Tuti Bikə

Tuti Bikə () — Quba xanı Fətəli xanın həyat yoldaşı,  Qaytaq hakimi Əmir Həmzənin bacısı, dövlət xadimi.

 Həyatı 

 Erkən illəri 
1751-ci ildə Dərbənddə qaytaqlı sərkərdə Xanməhəmmədin ailəsində anadan olmuşdur. "Böyük" usmi Əhməd xanın nəvəsi, Əmir Həmzənin bacısıdır.

Tarixi qaynaqlarda "Tuti Bikə" adı əsasən müraciət forması kimi işlənmiş və məhz bu şəkildə tarixə düşmüşdür. Onun əsl adı Ümmü Gülsüm olsa da, mənbələrin böyük əksəriyyətində xanım Tuti Bikə kimi xatırlanır. Bəzi sənədlərdə “Ümxani Bikə” (yəni “xan anası”) ifadəsi də rastlanır.

“Tuti Bikə” təxəllüsü fars və türk dillərinin təsiri ilə formalaşmışdır: “Tuti” farsca “bülbül”, geniş mənada isə “şirindilli, məlahətli” deməkdir; “Bikə” isə türkcə “bəy xanımı”, “zadəgan qadın” anlamını daşıyır. Beləliklə, təxəllüs “şirindilli xanım” və ya "şirin danışığı ilə (şirindilli) tanınan bəy (xan) xanımı” məzmununu bildirir.

 Dərbəndin müdafiəsi 
Gavduşan döyüşündə Fətəli xan məğlub olub Salyana çəkildikdən sonra, Əmir Həmzə hiylə ilə Dərbəndi ələ keçirməyə cəhd göstərdi, çünki şəhəri, ərinin yoxluğunda, onun bacısı Tuti Bikə idarə edirdi. Şəhər divarlarına yaxınlaşan Əmir Həmzə Tuti Bikəyə xəbər göndərdi ki, guya Fətəli xan döyüşdə həlak olub və o, “cənazəni” gətirib. Lakin Tuti Bikə qardaşının niyyətini dərhal sezdi: qala divarlarına qalxıb topların atəş açılmasını əmr etdi və göndərdiyi süvari dəstə Əmir Həmzəni Müşkürə geri çəkilməyə məcbur etdi. Döyüşü birbaşa qala divarlarından Tuti Bikənin özü idarə edirdi. 

Şəhəri axıra qədər müdafiə etmiş, 9 ay düşməni Dərbəndə yaxın buraxmamışdır. Sonralar, nəhayət ki, Fətəli xan Dərbəndə daxil olmağı və şəhərə nəzarəti bərpa etməyi bacarır.

 Ölümü və dəfni 
1786-cı ildə vəfat etmiş, Dərbəndin Qırxlar qəbiristanlığında, səkkizguşəli məqbərədə dəfn olunmuşdur.

 Ailəsi 
1766-cı ildə Quba xanı Fətəli xanla evlənib. Bu evlilikdən iki övladı olmuşdur:

 Əhməd xan - Quba xanlığının VII xanı.
 Xanbikə xanım (və ya Haqq Bikə) - 1777-ci ildə anadan olub. 1800-cü ildə Bakı xanı II Mirzə Məhəmməd xan ilə ailə həyatı qurub. Onların övladı olmayıb. Xanbikə xanım (və ya Haqq Bikə) 1806-cı ildə vəfat edib.

 Xatirəsi 

 Dərbənd şəhərində yerləşən və XVIII əsrin sonlarına aid memarlıq abidəsi olan "Tuti Bikə türbəsi" (digər adı ilə "Dərbənd xanlarının türbəsi") 1788-ci ildə Quba xanı Fətəli xan tərəfindən həyat yoldaşı Tuti Bikənin xatirəsinə inşa etdirilmişdir.
 Quba şəhərinin mərkəzi küçələrindən biri Tuti Bikənin adını daşıyır.Tuti Bikə küçəsi, Quba, Quba rayonu — Yandex Xəritə. İstifadə tarixi: 5 iyun 2025.
 1947-ci ildə Bakı kinostudiyasında rejissor Yefim Dziqan tərəfindən “Fətəli xan” filmi çəkilmişdir. Filmdə Azərbaycan SSR xalq artisti Leyla Bədirbəyli tərəfindən "Tuti Bikə" obrazı canlandırılıb.Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu. Filmlərin izahlı kataloqu: 1898-2002. 2 cilddə. 1-ci cild. Bakı: Nağıl evi, 2003.
 Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Altay Hacıyev “Xalqımızın ulduzları” silsiləsində "Tuti Bikə" adlı rəsm əsəri hazırlayıb.
 AMEA Dilçilik İnstitutu gənc alimlərin yetişdirilməsindəki xidmətlərinə və elmin inkişafına verdiyi töhfələrə görə bir sıra elmi işçini “Tuti Bikə” mükafatına layiq görüb.“Tuti Bikə” mükafatı yeni sahibinə təqdim edilib // Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası rəsmi saytı, 2014.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Dərbəndin Qırxlar qəbiristanlığı: "Tuti Bikə məqbərəsi" barədə İlya Berezin yazırdı ....

Kateqoriya:Qadın döyüşçülər
Kateqoriya:Dərbənddə doğulanlar
Kateqoriya:Dərbənddə vəfat edənlər
Kateqoriya:Azərbaycanlı dövlət xadimləri
Kateqoriya:Qadın hökmdarlar
Kateqoriya:Azərbaycan xanlıqları dövrü qadınları