Cəbrayıl rayonu

Cəbrayıl rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati ərazi vahidi. Mərkəzi Cəbrayıl şəhəridir.

Rayon əhalisi arasında ərazinin adının VIII əsrdə yaşamış Cəbrayıl atanın adından alması ilə bağlı fikirlər var. Amma Cəbrayıldakı saysız-hesabsız abidələrin, mağaraların, qalaların, bürclərin, məbədlərin qalıqları bu yaşayış ərazisinin yaşının daha qədim olmasından xəbər verir.

 Coğrafi mövqeyi 
Cəbrayıl Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərqində, Gəyən düzü və Qarabağ silsiləsində yerləşir. Rayon cənubdan Araz çayı boyu İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Sahəsi 1049 kvadrat kilometrdir, ərazisi əsasən dağlıqdır. Araz çayının qırağı vaxtilə Tuqay meşələri ilə sıx olmuşdur. Arazboyu düzənliklərin torpaqları yüksək məhsuldarlığa malik tünd şabalıdı torpaqlardır. Məhsuldar olan Arazboyu torpaqlarda Cəbrayılın iri kəndləri — Böyük Mərcanlı, Soltanlı və s. yerləşir. Cəbrayıl rayonun ən yüksək zirvəsi Dağ Tumasdır (1580 m). Erməni işğalından əvvəl rayonda yaşı 400–500 olan 14 iri diametrli çinar ağacı, 104 kəhriz və 99 bulaq vardı.

 Tarixi 

Cəbrayıl ata VIII əsrdə yaşamış Sultan Əhməd adlı bir hökmdarın yaxın adamlarından biri olmuş və Ziyarət dağından Araz çayına qədər ərazilər Cəbrayıl ataya və onun övladlarına məxsus olub. Cəbrayıl kəndinin şimalında "Cəbrayıl ata" adı ilə məşhur olan bu məqbərənin uzunluğu 4,5 metr, eni 2,4 metr, hündürlüyü 1,8 metrdir ki, oradakı məzar və qədim yaşayış yerlərinin izləri indiyə qədər qalır. Digər mənbə və məlumata görə Cəbrayıl toponimi İslamda və monoteist dinlərdə Allahın ən yaxını olan Cəbrayıl adlı mələyin adı ilə əlaqədardır. Cəbrayıl sözü ərəbcə "Allahın qulu" deməkdir. Cəbrayıl ərazisi Midiya (e.ə VII–IV əsrlər), Əhəmənilər imperiyasının (e.ə IV–III əsrlər), Albaniya (e.ə IV–III əsrlər) dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Albaniya dövlətinin mövcudluğu zamanı rayonun ərazisi Pazkank, Əhristan və Dizaq adları ilə həmin dövlətin tərkibində olmuşdur. III–V əsrlərdə Dizaq mahalı Sasanilər tərəfindən işğal olunmuşdur. Xalq həyəcanından qorxan Sasanilər nəhayət Albaniyaya müstəqillik verdilər. VII əsrin ortalarında Cəbrayıl rayonunun ərazisi də Əməvilər xilafətinin tərkibinə qatıldı. Həm Babəkə qədər, həm onun dövründə, həm də ondan sonra ərəb istilaçılarına qarşı mübarizənin dayaq məntəqələrindən biri Cəbrayıl ərazisi olmuşdur. X–XI əsrlərdə (971–1086-cı illər) bu ərazilər Şəddadilər dövlətinin, XIII–XIV əsrlərdə Hülakülər dövlətinin, XIV əsrdən (1387-ci ildən) Teymurilər, XV əsrdən (1412-ci ildən) Qaraqoyunlu dövlətinin, həmin əsrin 1478-ci ilindən Ağqoyunlu dövlətinin, 1502-ci ilin əvvəlindən Səfəvilər dövlətinin, XVIII əsrin II yarısından və XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ xanlığının tərkibində olmuşdur. XIX əsrin II yarısında və XX əsrin əvvəllərində Cəbrayıl kəndinə "Qraxdın" da deyilirdi. Bu, deyilənlərə görə, 1831-ci ildə rayonun Daşkəsən kəndində "Karantin" idarəsinin yaradılması və həmin idarənin Cəbrayıl kəndinə köçürülməsi ilə bağlıdır. Yerli əhali "Karantin" sözünü "Qraxdın" kimi tələffüz etmişdir. Bəzi mənbələrə görə isə "Qraxdın" sözü XVIII əsrdə Nadir şahın hakimiyyəti dövründə Azərbaycana köçmüş Cəlair türk qəbiləsinə mənsub olan Qıraqlı-Qıraxlı nəslinin adı ilə əlaqədardır.1841-ci ildə Cəbrayıl ərazisi mərkəzi Şamaxı şəhəri olan Xəzər vilayətinin, 1846-cı ildə isə Şuşa qəzasının tabeliyinə verilmişdir. Cəbrayıl da baramaçılıq, xalçaçılıq ilə məşhur olmuşdur. Qəzada 5 ipək fabrik olub. 1873-cü ildə Cəbrayıl və ona qonşu olan ərazilər Şuşa qəzasının tərkibindən çıxarılaraq Yelizavetpol quberniyasının tərkibində Cəbrayıl qəzası yaradılıb. Bu vaxt qəzanın ərazisi 6,63 min km², əhalisi 66.360 nəfər olmaqla indiki Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının ərazisini əhatə edib. 1876-cı ildə Cəbrayılda ilk rus məktəbi, 1912-ci ildə isə qızlar məktəbi açılıb. XIX–XX əsrin əvvəllərində Rusiya-İran dəmir yolu xəttinin Cəbrayıl ərazisindən keçən hissəsi çəkilib. 1905–1918-ci illərdə qəza Qaryagın qəzası adlandırılıb.

Cəbrayıl rayonu 8 avqust 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Rayonun ərazisi indiki hüdudları daxilində sahəsi 1050 km², əhalisi 24.300 nəfər olmuşdur. 4 yanvar 1963-cü ildə ləğv edilərək Füzuli rayonuna birləşdirilmiş, 17 iyun 1964-cü ildə yenidən yaradılmışdır.

23 avqust 1993-cü ildə rayon Ermənistan ordusu tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal nəticəsində rayona 13,928 milyard ABŞ dolları məbləğində ziyan dəyib. Cəbrayıllı məcburi köçkünlər respublikanın 58 rayonunun 2000-dək yaşayış məntəqəsində, çadır düşərgələrində, yük vaqonlarında və yataqxanalarda məskunlaşıblar.

1994-cü ilin əvvəlində keçirilmiş Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı işğaldan azad edilmişdir. 2016-cı il Aprel döyüşlərində isə Lələtəpə yüksəkliyi azad olunmuşdur. 2020-ci il 27 sentyabrda Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində Böyük Mərcanlı, Nüzgar, 3 oktyabrda Aşağı Maralyan, Çaxırlı, Quycaq, Mehdili, Şəybəy, 4 oktyabrda Cəbrayıl şəhəri, Mahmudlu qəsəbəsi, Cəfərabad, Çərəkən, Daşkəsən, Dəjəl, Horovlu, Karxulu, Mahmudlu, Şükürbəyli, Yuxarı Maralyan, 5 oktyabrda Məzrə, 9 oktyabrda Əfəndilər, Qaracallı, Qışlaq, Sarıcallı, Süleymanlı, Şıxalıağalı, 15 oktyabrda Doşulu, 18 oktyabrda Xudafərin qəsəbəsi, 19 oktyabrda Qumlaq qəsəbəsi, Alıkeyxalı, Əmirvarlı, Keçəl Məmmədli, Göyərçin Veysəlli, Hacı İsaqlı, İsaqlı, Hacılı, Hasanlı, Qumlaq, Maşanlı, Niyazqulular, Soltanlı, Şahvəlli, 20 oktyabrda Ağtəpə, Daş Veysəlli, İmambağı, Safarşa, Yarəhmədli, 21 oktyabrda Balyand, Həsənqaydı, Papı, Tinli, Tulus, 22 oktyabrda Dərzili, Məstalıbəyli, Sirik, Şıxlar, 23 oktyabrda Xələfli qəsəbəsi, Dağ Tumas, Minbaşılı, Nüsüs, 25 oktyabrda Çələbilər, Dağ Maşanlı, Kürdlər, Hovuslu, Qovşudlu, Sofulu, 28 oktyabrda Çullu, Xanağabulaq, Xələfli, Qaraağac, Qazanzəmi, Quşçular, 30 oktyabrda Xubyarlı, Xudaverdili, Qurbantəpə, Şahvələdli, 2 noyabrda Çapand,, 2 noyabrda Kavdar, Qoşabulaq, 4 noyabrda Mirək, 9 noyabrda Ağgüney, Arxacdərəsi, Aşağı Mərcanlı, Aşağı Sirik, Aşıq Məlikli, Əsgərxanlı, Fuğanlı, Hüseynalılar, Xudayarlı, Qalacıq, Qərər, Molla Həsənli, Niftalılar, Padardərə, Sədi, Söyüdlü, Tatar, Yanarxac, Yuxarı Mərcanlı, Yuxarı Məzrə, Yuxarı Nüsüs kəndləri işğaldan azad olunmuşdur.

 İnzibati-ərazi bölgüsü 
300px|thumb|right|Cəbrayıl rayonunun xəritəsi
AzStat-ın 2013-cü ilə olan məlumatına əsasən de-yuri rayon ərazisində 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənd olmaqla 97 yaşayış məntəqəsi yerləşir. Onlar 1 şəhər 22 kənd inzibati ərazi dairəsi olmaqla 23 inzibati ərazi dairəsinə daxildirlər.Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatının qüvvədə olan variantı (30.05.2013-tarixli nəşri ): Cəbrayıl rayonu — 60500001 

Cəbrayıl rayonunun inzibati-ərazi bölgüsü
CƏBRAYIL   RAYONU – 60500001 

İnzibati ərazi dairələrinin sayı:                                           Ərazi vahidlərinin sayı:

Şəhər     .               .               1             Şəhər     .               .               .               1

Qəsəbə  .               .               -             Qəsəbə  .               .               .               4

Kənd      .               .               22           Kənd      .               .                               91  

KODLARADLARKODLARADLAR60501005

60501014

60501028

60501038

60501048

60501058

60501068

60501078

60502005

60502018

60502038

60502028

60503005

60503018

60503028

60523005

60523018

60520005

60520018

60520038

60520028

60505005

60505018

60505048

60505038

60505028

60504005

60504018

60504058

60504038

60504048

60504028

60519005

60519018

60519028

60519038

60517005

60517018

60517038

60517028

60518005

60518018

60518058

60518048

60518068

60518078

60518088

60518038

60518028

60518098

60516005

60516018

60516028

60516038

60522005

60522018

60522028

60522078

60522068

60522058

60522038

60522048  1. Cəbrayıl şəhər iəd

     C ə b r a y ı l   ş.

               Xubyarlı k.

               Xudaverdili k.

               İmambağı k.

               Qurbantəpə k.

               Şahvələdli k.

               Yarəhmədli k.

 2. Balyand kənd iəd

     B a l y a n d   k.

               Doşulu k.

               Qaracallı k.

 3. Böyük Mərcanlı kənd iəd

     B ö y ü k   M ə r c a n l ı   k.

               Yuxarı Mərcanlı k.

 4. Cocuq Mərcanlı kənd iəd

     C o c u q    M ə r c a n l ı   k.

 5. Çərəkən kənd iəd

     Ç ə r ə k ə n   k.

               Əfəndilər k.

               Papı k.

 6. Dağ Tumas kənd iəd

     D a ğ    T u m a s   k.

               Çələbilər k.

               Qaraağac k.

               Sofulu k.

 7. Hacılı kənd iəd

     H a c ı l ı   k.

               Hüseynalılar k.

               Kavdar k.

               Mirək k.

               Tulus k.

 8. Horovlu kənd iəd

     H o r o v l u   k.

               Çapand k.

               Safarşa k.

 9. Hovuslu kənd iəd

     H o v u s l u   k.

               İsaqlı k.

               Qalacıq k.

10. Xələfli kənd iəd

     X ə l ə f l i   k.

             Aşıq Məlikli k.

             Kürdlər k.

             Qərər k.

             Quşçular k. 

             Niftalılar k.

             Nüsüs k.

             Tatar k.

             Yuxarı Nüsüs k.

21. Süleymanlı kənd iəd

     S ü l e y m a n l ı   k.

               Daşkəsən k.

               Qışlaq k.

22. Şahvəlli kənd iəd

     Ş a h v ə l l i   k.

               Göyərçin Veysəlli k.

               Hacı İsaqlı k.

               Qoşabulaq k.

               Qovşudlu k.

               Niyazqulular k.

               Tinli k.60507005

60507018

60507048

60507038

60507028

60507058

60506005

60506018

60506048

60506058

60506038

60506028

60509005

60509018

60509038

60509066

60509076

60509088

60509056

60509028

60508005

60508018

60508038

60508028

60510005

60510018

60510028

60510038

60511005

60511018

60511028

60512005

60512018

60512038

60512048

60512028

60513005

60513018

60513028

60513038

60514005

60514018

60514038

60514098

60514058

60514028

60515005

60515018

60515048

60515028

60521005

60521018

60521048

60521028

60521038

60521076

60521058 11. Karxulu kənd iəd

     K a r x u l u   k.

               Aşağı Maralyan k.

               Cəfərabad k.

               Mahmudlu k.

               Yuxarı Maralyan k.

12. Qazanzəmi kənd iəd

     Q a z a n z ə m i   k.

               Çullu k.

               Dağ Maşanlı k.

               Xanağabulaq k.

               Söyüdlü k.

13. Qumlaq kənd iəd

     Q u m l a q   k.

               Dərzili k.

               Xələfli q.

               Xudafərin q.

             Xudayarlı k.

             Qumlaq q.

               Məstalıbəyli k.

14. Quycaq kənd iəd

     Q u y c a q   k.

               Nüzgar k.

               Şəybəy k.

15. Maşanlı kənd iəd

     M a ş a n l ı   k.

               Alıkeyxalı k.

              Hasanlı k.

16. Mehdili kənd iəd

     M e h d i l i   k.

               Çaxırlı k.

17. Minbaşılı kənd iəd

     M i n b a ş ı l ı   k.

               Ağtəpə k.

               Daş Veysəlli k.

               Sədi k.

18. Sarıcallı kənd iəd

     S a r ı c a l l ı   k.

               Əmirvarlı k.

               Məzrə k.

19. Sirik kənd iəd

     S i r i k   k.

               Aşağı Sirik k.

               Əsgərxanlı k.

               Molla Həsənli k.

               Şıxlar k.

20. Soltanlı kənd iəd

     S o l t a n l ı   k.

               Keçəl Məmmədli k.

               Yanarxac k.

23. Şükürbəyli kənd iəd

     Ş ü k ü r b ə y l i   k.

               Dəjəl k.

               Fuğanlı k.

               Həsənqaydı k.

               Mahmudlu q.

               Şıxalıağalı k. 

 Əhalisi 

Rus imperiyası işğaldan sonra vergi yığmaq məqsədilə siyahı tərtib edərkən (1823-cü il) Cəbrayıllı tayfasında 17 tirə, 443 ev, 2200 nəfərdən ibarət əhalini qeydə almışdır. 2008-ci il siyahıya alınmanın nəticələrinə əsasən əhalinin sayı aşağıdakı kimidir.
+ ərazi cəmi kişi qadın nəfər faiz nəfər faiz nəfər faizCəbrayıl rayonu 70270 100,0 30699 100,0 39571 100,0Şəhər əhalisi 21198 30,17 8674 28,25 12524 31,65Kənd əhalisi 49072 69,83 22025 71,75 27047 68,35

 Etnik tərkibi 
1897-ci rusiya imperiyasının əhalisinin siyahıya alınması nəticələrinə əsasən Cəbrayıl qəzasının əhalisi 66.360 nəfər olmaqla indiki Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının ərazisini əhatə edib. Qəzanın əhalisinin 49.189 nəfəri (və ya 74,1%) yerli türklərdən, 15.746 nəfəri (və ya 23,7%) isə gəlmə ermənilərdən ibarət idi. Sovet dövründə Cəbrayıl rayonunun etnik tərkibi aşağıdakı kimi olub.

+Cəbrayıl rayonu : 1939-cu il siyahıya alması Etnik quplar əhalinin Sayı (Nəfər) Azərbaycanlılar 22.813 (97,1%)Talışlar 11 (0,1%)Ruslar  436 (1,9%)Ermənilər 157 (0,7%)Ləzgilər  15 (0,1%)Gürcülər  2 (0,1%)Bütün rayon üzrə  23.502 (100%)

+Cəbrayıl rayonu : 1959-cu il siyahıya alması Etnik quplar əhalinin Sayı (Nəfər) Azərbaycanlılar 25.951 (98,1%)Talışlar - (-)Ruslar  196 (0,7%)Ermənilər 166 (0,6%)Ləzgilər  9 (0,1%)Gürcülər  3 (0,1%)Bütün rayon üzrə  26.377 (100%)

+Cəbrayıl rayonu : 1970-ci il siyahıya alması Etnik quplar əhalinin Sayı (Nəfər) Azərbaycanlılar 36.735 (98,7%)Talışlar - (-)Ruslar  370 (1,0%)Ermənilər 46 (0,1%)Ləzgilər  18 (0,1%)Gürcülər  6 (0,1%)Bütün rayon üzrə  37.227 (100%)

+Cəbrayıl rayonu : 1979-cu il siyahıya alması Etnik quplar əhalinin Sayı(Nəfər) Azərbaycanlılar 42.415 (98,5%)Talışlar - (-)Ruslar  434 (1,0%)Ermənilər 41 (0,1%)Ləzgilər  33 (0,1%)Gürcülər  10 (0,1%)Bütün rayon üzrə  43.047 (100%)

 Tanınmış şəxsləri 
 Murad Babayev — 1991–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru
 Qaryağdı Həsənov (1913-1985) - görkəmli partiya işçisi, diplomat, jurnalist. 1946-1948-ci illərdə SSRİ-nin Türkiyədəki səfirliyinin məhsul işçisi, Bakinskiy raboçiy qəzetinin xüsusi muxbiri
 Taleh Kazımov — Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının sədri
 Əli Həsənov (siyasətçi, 1948) — Azərbaycan Respublikası Baş Nazirinin müavini, Dövlət Qaçqınkomun Sədri.
 Elman Rüstəmov — Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının İdarə heyətinin sabiq sədri (1995–2022), baş nazirin müşaviri (2022 — hal-hazıradək)
 Rauf Vəliyev — "Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" QSC-nin sədri
 Qorxmaz Hüseynov — "Azərsu" ASC-nin sədri
 Ramiz Həsənov — Zəngilan rayon icra hakimiyyətinin başçısı
 Teymur Quliyev — Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Sədri
 Zaur Hüseynov — "Bakı Metropoliteni" QSC-nin sədri
 Novruz Quliyev — Ekologiya və Təbii Sərvətlər nazirinin müavini (2005–2020)
 Vüqar Süleymanov — Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri
 Mehdi Mehdizadə — akademik, Azərbaycan SSR-nin maarif naziri
 Şəlalə Həsənova — Bakı Ağır Cinayətlər məhkəməsinin sədr müaviniBakı Ağır Cinayətlər məhkəməsinin sədr müavini — Şəlalə Həsənova
 Məcnun Məmmədov — Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı naziri
 Nəsimi Ağayev — Azərbaycan diplomatı, Azərbaycanın Almaniyadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri
 Vilayət Quliyev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, 2-ci Ordu Korpusunun komandiri
 Füzuli İmrəliyev — Vətən müharibəsi Qəhrəmanı, polkovnik
 Şəmşir Həziyev — "Qarabağ" ordenli Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin polkovnik-leytenantı
 Teyfur Rüstəmov — polkovnik, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Çindəki hərbi attaşesi
 Elçin Məmmədov — general-mayor, Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının Ali Hərbi Məktəbinin rəisi
 Ramil Səfərov — azərbaycanlı hərbçi
 Çərkəz Məcid — şair, yazıcı, tənqidçi
 Tofiq Hacıyev — AMEA-nın həqiqi üzvü, akademik, türkoloq-alim
 Aslan Aslanov- Azərbaycan İnformasiya Agentliyinin idarə heyətinin sədri
 Həsən Həsənov — Azərbaycan SSR KP Mərkəzi komitəsinin ideoloji katibi
 Arif Həsənov — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru; Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor
 Yasif Nəsirli — general-mayor, Azərbaycan SSR DTK idarə rəisi
 Akim Abbasov — sovet hərbi və dövlət xadimi, general-mayor (1957), İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.
 Əziz Əzizov — Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı
 Vahid İsmayılov — Ağcabədi rayonu Partiya Komitəsinin birinci katibi
 Sahib Əhmədov — AMEA Zoologiya İnstitutu Herpetologiya laboratoriyasının müdiri, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, publisist.
 Əşrəf Mehdiyev—Azərbaycan Repressiya Qurbanları Assosiasiyasının və Qeyrət Partiyasının sədri
 Allahverdi Verdizadə — Kimya elmləri doktoru, professor
 Fazil Abbasov — Azərbaycankardiocərrahı, tibb elmlər doktoru
 Şamo Abbasov — Azərbaycanlı rəssam
 Yaqub Əlioğlu — Yazıçı-jurnalist, teatrşünas, ssenarist, kino redaktoru
 Aşıq Qurbani — Azərbaycan aşıq məktəbinin yaradıcısı.
 Anar Əhmədov — riyaziyyatçı alim, Minnesota Universitetinin professoru
 Azər Əhmədov — riyaziyyatçı alim, Kaliforniya Universitetinin professoru
 Elyar Muradov — Azərbaycan Dəmir Yolu Sərnişin daşımaları Departamentinin rəisi
 Fərman Zeynalov — German dilləri üzrə filologiya elmləri doktoru, professor
 Rəfail Əlizadə — fizika — riyaziyyat elmləri doktoru, professor
 Əli Zalov —  Azərbaycan alimi, kimya elmlər doktoru, professor, ADPU-nin Analitik və üzvi kimya kafedrasının müdiri
 Şakir Qasımov — biologiya elmləri doktoru, professor, AR ETN Botanika İnstitutunun icraçı direktoru
 Vidadi Xəlilov — Azərbaycanın pedaqoq alimi, pedaqogika üzrə elmlər doktoru (1994), professor (1997), Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi (2006), Rusiya Pedaqoji və Sosial Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü
 Yavər Əsədov — rəssam, xəttat, Əməkdar mədəniyyət işçisi
 Hafizə Əsgərova — coğrafiya elmlər doktoru, Coğrafiya və ÇH fakültəsinin Ümumi coğrafiya kafedrasının dosenti
 Tahir Əlizadə — texnika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, AMEA-nın İdarəetmə Sistemləri İnstitutununLaboratoriya rəhbəri.
 Əşrəf Hüseynov — akademik, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti.
 Rafiq Quliyev — rəssam, sənətşünas, beynəlxalq və ümumittifaq festivalların laureatı
 Sabir Əhmədli — Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycanın xalq yazıçısı.
 Kamil Vəli Nərimanoğlu — filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan-Avrasiya Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri
 Aynur Səfiyeva — Azərbaycanlı alim, ümumi cərrah, tibb elmləri doktoru, kolorektal cərrahiyyə üzrə ilk qadın elmlər doktoru
 Aslan Aslanov — AzərTAc-ın Baş direktoru
 Həsən Hüseynov — Texnika elmləri doktoru, professor, Rusiya Federasiyası Keyfiyyət Problemləri Akademiyasının akademiki, Əməkdar Elm Xadimi
 Hafiz Quliyev — Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet teatrının baş rejissoru, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi
 İsmayıl Kazımov — dilçi-alim, filologiya elmləri doktoru, professor
 Qəzənfər Kazımov — ədəbiyyatşünas, dilçi, professor
 Dilarə Hüseynova — riyaziyyat elmləri doktoru (1992), professor
 Elçin Sultanov — AMEA Zoologiya institutu, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
 Cəbrayıl Məmmədov — Azərbaycan Tibb Universitetinin "Terapevtik və pediatrik propedevtika" kafedrasının professoru, Respublikanın baş allerqoloqu, Tibb elmləri doktoru
 Ceyhun Məmmədov — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin VI çağırış deputatı, İlahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru
 Əli Əhmədov — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor
 Əli Məmmədov — Azərbaycan dəmiryolçusu, Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi (2010), "Şərəf nişanı" ordeni laureatı (1986), Fəxri dəmiryolçu (1994)
 Qəşəm İsmayılov — biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor
 Nazim Mahmudov — Fizika‑riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Doğu Akdeniz Universitetinin riyaziyyat kafedrasının müdiri
 Tofiq Süleymanov — Azərbaycanlı kimyaçı alim, professor
 Yusif Qasımov — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru
 Rafiq Mehdiyev — Texnika elmləri doktoru, professor, 1993–99-cu illərdə Azərbaycan Texniki Universitetinin rektoru
 Elçin Hüseynbəyli — yazıçı-dramaturq, publisist
 Fazil Güney — Azərbaycan yazıçı-publisisti, əməkdar jurnalist, Ərəb filologiyası üzrə fəlsəfə doktoru
 Sərxan Abdullayev — filologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dillər Universiteti Alman dilinin leksikologiyası və üslubiyyatı kafedrasının müdiri
 Mücrüm Kərim — XIX əsr Azərbaycan şairi
 Fərda İmanov — coğrafiya elmləri doktoru (1997), professor (2002)
 Yəhya Qarayev — Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, fizika‑riyaziyyat elmləri namizədi. "ASK‑da Elmi‑Tədqiqat İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu" MMC‑nin direktoru
 Vaqif Bayatlı Odər — şair, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1981), Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi (2019)
 Abbas Arazlı — Azərbaycan-sovet şairi, publisisti, 2002-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
 Abbasqulu Fərzəliyev — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin I çağırış deputatı (1998–2000), Azərbaycan Ali Sovetinin XII çağırış deputatı, Cəbrayıl Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1991–1992), Cəbrayıl Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri (1977–1990)
 Aygün Diridağlı — jurnalist, ssenari müəllifi, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti
 Fariz Əhmədov — Azərbaycan rejissoru, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının direktoru
 Dirili Surxay — Azərbaycan aşıq-şairi
 Günel Mövlud — azərbaycanlı şairə, jurnalist, publisist, tərcüməçi
 Qaçay Səfərov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
 Sərdar İmrəliyev — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
 Kazım Məmmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
 Cəmil Əhmədov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
 Şikar Aslanov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
 Vüqar Hüseynov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
 Akif Əkbərov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
 Vahid Quliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
 Mətləb Quliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
 Telman Hüseynov — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Professoru, Şöhrət Ordenli
 Tehran Vəliyev — Azərbaycanın ən məşhur tərcüməçilərindən biri
 Şahmar Ələkbərov — Kino aktyor, ssenarist, rejissor
 Hacı Qaraman çələbi Əhmədli — Övliya, çələbi
 Cavid Hüseynov — Futbolçu
 Nəbi Məmmədov — MMA döyüşçüsü, samboçu, döyüş sambosu üzrə Avropa çempionatının bürünc müka
 Quliyev Çingiz  - Tibb elmləri doktoru, ATU uşaq cərrahlığı kafedrasının professoru (23 il həmin kafedranın müdiri olmuşdur)
 İsmayılov Mahmud  -Tibb üzrə fəlsəfə doktoru, Premium Clinikin Baş həkimi

 İqtisadiyyatı 
Rayonun ərazisi sement istehsalı üçün qiymətli xammal ilə, mərmər və başqa tikinti materialları ehtiyatları, dəmir filizi, hətta neft yataqlarının olduğu da məlumdur. İşğaldan əvvəl rayonun iqtisadiyyatının əsasını heyvandarlıq, üzümçülük və baramaçılıq təşkil edirdi. Son illər 60 min tondan yuxarı üzüm istehsal olunurdu. Rayonda üzümün ilkin emalı üçün zavod, tikiş, xalça, cihazqayırma sexləri, ümumiyyətlə 8 sənaye obyekti mövcud idi.

 Ermənistan işğalının nəticələri 
Birinci Qarabağ müharibəsi gedişində Cəbrayıl əhalisi uzun zaman ərzində erməni işğalçılarına qarşı rəşadətlə vuruşmuşdur. İşğala qədər rayon ərazisi tam mühafizə olunmuş, bəzi hallarda qonşu Xocavənd rayonunun erməni işğalında olan bir sıra kəndləri rayon polis işçilərinin və yerli əhalinin iştirakı ilə Azərbaycan ordusu tərəfindən azad olunmuşdur. Ümumilikdə Xocavənd rayonunun Cəbrayıl rayonu ilə qonşu olan 15 kəndi düşmən işğalından azad edilmiş, onların bəzilərinə Ermənistan ərazisindən etnik mənsubiyyətinə görə deportasiya edilmiş soydaşlarımız yerləşdirilmişdir.

1993-cü ildə Azərbaycan ordusunun döyüş qabiliyyəti sarsılmış, ordu içinə siyasi ünsürlər daxil olmağa başlamış və bunun nəticəsində Ağdam rayonu işğal olunmuş, Cəbrayıl və Füzuli rayonlarının işğalı üçün real zəmin yaranmışdır.

1993-cü ilin avqust ayı ərzində rayon ərazisində fövqəladə vəziyyət elan edilmiş, erməni işğalçıları Azərbaycan ordusunun hələ 1992-ci ilin yayında işğaldan azad etdiyi Xocavənd rayonun kəndlərini yenidən işğal edərək Cəbrayıl şəhərinə yaxınlaşmışdır. Avqust ayı ərzində Cəbrayıl şəhəri güclü atəşə məruz qalmış, düşmən ordusunun atdığı qrad mərmiləri şəhərin bir çox yerlərinə zərər vurmuş, əhali arasında ölənlər olmuşdur. 15 avqust 1993-cü il tarixdə düşmən ordusu Cəbrayıl şəhəri yaxınlığında yerləşən Daşbaşı yüksəkliyini ələ keçirirərək orada növbə çəkən 23 nəfər Cəbrayıl gəncini öldürmüş, onların meyidlərini tanınmaz hala salmışdır.

18 avqust 1993-cü il tarixdə erməni işğalçıları şəhəri mühasirəyə almışdır. Cəbrayıl fədailərinin və Zəngilan rayonundan köməyə gələn özünümüdafiə qüvvələrinin şiddətli müqavimətinə baxmayaraq Cəbrayıl şəhəri 1993-cü il 23 avqust tarixində Ermənistan tərəfindən işğal olunmuşdur. Birinci Qarabağ müharibəsi gedişində Cəbrayıl rayonu ümumilikdə 400 nəfərə yaxın şəhid vermişdir.

1994-cü il Horadiz əməliyyatı zamanı şəhər mərkəzinə və Xudafərin körpüsü istiqamətində milli ordu irəliləsə də, Cəbrayılın yalnız Cocuq Mərcanlı kəndi azad olundu.2 aprel 2016-cı il-in aprelində Cocuq Mərcanlı kəndində yerləşən Lələ təpə yüksəkliyi Dördgünlük müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilib.

27.09.2020-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikası Milli ordusunun keçirdiyi əks-hücum əməliyyatı zamanı, Cəbrayıl rayonunun

Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri (27.09.2020-ci il);

03.10.2020-ci il tarixdə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri;

04.10.2020-ci il tarixdə Karxulu, Şükürbəyli, Çərəkən, Daşkəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyan və Decal kəndləri və Cəbrayıl şəhəri Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağ yarağlılarının işğalından azad olunmuşdur.

19.10.2020-ci il Soltanlı, Əmirvarlı, Maşanlı, Həsənli, Alıkeyxalı, Qumlaq, Hacılı, Göyərçin Veysəlli, Niyazqullar, Keçəl Məmmədli, Şahvəlli, Hacı İsmayıllı və İsaqlı kəndləri Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağ yarağlılarının işğalından azad olunmuşdur.

20.10.2020-ci il tarixdə Safarşa, Həsənqaydı, Fuğanlı, İmambağı, Daş Veysəlli, Ağtəpə və Yarəhmədli kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

21.10.2020-ci il tarixdə Balyand, Tinli, Tulus və Papı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

22.10.2020-ci il tarixdə Dərzili, Məstəlibəyli, Şıxlar və Sirik kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

23.10.2020-ci il tarixdə Dağ Tumas, Nüsüs, Xələfli və Minbaşılı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

28.10.2020-ci ildə Qazanzəmi, Xanağabulaq, Çüllü, Quşçular və Qaraağac kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

30.10.2020-ci ildə Xudaverdili, Qurbantəpə, Şahvələdli və Xubyarlı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

02.11.2020-ci ildə Çapand, Hacı İsaqlı və Qoşa Bulaq kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir

04.11.2020-ci ildə Mirək və Kavdar kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

07.11.2020-ci ildə Yuxarı Məzrə, Yanarhac, Qubadlının Qəzyan, Balasoltanlı və Mərdanlı kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.

09.11.2020-ci ildə Hüseynalılar, Söyüdlü və Aşağı Sirik kəndləri Ermənistan işğalından azad edilmişdir.
 #  İtkilər  Sayı 1  Şəhid ailələri  49 2  Döyüşdə həlak olan hərbi qulluqçular  191 3  Atəşkəs dövründə həlak olan hərbi qulluqçular  17 4  Döyüş ərazisində həlak olan polis işçiləri  6 5  Döyüş ərazisində həlak olan mülki şəxslər  60 6  Cəmi əsir və itkin düşənlər  91  -  mülki şəxslər  57  -  hərbçilər  35 7  Qarabağ müharbəsi əlilləri  177  -  mülki şəxslər  25  -  hərbçilər  152 8  Əsirlikdən qayıdanların sayı  7  -  onlardan sonradan rəhmətə gedənlər  2

 Şəkillər 
Erməni işğalında dağıdılmış Cəbrayıl rayonu

 Cəbrayıl rayonunun abidələri 
Cəbrayıl rayonu Azərbaycanın tarixi abidələri, eyni zamanda dini təyinatlı abidələri ilə zəngin rayonlarından hesab olunur. Rayonun köhnə qəbiristanlığında qədim yazılar yazılmış bir lövhə parçası aşkar olunmuşdur. Həmin yerdə, yolun qırağında isə iki başdaşı vardır. Başdaşılarının yuxarı hissəsində heyvan təsvirləri — dağ keçiləri və Qobustan qayaüstü təsvirlərini xatırladan müxtəlif tamqalar həkk edilmişdir. Cəbrayılın ətrafında müxtəlif bədii formaya malik qəbirdaşları vardır, onlardan qoç heykəli olan ikisi Azərbaycanın digər dağətəyi rayonlarındakı abidələrin analogiyasıdır.
Cəbrayıl rayonunda müxtəlif türbələr — Dağtumas kəndində XIII–XVI əsrlərə aid türbə, Şıxlar kəndində yerləşən Şıxbaba türbəsi (XIV əsr), Xubyarlı kəndində XVI əsrə aid səkkizguşəli türbə və onlarla başqa tarixi-dini memarlıq nümunələri vardır.

Vahid Azərbaycan rəmzi kimi qəbul edilən Xudafərin körpüsü də Cəbrayıl rayonunda yerləşir. Bu körpü haqqında ilk məlumat VIII–IX əsrlərə aiddir. Xudafərin körpüsü Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycanın orta əsr şəhərlərini birləşdirən, karvan yolunun üstündə tikilib. O, həm də mühüm hərbi-strateji əhəmiyyət daşıyır. Araz çayının ən dar, qayalıqla əhatələnən yerində inşa edilmiş ilk körpü VIII əsrin sonu — IX əsrin əvvəllərindən başlayaraq, XIX əsrə kimi fəaliyyət göstərmişdir. Kərpic körpü isə XII əsrdə tikilmişdir.
23 avqust 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı nəticəsində rayonun yaşayış məskənləri ilə yanaşı, tarixi-dini abidələri də məhv olunmuşdur.

Tarixi-dini abidələri

 Mazan nənə türbəsi (b.e ə.) – Xələfli kəndi
 Mərmərnənə məqbərəsi (b.e.ə.) – Xələfli kəndi
 Məscid təpəsi (b.e.ə. III–II minillik) – Qalacıq kəndi
 Şıxbaba türbəsi (XIV) əsr – Şıxlar kəndi
 Daş məqbərə (1307–1308-ci illər) – Şıxlar kəndi
 Məscid kompleksi (XVI əsr) – Çələbilər kəndi
 Səkkizguşəli türbə (XVI əsr) – Xubyarlı kəndi
 Məscid kompleksi (XVI əsr) – Çələbilər kəndi
 Məscid (XIX əsr) – Paplı kəndi
 Məscid (XVI əsr) – Çələbilər kəndi
 Məscid – Daşkəsən kəndi
 Məscid (XIX əsr) – Mərzə kəndi
 Məscid (XIX əsr) – Süleymanlı kəndi
 "Dairəvi türbə" – Şıxlar kəndi
 Xanəgah – Xubyarlı kəndi
 Xanəgah – Şıxlar kəndi
 Türbə — (XIII–XIV əsrlər) – Dağtumas kəndi
Tarixi memarlıq abidələri

 "Divlər sarayı" – Dağtumas kəndi
 Siklop tikililəri (b.e.ə. III minillik) – Tatar kəndi
 Canqulu, Qumtəpə kurqanları (b.e.ə. III–II minillik) – Mahmudlu kəndi
 "Şəhərşik qalıqları", "Qışlaq yerləri" (b.e.ə. II minillik) – Şıxalalı kəndi
 On bir aşırımlı Xudafərin körpüsü (b.e.ə. V əsr) – Qumlaq kəndi
 On beş aşırımlı Xudafərin körpüsü (b.e.ə. VII əsr) – Qumlaq kəndi
 Kəhrizlər (b.e.ə. I əsr) – Mahmudlu kəndi
 Sirik qalası (V–VII əsrlər) – Sirik kəndi
 Qala bürcü (V–VI əsrlər) – Sirik kəndi
 Başıkəsik günbəz (XIII–XIV əsrlər) – Xələfli kəndi
 Qız qalası (XVI–XVII əsrlər) – Xələfli kəndi
 Ərəb yazıları ilə qoyun abidəsi (XV əsr) – Şıxalalı kəndi

 Həmçinin bax 
 Azərbaycanın inzibati bölgüsü

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Cəbrayıl rayon İcra Hakimiyyəti
 gateway.az 
 tarix.az 
 30 ildən sonra doğulduğu torpağa dönənlərin hekayəsi — Biz qayıtdıq — Cəbrayıl / 1-ci HİSSƏ
 Cəbrayıl biz qayıdırıq (2-ci hissə)
 Cəbrayıl rayonu necə azad edildi? – İLK DƏFƏ Hər tərəfimizdə, hər an nəsə partlayırdı, minamyot…