycan kustu<
56- Azərbaycan şəhristanın Azərbaycanın sepəhbodu İran goşnəsb tikibdir.

57- Van şəhristanı Van Goləxş (Bəlaş) ın qızı ki Jeyqobqdnan izdivac edib tikib, nə Tur bəradərvəş kərəb sehrlə oranı Ərvəndəsb (Ərcasb) deji kimi əvəzləyib, öz canın qorumaq üçün.

58- Azərbaycan kustunda Gəncə (Gənzək-Şiz) şəhristanın Turanlı Əfrasyab (Alpərtunqa) tikib.

59- Amvi şəhristanın (Amol) Zəndiq-e por mərg (Ölü dolumlu zəndiq) tikib.

60- Rey şəhristanı ….. və Zərdüşt sepitaman oölu bu şəhristandan idi.

61- Bəğdad şəhristanın Əbu cəfər ki ona əbu dəvaniq (kafirlərin dədəsi) deyirlər tikdi.شهرستانهای ایران  (7 صفحه — از 169 تا 175)
مجلات : هنر " مهر " آذر 1321 — شماره 73 " مترجم:هدایت، صادقشهرستانهاي ايران احمد تفضلي  (برگرفته از: شهرهاي ايران، ج2، به كوشش محمديوسف كياني، جهاد دانشگاهي، سال 1366)

 Azərbaycan Sasanilər dövründə 
Albaniya 262-ci ildə Sasanilərdən asılı vəziyyətə düşdü. Atropatena isə 227-ci ildə onun vilayəti oldu. 510-cu ildə Albaniya dövlətində Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. I Xosrov Ənurşirəvanın dövründə Albaniya, Atropatena və İberiya sasani dövlətinin Şimal mərzbanlığına daxil edildi. Erkən orta əsrlərdə Albaniyada, Çola, Şəki, Uti, Arsax, Paytakaran və s. vilayətlər var idi. Uti vilayətində Bərdə şəhəri, Şəki və Çola arasında Qəbələ şəhəri yerləşirdi. Həmin dövrdə Dərbənd Hun qapıları və ya Dəmir qapı adlanırdı. Paytakaran Mil-Muğanı, Dağlıq Qarabağ isə Qarabağın dağlıq hissəsini əhatə edirdi.

III–V əsrlərdə Sasanilər Roma ilə müharibə edirdi. Sasani şahı I Şapur 260-cı ildə Roma imperatoru Vallerianı məğlub edərək əsir aldı. 359-cu ildə Sasanilər Amid döyüşündə Albaniyanın köməkliyi ilə Romanı yenə də məğlubiyyətə uğratdılar. 371-ci ildə Roma ilə Sasanilər arasında Dzirav döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə alban hökmdarı Urnayr Sasanilər tərəfindən vuruşurdu. Bu döyüşdə Roma və erməni qüvvələri qalib gəldi.

 Süqutu 
Sasani hökmdarı III Yəzdigərd İsfahandan imperiyanın hər tərəfinə məktublar göndərərək xalqını qurtuluş savaşına çağırırdı. İmperiyanın müxtəlif bölgələrində artıq hərbi birləşmələr yaradılırdı. Bu xəbərləri eşidən Xəlifə Ömər ibn Xəttab Sasanilərlə vuruşmaq üçün böyük bir ordu topladı və bu ordunun başına Neman ibn Muqərrini təyin etdi. Sasani ordusuna isə məşhur sərkərdə Mərdanşah Hörmüz başçılıq edirdi.

Numani yazır: "642-ci ilin yayında Həmədanla İsfahan arasında yerləşən Nəhavənd şəhəri yaxınlığında 3 gün davam edən misli görünməmiş qanlı döyüş başladı. Bu döyüşdə qan su yerinə axırdı. O dərəcədə ki, insanlar və atlar döyüş meydanındakı qan selindən ayaq üstə dayana bilmir, sürüşüb yıxılırdılar. Sayca xeyli üstün olan ərəb ordusunun qələbəsi ilə bitən döyüşdə 50 mindən artıq döyüşçü həlak oldu…"

Xilafət ordusu baş komandan Neman ibn Muqərrin də başda olmaqla 20 minədək şəhid vermişdi. 30 minədək Sasani döyüşçüsü məhv edilmişdi.

Numani yazır ki, Nəhavənddəki məğlubiyyətdən sonra Sasani ordusu bir daha özünə gələ bilmədi və nəhəng imperiya sürətlə yıxılmağa başladı. Arranlılar qalalara qapanaraq müqavimət göstərməyə başladılar.

Zərrinkubun yazdığına görə, xilafət tarixində Nəhavənd döyüşü "zəfərlər zəfəri" adlandırılmışdı. Belə ki, bu döyüşdən sonra ərəblər qədim və zəngin imperiyanı zəbt etmişdilər. Ömər ibn Xəttab III Yəzdigərdin müqavimət göstərmək üçün yenidən qoşun toplamasının qarşısını almaq üçün ərəb ordusuna Arranın müxtəlif əyalətlərinə yürüşlər təşkil edərək əhalini itaət altına almaq və Yəzdigərdə kömək etməkdən çəkindirməyi əmr etmişdi.

Nəhavənd döyüşündən sonra Ömər ibn Xəttab sərkərdə Huzeyfə ibn-ul-Yəmana Azərbaycan üzərinə hərbi yürüşə çıxmağı əmr etdi. Nəhavənddən hərbi yürüşə başlayan Huzeyfə ibn-ul-Yəman Azərbaycanın cənub-şərqində yerləşən Ərdəbil şəhəri ətrafına gəldi. O dövrdə Ərdəbil Cənubi Azərbaycanın əsas mərkəzi idi. Belə ki, Sasani canişini bu şəhərdə yaşayırdı. Canişin Bacərvan, Şiz, Miyanəc və s. şəhərlərdən topladığı ordu ilə Huzeyfə ibn-ul-Yəmanın ordusunu qarşıladı. Ərdəbil yaxınlığında baş vermiş müharibə müsəlmanların qələbəsi ilə başa çatdı.

Xilafət ordusu Ərdəbildən Xəzər boyunca şimala doğru hərəkət edərək Muğana gəldi, Azərbaycanın şimalında daha ciddi müqavimətə rast gələn ərəblər sonda yerli əhali ilə saziş bağladı.

Tezliklə xilafət ordusu İsfahana yaxınlaşdı. İsfahan hakimi Fədusfan xalqı qırğına verməmək üçün qaladan çıxıb ərəb komandanı Abdullah ibn Abdullah əl-Ənsari ilə saziş bağlayaraq İsfahanı düşmənə təslim etdi. Sazişə görə şəhər əhalisindən kim istəsə köçüb gedəcək, istəməyən isə şəhərdə qalacaqdı. Köçüb gedənlərin daşınmaz əmlakı isə müsəlmanlara veriləcəkdi.

Həmədan şəhərinin əhalisi az sonra üsyan qaldırdılar. Xəlifə Ömər Nueym ibn Muqərrinə məktub yazaraq öz ordusu ilə Həmədana getməyi əmr etdi. Nueym 12 minlik ordu ilə Həmədana yürüş etdi. Yenidən sülh müqaviləsi bağlandı.

Bu hadisələr baş verərkən Deyləm, Rey və Azərbaycanın digər cənub əyalətlərinin əhalisi ərəblərlə vuruşmaq üçün öz qüvvələrini birləşdirərək savaşa hazırlaşırdılar. Azərbaycan ordusuna İsfəndiyar Fərruxzad komandanlıq edirdi. Həmin vaxt bizanslılar da Azərbaycana köməyə gəlmişdilər.

643-cü ildə Vaci Ruz adlı yerdə türk və ərəb orduları qarşılaşdılar. Şiddətli vuruşma baş verdi və döyüş xilafət ordusunun qələbəsi ilə bitdi. Vaci Ruz döyüşündən sonra Ömər ibn Xəttabın əmri ilə Nueym ibn Muqərrin Rey şəhərini mühasirəyə alaraq zəbt etdi.İbn əl-Əsir, əl-Kamil fit-Tarix

III Yəzdigərdi təqib etməyə çalışan ərəblər onun yerləşdiyi şəhərləri zəbt etməyə cəhd edirdilər. Həmədan və Reyin işğalından sonra Sasani şahının şimala gedərək Xəzər xaqanının yanında sığınacaq tapma ehtimalı da aradan qalxmışdı.

642–644-cü illərdə İsfahan, Təbəristan, Fars, Kirman, Sistan və Xorasan əyalətlərinin işğalı ilə qədim və zəngin Arran ölkəsi demək olar ki, tamamilə xəlifənin əlinə keçmiş, beləcə möhtəşəm Sasani imperiyası da tarix səhnəsindən silinib getmişdi (mənbə- Kitapçı).

Ümumiyyətlə, Ömər ibn Xəttabın xəlifəlik müddəti xilafət tarixinin ən çox istilalarla yadda qalan dövrüdür. Belə ki, İraq, Suriya, İordaniya, Misir, Gürcüstan, Arran və Azərbaycan, həmçinin Şimali Afrikadakı məmləkətlər məhz onun dövründə işğal edilərək ərəb dövlətinin ərazisinə daxil edildi.

639-cu ildə xəlifə Ömərin əmri ilə Utbə ibn Fərqəd Fərat çayı boyunca şimal istiqamətində hərəkətə keçərək çayın qərb və şərq sahillərini və Mosul şəhərini ələ keçirmişdi. Oradan şimal-şərqə istiqamət alan Utbə ibn Fərqəd Azərbaycanın daha iç ərazilərinə daxil olmuş və Urmiya şəhərini zəbt etmişdi. Urmiya gölünün qərb sahili ilə şimala irəliləyən İslam ordusu Səlmas və Xoy şəhərlərini də ələ keçirmişdi.Bəlazuri, Fütuh-ul-Büldan

Hələ 639-cu ildə Ömər ibn Xəttab Sasani əsgərlərinin harada olursa olsun təqib olunması və qətlə yetirilməsi haqqında ərəb sərkərdələrinə fərmanlar göndərmişdi. Bu əmrlərə əsasən Kufə və ətrafında yerləşən ordu hissələri İsfahan və Rey istiqamətində hücuma keçmişdilər.Təbəri, Tarix-i Təbəri

 Hökmdarları 

Sasani hökmdarları özlərini şahanşah (yəni şahların şahı) adlandırırdılar. 651-ci ildə şahanşah III Yezdəgirdin Ərəb xilafətinə məğlub olması nəticəsində Sasani İmperiyasına son qoyulmuşdur.

Sasanilərin Süqutu.Vll tüzilliyin əvvəllərində türklər və Bizanslar aparılan müharibələr Sasani dövlətini tamamiləthumb|Sasani imperiyası ən geniş dövründə
ŞəkilAdAilə münasibətiHökmranlığıSasan sülaləsi 80pxI Ərdəşir Sülalə banisi 224–242 80pxI Şapur I Ərdəşirin oğlu 240–270 80pxI Hürmüz I Şapurun oğlu 270–271 80pxI Bəhram I Şapurun oğlu 271–274 80pxII Bəhram I Bəhramın oğlu 274–293 80pxIII Bəhram II Bəhramın oğlu 293 80px Narse I Şapurun oğlu 293–302 80pxII Hürmüz Narsenin oğlu 302–309Atur Narse II Hürmüzün oğlu 309 80pxII Şapur II Hürmüzün oğlu 309–379 80pxII Ərdəşir II Hürmüzün oğlu 379–383 80pxIII Şapur II Şapurun oğlu 383–388 80pxIV Bəhram III Şapurun oğlu 388–399 80pxI Yezdəgird III Şapurun oğlu 399–420 80pxV Bəhram I Yezdəgirdin oğlu 420–438 80pxII Yezdəgird V Bəhramın oğlu 438–457 80pxIII Hürmüz I Yezdəgirdin oğlu 457–459 80pxI Firuz II Yezdəgirdin oğlu 457–484 80pxBalaş II Yezdəgirdin oğlu 484–488 80pxI Qubad I Firuzun oğlu 488–496 80pxCaməsp I Firuzun oğlu 496–498 80pxI QubadI Firuzun oğlu 498–531 80pxI Xosrov Ənuşirəvan I Qubadın oğlu 531–579 80pxIV Hürmüz I Xosrov Ənuşirəvanın oğlu 579–590 80pxII Xosrov IV Hürmüzün oğlu 590–590Mehran Sülaləsi 80pxVI Bəhram II Xosrovun qaynı 590–591Sasan sülaləsi 80pxII Xosrov IV Hürmüzün oğlu 591–628Ispahbudhan sülaləsi 80pxVistəhm II Xosrovun dayısı 591–596/600Sasan sülaləsi 80pxII Qubad II Xosrovun oğlu 628–628 80pxIII Ərdəşir II Qubadın oğlu 628–629Mehran Sülaləsi 80pxŞəhrvəraz IV Hürmüzün kürəkəni 629–629Sasan sülaləsi 80pxIII Xosrov II Xosrovun nəvəsi 630 80pxBorandoxt II Xosrovun qızı 629–630 (Birinci hakimiyyəti)

631–632 (İkinci hakimiyyəti)V Şapur Şəhrvərazın oğlu 630II Firuz Mehran-Güşnəsbin oğlu 630 80pxAzərmidoxt II Xosrovun qızı 630–631Ispahbudhan sülaləsi80pxV Hürmüz Vistəhmin qardaşı oğlu 630–631Sasan sülaləsi80pxVI Hürmüz II Xosrovun nəvəsi 630–63180pxIV XosrovI Xosrovun qız tərəfdən nəticəsi631link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:FarrukhzadKhosrauVCoin.jpg|alt=|frameless|80x80pxV XosrovII Xosrovun oğlu63180pxBoranII Xosrovun & Bizanslı prənses Mariyanın qızı631–63280pxIII Yezdəgird II Xosrovun nəvəsi 632–651

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
 Azərbaycan Sasanilər dövründə
 Qafqaz Albaniyası

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Sasanilər imperiyası
Kateqoriya:Sasanilər
Kateqoriya:İran tarixi
Kateqoriya:Anadolu orta əsrlərdə
Kateqoriya:VII əsrdə ləğv olunmuş dövlətlər və ərazilər