Dastani-Əhməd Hərami

Dastani Əhməd Hərami — XIII əsrdə Azərbaycan dilində qələmə alınmış ilk məsnəvi hesab olunur. XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərində yazıldığı təxmin edilən və müəllifi məlum olmayan Dastan-ı Əhməd Hərami məsnəvisi həm Köhnə Anadolu türkcəsinin, həm də Azərbaycan türkcəsinin dil xüsusiyyətlərini göstərməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Əsər 816 beytdən ibarətdir və əruz vəznində yazılıb. Əsərdə çoxlu əruz xətalarının olması türkcənin hələ bu dövrdə əruza tam uyğunlaşmamasının nəticəsidir.

 Tədqiqi 
Əsərin günümüzə gəlib çatan yeganə nüsxəsi 1928-ci ildə türk alimi Əhməd Tələt Onay tərəfindən aşkar edilmiş, ədəbi və elmi ictimaiyyətə çatdırılmışdır. T. Onay əsərin 1946-cı il nəşrinə müqəddimədə göstərir ki, 1928-ci ildə Boluda olarkən şəhər bələdiyyə rəisi Rəşad Akər ona qədim əlyazmalardan ibarət bir məcmuə bağışlamışdı. Səkkiz bölmədən ibarət həmin məcmuə müxtəlif mövzu və janrlarda olan əsərləri özündə ehtiva edirdi. "Dastani-Əhməd Hərami" həmin əsərlərdən sonuncusu, yəni səkkizincisi idi.

Poemanı Çanqırıda çıxartdığı "Duyğu" qəzetində nəşr etdirən T. Onay 1933-cü ildə onun məhdud, 1946-cı ildə isə İstanbulda kütləvi tirajla çapına nail olur. Türk alimi əsərə geniş və dəyərli ön söz, şərhlər və lüğət də yazır. Onayın əsərə yazdığı 19 səhifəlik müqəddiməsində əsərin üslubu, vəzni və yazılış tərzi barədə məlumat verilir. Onay həmçinin poemanın qəhrəmanlarından biri olan Güləndam adına istinad edərək türk adları ilə bağlı fikirlər irəli sürür.

Bu nüsxə təliq xətti ilə hicri 100-cü ildə (miladi 1591–1592) Məkkədə Nuh ibn Mustafa tərəfindən yazılıb və üç bölməli məcmuadan 3-cüsüdür. Digərləri isə Bostan-ı Qüds və Gülistan-i Üns əsərləridir. Əsərin son səhifəsi yoxdur. Məsnəvinin müəllifi, yazılma tarixi, tərcümə və ya orginal əsər olması ilə bağlı məlumatlar güman edilir ki, bu səhifədə imiş. Əvvəldə də müəllifin adı göstərilmədiyindən məsnəvinin yazarı məchul olaraq qalır. Tələt Onay tərəfindən tapılıb Türk Dil Qurumunun kitabxanasına bağışlanan əsas nüsxə hal-hazırda itkindir.

Türk tarixçi və ədəbiyyatşünas Fuad Körpülü əsərin yazılma tarixi ilə bağlı belə bir fikir irəli sürür:

"Əsərdə "olisər", "deyisər", "biliverən", "dəlim", "şoluqdəm", ümid yerinə ümiz, cüda yerinə cüza, Xuda yerinə Xuza, hod yerinə hoz kimi arxayik sözlərin və ifadələrin istifadəsi əsərin naşirinin XIII əsərdə və ya daha əvvəl yaşadığını göstərir. Həmçinin məcmuaya daxil olan digər iki əsərlərdə də ərəb qrammatikasının təqlidi, sailərin əvəzinə hərəkələrin istifadəsi və əsərin vəzni kimi xüsusiyyətlər də bu fikri dəstəkləyir." 

Tələt Onay da Körpülünün bu fikirni dəstəkləyərək əsərin XIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatı nümunəsi olduğunu söyləyir. Onay bildirir ki, əsərin dili ümumiyyət etibari ilə Oğuz türkcəsi, Azəri ləhcəsidir. Alim poemanın dilini XIII–XIV yüzilliklərin türkdilli abidələri ilə müqayisə edərək belə bir nəticəyə gəlir ki, bu məsnəvi "Gülşəhrinin "Bostan" tərcüməsi, Məsud ibn Əhmədin "Süheylü Nevbahar"ı, Aşıq Paşanın divanı, Sultan Vələdin türkcə mənzumələri ile aşağı yukarı bir oxşarlıq, hətta "Süheylü Nevbahar"la lisan ve üslupca bir eyniyyət ərz etməkdədir."

Bir digər türk ədəbiyyatşünas Halis Akaydın poemanı 1979-cu ildə İstanbulda yenidən nəşr etdirmişdir. Bakıda da məsnəvi həm ayrıca kitab halında, həm də" Azərbaycan klassik ədəbiyyatı kitabxanası" seriyasında çıxan məcmuədə bütöv şəkildə çap olunmuşdur.

Təbii olaraq "Dastani-Əhməd Hərami" Azərbaycanda da filoloqların diqqətini cəlb etmiş, elmi fikrin obyektinə çevrilmişdir. Ədəbiyyatşünas alim Əliyar Səfərli 2004-cü ildə əsəri çap etdirib, dilçilər F. Zeynalov, Q. Kazımov, K. Vəliyev, N. Cəfərov, A. Əlizadə və s isə əsərlə bağlı təqdirəlayiq araşdırma və mülahizələr aparıblar.

 Əsas xüsusiyyətləri 
Poema klassik məsnəvilər kimi ənənəvi başlıqlarla başlayır. Lakin əlyazması başda və sondan əskik olduğu üçün bu rəsmi başlıqların hamısını görmürük. Bu səbəbdən poema müəllifini də müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Orta əsr mənbələrində də müəllifə aid heç bir qeyd və işarəyə rast gəlinmir. Poemada şair özü barədə sadəcə bir neçə beytdə məlumat verir.

Qova-qova könül dünyaya irdi,

Ömür keçdi saqalı, saç ağardı.

Əbəs yerlərdə xərc etdim yaşım bən,

Yeridir daşlara dögsəm başım bən.

Bu beytlərdən aydın olur ki, müəllif əsəri yaşlı vaxtlarında qələmə almışdır. Şair ömrünü əbəs yerə xərclədiyindən gileylənir və buna görə özünü məzəmmət edir.

Poemada başqa bir beytdə-

Vücudi pakü tazə ol iki gül,Hüseyn ilə Həsən gülşəndə bülbül.

— Həsən və Hüseyn kimi imamların xüsusi olaraq xatırlanmasına əsasən belə güman etmək olar ki, çox ehtimal, müəllif imamətə meyilli, yəni şiə məzhəb bir şəxs olmuşdur.

Poemadan danışan əksər filoloqlar haqlı olaraq, onun dil xüsusiyyətlərini, üslubi çalarlarını qədim dövr türkdilli abidələri "Dədə Qorqud", "Divani-Hikmət", "Qisseyi-Yusif" (Qul Əli), "Ibtidanamə", "Fərhəngnameyi-Sədi", "Süheylü Növbahar", həmçinin "Yusif və Züleyxa" (M. Zərir, S. Fəqih), "Vərqa və Gülşah" (Y. Məddah), Q. Bürhanəddin, İ. Nəsimi və s. əsər və sənətkarların dili və üslub xüsusiyyətləri ilə müqayisə edir, yaxın və oxşar dəlillər, müqayisə və bənzəyişlər əsasında onun XIII yüzilliyin məhsulu olduğunu, Azərbaycan türkcəsində yazıldığını elmi şəkildə təsdiq edirlər. Ədəbiyyatşünas Yusif Seyidov və Kamil Vəliyev dastanın dili ilə bağlı belə bir fikir irəli sürür:

"Əhməd-Hərami" dastanı Qazi Bürhanəddin və Nəsimiyə qədərki əbədi-bədii dilimizin müəyyən xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının və şair Əlinin "Qisseyi-Yusif" poemasının dili ilə səsləşir. Bir sıra söz və ifadələr: sözün deyiliş tərzi və başqa xüsusiyyətlər bu dastanın dilini "Kitabi-Dədə Qorqud"un dili ilə xeyli yaxınlaşdırır".

Burada davul, nay, şeştə, qopuz, nağara, tənbur, dünbür, ud və s. kimi musiqi alətlərindən, Hicazi, Dühəng, İsfahani, Iraqi, Cəngi, Şahnaz, Hüseyni, Nühəfti, Novruz və b. musiqi havacatlarından söhbət açılır. Dənə, pirinc, zərdə, gərəkcə, qəlyə, boranı, hərisə, zərdə, əriştə və s. yeməklərin, bəzi qab-qacaq və məişət alətlərinin adları çəkilir. Güləndamla Güləfruxun toy məclisi təsvir olunur. Bütün bunlar xalqşmızın о zamankı mədəni və məişət həyatı, dəb və adətləri haqqında bəzi təsəvvürlər yaradır. Müəyyən etnoqrafik informasiya almağa kömək edir. 

 Quruluşu 
"Dastani-Əhməd Hərami" irihəcmli, çoxşaxəli, çox planlı, rəngarəng hadisələrlə zəngin, obrazların bolluğu ilə fərqlənən bir əsər deyildir. Süjet vahid planlı, həcm yığcam, hadisələr konkretdir. Süjet vahid bir ideya — "Şər iş görən əməlinin cəzasını çəkər" ideyası əsasında qurulmuş və yekunlaşmışdır. Poemanın əldə olan mətninin həcmi 816 beyt yəni 1632 misradan ibarətdir.

Poemada hadisələr 6 məclisdə verilir. XIV əsrdə yaranan Yusif Məddahın Vərqa və Gülşa əsəri və XV əsr şairi Şəmsin Yusif Xüsleyxa əsəri də məclislər şəklində qurulub. Bu da təsdiq edir ki, əhvalatı məclislərə bölüb vermək həmin dövr epik şeiri üçün ənənəyə çevrilmişdi. Hər məclisin sonunda dinləyicilərə müraciət olunur.

Gəlin barı, bu gün söhbət qılalım

Məani kanının dürrün bulalım

Gələlim bu üçüncü məclisə biz,

Xəbərimdən eşidin çün xəbər siz.

28 beytlik qısa giriş əslində orta əsrlər islam şərqinin klassik poemalarına məxsus rəsmi-ənənəvi başlanğıcı – tövhid, münacat və nət hissələri əvəz edir. Başlanğıcda sənətkar oxucu və dinləyici auditoriyasına üz tutur, məna dənizini seyr edənlərə, bu dəryanın gövhərindən xeyir götürənlərə, məna aləmində tükü iki bölməyi bacaranlara, dilindən daim göhər saçanlara müraciət edərək onun söhbətinə qulaq asmağa, əsasını qoyduğu bu dastanı dinləməyə çağırır. Sonra münacat və nəti əvəzləyən beytlər gəlir. Nəhayət:

Еşit gəl bir həraminin sözünü,

Əgər görür isən mə’ni yüzünü.

Olursa həqq-taaladan inayət,

Qılam bu qissəyi bir-bir hekayət. – misraları ilə girişi yekunlaşdırır.

Son məclis 43 beytdən ibarətdir. Əsərdə qafiyəsiz və ya yarım qafiyəlli beytlər azdır. Bütün beytlərdə qafiyələr tam və cinaslıdır. Azərbaycan türkcəsində sözlər çoxluq təşkil edir. Digər dillərdəki söz və ifadələr isə əsərə sərpilmiş haldadır.

"Dastani-Əhməd Hərami"nin əlyazması rüq'ə və süls arasında, yəni həmin xətlərə yaxın bir xətlə yazılmışdır. Poema əruz vəzninin həzəc bəhrində — mə'fAilün mə'- fAilün mə'fAail – ölçüsündə qələmə alınmışdır.

Əsərdə arxaizmlərin müxtəlif növlərinə – həm fonetik və leksik, həm də qrammatik və semantik arxaizmlərə rast gəlmək mümkündür: ab (ov), qamu (hamı), yüz (üz), bən (mən), yazı (çöl), biti (yazı, kitab), ər (igid), aş (xörək), qonmaq (oturmaq), yemiş (meyvə-tərəvəz), güz (payız), xon (süfrə), qatı (möhkəm), dügün (toy), aytmaq (demək), dənli (bol), ərmsə (əriştə), əsən (sağ), gələci (söz-söhbət), -mən, bən (I ş.təkinin şəkilçisi), -əyin, -vüz (II ş.cəm şəkilçisi), -gil (II şəxsin təkinin şəkilçisi), — raq, -rək (dərəcə şəkilçisi), -ıban, ibən (feli bağlama şəkilçisi) və s.

 Məzmun 
 Birinci məclis. Əhməd Hərami Əbu Əli Sina elminə vaqif, Şəhabəddinə xidmət edən, sehir və nücum ilə məlumatlı məşhur bir oğrudur. Bir axşam dostları ilə söhbət edərkən, Bağdad sultanının çox zəngin xəzinəsi olduğundan və öz sehri ilə bu xəzinənin qapısını açacağından onlara bəhs edir. Çox keçmədən dostları ilə Bağdada gəlib burada xəzinənin yerini öyrənirlər. Bir gecə xəzinəyə doğru gedərkən yolda saray görürlər. Burada sultanın qızı Güləndam yaşayır. Əhməd Harami kəməndi atır və sarayın pəncərəsindən qıza baxır, dönüb dostlarının yanına gəlir. Qız eşitdiyi sözlərdən şübhələnərək saraydan çıxır və onlar xəzinəyə girdikdən sonra gizlənib xəzinənin astanasında gözləyir. Çıxan hər kəsi öldürür. Ən son Əhməd Harami çıxır. Qız onu da yaralayır, oğru isə yaralı halda qaçır və dostlarının qisasını almağa and içir. Qız saraya qayıdır. Xəzinədar səhər tezdən gəlib gördüyü hadisəni sultana xəbər verir. Sultan gəlib xəzinəsini bu oğrulardan kimin xilas etdiyini tapmaq istəyir. Amma heç kim ortaya çıxmır. Birinci məclis burada başa çatır.
 İkinci məclis. Əhməd Hərami Krıma gedir, orada əlvan mallar, qızlar və oğlanlar tapır və tacir qiyafəsində Bağdada qayıdır. Gətirdiyi hədiyyələri sultana vermək bəhanəsi ilə sultanın hüzuruna daxil olur, onu özünə heyran edir və bundan sonra saraydan çıxmır. Sultan qızını ona vermək niyyəti ilə vəzirləri vasitəsilə onun fikrini soruşur. Amma qız Əhməd Həramini tanıdığı üçün evlənmək istəmir. Nəhayət, atasının təklifindən imtina edə bilməyib, "hə" deyir, lakin, əvəzinə ona çox oxşayan, uşaqlıqdan birlikdə böyüdükləri qızı göndərir. Bu saxta gəlin bir ildən sonra öləndə Güləndam yenidən bəlaya düçar olur.
 Üçüncü məclis. Əhməd Hərami mallarını Krımdan gətirmək üçün sultandan icazə istəyir və Güləndamı onunla getməyə razı salır. Yanlarındakı iki qul və bir cariyəni İsfahanda qoyub Gürcüstana yollanırlar. O, qızı boş bir dərədə çarmıxa çəkir, sonra yandırmaq üçün odun gətirmək məqsədilə dağa gedir. Qayıdanda qızın getdiyini görür. Xoca Rüstəm adlı igid onu gizlədir və Şiraza aparır.
 Dördüncü məclis. Güləfrux mərhum atasının yerinə Şirazın yeni sultanıdır. Onun nişanlısı vəfat edib. Buna görə də anası Güləndamı oğluna almaq istəyir. Bağda gəzən qızı pəncərəsindən görən Güləfrux səbirsizlənir və tezliklə evlənirlər. Qırx gün, qırx gecə toy olur. Amma Güləndam ərinə deyir ki, qapısında bir cüt aslan olan, qırx ayaqlıq pilləkəndə qırx nökər gözləyən malikanə tikilmədikcə Hərami qorxusundan qurtula bilməyəcək. Beləliklə istədiyindən qat-qat gözəl malikanə tikilir.
 Beşinci məclis. Əhməd Hərami bir il fasiləsiz qızı axtararaq Şiraz şəhərinə gəlib çıxır. Burada Güləfruxun bağında bağbanla söhbət edir və bir ildə baş verən hadisələri təfsilatı ilə dinləyir. Mənfi qəhrəmanla Güləndamın yenidən üzləşə bilməsini reallaşdırır. Nəhayət, ovçulara pul verib tutdurduğu ceyranları şirlərin qabağına atan və pilləkandakı gözətçilərin hamısını əfsun oxuyub yatıraraq öldürən Əhməd Hərami gecə ikən Güləfrux və Güləndamın yataq otağına daxil ola bilir. Hər iki qəhrəman yenidən üz-üzə dayanır. Bu artıq hadisələrin zirvə nöqtəsidir. Süjet burada kulminasiyaya çatır.
 Altıncı məclis. Əhməd Həraminin təkidi ilə bayıra çıxan Güləndam var gücünü toplayıb onu itələyir. Hərami pilləkanlardan yıxılıb ölür. Nüsxə burada sona çatır.

 Obrazlar 
Əhməd Hərami obrazı. Əsərin baş qəhrəmanı Əhməd Həramidir. O mənfi səciyyəli qəhrəmandır. Şair ondan "bədəxtər", "üzü qara Həramiyi qara ər", "müdara əhli " kimi qeyri-insani sifətlərlə bəhs edir. Birinci məclisin əvvəlində onun mənfi xüsusiyyətləri ilə tanış olmağa başlayırıq. O sehri və ovsunu bacarır, tibb elmindən xəbərdardır. Fiziki cəhətdən sağlam və güclüdür. Özü kimi 9 nəfərlə bir qalada yaşayır və quldurluqla məşğuldur. Burada Əhməd Həraminin tamahkarlığı özünü büruzə verir. O topladığı mal-dövlətlə qane olmayıb Bağdad sultanının xəzinəsini ələ keçirmək istəyir.

Əhməd Hərami həm də kindar bir insandır. O itirdiyi yoldaşlarının intiqamını almaq hissi ilə coşub daşır. Daha sonra Krıma gedib burada karvan düzəldərək Bağdada qayıtması onun hiyləgər və fəndgir cəhətlərini üzə çıxarır. Hərami sultanın yanında о səviyyədə nüfuz qazanır ki, bu izdivaca etiraz edən qızını о, özü dilə tutub razı salır. Izdivac baş verir. Həraminin hiyləsi hələ ki uğurla nəticələnir.

Həraminin ifrat kin və kibr yiyəsi, qəddar, insafsız olduğunu şair belə xarakterizə edir:
Zehi bədəslü murdar guri-məğbun,

Haramzadə, füzul, məhrumi, məhzun.

Oda yanıcı düşmən, yil qoyucu,

Ətini dişləyüb göksin urucu.

Deməzdi kim, olan oldı və getdi,

О kindarlıq eşit kim ana netdi.

Sonunda bu mənfi xüsusiyyətləri Həraminin sonuna səbəb olur. Onun əcəli də Güləndamın əli ilə baş tutur.

Digər əsas qəhrəman isə Güləndam obrazıdır. Şair Güləndamın insan kimi əxlaqi-mənəvi xüsusiyyətlərini ön planda tutur. Güləndam qəhramanlıq səhnələrində igidliyi ilə, ailə məişət səhnələrində isə saf və səmimi duyğuları ilə qarşımıza çıxır. Atası onu Əhməd Həramiyə vermək istədikdə o atasının sözünü yerə salmır. Həm də Həraminin eetibarına və sədaqətinə inanır. Əsərin klassik poemalardan fərqli cəhətlərindən biri odur ki, burada ata ilə qızı arasında körpü rolunu oynayan ana obrazı yoxdur. Ata öz qızına ərə getməyi təklif edir. Poemadakı bu xüsusiyyət Dədə Qorqud dastanı ilə, türk xalqlarının epos ənənələri ilə bağlıdır. Poemada Əhməd Hərami nə qədər soyuq, etinasız bir insandırsa, Güləndam bir o qədər təmiz xarakterdir. Güləndam həm də zahirən hədsiz dərəcədə gözəl və yaraşıqlıdıq. Şair onun xarici görünüşünü belə təqdim edir:

Alır xatun Güləndamın əlini,

Gəlir sərvi dalı kibi salını.

Sanasan tavus idi bağ içində,

Ya huri qızıdır uçmaq içində.

Boyu bənzər idi sərvi, çinarə,

Yüzü gülə, yanağı güli-narə.

Poemada Xoca Rüstəm, Şiraz banusu, Güləfrux, Şəhənşah kimi yardımçı surətlər də verilmişdir. Xoca Rüstəm mərd, qorxmaz, cəsarətli və xeyirxah bir insandır. Güləndamı kimsəsiz bir yerdə əli, qolu bağlı görüb xilas edir. Ona qayğı və ehtiramla yanaşır. Şiraza çatarkən Güləndamdan Bağdadamı, ya onunlamı getmək istədiyini, yaxud buradamı qalmaq arzusunda olduğunu soruşur. Qızın öz istəyinə baxmayaraq onu burada qoyur. Məsnəvidəki Güləfrux və Şiraz banusu da müsbət surətlər kimi yadda qalır.

 İstinadlar 

 Mənbə 
 Əlibəyzadə E. M. Azərbaycan dilinin tarixi. İki cilddə. I cild. Bakı: Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, 2007, s. 551–587.
 Dastani-Əhməd Hərami. Tərtib edəni, ön sözün və lüğətin müəllifi: Ə. Səfərli. Bakı: "Şərq-Qərb" Nəşriyyat evi, 2004, 120 s.
 Dastani-Əhməd Hərami. Tərtib edəni, ön sözün və lüğətin müəllifi: Ə. Səfərli. Bakı: "Gənclik" nəşriyyatı, 1978, 96 s.





 Həmçinin bax 
 Mehri və Vəfa
 Qisseyi-Yusif

 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Azərbaycan dastanları
Kateqoriya:XIII əsr ədəbiyyatı