Pişiklər

() —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. 

Bütün müasir və nəsli kəsilmiş pişikkimilərin başı kiçik, gövdəsi yaraşıqlı və əzələli, ayaqları gödək, lakin güclüdür. Caynaqları tamamilə, yaxud qismən içəri çəkilə bilir. Əksəriyyətinin quyruğu uzundur. Bir qismi balaca (ev pişiyi), digəri iridir (şir, pələng). Tükləri qısadır; şimali və yüksək dağlarda yaşayan növlərin tükü tropik qurşaqlarda yaşayanlara nisbətən daha xovludur. Tropik meşə növlərinin rəngi çox vaxt əlvan (boz, narıncı, yaxud bozumtul fonda qara ləkələr, yaxud zolaqlar) olur. Şimal çöl və səhra növləri sarı, yaxud qum rənglidir; qarnı ağdır. Vəhşi pişikkimilər bütün materiklərdə və iri adalarda (Yeni Qvineya, Madaqaskardan başqa) yayılmışdır. Tropiklərdə daha çoxdur. Axşam və gecə həyatı keçirirlər. Məməliləri, quşları, sürünənləri, balıqları, bəzən də cücüləri yeyir. Xırda növlər hər il, iri növlər isə 2–3 ildən bir çoxalır; yalnız ev pişiyi tez-tez balalayır. Xırda növləri 5–6, iri növlər 2–4 bala doğur.

 Mənşəyi və paylanması 
Paleosendə sansarlara bənzər ibtidai yırtıcılar ailəsi - miacidae - formalaşmışdır. Üçüncü dövrün ortalarında (Oliqosendə) digər yerüstü ətyeyənlər arasında üstünlük təşkil etdilər və onların arasında müasir Carnivora sırasına daxil olan yeddi əsas quru ailəsi və üç su yırtıcı ailəsi var idi. Oliqosen, viverridlər və pişiklər arasında keçid forması olan Proailurusun görünüşünü qeyd edir. Miosendə o, öz yerini Pseudaelurusa verdi, ondan üç pişik alt ailəsi çıxdı:
 böyük pişiklər
 kiçik pişiklər
 qılınc dişli pişiklər

Müasir heyvanlardan pişiklərə ən yaxın olan Asiya linsanqlarıdır ki, onlar ənənəvi olaraq viverridlər  kimi təsnif edilir, lakin bu yaxınlarda ayrıca ailəyə ayrılırlarGaubert P. and Veron G. (2003). «Exhaustive sample set among Viverridae reveals the sister-group of felids: the linsangs as a case of extreme morphological convergence within Feliformia» . Proceedings of the Royal Society, Series B 270(1532): 2523—2530. .

Vəhşi pişiklər Avstraliya, Antarktida, Yeni Qvineya, Sulavesi, Qrenlandiya və Madaqaskar adaları istisna olmaqla, bütün qitələrdə və böyük adalarda yayılmışdır. Onların əksəriyyəti tropik və subtropik iqlimlərdə, daha az mülayim iqlimlərdə yaşayır. Taiga zonasında hazırda yalnız pələng, puma, vaşaq və qismən Uzaq Şərq pişiyi (Primoryedə) tapılır, baxmayaraq ki, ibtidai insanlar tərəfindən məhv edilməzdən əvvəl, Avrasiya və Şimali Amerikanın hər yerində bir çox iri pişik növlərinə zonada rast gəlinirdi. Çöllərin, meşələrin və hətta tundranın. Bütün pişiklər quru həyat tərzi keçirir, əsasən meşələrdə, qismən səhralarda, savannalarda və yuxarı qurşağına qədər dağlarda yaşayır.

 Hisslər 
Görmə
Pişiklər məsafələri mühakimə etməyə imkan verən əla durbin görmə qabiliyyətinə malikdir. Pişiklər tam qaranlıqda görə bilmirlər, lakin gecə obyektləri görmək üçün onlara ən azı zəif işıq lazımdır. Pişiklərin gözlərində retinanın arxasında xüsusi əks etdirici təbəqə var. Bu təbəqə tor qişadan ilk keçiddə udulmayan işığın ikinci dəfə retinanı stimullaşdırmağa imkan verir və zəif işıqda yaxşı görmə təmin edir .

Qoxu
Pişiklərdə qoxu və dad hissi bütün məməlilərdə olduğu kimi bir-biri ilə sıx bağlıdır. Pişiklərin fərqli xüsusiyyəti onların şirniyyatlara reaksiya verməməsidir və pişiklər şirin yeməklərdən çəkinirlər. Pişiklərin dad qönçələri dilinin ön və yan tərəflərində yerləşir. Onların vomeronazal orqanı ağızın damında yerləşən kisəbənzər bir quruluşdur. Bu orqanın cinsi fəaliyyətlə əlaqəli kimyəvi siqnalların qəbulunda iştirak etdiyi düşünülür. Erkək pişik dişi sidiyi qoxulayanda burnunu qırışdıra və flehmen kimi tanınan bir jestlə üst dodağını geri ata bilər.

Eşitmə
Pişiklər insanların eşitmədiyi yüksək tezlikli səsləri eşitmək qabiliyyətinə malikdir. Bu qabiliyyət xüsusilə pişiklər siçan kimi yırtıcıları təqib edərkən faydalıdır, çünki pişiklər bu gəmiricilərin yaratdığı yüksək tezlikli səsləri aşkar edə bilirlər. Pişiklərin xarici qulaqları çevikdir və səsləri dəqiq lokallaşdırmaq üçün 180 dərəcə dönə bilir.

Dad
Pişiyin bığları zəif işıqda yollarına çıxan maneələrdən qaçmağa kömək edən sensor funksiyaya malikdir. Bir pişik onun bığlarına toxunan bir obyektin yanından keçirsə, gözlərini qırpır və bununla da gözlərini mümkün zədələrdən qoruyur. Yanaqların ətrafındakı uzun bığlara əlavə olaraq, pişiklərin gözlərinin üstündə daha qalın bığları var. Pişiklər temperaturu və yemək qoxusunu təyin etmək üçün burnundan istifadə edirlər. Pişiklərin pəncələrinin tüksüz yastıqları pəncələri ilə obyektləri tədqiq edərkən əldə edilən toxunma (toxunma) məlumatının mühüm mənbəyidir.

 Təsnifat 
Genetik məlumatlar əsasında 8 genotipik xətt müəyyən edilmişdir .

1. Panter xətti
 cins Panthera (Panthera)
 cinsi Boz bəbirlər (Neofelis)
2. Kalimantan pişik xətti
 cins Mərmər pişiklər (Pardofelis)
 cins Catopuma (Catopuma) - 2006-cı ildən bəzi genetiklər Catopumu Pardofelis cinsinə aid etmişlər .
3. Karakal xətti
 cins Caracals (Caracal) cins Servals (Leptailurus) cins Qızıl pişiklər (Profelis)4. Ocelot xətti
 cins Pələng pişikləri (Leopardus)
5. Trot xətti
 cins Lynx (Lynx)
6. Puma Line
 cins Puma (Puma)
 cins Cheetahs (Acinonyx)
7. Benqal pişik xətti
 cins Asiya pişikləri (Prionailurus)
 Pallas pişiyi cinsi (Otocolobus)
8. Ev pişiyi xətti
 cins pişiklər (Felis'')

 Müasir pişiklərin təsnifatı 
Aşağıda genotipik nəsillərə əsaslanan ənənəvi fenotipik təsnifata görə qruplaşdırılmış pişik cinslərinin tam siyahısı verilmişdir Wozencraft W. C. (2005). Felidae. In Wilson D. E., Reeder D. M. Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. pp. 532—548. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494..

İllüstrasiyaRus adıLatın adı və taksonun müəllifiƏraziTəhlükəsizlik statusu  Alt ailə böyük pişiklər (Pantherinae) Cins Adi boz bəbir (Neofelis)200pxAdi boz bəbirNeofelis nebulosa 200px200pxBornean adi boz bəbirNeofelis diardi  200px Cins panteralar (Panthera)200pxBəbirPanthera pardus 200px200pxPələngPanthera tigris 200px200pxİrbisPanthera uncia   (или Uncia uncia) — çox vaxt ayrıca cins kimi təsnif edilir Uncia.200px200pxŞirPanthera leo 200px200pxYaquarPanthera onca 200px Alt ailə Kiçik pişiklər (Felinae) Cins Hepard (Acinonyx)200pxHepardAcinonyx jubatus 200px cins Qaraqulaq (Caracal)200pxQaraqulaqCaracal caracal 200x200px200pxQızılı pişikCaracal aurata 200px Cins Mərmər pişiklər (Pardofelis)150pxMərmər pişikPardofelis marmorata 200px Cins Katopuma (Catopuma)200pxAsiya qızılı pişiyiCatopuma temminckii 200px200pxKalimantan pişiyiCatopuma badia 200px Cins pişiklər (Felis)200pxÇin pişiyi (Qobi boz pişiyi)Felis bieti200px200pxQamışlıq pişiyi (Ev)Felis chaus
, 200px200pxBarxan pişiyiFelis margarita
, 200px200pxQaraayaq pişikFelis nigripes
, 200px200pxMeşə pişiyi
Alt növlər:
 Ev pişiyi (Felis catus)Felis silvestris
, 200px200pxÇöl pişiyiFelis lybica
, 200px CinsPələng pişikləri (Leopardus)200pxLeopardus pajerosLeopardus pajeros
, 200px200pxPampas pişiyiLeopardus colocolo
, 200px200pxJoffrua pişiyiLeopardus geoffroyi
, 200px200pxÇili pişiyiLeopardus guigna
, 200px200pxAnd pişiyiLeopardus jacobitus
, 200px200pxOcelotLeopardus pardalis
, 200px200pxOncillaLeopardus tigrinus
, 200px200pxUzun quyruqlu pişik (margi, margay)
, Leopardus wiedii200px Род Сервалы (Leptailurus)200pxServalLeptailurus serval
, 200px Род Рыси (Lynx)200pxKanada vaşağıLynx canadensis
, 200px200pxAdi vaşaqLynx lynx
, 200px200pxİber vaşağıLynx pardinus
, 200px200pxKürən vaşaqLynx rufus
, 200px CinsAsiya pişikləri (Prionailurus)200pxBenqal pişiyi
Alt növlər
 İriomote pişiyi (Prionailurus bengalensis iriomotensis)
 Amur meşə pişiyi (Prionailurus bengalensis euptilurus)Prionailurus bengalensis
, 200px200pxSumatra pişiyiPrionailurus planiceps
,200px200pxKürən pişik (Ləkəli-kürən pişik)Prionailurus rubiginosus
, 200px200pxBalıqçı pişik (Balıqtutan pişik)Prionailurus viverrinus
, 200px Cins Manul (Otocolobus)200pxManulOtocolobus manul
, 200px CinsPuma (Puma)200pxPumaPuma concolor
, 200px200pxYaquarundiPuma yaguaroundi
, 200px

Rusiyada təqdim etdi 9 növ pişik.

 Nəsil artırma 
Pişiklər ərazidir və ərazilərini sidiklə çiləyərək qeyd edirlər. Pişiklər də ərazilərini qeyd etmək üçün stasionar obyektləri cızır və sürtürlər. Kişi ərazi sərhədində bir neçə qadın ərazisi ola bilər. Cütləşmə zamanı erkək yaxınlıqda çoxalmağa hazır olan dişiləri axtarır və ya cəlb edir. Dişilər yüksək səslər çıxara bilir, beləliklə kişiləri cəlb edir. Tez-tez iyləmək və ağaclara sürtmək də kişiyə dişinin cütləşməyə hazır olduğunu başa düşməyə kömək edir. Pişiklərdə cinsi əlaqə zamanı baş verən uğurlu ovulyasiyanı təmin etmək üçün tez-tez əlaqə vacibdir.

Pişiklər üçün hamiləlik müddəti onların bədən ölçüsündən asılıdır. Ev pişiklərinin hamiləlik müddəti təxminən 60 gündür və orta zibil ölçüsü təxminən dörd pişikdir. Təbiətdə hamiləlik müddəti kiçik pişik növləri üçün 60 gündən az, şir kimi böyük pişiklər üçün təxminən 115 günə qədər dəyişir. Bir zibildə pişiklərin sayı birdən yeddiyə qədər dəyişir; Pişiyin bədən ölçüsü zibil ölçüsünü təyin edən bir faktor kimi görünmür. Ola bilsin ki, müəyyən bir fərdin yaşadığı ərazidə qidanın mövcudluğu və sağ qalması ilə əlaqədardır. Şirlər istisna olmaqla, onları dünyaya gətirən dişi balalara qulluq edir, onlara məşq edir. Balalar tədricən süddən kəsilənə və ət yeməyi öyrənənə qədər əmizdirmə davam edir.

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 


Kateqoriya:Məməlilər ailələri
Kateqoriya:Qriqori Fişer fon Valdheym tərəfindən adlandırılmış taksonlar