Şirvanşahlar

Şirvanşahlar — Şirvanşahlar dövlətində hakim sülalə. Ərəb mənşəli sülalə olmuşdur. Ərəb işğalına qədərki şirvan hakimləri ilk Şirvanşahlar adlanır. 9-cu əsrdən hakimiyyətə gələn Şirvanşahların isə elmi ədəbiyyat son zamanlardək Məzyədilər, Kəsranilər və Dərbəndilər adı ilə ayrı-ayrı sülalərdən ibarət olduğunu göstərilirdi, ancaq son tədqiqatlar hər üç sülalənin vahid xanədana mənsub olduğunu sübut edir.Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, cild X, məqalə " Şirvanşahlar" Ərəb istilasına qədərki erkən Şirvanşahlar haqqında məlumat yoxdur. Sara Aşurbəyliyə görə,Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Avrasiya press, Bakı, 2006 çox güman ki, bu ilk Şirvanşahlar yerli əhalidən deyil, Sasani şahlarına qohum olub, onlara tabe olan və sonuncuların ölkənin şimal sərhədlərinin qorunmasını etibar etdikləri adamlar idilər. Beləliklə onların İran məşəli olmaları güman edilir. Sonrakı Şirvanşahlar ərəb əsilli sonradan farslaşmış hakim sülalə idi. Məzyədi ərəblərdən idilər və V.F.Minorskinin fikrincə, bu sülalə fasiləsiz olaraq 1000 ilə yaxın hakimiyyət sürmüşdürB.Ф.Mинopcкий. Иcтopия Шиpвaнa и Дepбeндa X–XI вв. M., 1963.

Şirvanşahlar sülaləsinin banisi Yezid ibn Məzyəddir. O, ərəblərin Əş-Şeyban tayfasındandır. Əş-Şeyban tayfası Məhəmməd Peyğəmbərin ulu babası olan Mudarın qardaşı Rəbiə bin Nizarın qurduğu Rabia qəbiləsindəndir.Süleyman Əliyarlı – Azərbaycan tarixi, Bakı, 2008, səh 267 Rəbiə tayfasıdan olan Salman ibn Rəbiə xəlifə Osmanın zamanında Aranı işğal etdi. Rəbiə tayfasının Şeybanilər nəslindən olan Məzyədilər də bu vaxtdan bölgədə yerləşməyə başladılar. Məzyədilərin nümayəndəsi sərkərdə Yezid ibn Məzyəd 799–801-ci illərdə Aran, Şirvan, Dərbənd və indiki Ermənistan ərazisinin hakimi idi. Ərazini idarə edən ərəb canişini Yezid ibn Məzyədin iqamətgahı Bərdədə idi. Onun dövründə çox sayda Rəbiə tayfasından, həmçinin Misirdən və Suriyadan olan ərəblər bölgəyə köçdu. Yezid ibn Məzyəd 801-ci ildə Bərdədə ölmüş və burada da dəfn olunmuşdu.Süleyman Əliyarlı – Azərbaycan tarixi, Bakı, 2008, səh 269

859-cu ildə Məhəmməd ibn Yezid Gəncə şəhərini bərpa etdirdi və öz iqamətgahını da buraya köçürdü. Bərdə Sacilər tərəfindən işğal olunduqdaan sonra ərəblər, əsasən, Şirvan ərazisində cəmləşdilər. 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsindən olan Heysəm ibn Xalid Şirvanın müstəqilliyini elan edərək ilk "Şirvanşah" titulunu götürdü.

 Ərməniyyə, Şirvan və Layzan hökmdarları 
RəsmAdıHakimiyyət dövrüƏvvəlki şahlarla əlaqəsiƏrməniyyə hakimləriəl-Yəqubi, Tarixi-Yəqubi, səh 12.frameless|150x150pxYəzid ibn Məzyəd787–788799–801Məzyədilər sülaləsinin banisiframeless|150x150pxƏhməd ibn Məzyəd?Yəzid ibn Məzyədin qardaşıframeless|150x150pxƏsəd ibn Yəzid801–802~810Yəzid ibn Məzyədin oğluframeless|150x150pxMəhəmməd ibn Yəzid802–803Yəzid ibn Məzyədin oğluframeless|150x150pxXalid ibn Yəzid~813
828–832
841–844Yəzid ibn Məzyədin oğluMəhəmməd ibn Xalid844–849Xalid ibn Yəzidin oğluHeysəm ibn Xalid849–861Xalid ibn Yəzidin oğluŞirvanşahlar (Heysəm oğulları)I Heysəm861 — ?Xalid ibn Yəzidin oğluI Məhəmməd? — ?I Heysəmin oğluII Heysəm? — ?I Məhəmmədin oğluI Əli? — 917II Heysəmin oğluLayzanşahlar (Yəzid oğulları)I Yəzid861 — ?Xalid ibn Yəzidin oğluI Məhəmməd? — 917Yəzid ibn Xalidin oğluII Yəzid917–948I Məhəmmədin oğluŞirvanşahlar (Yəzid oğulları)I Yəzid (Layzanda II Yəzid)917–948I Məhəmmədin oğluframeless|150x150pxII Məhəmmədsentyabr, 948 — iyun, 956I Yəzidin oğluƏhmədiyun, 956 — iyun, 981II Məhəmmədin oğluIII Məhəmmədiyun, 981 — noyabr, 991Əhmədin oğlucentre|frameless|150x150pxII Yəzidnoyabr, 991–1027Əhmədin oğluŞirvanşahlar (Kəsranilər)I Mənuçöhr1027–1034II Yəzidin birinci oğluII Əli1034–1043II Yəzidin üçüncü oğluQubad1043–28 iyul 1049II Yəzidin dördüncü oğluIII Əli1049–1050II Yəzidin beşinci oğlu Əhmədin oğluSalar1050–1063II Yəzidin altıncı oğluframeless|150x150pxI Fəribürz1063–1096Saların oğluframeless|150x150pxII Mənuçöhr1096–1106I Fəribürzün birinci oğluI Əfridun1106–1120I Fəribürzün ikinci oğlucentre|frameless|150x150pxIII Mənuçöhr1120–1160I Əfridunun oğluII Əfridun1160III Mənuçöhrün birinci oğlucentre|frameless|150x150pxI Axsitan1160–1197III Mənuçöhrün ikinci oğluframeless|150x150pxŞahənşah1197–1200III Mənuçöhrün üçüncü oğluframeless|150x150pxII Fəribürz1200–1204II Əfridunun oğluI Fərruxzad1204III Mənuçöhrün dördüncü oğluframeless|150x150pxGüştasp1204–1225I Fərruxzadın oğluframeless|150x150pxIII Fəribürz1225–1243Güştaspın oğluframeless|150x150pxII Axsitan1243–1260III Fəribürzün oğluII Fərruxzad1260–1282II Axsitanın oğluIII Axsitan1282–1294II Fərruxzadın oğluKeykavus1294–1317III Axsitanın oğluKeyqubad1317–1348II Fərruxzadın oğluKavus1348–1372Keyqubadın oğlucentre|frameless|200x200pxHuşəng1372–1382Kavusun oğluDərbəndilərcentre|frameless|200x200pxI İbrahim1382–15 sentyabr 1417Sultan Məhəmməd Dərbəndinin oğluframeless|159x159pxI Xəlilullah1417–1465I İbrahimin oğluframeless|150x150pxI Fərrux Yasar1465–1500I Xəlilullahın oğluBəhram bəy1500-2021I Fərrux Yasarın oğluQazi bəy1501I Fərrux Yasarın oğluSultan Mahmud1501–1502Qazi bəyin oğluII İbrahim1502–1524I Fərrux Yasarın oğluII Xəlilullah1524–1535II İbrahimin oğluII Fərrux Yasar1527–1535II İbrahimin oğluŞahrux1535–1539II Fərrux Yasarın oğluSəfəvilərin işğalından sonrakı iddiaçılarBurhan Əli1548–1549II Xəlilullahın oğluSara Aşurbəyli, Şirvanşahlar dövləti, səh. 134 yaxud

Keyqubad ibn Əbubəkr ibn İshaq ibn İbrahimin oğluAbbasqulu ağa Bakıxanov, Gülüstani İrəm, səh. 43Mehrab1550Əlaqəsi bilinmirQurban Əli1550Əlaqəsi bilinmirQasım Mirzə1554Əlaqəsi bilinmirKavus Mirzə1577–1578Bürhan Əlinin bacısı oğluƏbubəkr Mirzə1578–1583Bürhan Əlinin oğlu

 Şirvanşah şahzadələri 

 Dərbənd əmirləri 
AdıHakimiyyət müddətiDigər şahlarla əlaqəsiHeysəm ibn Məhəmmədiyun, 939 — may, 941dekabr, 941 — may, 942II Məhəmmədin oğluƏhmədmay, 942 — sentyabr, 953II Məhəmmədin oğluƏfridun28 oktyabr, 1068–1071I Fəribürzün ikinci oğluRəşid ibn Fərruxzad~ 1221I Fərruxzadın ikinci oğluSultan Məhəmməd~ 1340–1380Keyqubadın oğlu

 Tabasaran əmirləri 
AdıHakimiyyət müddətiDigər şahlarla əlaqəsiMəhəmməd? — 917Əbu Tahir Yezidin oğluHeysəm ibn Məhəmmədsentyabr, 948–1025II Məhəmmədin oğluHörmüz ibn Mənuçöhr? — 9 aprel 1065I Mənuçöhrün oğlu

 Güştəsfi hakimləri 
AdıHakimiyyət müddətiDigər şahlarla əlaqəsiCəlaləddin Sultanşah1226 — ?I Güştaspın oğlu

 Şəki hakimləri 
AdıHakimiyyət müddətiDigər şahlarla əlaqəsiƏfridun ibn Fəribürz~1220III Fəribürzün oğlu

 Gəncə hakimləri 
AdıHakimiyyət müddətiDigər şahlarla əlaqəsiMəhəmməd ibn Xalid849 — ?Xalid ibn Yezidin oğluII Mənuçöhr1063–1096I Fəribürzün oğlu

 Bakı hakimləri 
AdıHakimiyyət müddətiDigər şahlarla əlaqəsiQəzənfər DərbəndiI Xəlilullah dövrüI İbrahimin oğluQazi bəyI Fərrux Yasar dövrüI Fərrux Yasarın oğlu

 Heç bir vəzifə tutmamış şahzadələr 
Məmlan ibn Yəzid
Güzdəhəm ibn Salar
Əmir Bəhlul
Kəyumərs Dərbəndi
Əmir Təhmuras

 Evlilikləri 
AdıEvli olduğu Şirvanşah/şahzadəMüddətDigər əlaqələriAid olduğu sülaləSitt bint FəzlMənuçöhr ibn Yəzid ?-1034Fəzl bin Məhəmmədin qızı Şəddadilər II Əbdülmalik Yəzid ibn Əhmədin qızı Şəmkuyyə 1035-? Mənsur ibn Maymunun oğlu HaşimilərSitt bint Fəzl (2-ci dəfə)Əbu Mənsur Əli ibn Yəzid 1035 (bir illik dulluqdan sonra)-?Fəzl bin Məhəmmədin qızı Şəddadilər bilinmir Salar ibn Yəzid bilinmir Əbüləsvar Şavurın qızı Şəddadilər Qaratəkin Qubad ibn Yəzidın qızı 1067–1068 yoxdur yoxdur Tamar III Böyük Mənuçöhr 1111–1120 (şahzadənin arvadı), 1120–1160 (şirvanşahın arvadı) IV Davidın qızı Baqrationilər İsmətəddin Səfvət-İslam I Axsitan ?-1192 (Şamaxı zəlzələsi) Dərbənd əmiri Əbül Müzəffər Seyf əd-Dinin qızı Haşimilər Əmir Əmiran Ömər I Axsitanın qızı 1191–1192 (Şamaxı zəlzələsi) Məhəmməd Cahan Pəhləvanın oğlu Eldənizlər Bikə xanım I İbrahim ?-1417 bilinmir bilinmir bilinmir I Xəlilullah 1421-? Miran şahın qızı, Qara Yusifin arvadı Teymurilər, Qaraqoyunlular bilinmir I Fərrux Yasar bilinmir Adil bəyin qızı yoxdur Sultan Yaqub I Fərrux Yasarın qızı Gövhər Sultan bilinmir Uzun Həsənin oğlu Ağqoyunlular bilinmir Qazi bəy ?-1501 bilinmir bilinmir Şah İsmayıl Xətai II İbrahimin qızı 1523 Şeyx Heydərin oğlu Səfəvilər Pərixan xanım II Xəlilullah 1524–1535 Şah İsmayıl Xətainin qızı Səfəvilər bilinmir Əbubəkr mirzə Dərbəndi 1570 Dövlət Gəray xanın qızı Gəraylar

 Alınmayan və ya sonu bilinməyən məsələlər 
AdıEvlənməli olduğu Şirvanşah/şahzadəTarixSəbəbDigər əlaqələriAid olduğu sülalə Əbu Nəsr ibn Maymun Yəzid ibn Əhmədin qızı 1001 Yəzid ibn Əhməd Əbu Nəsri girov götürdükdən sonra onunla qohum olmaq istədiyini bildirmiş, ancaq daha sonra onu edam etdirmişdir. Ləşkəri ibn Maymunun qardaşı Haşimilər Böyük Tamara I Axsitan 1187 I Axsitan Baqrationilər-Haşimilər evliliyi vasitəsilə arvadı İsmətəddin Səfvət-İslamə qohumluğu olan Gürcüstan kraliçası Böyük Tamaraya elçi göndərmiş, ancaq Tamara David Soslan adlı gənc osetin knyazına ərə getmişdir. III Georginin qızı Baqrationilər Rusudan I Güştasp və ya onun oğlu III Fəribürz 1122 Şirvanşah vəfat etdiyindən toy baş tutmamışdır. Böyük Tamaranın qızı Baqrationilər Rusudan (2-ci dəfə) Cəlal əd-Din Sultanşah bilinmir Şirvanşah I Güştasp oğlu Cəlal əd-Din Sultanşahı (girov kimi) gürcülərə vermişdir. Gürcülər isə onu Tamarın qızı hökmdar Rusudana ilə evləndirmək məqsədilə xaç suyuna salıblar. Evliliyin sonrakı taleyi haqda məlumat yoxdur. Böyük Tamaranın qızı Baqrationilər Əli Şirvanşahın qızı bilinmir Fəzlullah Rəşidəddin oğlunun yalnızca nişanlanması ilə bağlı məlumat verir. Fəzlullah Rəşidəddinin oğlu yoxdur Şeyx Səfiəddin Ərdəbili III Axsitanın qızı bilinmir Şeyx Səfiəddin Ərdəbili III Axsitanın təklifini rədd edir. yoxdur Səfəvilər Məlik Əşrəf I Keyqubadın qızı 1344–1345 Kavus ibn Keyqubad Məlik Əşrəfin təklifindən imtina edir. Əmir Dəmirdaş Sulduzun oğlu Çobanilər

 Həmçinin bax 
 Şirvan
 Şirvanşah
 Şirvanşahlar dövləti
 Şirvanşahlar sarayı

 Mənbə 

Kateqoriya:Sülalələr