Cavanşirlər

Cavanşirlər — Azərbaycanın qədim soylarından biri. Qarabağda, qismən də İranda yaşayırlar. Bu soyun nümayəndələri 1747-ci ildən 1822-ci ilədək Qarabağda xanlıq ediblər. Qarabağdan olan bu sülalə türk-qızılbaş tayfalarından biri olan Əfşar tayfasından törəmişdir.

 Tarixi 

 Erkən illəri 
Cavanşir sülaləsinin əcdadlarının  bir zamanlar Türküstandan gəldiyi güman edilir. Rzaqulu xan Hidayət özünün Rozvat-üs Səfa əsərində bunu belə təsvir edir:

Səfəvi imperiyası dövründə Cavanşir tayfası Qarabağ üzərində təsirə malik olmaq üçün digər türk-qızılbaş tayfaları olan Qacarlarla mübarizə halında idilər. Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin gedişatında Qarabağdakı Cavanşirlər Osmanlı imperiyasına tabe oldular. Bunun qarşılığı olaraq, 1612-1613-cü illərdə I Abbas Qacarlara Cavanşir tayfa başçılarını qətlə yetirmələrini əmr etdi. 1626-1627-ci illərdə Cavanşir tayfası I Abbas tərəfindən Qarabağın hakimi təyin edilən Davud xan Allahverdinin qaynı və gürcü Tulaşvili ailəsindən olan Novruz bəyin nəzarətinə verildi.

 Soyun və Qarabağ xanlığının yaranması 
Əski monqol qurumlarında goran və orun adlı düzülüş sistemi vardı. Goranda və orunda xandan, xaqandan solda ən hörmətlilər dururdular. Bu sistem orduda da gözlənilirdi. Ordunun sol cinahında döyüşənlər "caban qar"—sol qol, sağ cinahında döyüşənlər isə "baran qar"—sağ qol adlanırdı. Savaşa həmişə sol qol başladığından bu qolda seçkin bahadırlar dayanırdılar. Azərbaycanda iqtidarda olmuş Elxanlılar, Çobanlılar, Cəlayırlar, Barlaslar (Teymurlular) və digər qurumların ağalıq dönəmlərində ordunun aparıcı qolu caban qar idi. Cabanqar adı get-gedə deyiliş nəticəsində ilkin biçimini dəyişərək Cavanşir şəklinə düşdü.

Cavanşir elinin Sarıcalı oymağının başçıları XVIII yüzildə xanlıq yaratdıqdan sonra Sarıcalı-Cavanşir kimi tanındılar. Rus üsul-idarəsı dönəmində familiya qəbul edən aristokratlar öz tayfa, kənd, oba adlarını soyadı kimi götürdülər. Sarıcalı-Cavanşir oymağının zadəganlarının çoxu Cavanşir soyadını qəbul etdilər.

Bu soy Azərbaycan xalqına onlarla sərkərdə, şair, yazıçı, musiqişünas bəxş edib.

Cavanşirlər sülaləsinin və Qarabağ xanlığının qurucusu olan Pənahəli xan türk tayfalarından biri olan Cavanşirlər tayfasından gəlməkdə idi. Nadir şahın hakimiyyətə gəlməsindən sonra Pənahəli xan onun tərəfindən xidmətə çağırılmış, lakin bir neçə ildən sonra, yəni 1738-ci ildə bir qrup dəstəkçisi ilə birlikdə Xorasandan Şəki və Şirvana doğru qaçmağa məcbur olmuşdur. Mirzə Adıgözəl bəyə görə, Nadir şah öldürülmüş Fəzləli bəyi kiçik qardaşı Pənahəli xanla əvəz etmiş, "ona çomaq vermiş, eşikağası paltarı geyindirmiş və öldürülmüş böyük qardaşının haqlarını ona vermişdir". Mirzə Adıgözəl bəy inanır ki, Pənahəli xan "çomaq daşımağı (yəni vəzifədə olmağı), Nadir şaha baş əyməyi və onun üsullarına uyğun danışmağı" özü üçün şərəfli bilməmişdir. Çünki Nadir şah onun qardaşını öldürmüşdü. Buna görə də, o, tayfadaşları ilə gedib Nadirin sərvətlərindən bir hissəni talayaraq gizləndi.   

Nadir şahın sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi onun imperiyasının çökməsinə səbəb oldu. Bundan istifadə edən Pənahəli xan təxminən 200 atlı ilə Qarabağa gələrək özünü müstəqil hökmdar elan etdi. Bu zaman əvvəllər məcburi şəkildə Xorasana köç etdirilmiş Otuziki, Cavanşir və Kəbirli tayfaları Qarabağa geri döndülər. Həmçinin Pənahəli xanın 15 yaşlı oğlu İbrahimxəlil xan da Xorasandan qaçaraq atasının yanına gəldi.  

Pənahəli xanın güclənməsi qonşularının maraqlarına uyğun gəlmirdi. Şəki xanı Hacı Çələbi xan həmin ildəcə Pənahəli xanı Qarabağdan qovmağa çalışmış, lakin növbəti il daha güclü dəstə ilə geri dönən Pənahəli xan Hacı Çələbi xanı məğlub etmişdir. Bundan sonra Qarabağdakı bütün türk tayfaları Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi. Otuzikilər, Cavanşirlər və Kəbirlilər alçaq bölgələrdə məskunlaşaraq Qarabağ xanlığının əsas müdafiə xəttini təşkil etdilər. Xanlıq mühüm mövqedə yerləşməkdə idi və Qarabağın həm dağlıq, həm də düzənlik hissəsini əhatə edirdi. Başlanğıcda xanın oturduğu yer Bayat qalası idi və 1748-ci ildə tikilmişdi. Daha sonra mərkəz Şahbulaq qalasına köçürüldü. Bu qala müasir Ağdamın yaxınlığında yerləşməkdə idi. 1751-ci ildə Pənahəli xanın tikdirdiyi əlçatmaz Pənahabad qalası xanlığın paytaxtı oldu.

 İbrahimxəlil xan 
Kərim xan Zənd İranda hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra Pənahəli xanı yanına çağırdı, onu özünün müşaviri edərək oğlu Mehrəli bəyi Qarabağı idarə etməyə göndərdi. 1759-cu ildə Pənahəli xan Şirazda vəfat etdi. Bu zaman ərzində Mehrəli bəy xanlığı gücləndirmək üçün əlavə tədbirlər həyata keçirdi və Əsgəran, Ağoğlan qalalalarını tikdirdi. Tezliklə o, Şirvan xanı Ağası tərəfindən xaincəsinə öldürüldü, bu zaman artıq Pənahəli xanın böyük oğlu İbrahim Xəlil xan Qarabağda özünün xanlığını elan etmişdi. O, ilk iş olaraq Qarabağ məlikliklərini yenidən hakimiyyətə tabe etməklə başladı və bu proses 1787-ci ildə sonlandı. Elə həmin ildə İbrahimxəlil xan Şamaxını ələ keçirməyə çalışdı, lakin Qubalı Fətəli xan tərəfindən məğlub edildi. 

1795-ci ildə İbrahimxəlil xan Ağa Məhəmməd xan Qacara tabe olmaq istəmədiyi üçün öz elçisini Rusiya imperatriçası II Katerinanın yanına göndərərək onun ali hakimiyyətini qəbul etməyə hazır olduğunu bildirdi. Bundan xəbər tutan Ağa Məhəmməd xan Qacar 85 min döyüşçüdən ibarət ordu toplayaraq Qarabağa göndərdi. Bu zaman İbrahimxəlil xanın əmrində 15 min nəfərlik döyüşçü var idi. Mühasirə 33 gün davam etdi və nəticədə qalanı ələ keçirmək Qacar hökmdarına qismət olmadı. Qalanı ələ keçirə bilməyən Ağa Məhəmməd xan Qacar mühasirəni ləğv etməyə məcbur oldu və geri çəkilən zaman bütün Qarabağı yağmaladı. Onun ordusunun geri çəkilməsindən sonra Qarabağda aclıq başladı.  

1797-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qarabağı yenidən işğal etdi. Bu zaman Qarabağda vəziyyət çox çətin idi, aclıq və vəba xanlıqda geniş vüsət almışdı, xanlığın bir çox vətəndaşları da çörək tapa bilmək üçün digər xanlıqlara getmişdilər. Qalanın ikinci mühasirəyə də davam gətirməyəcəyini düşünən İbrahimxəlil xan şəhəri tərk etdi və ailəsi ilə birlikdə Dağıstana qaçdı. Şuşanı ələ keçirdikdən sonra Ağa Məhəmməd xan Qacar öz qulluqçuları tərəfindən qətlə yetirildi və komandanını itirən Qacar ordusu təlaşla Qarabağı tərk etdilər. İbrahimxəlil xan geri gəldi və xanlıqda hakimiyyəti ələ aldı. O, Ağa Məhəmməd xan Qacarın yerinə taxta çıxan qardaşının oğlu Fətəli şahla yaxşı münasibətlər qurmaq istəyirdi. Lakin bu istək baş tutmadı.

 Rusiya asılılığı 
Yeni Qacar şahı xanlıqla münasibətlərini tam kəsməmişdi və xanlığın paytaxtına Qacar ordusundan bir qarnizon yerləşdirmək istəyirdi. 1805-ci ilin mayında İbrahimxəlil xan Rusiya danışıqları yenidən başlatdı və Kürəkçay müqaviləsini imzalayaraq onun asılılığını qəbul etdi. Müqaviləyə görə İbrahimxəlil xan xanlığı idarə etməyə davam edirdi və onun oğlu Mehdiqulu xan varis olaraq Rusiya tərəfindən tanınırdı. İbraimxəlil Rusiyaya illik 8 min çervon xərac verməyə və rus ordusunu Şuşaya yerləşdirməyə məcbur idi. O, bununla öz xanlığının başqa dövlət tərəfindən işğal edilməsinin qarşısını almaq istəyirdi, lakin olanlar tamam əksinə inkişaf etdi. 1806-cı ilin yazında 20 minlik Qacar ordusu Şuşaya gəldi. Şuşadakı rus qarnizonunun komandanı polkovnik-leytenant Lisaneviç İbrahimxəlil xanı xəyanətdə ittiham edərək məhv edilməsini əmr etdi. Bu zaman heç nədən xəbəri olmayan İbrahimxəlil xan arvadları və xeyli sayda uşaqları ilə birlikdə qətlə yetirildi. Xanın bu zaman 80 yaşı var idi. İbrahimxəlil xanın oğlu Mehdiqulu xan yeni Qarabağ xanı elan edildi.


1813-cü ildə, yəni I Rusiya-Qacar müharibəsinin sonunda Gülüstan müqaviləsi imzalandı. Bu müqavaviləyə görə, Qarabağ xanlığının Rusiya asılılığına keçməsi Qacar şahı tərəfindən tanındı. Həmçinin Qacar şahı Cənubi Qafqazın böyük bir hissəsinin Rusiya hakimiyyəti altına keçdiyini qəbul etməyə məcbur oldu.   

Mehdiqulu xan 1822-ci ilin noyabrında Qacar dövlətinə etdiyi təkliflərin bilinməsindən qorxaraq Qarabağdan İrana qaçdı. Bu qaçış o qədər tələsik baş verdi ki, o, hətta möhürünü də unutdu. Bundan istifadə edən ruslar xanlığın daxili müstəqilliyini də ləğv edərək birbaşa imperiyaya birləşdirdilər.  

Qacar hökuməti bu regionun itirilməsi ilə barışmaq niyyətində deyildi. Böyük Britaniya tərəfindən də dəstəklənən və müharibəyə təşviq edilən Qacarlar 1826-cı ildə yeni müharibəyə başladılar. 1828-ci ilə qədər davam edən müharibədə yenə Rusiya imperiyası qələbə ilə ayrıldı. İmzalanmış Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Rusiya yeni əraziləri də özünə ilhaq etdi.

 Sülalə 
 Pənahəli xan  (1693–1758/63)
 Mehrəli bəy (1759/63)
 İbrahimxəlil xan (1759/63–1806)
 Mehdiqulu xan (1806–1822)

Sülalənin görkəmli üzvləri sırasına Cəfərqulu ağa Cavanşir, Məhəmmədhəsən ağa Cavanşir, Xurşudbanu Natəvan, Behbud xan Cavanşir və digərləri daxildir. Sülalənin üzvləri və bu soydan gələnlər Azərbaycan, İran, Rusiya və Amerikada yaşamaqdadırlar. 

Pənah Əli Xanın birbaşa ata tərəfdən kişi övladlarının Y-DNT testlərinə görə, bu nəsil J2b-Y107470 haploqrupuna aiddir.

 Cavanşirlər sülaləsi 

Cavanşirlər soyu Qarabağ xanlığını idarə etmişlər. bu soyun sülaləsi:
 Titul Adı Başlanığıcı Sonu Xan Pənahəli xan 1747 1762 Xan Mehrəli bəy 1762 1763 Xan İbrahimxəlil xan 1763 1806Xan Mehdiqulu xan Cavanşir 1806 1822

 Soyun məşhur nümayəndələri 
 Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşir — Qarabağ xanı (1747–1762), xanlığın yaradıcısı
 İbrahimxəlil xan Cavanşir — Qarabağ xanı (1763–1806), general-leytenant
 Mehrəli bəy Sarıcalı-Cavanşir (1735—1785)
 Mehdiqulu xan Cavanşir — Qarabağ xanı (1806–1822), general-mayor
 Əbülfət xan Tuti — şair, general-mayor
 Əhməd bəy Cavanşir — tarixçi
 Cəfərqulu xan Nəva — şair, general-mayor
 Baba bəy Şakir — şair
 Məhəmməd bəy Sarıcalı-Cavanşir — xanlığın sərkərdəsi, müvəqqəti xanlığı icra etmiş şəxs
 Məhəmməd bəy Aşiq — şair
 Məhəmmədəli xan Cavanşir — diviziya generalı
 Məhəmmədhəsən ağa Sarıcalı-Cavanşir — xanlığın vəliəhdi, general-mayor
 Mirzə Mehdi Sarıcalinski — şair, praporşik
 Molla Abbas Cavanşir — şair, riyaziyyatçı, axund
 Ağabəyim ağa (Ağabacı) — şair, Fətəli şah Qacarın şahbanusu
 Hacı Ağalar xan Cavanşir — Qarabağ xanlığının sərkərdəsi, kapitan
 Gövhərbəyim ağa Sarıcalı-Cavanşir (1796–1888) — şairə, mesanat
 Xurşidbanu Natəvan — şairə
 Qasım bəy Zakir — şair
 Kərim ağa Cavanşir — polkovnik
 İbrahim bəy Azər — şair
 Xan Şuşinski — xanəndə
 Xanlar ağa Sarıcalı-Cavanşir — Qarabağ xanlığının sərkərdəsi,polkovnik
 Allahyar Cavanşirov — tarzən
 Əfsər Cavanşirov — bəstəkar
 Əbdüssəməd bəy Aşiq — şair
 Həmidə Məmmədquluzadə — Həmidə xanım Cavanşir xeyriyyəçi, yazıçı
 Zaur Cavanşir — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı

 Həmçinin bax 
 Cavanşir eli
 Qarabağ xanlığı

 İstinadlar 

 Mənbə 
 Ənvər Çingizoğlu. Səfiqulu ağanın soyu. "Soy" dərgisi, 1(1), 2003, səh.3–9.
 Ənvər Çingizoğlu. Mehrəli xanın soy ağacından bir budaq. "Soy" dərgisi, 1(1), 2003, səh.9–14.
 Ənvər Çingizoğlu. Məhəmmədhəsən ağanın soy kötüyü. "Soy" dərgisi, 2(2), 2003, səh.3–13.
 Ənvər Çingizoğlu. Əbülfət xan Qarabağlınım törəməsi. ATŞS-nin xəbərləri, VI buraxılış, Bakı: "Adiloğlu", 2007, səh.3
 Ənvər Çingizoğlu. Xancan ağa Cavanşirin törəmələri. "Soy" dərgisi, 5(26), 2009, səh.3–12.
 Ənvər Çingizoğlu. Məhəmmədqasım ağa Sarıcalı-Cavanşir və törəmələri. Azərbaycan Tarixi Şəcərə cəmiyyətinin xəbərləri, 7-cı buraxılış, səh.48–56.
 Ənvər Çingizoğlu. Cəfərqulu xan Sarıcalı-Cavanşir. Bakı: Mütərcim, 2011, 72 səh.
 Ənvər Çingizoğlu. Cavanşir eli: Sarıcalılar. Tarixi və genealoji tədqiqat. Bakı: Mütərcim, 2015, 352 səh.
 M.İ. Əmrahov, Ə. Çingizoğlu, H.İ.Həsənov. Qarabağ xanlığı. Bakı: Mütərcim, 2008, 220.səh.
 Элдарь Исмаилов. Ханы Карабахские и их потомки. Генеалогический вестник. Вып.12. Санкт-Петербург: стр.40–55
 Рыжов К. В. Все монархи мира. Мусульманский Восток VII–XV вв.
  Мирза Джамал Джаваншир Карабаги. История Карабаха. 

 Xarici keçidlər 


Kateqoriya:Azərbaycan tayfaları
Kateqoriya:Qafqaz dövlətlərinin sülalələri
Kateqoriya:Azərbaycanın elm və sənət ailələri