Fətəli şah Qacar

Fətəli şah Qacar (; ) — Qacar şahı. Əsl adı Baba Xan olub İranda hökm sürən Qacar ​​Xanədanının banisi Ağaməhəmməd şahın qardaşı Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacarın oğludur. Əmisi Ağaməhəmməd şah Qacar uşağı olmadığı üçün onu vəliəhd təyin etdi və Fars, Kirman, Yəzd əyalətlərinə vali olaraq göndərdi. Baba Xan əmisi öldürülüncə Farsdan Tehrana gəldi və Fətəli şah adıyla hökmdarlığını elan etdi. Taxta ən yaxın dəstək ordunun böyük bir hissəsi üzərində hakim olan Hacı İbrahim xandan gəldi. Əvvəl 1801-ci ildə Xorasan xanlarını özünə bağlayaraq səltənətini sağlamlaşdıran Fətəli şah çox keçmədən İngiltərə, Fransa və Rusiyanın at oynatdıqları bir rəqabət meydanına çevrilən İranda bəzən bunlardan birinə, bəzən da digərinə dözmək surətiylə varlığını davam etdirdi. Bu rəqabətdən, Fransa və Rusiyanın əməllərinin reallaşmasını önləmək və özləri üçün böyük bir təhlükə olaraq gördükləri əfqanları İranın nəzarəti altında tuta bilmək üçün böyük səy göstərən İngiltərə qazanclı çıxdı. 1801-ci ildə Britaniya və İran arasında siyasi və ticarət müqaviləsi imzalandı.

 Həyatı 
Baba xan (əsl adı Fətəli xandır. Ulu babasının şərəfinə adlandırılıb) 1769-cu (hicri 1185-ci) ildə Astrabadın Siyahçalında dünyaya gəlib.

1834-cü ildə vəfat edib.

 Hakimiyyətə gəlişi 
Qacar xanın baş naziri (Sədrəzəm) Etimadəddövlə adı ilə tanınan Hacı İbrahim xan Kəlantər İran şahının ölüm xəbərini Baba Yusif adlı bir xidmətçi vasitəsilə Ağa Məhəmməd şah Qacarın vəliəhdi Xanbaba Cahanbaniyə çatdırdı. Baba Yusif məktubu ona Şirazda çatdırdı. İki təzadlı fikri Xanbaba Cahanbaniyə bir məktubda çatdırmalı olan Hacı İbrahim xan Etimadəddövlə məktubun əvvəlində ondan əvvəl deyilmiş bir şeir yazdı. Bu şeir həyatı tərk etmiş şahın ölüm xəbərini taxt-taca varis olacaq yeni padşaha çatdırmaq və onu təbrik etmək məqamında yazılırdı. O şeir belə idi:

Bilmirəm ağlayım, yoxsa ki, gülüm, Çünki dərya batdı, yox oldu, lakin gövhər üzə çıxdı.

Xanbaba Cahanbani (Fətəli şah) əmisinin ölüm xəbərini eşidib ağladı. Onun ətrafındakılar da bir az ağlayıb sonra Xanbabanı təbrik etdilər. Baba Yusif Şafir Xanbabadan ənam aldıqdan sonra İranın yeni padşahının məktublarını Şiraz və İsfahan arasında yerləşən şəhərlərin hakimlərinə çatdırmaq üçün mürəxxəs oldu.

Xanbaba Cahanbaninin göstərişi ilə tezliklə möhür həkk olundu və müxtəlif vilayətlərə göndərilən proqramlar həmin möhürə Şah Baba Qacar adı ilə möhürləndi. Yeni padşah 1797-ci miladi/1212-ci hicri ilinin Ramazan bayramında özünə Fətəli şah adını qoydu. Həmin ilin Ramazan bayaamı günü Novruz bayramının və baharın başlandığı gün idi və həmin gün Fətəli şah Tehranda tacqoyma mərasimi keçirdi.

 Yaradıcılığı 
Fətəli şah şair idi. Xaqan təxəllüsü ilə şeirlər yazırdı.

Eşitmişəm ki, busənin qiymətini cana bərabər edib, Min heyif olsun ki, bədənimdə min canım yoxdur.

Gözəllərin üzünün xəyalı ilə sinəmdən ucalan ürək nalələrim Firəng kilsəsindəki zəng səsi kimidir. (Sətri tərcümə)

 Övladları 
Oğulları
 Məhəmmədəli mirzə Qovanlı-Qacar, Dövlətşahi (1788–1821)
 Abbas mirzə Qovanlı-Qacar Naibəssəltənə, (1789–1833)
 Məhəmmədqulu mirzə Qovanlı-Qacar
 Məhəmmədtağı mirzə Qovanlı-Qacar
 Məhəmmədvəli mirzə Qovanlı-Qacar
 Hüseynəli mirzə Qovanlı-Qacar
 Həsənəli mirzə Qovanlı-Qacar
 Əlinağı mirzə Qovanlı-Qacar
 Şeyxəli mirzə Qovanlı-Qacar
 Əlixan mirzə
 Abdulla mirzə
 Məhəmmədrza mirzə
 İmamverdi mirzə
 Mahmud mirzə
 Heydərqulu mirzə
 Hümayun mirzə
 Allahverdi mirzə
 İsmayıl mirzə
 Əhmədəli mirzə Qovanlı-Qacar
 Əlirza mirzə
 Keyqubad mirzə
 Bəhram mirzə
 Şapur mirzə
 Məlik Qasım mirzə Qovanlı-Qacar
 Manuçöhr mirzə
 Hürmüz mirzə
 Məlik İrəc mirzə
 Keykavus mirzə
 Şahqulu mirzə
 Məhəmmədmehdi mirzə
 Keyxosrov mirzə
 Keymərz mirzə
 Cahanşah mirzə
 Süleyman mirzə
 Fətulla mirzə
 Məlik Mənsur mirzə
 Bəhmən mirzə
 Sultan Məhəmməd mirzə
 Sultan Səlim mirzə
 Sultan Mustafa mirzə
 Seyfulla mirzə
 Yəhya mirzə
 Məhəmmədəmin mirzə
 Sahibqran mirzə
 Pərviz mirzə
 Məhəmmədhadi mirzə
 Fərruxsiyər mirzə
 I Əliqulu mirzə Qovanlı-Qacar
 Sultan Əhməd mirzə
 Kamran mirzə
 Abbasqulu mirzə
 Əmənulla mirzə
 Nurulla mirzə
 Cəlaləddin mirzə
 Sultan Hüseyn mirzə
 Xanbaba Cahansuz mirzə
 Övrəng mirzə

 Həmçinin bax 
 Qacarlar

Kateqoriya:Azərbaycan hökmdarları
Kateqoriya:Qacar şahları
Kateqoriya:Tehranda vəfat edənlər
Kateqoriya:Azərbaycanlı generallar