İsim

İsim — əşyanın adını  bildirən nitq hissəsi. Kim? Nə? Hara? suallarından birinə cavab verir. İsmin 6 halı var: adlıq hal, yiyəlik hal, yönlük hal, təsirlik hal, yerlik hal və çıxışlıq hal.onların özlərinə məxsus şəkilçiləridə vardır:

Adlıq-(şəkilçisi yoxdur)-kim? nə? hara?

Yiyəlik-  -ın-in-ün-un -kimin? nəyin? haranın?

Yönlük-    -a -ə -kimə? nəyə? haraya?

Təsirlik-   -i-ı-u-ü -kimi? nəyi? haranı?

Yerlik-  -da-də  -kimdə? nədə? harada?

Çıxışlıq-  -dan-dən -kimdən? nədən? haradan?

Yönlük hal yanız bir yerdə yön, istiqamət bildirmir. Məsələn: çörəyi 60 qəpiyə aldım. Burada "qəpiyə" sözündəki şəkilçi (-ə) yönlük deyil. Adlıq hala cəm və mənsubiyyət şəkilçisi artıldıqda başlanğıc formadan çıxmır. Təsirlik haldan sonra xəbər şəkilçisi gələ biləməz. Şəkilçilər isimlərə ardıcıl olaraq artırılır. Sözün kökünə ilk cəm sonra isə ardıcıl olaraq mənsubiyyət, hal, xəbər və ya başqa şəkilçilər artırılır. Adlıq hal olduqda 2 şəkilçi, təsirlik hal olduqda isə 3 şəkilçi artırılır. hallarının qeyri müəyyəliyidə vardır. Qeyri müəyyən təsirlik və qeyri müəyyən yiyəlik halları. Qeyri müəyyən hallarda şəkilçi olmur, şəkilçini ürəyimizdə qoyuruq. Məsələn: qartal yuvası-qartalın yuvası. Bəzi qeyri müəyyən hallar müəyyənləşə bilir. İsim hallanır, cəmlənir, mənsubiyyətə görə isimlər dəyişə bilir, tək və cəm olur, konkret və mücərrəd olur, şəxs şəkilçisi qəbul edə bilir. Lüğət tərkibindəki sözlərin çoxunu isimlər təşkil edir. İsim əsas nitq hissəsidir.

 Konkret və mücərrəd isimlər 
Gözlə görülməsi və əl ilə toxunulması mümkün olan, obyektiv aləmdə, fəzada müəyyən yer tutan əşyaların adını bildirən sözlər konkret isimlər adlanır. Məsələn, kitab, kağız, ot, süd, daş,günəş, ağac, stol, stul,  və s. 

Gözlə görülməyən, toxunulması mümkün olmayan, təsəvvür olunan məfhum və anlayışların adını bildirən sözlər mücərrəd isimlər adlanır. Mücərrəd isimlər yalnız nə? sualına cavab verir. Məsələn, xəyal, arzu, fikir, müəllimlik, düşüncə,gözəllik və s. Hava, külək kimi isimlər konkret isim hesab olunur. Analıq, atalıq, bacılıq və s. isimləri həm konkret, həm də mücərrəddir. Məs:analıq hissi deyəndə mücərrəd, analığım  gəldi dedikdə isə konkret hesab olunur.

 İsmin quruluşca növləri 
 Sadə isimlər 

Sadə isimlər bir kökdən ibarət olur. İsimlərin, eləcə də sadə isimlərin qrammatik şəkilçilər qəbul edərək dəyişməsi onların quruluşuna təsir etmir.

 Düzəltmə isimlər 

Düzəltmə isimlər söz düzəldici (leksik) şəkilçilər vasitəsi ilə düzəlir. İsim düzəldən şəkilçilər 4 cür olur. 

 İsimdən isim düzəldən Feildən isim düzəldən Sifətdən isim düzəldən Saydan isim düzələn çı4 ış4 lıq4 lıq4
ıq4 lıq4 ki4  ıstan4 ıq4 ça2 ıcı4

 Adlardan isim düzəldən şəkilçilər: 
-çı4: pambıqçı, dəmirçi balıqçı , qapıçı və.s

-lıq4: atalıq, yaxşılıq, düzənlik, dostluq, satılıq və.s

-lı4:  Rəhimli, Mahmudlu, Kərimli və.s

-ça²: bağça, kitabça, xalça və.s

-cıq4: evcik, qulaqcıq.

-cığaz4: qızcığaz, gəlinciyəz, quşcuğaz və s.

-gil: dostumgil, bibimgil.

-i, -vi: Şirvani, Şirazi, Gəncəvi və s.

-ov, -ova, -yev, -yeva: Hüseynov, Hüseynova, Əliyev, Əliyeva.

-zadə: Abbaszadə, Əhmədzadə.

-anaq: Tozanaq. 

-daş: yoldaş, sirdaş. 

-stan (-ıstan4): Gürcüstan, gülüstan.

-xana: xəstəxana, kitabxana.

-at2: məlumat, təbliğat, mühacirət və s.

-dar: anbardar.

-dan: qənddan, güldan.

-laq: qışlaq, buzlaq.

-kən: yelkən.

-caq2: oyuncaq, əlcək.

-pik: yelpik.

-şünas: əmtəəşünas, şərqşünas.

-gər: misgər, kimyagər

-izm: materializm, realizm, romantizm 

-ist: idealist, realist

-baz: quşbaz, hoqqabaz

-iyyat: ədəbiyyat, əbədiyyət;

-iyyə:bədiiyyə, fərziyyə.

-saz: rəngsaz, saatsaz.

-kar: bəstəkar, sənətkar

-gah: səcdəgah, ibadətgah.

-ıltı: guppultu, pıçıltı.

 Feildən isim düzəldən şəkilçilər 
-ış4: anlayış, baxış, duruş, çağırış və s.

-aq2 (-q, -k): yataq, daraq, sarıq, döşək, istək və s.

-ma²: qovurma, qoşma, çəkmə, süzmə, bağlama və s.

-qı4 (ğı4): pusqu, asqı, sürtkü, qurğu, bölgü və s.

-tı4: qışqırtı, çığırtı, döyüntü və s.

-ıntı4: tapıntı, qazıntı, ovuntu, tikinti və s.

-ıcı4: alıcı, seçici, bölücü, bağlayıcı, soyuducu və s.

-ı4: yazı, pozu, örtü, çəki, qorxu və s.

-ıq4: sarmaşıq, asqırıq, barışıq, danışıq, bilik, örtük və s.

-ım4 (-əm, - m): aşırım, deyim, ölüm, durum, kəsim, qırpım və s.

-maq²: qazmaq, cırmaq, çaxmaq, yemək.

-qın4, -ğın4: basqın, qaçqın, uçqun, köçkün, qırğın, yanğın və s.

-ın4, -n: əkin, səpin, biçin, axın, talan və s.

-ar2: çapar, açar, dəyər, kəsər və s.

-acaq2: dolanacaq, qanacaq, yanacaq, sığınacaq və s.

-ır, -ir: kəsir, gəlir və s.

-id, üd: keçid, öyüd və s.

-caq²: oyuncaq, bürüncək, yığıncaq, yelləncək və s.

-ınc(inç;c) sevinc, qaxınc, güvənc, tıxac və s.

-ğa(gə)süpürgə, döngə, qovurğa, bölgə və s.

-anaq2: boğanaq, döyəcək, biçənək və s.

-mac2: tutmac, yanıltmac, bulamac və s.

-maca2: tapmaca, atmaca, bilməcə və s.

-ca2: düşüncə, əyləncə və s.

-laq2: udlaq və s.

-da: sevda və s.

-kəm:görkəm

 Mürəkkəb isimlər 

Mürəkkəb isimlər iki və daha artıq sözün birləşməsindən əmələ gəlir Mürəkkəb isimləri əmələ gətirən sözlər eyni nitq hissəsinə də, müxtəlif nitq hissələrinə də aid ola bilər. Bu cəhətdən, mürəkkəb isimlərin aşağıdakı növləri var:

 İsim+isim
 Sifət+isim
 Feil+isim
 Feil+feil

Mürəkkəb isimlərin əmələ gəlməsi 3 cür olur:

 Heç bir köməkçi vasitə olmadan sözlər birləşərək mürəkkəb isim əmələ gətirir.
 Mürəkkəb ismin ikinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçili olur.
 Aralarında ha, a, ə şəkilçiləri işlənməklə feilin təkrarı ilə.

Mürəkkəb isimlər də sadə və düzəltmə isimlər kimi, bir söz (bir leksik vahid) olduğuna görə bir vurğuya malik olur. Mürəkkəb ismi əmələ gətirən sözlər birlikdə tələffüz olunur və bir yerdə yazılır.

 Mürəkkəb adlar 

Birləşmələrlə ifadə olunan adlar mürəkkəb adlar hesab olunur. Mürəkkəb adlar bütövlükdə cümlənin bir mürəkkəb üzvü olur, amma mürəkkəb sözlər sadə cümlə üzvü olur.

 Ad və soyad
 Ad və ata adı
 Ad və ləqəb
 Ad və onlarla yanaşı işlənən bəy, xan, mirzə və bu kimi digər sözlər.

Əşyaların adlandırma qaydasına görə isimlər iki cür olur.

 Ümumi isimlər 

Ümumi isimlər eyni cinsli əşyaların hamısına birlikdə verilən adlardır. Dünyada nə qədər müxtəlif ağac növü var. Ancaq bunların hamısında ümumi cəhət var, hamısı ağacdır. Ona görə ağac sözü bunlara verilən ümumi addır, ümumi isimdir.

 Xüsusi isimlər 

Eyni cinsli əşyaları bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara verilən xüsusi adlara xüsusi isimlər deyilir. Xüsusi isimlərin də növləri çoxdur. Onların bəziləri:

 İnsan adlarına aid xüsusi isimlər.
 Yer adlarına aid xüsusi isimlər.
 Əsər, mətbuat adlarına aid xüsusi isimlər.
 Su ilə əlaqədar xüsusi isimlər.

 Xüsusi isimlər 

Eyni cinsli əşyaları bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara verilən xüsusi adlara xüsusi isimlər deyilir. Xüsusi isimlərin də növləri də çoxdur.Onların bəziləri:

 İnsan adlarına aid xüsusi isimlər.
 Yer adlarına aid xüsusi isimlər.
 Əsər, mətbuat adlarına aid xüsusi isimlər.

 İsimlərin baş hərflərinin yazılışı 

 İşlənmə yerindən asılı olmayaraq, xüsusi isimlərin baş hərfləri həmişə böyük yazılır.
 Ümumi isimlərin baş hərfləri, bir qayda olaraq, kiçik yazılır.
 Ümumi isimlərin baş hərfləri aşağıdakı hallarda böyük yazılır:

a) Cümlənin əvvəlində.
b) Bir sıra mərkəzi idarə, təşkilat adlarında.
c) Şeir misralarının başlanğıc sözünün ilk hərfi.

d) Prezident adlarında

 İsimlərin kəmiyyətə görə dəyişməsi 

Azərbaycan dilində isimlər cəm şəkilçisi qəbul edərək cəmlənir. Şəkilçisi: -lar, -lər. Cəm şəkilçisi qəbul etməmiş isimlər təkdə, cəm şəkilçisi qəbul etmiş isimlər cəmdə hesab olunur. Təkdə olan isimlər əşyanın ümumi adıdır və qrammatik cəhətdən təkdə hesab olunur; cəmdə olan isimlər isə eyni əşyanın çoxluğunu bildirir.

 Xüsusi isimlərin cəmlənməsi 

Nitqdə bəzən xüsusi isimlər də cəm şəkilçisi ilə işlənir. Xüsusi isimlər cəmlənəndə də ilk hərfləri böyük yazılır: Xətailər, Vaqiflər.

 Topluluq bildirən isimlər (toplu isimlər) 

İsimlərin bir qismi heç bir şəkilçi, heç bir köməkçi vasitələr olmadan topluluq bildirir. Məsələn:  cəmiyyət, qoşun, naxır, dəstə, xalq, ordu, ilxı, el, alay və s. Topluluq bildirən isimlər təklik bildirən isimlərlə qarşı-qarşıya dayanır. Cəm isimlər və topluluq bildirən isimlər aşağıdakı cəhətlərdən fərqlənir:
 Cəm isimlər -lar, -lər şəkilçisi ilə formalaşır, topluluq bildirən isimlərin topluluq məzmunu onların öz daxilində olur.
 -lar, -lər şəkilçisi qəbul etmiş isimlər qrammatik cəhətdən cəmlənmiş isimlərdir, topluluq bildirən isimlər isə qrammatik cəhətdən cəm isimlər deyil.
 Topluluq bildirən isimlərə də -lar, -lər şəkilçisi əlavə edib onları cəmləndirmək olur. Məsələn, qoşunlar,  partiyalar, dəstələr və s. İstisna olaraq bu toplu isimlər cəmləmir (cəm şəkilcisi qəbul etmir): camaat, əhali, şüəra(şairlər), üləma(alimlər).Əgər topluluq bildirən isimlər cəm isimlərdən fərqlənməsəydi, onlara cəm şəkilçisi əlavə etmək olmazdı.

 İsimlərin mənsubiyyətə görə dəyişməsi 
İsimlər mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edərək sahib şəxslə mənsub əşya arasındakı əlaqəni, münasibəti bildirir. Buna görə də mənsubiyyət anlayışı normativ şəkildə iki komponentin iştirakı ilə ifadə olunur. Birinci tərəf sahib şəxsi, ikinci tərəf mənsub əşyanı bildirir. Birinci tərəf I və II şəxslərdə şəxs əvəzliyi, III şəxsdə həm şəxs əvəzliyi, həm də isimlərlə ifadə olunur. İkinci tərəf isimlərdən və isimləşmiş nitq hissələrindən ibarət olur və birinci tərəfdən asılı olaraq hər üç şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edir; məs:

 mənim evim  
 sənin evin
onun evi

 bizim evimiz
sizin eviniz
onların evi

Mənsubiyyət şəkilçilərini göstərən cədvəl

 Şəxslər Şəkilçilər I şəxs tək -ım, -im, -um, -üm, -m I şəxs cəm -ımız, -imiz, -umuz, -ümüz, -mız, -miz, -muz, -müz II şəxs tək -ın, -in, -un, -ün, -n II şəxs cəm -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz, -nız, -niz, -nuz, -nüz III şəxs -ı, -i, -u, -ü, sı, si, su, sü

 III şəxsin cəmini bildirən mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur.

 İsimlərin hallanması 

İsim cümlədə hal şəkilçisi qəbul edərək dəyişir. Bu dəyişmə cümlədə sözlərin əlaqəsini təmin edir. İsmin belə dəyişməsinə onun hallanması deyilir. Azərbaycan dilində ismin altı halı var:

 Adlıq hal
 Yiyəlik hal
 Yönlük hal
 Təsirlik hal
 Yerlik hal
 Çıxışlıq hal

İsmin hallarını, şəkilçilərini, suallarını göstərən cədvəl

 İsmin halları İsmin hallarının şəkilçiləri İsmin hallarının sualları Adlıq hal — Kim? Nə? Hara? Yiyəlik hal -ın4 Kimin? Nəyin? Haranın? Yönlük hal -a2 Kimə? Nəyə? Haraya? Təsirlik hal -ı4 Kimi? Nəyi? Haranı? Yerlik hal -da2 Kimdə? Nədə? Harada? Çıxışlıq hal -dan2 Kimdən? Nədən? Haradan?

 Adlıq hal 

Bu halda olan isimlər ancaq əşyanın adını bildirir, onun başqa əşyaya, hərəkətə münasibətini bildirmir. Cümlədə əsasən üç mövqedə işlənir: 

 Mübtəda rolunda
 Xəbər rolunda 
 Xitab rolunda

İsimlər lüğətlərdə ilkin formalarında yazılır; şərti olaraq onlar adlıq halda hesab olunur.

Qeyri-müəyyən Təsirlik hal:

Təsirlik hal 2 cür olur:Qeyri-müəyyən;Müəyyən Təsirlik hal.Müəyyən təsirlik halın sualı "nə?" olur.

 İsmi birləşmələr 
Həm də ismi birləşmələr də mövcuddur.İsmi birləşmələr-əsas tərəfi(yəni birinci tərəfi) isim olan söz Söz birləşmələrinə ismi birləşmələr deyilir.Məsələn:qələmin şəkili kitabın üzü və.s

 İstinadlar 

 Mənbə 
 6-7-ci sinif Azərbaycan dili dərsliyi.
Ş.Sadıq, E.Nəcəfov, A.Əsədov. Azərbaycan dili. Dərs vəsaiti. Bakı:Çaşıoğlu, 2009. - 272 s.

Kateqoriya:Nitq hissələri