Qəmərli rayonu

Qəmərli rayonu, Artaşat rayonu — Qərbi Azərbaycanın (indiki  Ermənistan Respublikası) Ağrı vadisində, Gərnibasar mahalı ərazisində rayon. Mərkəzi Qəmərli şəhəridir.

 Tarixi 
Qəmərli rayonu 1930-cu il sentaybrın 9-da yaradılıb. 1945-ci il sentyabrın 4-nə qədər Qəmərli rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Artaşat rayonu adlanıb. Ərazisi 507 kv km-dir. Rayon mərkəzi respublika tabeli Qəmərli (dəyişdirilmiş adı Artaşat) şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 29 km-dir.

Rayonun sərhədlərindən Zəngi və Araz çayları axır.

Qəmərli sözünün etimolji izahı /qam+ər+li/ bu sözün qədim türk mənşəyindən xəbər verir. Mütəxxəssislərin fikrincə qam sözü kiçik fonetik dəyişikliklərlə türk dillərində şəxs, tayfa və yer adlarında işlənir.

Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən hələ SSRİ dövründə Qəmərli rayonu İrəvan şəhərinə yaxın yerləşdiyinə və münbit Ağrı vadisi torpaqlarını əhatə etdiyinə görə dəfələrlə inzibati dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Belə ki, 1932-ci ilin inzibati ərazi bölgüsünə görə rayon ərazisində olan 102 yaşayış məntəqəsindən 72-də sırf azərbaycanlılar yaşayırdılar. Azərbaycanlı kəndlərin bu birliyini parçalamaq üçün 1937-ci ilin dekabrında Zəngibasar rayonunun yaradılması ilə əlaqədar Qəmərli rayonu ərazisindən 18 kənd ayrılıb bu yeni rayona qatılır. Lakin 1948-1951-ci il köçürmələri ilə əlaqədar olaraq Zəngibasar rayonu ləğv edilir və Qəmərli rayonuna daxil olan kəndlər yenidən bu rayona qaytarılır. 1969-cu ildə Zəngibasar rayonunun yenidən yaradılması ilə əlaqədar olaraq Qəmərli rayonu yenidən ərazi dəyişikliyinə məruz qalır. Bundan əlavə 1964-cü ildə Vedi rayonu ləğv olunaraq artıq erməniləşdirilmiş Qəmərli rayonuna qatılır. Lakin tezliklə Vedi rayonu bərpa edilir və Qəmərlidən ayrılır.

 Kəndləri 

Çatmadağ
Cənnətli
Çiləxanlı 
İmanşahlı 
Məsimli 
Qarahamzalı
Yamancalı
Yuxarı Ağbaş (Qəmərli)
Sabunçu (Qəmərli)
Torpaqqala (Qəmərli)
Qaradağlı (Qəmərli)
Qafarlı (Qəmərli) 
Qaraqoyunlu (Qəmərli) 
Qaradağlı (Qəmərli)

Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:

 Qədim türk adı İndiki adı Dəyişdirilmə tarixiDəlilər Dəllər03.01.1935Aysoru düyünüVerin Dvin03.01.1935İmanşalıMxçyan03.01.1935AyaslıHaygestan...Axund BuzovandBzovan...BzovanBertik25.01.1935Aşağı düyünErməni Dvini...Erməni DviniDvin19.04.1950Yuxarı kürdkəndNoraşen...QarahəmzəliTamamlı...TamamlıBurastan1920Dördüncü kəndKaxtsraşen...CənnətliZovaşen02.03.1940ZovaşenLancazat21.10.1967Aşağı AğbaşArevşat20.08.1945ArtaşatVerin Artaşat20.08.1945BəcəyəzliVostan20.08.1945BitlicəVartsraşen20.08.1945GödəkliMrqravan20.08.1945DoqquzKanaçut20.08.1945ZöhrablıMrqanuş20.08.1945QəmərliArtaşat04.09.1945Qəmərli rayonuArtaşat rayonu04.09.1945Yuxarı QuylasarBambakavanBambakavanByuravan25.01.1978QuylasarAşağı Quylasar...Aşağı QuylasarDmitrov01.12.1949ArpavarLusakert20.08.1945LusakertNşavan21.10.1967MehrablıVardaşen20.08.1945MuğanlıMuğan20.08.1945MuğanHovtaşen25.01.1978OğurbəyliBerkanuş20.08.1945ToxanşalıMasis20.08.1945QaradağlıTsaxkaşen20.08.1945TsaxkaşenMrqavet21.10.1967ÇigdəmliAzatavan20.08.1945AğcaqışlaqGetaşen21.06.1948GetaşenGetazat25.05.1967Yuxarı Ağbaş (Qəmərli)Abovyan01.12.1949DarğalıAnastasavan01.12.1949AnastasavanHaygezard30.12.1957BaşnalıBaqramyan01.12.1949MəsimliHaygepart01.12.1949TorpaqqalaXnaberd01.12.1949Yeni CraşenCraşen01.12.1949Yuva (Qəmərli)Şaumyan19.04.1950YamancalıDextsut25.05.1967SabunçuAraksavan25.01.1978

 Təbiəti 

 Əhalisi 

 Şəkillər 

 Mənbə 

Azərbaycan Respublikası prezidentinin 18 dekabr 1997-ci il tarixli "1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan  SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi deportasiyası haqqında" fərmanı
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 26 mart 1998-ci il tarixli "Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında" fərmanı
Петрушевский И.П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XYI - начале XIX в., Ленинград, 1949
Байбуртян В.А., Армянская колония Новой Джульфы в XYII веке, Иряван, 1969
Тер-Мкртчян Л.Х., Армения под властью Надир шаха. Москва, 1963
Езов Г.А., Сношение Петра Великого с Армянским народом, СПб, 1898
Мамедов С.А., Азербайджан по источникам XV - первой половины XVIII вв., Бакы, 1993 Шопен И., #Шопен И., Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху его присоединения к Российской империи, СПб 1852
Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar, Bakı, 1989
Enikolopov İ.K., Qriboedov i Vostok, İrəvan 1954
Qлинка Н.С., Описания переселения армян Aзербайджанских в пределы России, M.1831
Kemal Beydilli, 1828-1829. Osmanlı - Rus savaşında Doğu Anadoludan Rusiyaya Köçürülen Ermeniler, X  T.T.K. konqresinde sunulan tebliğ, Ankara,1986
Hovannesiyan R., Armenia on the Road to Independence, Los Angeles, 1976
Обозрение Российских владений за Кавказом в статистическом, этнографическом, топогрфическом и финансовом отношениях, СПб, 1836
Материалы для изучения экономического быта государственных крестьян Закавказского края, Tiflis, 1885
Величко В.Л., Кавказ. Русское дело и междуплеменные вопросы, С.Петербург, 1904
"Армянский геноцид". Миф и реальность. Справочник фактов и документов, Б.1992
Hüsyin Baykara., Azərbaycan istiqlal mücadiləsi tarixi, Bakı, 1992
Cahangir Zeynaloğlu, Müxtəsər Azərbaycan tarixi, Bakı, 1992
Заварян С., Экономические условия Карабаха и голод 1906-1907 г., Перевод с армянского, С.Петербург, 1907
Готлиб В.В., Тайная дипломатия во время первой мировой войны, М.1960
Suleyman Kocabas, Tarihte Turk-Rus Mucadelesi, Istanbul, 1989
Шахдин И., Дашнакцутюн на службе русской белогвардейщины и английского командования на Кавказе, Bakı, 1990
Cəmil Həsənov. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində, 1918-1920-ci illər, Bakı, 1993
Məmməd Sadıq Aran. "Qardaş köməyi" məqaləsi;1951; Bax: "Ədəbiyyət və incəsənət" qəzeti, 2 oktyabr 1990-cı il.
Azərbaycan Respublikası MDSPİHA, f.276, s.8, iş 463, v.23; Bax: Bəxtiyar Nəcəfov, Лицо врага (История Армянского национализма в Закавказье в конце XIX начале XX в.), Bakı, 1993
Грибойедов А., Seçilmiş əsərləri, 2-ci cild, Moskva, 1977.

 Xarici keçidlər 
 Qərbi Azərbaycan: azərbaycanlılara qarşı genosid demoqrafik statistika güzgüsündə  
 Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlli toponimləri 
 Vandalizm: tarixi adlara qarşı soyqırımı. Bakı, "Təhsil", 2006, 92 səh.
 İndiki Ermənistan qədim türk yurdu idi
 Qərbi Azərbaycan ərazilərində yer adlarının soyqırımı

 Həmçinin bax 
Qərbi Azərbaycan
Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan deportasiyası
Erməni əhalisinin tarixi miqrasiyası

Kateqoriya:Gərnibasar mahalı
Kateqoriya:Ermənistan SSR-in rayonları
Kateqoriya:Qəmərli rayonu