Böyük Səlcuq imperiyası

Böyük Səlcuq imperiyası, həmçinin Səlcuqilər dövləti  (türk: Selçuklu İmparatorluğu)— Oğuz türklərinin Qınıq boyundan olan tayfaların XI əsrdə yaratdığı, Orta Asiya, İran, Yaxın Şərq, Qafqaz və Anadolu ərazilərini əhatə edən imperiya.    

Səlcuq İmperiyası 3,9 milyon kvadrat kilometr (1,5 milyon kvadrat mil) ərazini əhatə edirdi. Onun sərhədləri qərbdə Anadolu və Levantdan şərqdə Hindiquş dağlarına, şimalda Mərkəzi Asiyadan cənubda Fars körfəzinə qədər uzanırdı. İmperiya 1037-ci ildən 1308-ci ilə qədər mövcud olmuşdur, lakin Anadolu yarımadasından kənarda Səlcuq hakimiyyəti 1194-cü ildən sonra sona çatmışdır.

Səlcuq İmperiyası 1037-ci ildə Toğrul bəy (990–1063) və qardaşı Çağrı bəy (989–1060) tərəfindən təsis edilmişdir. Hər iki şəxs imperiyanın torpaqlarında birgə hökmdarlıq etmişdir. Lakin bəzi göstəricilər Səlcuq rəhbərliyinin triumvirat formatında təşkil edildiyini və bu triumvirata adıçəkilən iki qardaşın əmisi Musa Yabqunun da daxil olduğunu göstərir. 

İmperiyanın formalaşma mərhələsində səlcuqlar əvvəlcə Aral dənizi yaxınlığındakı ilkin yurdlarından Xorasana, oradan isə İran torpaqlarına doğru irəliləmiş və burada möhkəmlənmişdirlər. Daha sonra onlar qərbə doğru hərəkət edərək Abbasilər xilafəti ilə Buveyhi sülaləsi arasındakı qarşıdurmalar nəticəsində yaranmış hakimiyyət boşluğunu dolduraraq Bağdadı fəth etmişlər.

Səlcuqların şərqi Anadoluda genişlənməsi Bizans–Səlcuqlu müharibələrinə səbəb olmuşdur. 1071-ci ildə baş vermiş Malazgird döyüşü bu münaqişədə səlcuqların xeyrinə həlledici dönüş nöqtəsi olmuş, Bizans imperiyasının Anadolunun qalan hissələrindəki nüfuzunu sarsıtmış və bölgənin tədricən türkləşməsinə şərait yaratmışdır.

Səlcuq İmperiyası ərəb olmayan müsəlman dünyanın şərqində parçalanmış siyasi mənzərəni birləşdirmiş, Birinci və İkinci Səlib yürüşlərində mühüm rol oynamış və bu dövrdə bir sıra bədii cərəyanların yaranması və genişlənməsinə şahidlik etmişdir. Lakin 1140-cı illərdən etibarən Səlcuq İmperiyasının gücü və nüfuzu zəifləməyə başlamış, nəticədə şərqdə Xarəzmşahlar imperiyası (1194-cü ildə), qərbdə isə Zəngilər və Əyyubilər tərəfindən əvəz olunmuşdur. Səlcuqların mövcud olmuş sonuncu dövlət qurumu olan Rum Sultanlığı isə 1308-ci ildə süqut etmişdir.

 Tarix 

 Sülalənin əsasının qoyulması 
Sülalənin əsasını qoymuş şəxs Səlcuq adlı sərkərdədir. O, Oğuz türklərinin qınıq boyuna mənsub idi. O, öz boyunu 985-ci ildə Sırdərya sahillərində yerləşən Cənd şəhərinə aparmış və orada İslamı qəbul etmişdirlər. Xarəzm bu zaman Məmunilər tərəfindən idarə edilməldə idi və onlar nominal olaraq Samani imperiyasına tabe idilər. 999-cu ildə Samanilər Məvaraünnəhrdə formalaşan Qaraxani xanlığına məğlub oldular. Bu zaman Qəznəvilər də Amudərya çayının cənub sahillərini ələ keçirdilər. Səlcuqlular özləri müstəqil hərəkət etməyə başlamamışdan əvvəl sonuncu Samani əmirini Qaraxanilərə qarşı dəstəkləmişdilər.
 Dukak 

Sülalənin ulu babası olan Dukakın soyundan gələn Alp Arslanın (1063-1072) dövründəyazılmış Məliknamə əsərində onun barədə məlumat verilir. Əsər müəllifin şifahi müsahibələr yolu ilə alınmış materiallar əsasında yazılmışdır. Əsərdə Səlcuqlu sülaləsinin həmin dövrdə yaşayan ən yaşlı üzvü olan və ailə genelogiyası barədə geniş məlumatı olduğu iddia edilən Əmir İnancın bildirdiyinə görə Səlcuqun atasının adı Dukak olmuşdur. Məliknamə dövrümüzə gəlib çatmayıb, lakin ondan iqtibas edilən məlumatlar İbn əl-Əsirin (1231) "əl-Kamil fir-Tarix", İbn Hüseyninin (XIII əsrin əvvəlləri) "Əkbər əl-Dövlət əl-səlcuqiyyə", Bar Hebraus (XIII əsrin əvvəlləri) "Xronikon Suriakum", Mirxvəndin (XV əsrin sonları) "Ravzat əs-Səfa" əsərində əks etdirilmişdir. 

Səlcuqlular adətən Oğuz türklərinin Qınıq boyuna aid edilsə də, Məliknamə və ona əsaslanan tarixi qaynaqlara görə Dukak bəy Xəzər türkü olmuşdur. Lakin bu məlumatın doğruluğu şübhəlidir. Bunun tarixi gerçəkliyin doğru təsviri, yoxsa Səlcuqların şanlı Xəzər İmperiyası ilə əlaqə yaratmaq cəhdi olduğu mübahisəli olaraq qalır. Klifford Edmund Bosvort sonuncunun lehinə, yəni saxta əlaqə yaratma kimi irəli sürsə də, A.C.S. Peakock isə XI əsrdə uydurma bağlantıların istehsalına zəmanət vermək üçün imperiyanın ərəb dünyasında az nüfuza malik olduğunu iddia edərək, doğru olduğunu bildirir.

Mirxvən Məliknaməyə əsaslanaraq qeyd edir ki, Dukak Xəzər yabqusunun əsas məsləhətçisi olmuş, ləqəbi isə Temuryalıq (Dəmir yay) olmuşdur. O, əsasən türklərdən ibarət olan əsilzadələr arasında böyük nüfuz qazanmış, sonda isə Yabqunun digər günahsız türklər üzərinə yağma yürüşləri etmə təklifinə şiddətlə qarşı çıxmış, hətta onu topuzla atından yerə salaraq təhqir də etmişdir. Lakin o, əsilzadələrin onu cəzalandırma əmrini rədd etməsinə görə cəzadan xilas da ola bilmişdir. Bundan sonra Yabqu və Dukak aralarındakı fərqlilikləri unutmuş, Dukak da onu illər sonra hərbi yürüşdə müşayiət edərkən vəfat etmişdir.

Hebraeus Dukakı Səlcuqun atası kimi qeyd edir; onun sadəcə Xəzər xaqanlarının xidmətində mükəmməl bir döyüşçü olduğu vurğulanır. Əl-Adim Dukakı Səlcuqun atası və Xəzər türklərinin bir bəyi kimi təqdim edir. İbn Hüseyni və Əl-Əsirin qaynaqlarında isə Dukakın Səlcuqun atası olması ilə yanaşı, münaqişə haqqında da məlumat verilir, lakin əsas detallarda fərqliliklər də var. Onların rəvayətlərində Əmir Dukak türklərin Yabqusunun İslam torpaqlarına basqın etməsinə etiraz etmişdir. Bundan əlavə, qarşıdurmadan sonra saray zadəganları əhəmiyyətli rol oynamamış və Dukaka kömək etməmişdirlər. Çox güman ki, Hüseyni və Əl-Əsir Səlcuqlar tərəfindən dövriyyəyə buraxılmış və İslam dindarlığı çərçivəsində özlərini yerləşdirmək üçün istifadə edilmiş Maliknamənin fərqli bir variantını mənbə olaraq götürmüşdürlər.

 Səlcuq 

Səlcuq Oğuz Yabqu Dövlətində əhəmiyyətli nüfuza sahib idi, lakin sonda öz tayfası ilə birlikdə 985-986-cı illərdə Sırdəryanın sol sahilində yerləşən Cənd adlı sərhəd şəhərinə köç etdi. Təxminən 500 nəfərlik bu köç Səlcuq və tayfasının Cənddə İslamı qəbul etməsi ilə mühüm dönüş nöqtəsinə çevrildi. İslam mədəniyyətinin təbliğatçıları və tacirlər üçün mühüm mərkəz olan Cənddə Səlcuq, Oğuz Yabqunun hakimiyyətini rədd edərək, yabqunun vergi məmurlarını qovdu və qeyri-müsəlman Türklərə qarşı yürüşlərə başladı. Bu, ona "əl-Malik əl-Qazi Səlcuq" (hökmran və dini döyüşçü Səlcuq) titulunu qazandırdı. 992-ci ildə isə Samanilərə kömək etmək üçün o və tayfası yürüşə qatıldı.

Bu dövrdə Səlcuqun böyük oğlu, Böyük Səlcuq imperiyasının qurucuları olan Toğrul bəy və Çağrı bəyin atası Mikail vəfat etdi. Türk ənənələrinə uyğun olaraq, Mikailin dul həyat yoldaşı Səlcuqun digər oğlu Yusiflə evləndi. Toğrul və Çağrı isə babaları Səlcuq bəy tərəfindən böyüdüldü.

Cənd və ətrafında hərbi fəaliyyəti ilə güc qazanan Səlcuq tədricən Mavəraünnəhr siyasətində iştirak etməyə başladı. Qaraxanlı hökmdarı Həsən ibn Süleyman Buğra Xan Samanilər dövlətinin paytaxtı Buxaranı ələ keçirdikdən sonra, Samanilər Səlcuqdan kömək istədilər. Buna cavab olaraq, Səlcuq böyük oğlu Arslanı (İsrail) Mavəraünnəhrə göndərdi.

Artıq yaşlanan Səlcuq idarəçiliyi Arslana həvalə etmişdi. Arslan Samanilər dövlətinin daxili çəkişmələr və Qaraxanlıların hücumları ilə zəiflədiyi dövrdə hərbi bacarığını sübut etdi. 999-cu ildə Qaraxanlılar Buxaranı ikinci dəfə ələ keçirəndə və Samanilər sülaləsinin son nümayəndəsi Əbu İbrahim İsmail əl-Müntəsir (1000–1005) kömək istəyəndə, Səlcuqlar hərbi dəstək verdilər. Buna baxmayaraq, Əl-Müntəsir Səlcuqların köməyi ilə bəzi uğurlar qazansa da, Samanilər dövlətinin süqutunun qarşısını ala bilmədi. 1025-ci ildə Arslan Qəznəli Mahmud tərəfindən əsir alındı. Bu hadisədən sonra Mavəraünnəhr tamamilə Qaraxanlıların hakimiyyəti altına keçdi və Səlcuqlar onlara tabe olmaq məcburiyyətində qaldılar.

Bəzi mənbələrə görə, Səlcuqun kariyerasına Xəzər ordusunda zabit kimi başladığı ehtimal edilir. Bu mənbələrə əsasən, Səlcuqun atası Dukakın Xəzər hökmdarı ilə əlaqəsi olmuşdur. Xəzərlər ilə Səlcuq arasındakı münasibətin təbiəti məlum olmasa da, bu əlaqələrin Xəzər xaqanlığının hərbi köməyə ehtiyac duyduğu X əsrin ortalarına təsadüf etdiyi ehtimal edilir. Dukakın bu dövrdə Xəzərlərlə birbaşa və ya Oğuz Yabqu dövləti vasitəsilə siyasi və hərbi əlaqələr qurması mümkündür.

Səlcuq bəy 1009-cu ildə Cənddə təxminən 100 yaşında vəfat etdi. Onun ölümündən sonra ailə başçısı ənənəvi Oğuz qaydalarına əsasən Arslan Yabqu oldu. Digər oğulları Yusif və Musa ona kömək edirdilər. Mikailin oğulları Toğrul və Çağrı bəy isə 14-15 yaşlarında idarəçilikdə "bəy" kimi iştirak edirdilər. Səlcuq oğulları və nəvələri köhnə Oğuz ənənələrinə uyğun olaraq yarı-müstəqil şəkildə Səlcuq ailəsinin başçılığı altında Türkmən bəy və qoşunlarını idarə edirdilər.

 İmperiyanın böyüməsi 

 Toğrul və Çağrı 

Toğrul və Çağrı bəylərın 1025-ci illərə qədərki həyatları barədə az məlumat vardır. Bilinənlərdən aydın olur ki, onlar 15 yaşına qədər babaları Səlcuq tərəfindən böyüdülmüşdürlər və kiçik Qaraxani əsilzadələrindən olan Əli Tigin Buğra xan ilə birlikdə Mahmud Qəznəviyə qarşı döyüşmüşdürlər. 

Dövlət qurma ərəfəsində Oğuz türkləri və ya o zamankı adlandırmaları ilə Türkmənlər Səlcuqun oğlu Musa və onun iki qardaşı oğlu Toğrul və Çağrı tərəfindən idarə edilirdilər. Bu qrup 1020-1040-cı illər aralığında İrana yollanmış türk qruplarından yalnız biri idilər. Bu qruplar ya yerli hakimlərlə müttəfiq və ya münaqişə formasında əvvəlcə Məvaraünnəhrə, daha sonra isə Xorasana, oradan da İrana daxil olmuşdulər. Dövrün müasiri olan qaynaqları belə yerlərə misal olaraq Dehistan, Fərava, eləcə də Səraxs kimi müasir Türkmənistanda yerləşən yerlərin adını qeyd etməkdədir.

Çağrı bəy ilə bağlı ilkin qaynaqlar onun Şərqi Anadoluya yürüşü ilə bağlıdır. Bu yürüş zamanı o, Cənddən Anadoluya qədər bir Qəznəvi canişini tərəfindən təqib edilməsinə rəğmən Bizansın Şərqi Anadoludakı qalalarını talaya bilmişdi. 

1034-cü ildə Toğrul və Çağırı Oğuz yapqusu Əli Tigin və onun müttəfiqləri tərəfindən ağır şəkildə məğlub edildilər. Bu da onları Mavəraünnəhrdən qaçmağa məcbur etdi. Başlanğıcda səlcuqlular özlərinin ənənəvi yaylaqları olan Xarəzmə sığındılar. Onların buraya yerləşməsini Qəznəvi hökmdarı Harun da dəstəkləmişdi. Harun səlcuqlulardan Xorasanı özünə tabe etmə planı üçün istifadə etmə niyyətində idi. Harunun 1035-ci ildə öldürülməsindən sonra səlcuqlular yenidən bölgəni tərk etməyə məcbur oldular. Bu dəfə onlar Qaraqum səhrasını keçərək cənuba yönəldilər. İlk başda onlar dövrün vacib şəhərlərindən olan Mərvə yönəlsələr də, güman ki şəhərin güclü istehkamları olduğu üçün yollarını dəyişdilər. Buradan onlar Nasaya yönəldilər. Beləliklə də, səlcuqlular Qəznəvi taxtının ən qiymətli hissəsi hesab edilən Xorasana gəlib çatdılar. 

Xorasana daxil olduqdan sonra Toğrulun rəhbərliyi altında Səlcuqlular Qəznəvilərin imperiyasını tədricən ələ keçirdilər. İlk başlarda səlcuqlular Mahmud tərəfindən məğlub edilib Xarəzmə geri çəkilsələr də, Toğrul və Çağırı 1037-1038-ci illərdə Mərv və Nişapuru ələ keçirdilər. Bundan sonra onlar mütəmadi olaraq Mahmudun varisi Məsudun hakimiyyəti altında olan Xorasan və Bəlxi yağmalamağa başladılar.  

1040-cı ildə baş vermiş Dəndənəkan döyüşündə I Məsudun rəhbərliyindəki Qəznəvi ordusunu darmadağın edən səlcuqlular onu özünün qərb torpaqlarının çoxundan əl çəkməyə məcbur etdilər. Bundan sonra türkmənlər yerli xorasanlılardan yararlanaraq yeni nominal hökmdar kimi ortaya çıxan Toğrulun rəhbərliyində bürokratiyanı formalaşdırdılar. Dəndənəkan döyüşünə qədər iki qardaşdan Toğrul birbaşa toqquşmadan yayınıb, kiçik zərbələr vurub qaçmağı üstün tuturdu. Lakin Çağrı orduya komandanlıq edərək birbaşa döyüşə girmək tərəfdarı idi. Döyüşdə qələbədən sonra keçirilən qurultayda qərara alındı ki, Çağrı imperiyanın şərq, Toğrul isə qərb torpaqlarına hakimlikdə razılaşdılar. Çağırı Şərqi İranda, Türkmənistanda və Əfqanıstan hakimi oldu. Bu yerlər ümumilikdə Böyük Xorasan adlandırılırdı. O, sonradan Bəlxi də ələ keçirdi. 1048-ci ildə Kerman, 1056-cı ildə isə Sistanı ələ keçirdi. Səlcuqluların Abbasi xilafətini özünə tabe etməsindən sonra Çağrının qızı Xədicə Arslan Xatun xəlifə əl-Qaim ilə 1056-cı ildə evləndi. 

Toğrul Çağrını Xorasan hakimi təyin etdi və Qəznəvilərin yenidən bu əyaləti ələ keçirmələrinin qarşısı alındı. Özü isə 1041-1042-ci illərdə Təbəristanı və Gürganı ələ keçirin Mərdəvic ibn Bişuini ora hakim təyin etdi. 1042-1043-cü illərdə Rey və Qəzvin ələ keçirildi və eyni zamanda Deyləm hakimi də onun hakimiyyətini tanıdı. Az sonra Şəmiranın Salari sülaləsindən olan hakimi də Səlcuqluların hakimiyyətini tanıdı. 1054-cü ildə Azərbaycanın Rəvvadi sülaləsindən hakimi Əbu Mənsur Vəhsudan da tabe etdirildi. Toğrulun adı xütbələrdə oxudularkən, Vəhsudanın oğlu da Xorasana girov olaraq göndərildi. Elə həmin dövrlərdə Səlcuqlu ordusunun bir hissəsi Anadoluda Bizans ordusu ilə döyüşməkdə idi. 1046-cı ildə Abbasi xəlifəsi əl-Qaim Toğrula yarlıq göndərərək səlcuqluların Xorasan üzərindəki hakimiyyətini tanıdı. 1048-1049-cu illərdə Səlcuqlu türkləri Toğrulun anabir qardaşı və şahzadə İbrahim Yınalın komandanlığı altında özlərinin ilk Bizans yürüşünü İberiya bölgəsində həyata keçirdilər. 1048-ci ilin 10 sentyabrında baş vermiş Kapetron döyüşündə səlcuqlular Bizans və gürcülərin birləşmiş 50 minlik ordusu ilə döyüşdülər. Səlcuqlu basqınından sonra qalan dağıntılar o qədər qorxulu idi ki, Bizans maqnatı Eustatios Boilas 1051-1052-ci illərdə bu torpaqları "ilanların, əqrəblərin və vəhşi heyvanların məskunlaşdığı murdar və idarəolunmaz" kimi təsvir edirdi. Ərəb salnaməçisi İbn əl-Əsir xəbər verir ki, İbrahim 100.000 əsir və on min dəvənin belinə yüklənmiş böyük bir qəniməti geri qayıdmışdı. 

Abbasi xəlifəsi əl-Qaim 1055-ci ildə Toğruldan Bağdadı Buveyhilərdən almağını istədi. 1055-ci ildə  Toğrul Bağdada daxil oldu və Buveyhilər sülaləsinin Abbasi xəlifəsi üzərindəki təsirini ortadan qaldırdı. Toğrulun ögey qardaşı İbrahim İnalın rəhbərliyindəki türk ordusunun üsyanından və şəhəri geri qaytarmaq istəyən Buveyhilərin cəhdlərindən sonra Bağdad 1058-ci ildə Fatimi xəlifələrinə itirildi. Lakin iki il sonra Toğrul şəhəri geri qaytardı və İnalı şəxsən yay ipi ilə boğdu. Bundan sonra isə xəlifənin qızı ilə Təbriz yaxınlığında evləndi. Bununla da İraq türklərin hakimiyyəti altına düşdü və onlar səlcuqlular 1135-ci ilə qədər buranı idarə etdilər. 

Toğrul 1063-cü ilin 4 oktyabr tarixində Rey şəhərində 70 yaşında vəfat etdi. Övladı olmadığı üçün o, vəliəhd kimi özünün qardaşı Çağrı bəyin körpə oğlu Süleymanı seçmişdi. Onun vəziri olan əl-Kunduri onun bu seçimini dəstəklədi. Düşünülür ki, o, bununla da körpə uşağın naibi olaraq əslində dövləti özü idarə etmək istəyirdi. Toğrulun bu seçimi Çağrı bəyin yaşı daha çox olan digər oğlu Alp Arslan tərəfindən qəbul edilmədi. O, 1059-cu ildən, yəni atasının öldüyü tarixdən etibarən onun yerinə Xorasanı idarə edirdi. O, bütün imperiya ərazilərinə iddia etdiyini bildirdi və bir müddətdən sonra sultan elan edildi. Bununla da Alp Arslan həm Toğrulun, həm də Çağrının torpaqlarında hakimiyyət quran ilk səlcuqlu hökmdarı oldu.

Çağrı isə müasir İranın şimal-şərqindəki Sərəxs bölgəsində vəfat etmişdir. Tarixi qaynaqlar onun ölüm tarixi barədə dəqiq bir şey söyləmirlər. Qeyd edilən tarixlər 1059, 1060, 1061 və ya 1062-ci illərdir. Lakin Çağrının adına kəsilən sikkələr 1059-ci ildə kəsilməkdədir. Buna görə də ölüm tarixi olaraq 1059-ci il daha realdır.

 Alp Arslan 

Tarixi qaynaqlar onun doğum tarixi barədə dəqqi məlumat vermir. Qaynaqlarda keçən versiyalar 1032, 1033 və ya 1030-cu illərdir. İbn əl-Əsirin əsərində isə 20 yanvar 1029-cu il verilməkdədir.

1059-cu ildə atasının ölümündən sonra onun yerinə keçmişdir. Əmisi Toğrul 1063-cü ildə vəfat etdi. Onun istəyinə əsasən taxtına Alp Arslanın qardaşı Süleyman keçməli idi. Alp Arslan və əmisi Qutalmış ikisi də taxta iddia etdilər və nəticədə 1063-cü ildə Damğanda döyüşdülər. Alp Arslan qələbə qazandı və 27 aprel 1064-cü ildə taxta keçdi. 1064-cü ildə Gürcüstana yürüş edərək Çoruh ilə Tiflis arasındakı yerləri, Axalkalakini və alaverdini ələ keçirdi. IV Baqrat səlcuqlulara cizyə verməyə razılaşsa da, 1065-ci ildə bundan boyun qaçırdı. O, 1068-ci ildə Tiflisi qısa döyüşdən sonra yenidən ələ keçirdi və Iv Baqratı özünə tabe etdi. Gürcülər 1073-1074-cü ildə yenidən üsyana qalxdılar. 1066-cı ildə Alp Arslan oğlu Məlikşahı özünün varisi elan etdi. Çağrı bəyin oğlu Alp Arslan Toğrul bəyin torpaqlarını xeyli genişləndirərək 1064-cü ildə müasir Ermənistan və Gürcüstan ərazilərini fəth etdi, 1068-ci ildə isə Bizans imperiyasına hücum edərək demək olar ki, bütün Anadolunu ilhaq etdi. Alp Arslanın 1071-ci ildə Malazgird döyüşündə qazandığı həlledici qələbə ilə türklərin Anadoluya hücumuna qarşı Bizans müqavimətini faktiki olaraq zərərsizləşdirdi. Bununla yanaşı, gürcülər Alp Arslanın hücumundan sonra İberiya temasını təmin etməklə öz mövqelərini bərpa edə bildilər. Bizansın Anadoludan çəkilməsi Gürcüstanı Səlcuqlarla daha sıx təmasda saxladı. 1073-cü ildə Səlcuqların Gəncə, Dvin və Borçalı əmirlikləri Gürcüstana hücum etdilər, lakin Gürcüstan kralı II Georgi tərəfindən məğlub edildilər. O, uğurla Qars qalasını ələ keçirdi. Buna cavab olaraq, Səlcuq əmiri Əhmədin cavab zərbəsi Kvlistixidə gürcüləri məğlub etdi. 

Alp Arslan türkmən sərkərdələrinə keçmiş Bizans torpaqları üzərində öz bəyliklərini qurmağa və ona sadiq olan atabəylər kimi fəaliyyət göstərməyə icazə verdi. Bu siyasət Məlikşah dövründə də davam etdirildi. Belə olacağı halda türklər nəinki çıxardıqları üsyanlarla problem yaratmayacaq, əksinə imperiyanın ərazilərini də böyüdəcəkdilər. Alp Arslan türklərə bunları demişdi:

Bundan sonra hamınız şir balaları və qartal balaları kimi olun, gecə-gündüz ölkəni dolaşıb xristianları öldürün və Roma millətinə qarşı heç bir mərhəmət göstərməyin.

Cəmi iki il ərzində türkmənlər müxtəlif bəyliklər vasitəsilə Egey dənizinə qədər nəzarəti ələ keçirdilər: Şərqi Anadoluda Saltukilər, Şah-Ərmənlər və Məngücəklilər; cənub-şərqi Anadoluda Artuqlular;{{|Bosworth|1976|pp=107, 134}}; Mərkəzi Anadoluda Danişməndlilər; Qərbi Anadoluda isə Rum Səlcuqluları (daha sonra Mərkəzi Anadoluya köçən Süleyman bəyin bəylikləri) və İzmirdə Çaka bəyin bəylikləri quruldu.{{|Mallett|2013}}

Alp Arslanın qələbələri Qərbi Asiyada qüvvələr balansını tamamilə Səlcuq türkləri və sünni müsəlmanların xeyrinə dəyişdi. Bizans İmperiyası təxminən dörd əsr daha davam etsə də, Malazgird döyüşündəki qələbə Anadoluda türklərin yüksəlişinin başlanğıcını simvolizə etdi. Malazgirddəki qələbə türklər arasında o qədər məşhur oldu ki, sonralar Anadoludakı hər bir nəcib ailə həmin gün döyüşən bir əcdadının olduğunu iddia edirdi.

 Məlikşah 

Məlikşah 16 avqust 1055-ci ildə dünyaya gəlmişdir. O, 1064-cü ildə olarkən atasının Qafqaza olan yürüşündə iştirak etmişdir. Elə həmin il o, Qaraxani hökmdarı Böritiginin qızı Türkan Xatun ilə evləndirildi. 1066-cı ildə Alp Arslan Mərv yaxınlığında mərasim təşkil edərək Məlikşahı özünün varisi elan etdi və İsfahanı ona bağışladı. 1071-ci ildə Məlikşah atasının Suriya yürüşünə qatıldı və atası Bizans imperatoru I Roman Diogen ilə Malazgirddə döyüşərkən Hələbdə qaldı. 1072-ci ildə o, atasının Mavəraünnəhrdəki Qaraxanilər üzərinə yürüşünə qatıldı. Alp Arslan döyüşdə ağır yaralandı və Məlikşah orduya komandanlığı öz üzərinə götürdü. Yaralandıqdan bir neçə gün sonra Alp Arslan öldü və Məlikşah yeni sultan elan edildi. 

Məlikşahın sultan edilməsinə ilk meydan oxuma əmisi Qavurddan gəldi. Qavurt ona məktub göndərərək bildirdi:

Mən ən böyük qardaşam və sən gənc oğulsan, qardaşım Alp Arslanın irsinə nə böyük haqq mənə mənsubdur.

Məlikşah ona cavablnda oğul varsa, qardaşın heç bir haqqı olmadığını bildirdi. Bundan qəzəblənən Qavurt İsfahanı ələ keçirdi. Həmədan yaxınlığında, 1073-cü ildə baş verən və üç gün davam edən döyüşdə Məlikşah qələbə qazanmağı bacardı. 

Bundan sonra Məlikşah diqqətini Qaraxanilərə yönəltdi. Onlar Alp Arslanın ölümündən sonra onun oğlu Ayaz tərəfindən idarə edilən toxarıstana hücum etmiş, Ayazı öldürmüşdülər. Məlikşah onları məğlub etdi və Termez şəhərini ələ keçirdi. Eyni dövrdə Şimali Xorasanda Səlcuqlu torpaqlarını ələ keçirən Qəznəvi hökmdarı İbrahim də məğlub edildi. 

1074-cü ildə Məlikşah Arğara yürüşü zamanı Şirvanşah I Fəribürzün torpaqlarında etdiyi dağıntıları bərpa etməyi əmr etdi. Eyni zamanda Savtəkini də Şaddadi III Fəzl tərəfindən idarə edilən Arana yürüşə göndərdi. Savtəkin asanlıqla III Fəzli məğlub edib Şəddadi sülaləsinə son qoydu. Buradan yürüşünü daha da irəlilədərək Yeddisuyə yürüş etdi. O, burada Qaşqar və Xotanın Qaraxani Harun xan ibn Süleymanı məğlub edərək özünə tabe etdi.  1087-1088-ci illərdəki yürüşləri zamanı Edessa, Mənbic, Hələb, Antioxiya və Latakiya ələ keçirildi. 1089-cu ildə Səmərqəndy yerli ruhanilərin əməkdaşlığı ilə ələ keçirildi. Səmərqəndin Qaraxani hakimi və Türkan Xatunun qardaşının oğlu Əhməd xan ibn Xizir həbs edildi. Məlikşah paytaxtı Reydən İsfahana köçürdü. Alp Arslanın varisi Məlikşah dövründə Səlcuq dövləti müxtəlif istiqamətlərdə genişləndi. Dövlətin sərhədləri Ərəb işğallarından əvvəlki İran sərhədlərinə çatdı və tezliklə şərqdə Çinlə, qərbdə isə Bizansla həmsərhəd oldu. Məlikşahın qardaşı Tutuş, Məlikşahın maraqlarını Suriyada qoruyaraq, Anadolu ərazisində müstəqil bir dövlət qurmağa çalışan Süleyman ibn Qutalmışa qarşı Ayn Salm döyüşündə iştirak etdi. Buna baxmayaraq, Anadolu türkmən əmirliklərini nəzarət altına almaq üçün edilən müxtəlif cəhdlərə baxmayaraq, onlar əsasən müstəqilliklərini saxladılar. Nizamülmülk tərəfindən iqta hərbi sistemi və Bağdadda Nizamiyyə Universiteti təsis edildi. İsfahan rəsədxanası tərəfindən onun dövründə Cəlali təqvimi yaradıldı. Məlikşahın hakimiyyəti "Böyük Səlcuq"un qızıl dövrü hesab olunur. 1087-ci ildə Abbasi xəlifəsi ona "Şərqin və Qərbin Sultanı" titulunu verdi. 

Daxildə, Məlikşahın hakimiyyəti dövründə ən önəmli inkişaflardan biri Nizamülmülkün gücünün davamlı artımı oldu. Müasir xronikaların bəziləri bu dövrü "əd-Dövlə ən-Nizamiyyə" (yəni, "Nizamın dövləti") adlandırır. Müasir alimlər isə onu "Səlcuq imperiyasının əsl hökmdarı" kimi təsvir ediblər. XIV əsr bioqrafı Sübki qeyd edir ki, Nizamülmülkün vəziri olması "sadəcə bir vəzirlə məhdudlaşmırdı, bu vəzirlik sultanlıqdan üstün idi". Bununla belə, Həsən Səbbahın rəhbərlik etdiyi "Həşşaşilər" onun dövründə bir gücə çevrilərək, idarəçiliyindəki bir çox yüksək vəzifəlini, o cümlədən çox güman ki, Nizamülmülkü qətlə yetirmişdilər.

Məlikşah 1092-ci ilin 19 noyabrında ovda ikən ölmüşdür. Güman edilir ki, o, ya xəlifə, ya da Nizamülmülkün tərəfdarları tərəfindən zəhərlənmişdir. Türkan Xatunun əmri ilə onun nəşi İsfahana aparıldı və orada mədrəsədə dəfn edildi.

Onun ölümündən sonra imperiyada qarışıqlıq başladı. Bir-biri ilə rəqabət aparan varislər müharibəyə başladılar. Eyni zamanda Birinci Səlib yürüşü də başladı və bu vəziyyəti daha da qəlizləşdirdi. Birinci Səlib yürüşü ilə xristianların Şərqdə bəzi yerləri ələ keçirilməsi həm də məlikşahın ölümü ilə əlaqələndirilir.

 I Mahmud 

Məlikşahın öldürülməsindən sonra onun oğlu Mahmud sultanlıq taxtına namizəd kimi irəli sürüldü. Mahmud uşaq idi və anası Türkan Xatun onun adından əslində hakimiyyəti öz əlinə almaq istəyirdi. Bunun üçün o, özünün kürəkəni xəlifə əl-Müqtədi ilə danışıqlara girdi. Lakin əl-Müqtədi həm qadının, həm də uşağın hökdmar olması fikrini bəyənmədi. Eyni zamanda o, hökmdarlıq əlaməti olan xütbə oxumalar zamanı qadının adının çəkilməsinə də qətiyyətlə qarşı idi.  Xəlifə sonunda razılaşdı və bir neçə şərt irəli sürdü. Şərtlərə görə xütbə ancaq oğlunun adına oxunacaqdı və Türkan Xatun hakimiyyəti idarə edərkən xəlifənin onun üçün göndərəcəyi vəzirdən yardım alacaqdı. Türkan Xatun bu şərtləri qəbul etdi. Beləliklə, o, rəsmi şəkildə naib olmasa da, əslində real hakimiyyəti əlinə keçirmiş oldu.

Digər tərəfdən Məlikşahın böyük oğlu  Berkyaruq da bir tərəfdə sultan elan edilmişdi. İki rəqibin ordusu Həmədanda qarşılaşdı və Börküyarığın ordusu qələbə qazanıb İsfahanı ələ keçirdi. Bundan sonra həm Mahmud, həm də anası Nizamülmülkün ailəsi tərəfindən öldürüldülər.

 Berkyaruq 

Börküyarıq və ya Berkyaruq (mənası "bərk, möhkəm, sarsılmaz işıq") 1079 və ya 1080-ci ildə İsfahanda dünyaya gəlmişdir və Məlikşahın ən böyük oğludur. Anası isə yenə Səlcuqlu sülaləsindən Zübeydə Xatundur. Məlikşah ölən zaman Berkyaruq cəmi 14 yaşında idi. Digər qögey qardaşları olan Məhəmməd Təpər 11, Mahmud isə 4 yaşında idi. Bu da o demək idi ki, heç bir qardaş Səlcuqlu taxtına oturacaq qədər yetişkin deyildi. Belə bir şəraitdə Məlikşahın adına Suriyanı idarə edən qardaşı I Tutuş taxta iddia irəli sürsə də, türk əsilzadələrinin dəstəyini qazana bilmədi.

Türkan Xatun oğlu dörd yaşlı Mahmudu Bağdadda sultan elan etməyi bacardı. Eyni zamanda o, Qivam əl-Dövlə Kirbuğa komandanlığınd İsfahanı almağa və Berkyaruqu tutmağa ordu göndərdi. Lakin Nizamülmülkün ailəsinin və türk əmirlərinin bir qismi Berkyaruqu dəstəkləyirdilər. Onlar tükr əmiri Ərquşun komandanlığında Berkyaruqu İsfahandan qaçırdılar və atabəyi Gümüştiginin yanına Savə və Avə civarlarına göndərdilər. O, Rey şəhərində taxta çıxdı.

Berkyaruq sultan olduqdan sonra Nizamiyyə ailəsinin onu dəstəkləməsinə yol açan səbəbi, yəni Tacülmülkü edam etdirdi. Nizamiyyə ailəsi inanırdı ki, onların atalarının ölümündə Tacülmülkün əli vardı. Bəzi tarixçilər bunun doğru olduğunu düşünürlər. Mahmud məğlub edildikdən sonra Türkan Xatun Azərbaycan və Arandan türklərdən ordu toplayan Səlcuqlu şahzadəsi İsmayıl ibn Yaqutiyə yaxınlaşdı. Lakin İsmayıl da Gümüştigin tərəfindən məğlub edildi. Türkan Xatun I Tutuşun yanına qaçarkən qəflətən öldü. Ondan bir ay sonra da xəstə oğlu Mahmud da öldü. 

Berkyaruq Cəzirəni, Rey də daxil olmaqla müasir İranın qərbini ələ keçirən əmisi I Tutuşu 25 fevral 1095-ci ildə məğlub etməyi və öldürməyi bacardı. Beləliklə, o, öz hakimiyyətini imperiya sərhədləri boyunca qəbul etdirə bildi və xəlifə əl-Müstəzir də onu sultan olaraq tanıdı. Qarışıqlıq zamanı Məlikşahın qardaşı Arqun Arslan Xorasanın əsas hissəsini ələ keçirib öz bəyliyini qurmağa çalışırdı. Berkyaruq ilk əvvəl ona qarşı əmisi Börü-Bars Alp Arslan oğlunu göndərdi. Lakin o, əsir götürüldü və öldürüldü. Berkyaruq ikinci dəfə 1097-ci ildə ögey qardaşı Əhməd Səncərin komandanlığında ordu göndərdi, lakin toqquşma olmamışdan Arqun Arslan öz kölələrindən biri tərəfindən sərt davranışlara görə öldürüldü. Berkyaruq Səncəri Xorasanın vassal hökmdarı (məliki) təyin edərək, ona öz atabəyi Əmir Qumacı və vəziri ət-Tuğraini verdi.

Berkyaruq bundan sonra şərqə yürüş edib Termezə çatdı. O, burada Qaraxanilərdən Süleyman Tigini və Mahmud Tigini özünün vassalı halına saldı. O, həm də Qütbəddin Məhəmmədi özünün Xarəzmdəki canişini təyin etdi. Bununla da Xarəzm sülaləsinin əsası qoyuldu. Lakin onun şərq mülklərini tərk etdikdən sonra bu ərazi bir sıra üsyanlara, o cümlədən Səlcuqlu şahzadəsi Dövlətşahın üsyanına qərq oldu. Berkyaruqun adı Nişapurda zərb edilən sikkələrdən xaric edilməyə başladı ki, bu da onun Xorasandakı hakimiyyətinin yavaş-yavaş dağılmasından xəbər verir. Davamlı daxili məsələlərlə məşğul olan Berkyaruq, 1097-ci ildə Suriyada Birinci Səlib yürüşünə cavab verə biləcək vəziyyətdə deyildi. Səlibçilər Antakyanı mühasirəyə aldılar və Mərrət ən-Nöman ələ keçirdilər. Bundan əlavə, Berkyaruqun öz aralarında vuruşan və ölkəni parçalayan Suriya Səlcuqlarına kömək etmək üçün çox az səbəbi var idi. Şimal hissəsi Fəxrülmülk Rizvan, cənub hissəsi isə Şəmsəlmülk Dukak kimi Səlcuqlu şahzadələri tərəfindən idarə olunurdu. Xaçlılar Suriyaya daxil olduqda, Rizvan özünün tabe olduğu şəxs kimi Berkyaruqu tərk edərək Fatimilər tərəfinə keçdi.

 II Məlikşah və Məhəmməd Təpər 

Berkyaruqun üzləşdiyi ən ciddi sınaq ögey qardaşı Məhəmməd Təpərin 1098 və ya 1099-cu ildə başlatdığı üsyan idi. Təpər üsyanı Nizamülmülkün oğlu Muəyyidəlmülkün təşviqi ilə başlamışdı. Muəyyidəlmülk buna qədər Berkyaruqa xidmət edirdi və onun Tutuşu məğlub etməsində önəmli rol oynamışdı. O, Berkyaruq tərəfindən vəzifəsindən qovulmasından sona Təpər üçün çalışmağa başladı və onun vəziri oldu. O, özünün yeni vəzifəsindən şəxsi qısaslarını almaq üçün istifadə etdi. Bu zaman Təpəri cəmi 17 yaşında olması da Muəyyidəlmülkün şəxsi istəkləri üçün istifadə edilməsinə yol açdı. Təpərin üsyana başlamasından sonra Nizamülmülkün ailəsi və İsfahanın əsilzadə ailələri onun üsyanına qatıldılar və Berkyaruqu şəhərə daxil olmağa icazə vermədilər. Üsyanın əsas başlama nöqtəsi isə Azərbaycanın Gəncə şəhəri idi. Gəncə şəhəri 1093-cü ildə Berkyaruq tərəfindən Təpərə iqta olaraq verilmişdi.

Təpərin Reyi ələ keçirməsi Berkyaruqun tərəfdarlarının tərəf dəyişdirmə barədə düşünmələrinə yol açdı. Bağdadın hərbi hakimi olan Səid əl-Dövlə Gövhara Təpərə qatıldı və bu da Bağdadın da Təpərin əlinə keçməsi anlamına gəlməkdə idi. Lakin müharibə son nəticəyə çatmadan 5 il davam etdi. Hətta Səncərin Berkyaruqun vassallığından çıxıb Təpər tərəfə keçməsi də heç nəyi həll edə bilmədi və Bağdad dəfələrlə əl dəyişdirdi. Berkyaruqun xəzisənin 1104-cü ildə azalması onu sülh axtarmağa məcbur etdi. Sülhə görə Təpər İraqın cənubunun, İranın şimalının, Diyarbəkirin, Mosulun və Suriyanın hakimi elan edildi. Berkyaruq isə İsfahan da daxil olmaqla İranın yerdə qalan hissəsinin və Bağdadın hakimi oldu. Bununla belə, müqavilə çox güman ki, vəziyyətin əsl şərtlərini əks etdirmirdi. Növbəti ildə (1105) mərkəzi İslam ölkələrində Berkyaruq adına istinad edilən sikkə zərbi yox idi. İsfahana gedərkən o, Borucerd şəhəri yaxınlığında 25 yaşında vərəm xəstəliyindən vəfat etdi və yerinə onun körpə oğlu II Məlikşah keçdi. Bağdad sonradan II Məlikşahı öldürən Təpər tərəfindən tutuldu.

Təpər 20 yanvar 1082-ci ildə dünyaya gəlmişdi. Təpər Bağdadda sülalənin rəhbəri kimi hakimiyyətini elan edərkən qardaşı Əhməd Səncər Xorasanda əlində daha praktiki hakimiyyəti cəmləmişdi. I Məhəmməd 1107-ci ildə Rum Səlcuqlu sultanı I Qılınc Arslana qarşı Xabur çayı döyüşündə Hələb səlcuqlusu Fəxrülmülk Rizvanla ittifaq etmiş və I Qılınc Arslan məğlub edilərək öldürülmüşdür. 1106-cı ildə Təpər İsmaili qalası oaln Şahdizi ələ keçirdi. Buna qədər isə Səlcuqluların vassalı olan Bavəndi sülaləsindən IV Şəhriyara İsmaililərə qarşı yürüşdə iştirak etməyi əmr etdi. Şəhriyar isə bu tələbdən qəzəblənərək kömək etməkdən imtina etdi. Təpər qısa müddət sonra Əmir Çavlı rəhbərliyində Sarini ələ keçirmək üçün ordu göndərsə də, Səlcuqlu ordusu gözlənilmədən Şəhriyar və oğlu III Qarin tərəfindən məğlub edildilər. Təpər bundan sonra Şəhriyardan oğlanlarından birini İsfahana göndərməsini istədi. Oğul I Əli İsfahana göndərildikdən sonra Şəhriyarın digər oğlu III Qarin ilə də Təpərin qızı evləndirildi.

Eyni zamanda Səd əl-Mülk Əbul-Məhəsin Əbi yerinə Nizamülmülkün oğlu Əhməd vəzir təyin edildi. Həmçinin atasının sahib olduğu titullar - Qavaməddin, Sədr əl-İslam və Nizam əl-Mülk - da ona təqdim edildi.
Təpər vəziri Əhməd ilə birlikdə İraqa yürüş etdi və burada Bəni-Məzyəd sülaləsindən olan Seyf əl-Dövlə Sədəqə ibn Mənsuru məğlub etdi. 1109-cu ildə Təpər Əhməd ilə Əmir Çavlını Ələmut və Ostavənd kimi İsmaili qalalarını ələ keçirməyə göndərdi. Lakin onlar heç bir uğur qazana bilməyərək geri çəkildilər. Əhməd qısa müddət sonra vəzir vəzifəsində Xatir əl-Mülk Əbu Mənsur Maybudi tərəfindən əvəzləndi. Keçmiş vəzirin sonrakı aqibəti bəlli deyil. Bəzi qaynaqların onun Bağdadda şəxsi həyatı ilə məşğul olduğunu, bəzi qaynaqlar isə 10 il müddətinə həbsə atıldığını bildirir. 

I Təpər 18 aprel 1118-ci ildə vəfat etdi və onnu yerinə II Mahmud taxta çıxdı. Lakin sülalə içərisində real gücü  əlində saxlayan real olaraq Əhməd Səncər idi.

Təpər sultanlığın qərb torpaqlarında əlində real hakimiyyəti toplayan son sultan idi. Onun ölümündən sonra imperiyada vəziyyət həddindən artıq pisləşdi. Bürokrat və yazıçı olan Ənuşirvan ibn Xalid (ö.1137/1139) qeyd edir ki:

Məhəmmədin səltənəti zamanı sultanlıq birlik içində idi və bütün mənfur hücumlardan qorunurdu. Lakin hakimiyyət oğlu Mahmuda keçdikdən sonra onlar həmin birliyi böldüləe və onun ardıcıllığını dağıtdılar. Onunla hakimiyyətdə bir paya sahib olduqlarını iddia etdilər və ona ancaq güclüklə keçinə biləcəyi bir şey buraxdılar.

Təpər dövrün tarixçiləri tərəfindən əsasən müsbət obraz kimi təqdim edilir. Tarixçi İmadəddin əl-İsfahaniyə (1201-ci ildə vəfat edib) görə, Təpər "Səlcuqlar sülaləsinin kamil insanı və onların ən güclü "döyüş atı"" idi.

Onun yürüşlərinin çoxluğu bir neçə ədəbiyyat əsərinin də meydana çıxmasına yol açmışdır.

 II Mahmud 

Mahmudun hakimiyyətinin ilk illərində atasının yaxını olmuş vassal Kakaveyhilər sülaləsindən II Qarşasp nüfuzdan düşdü. Yayılmış şayiələr əsasında Mahmud onun həbs edilməsini əmr etdi. Ordu onu həbs etdi və torpaqları bir başqa əmirə iqta olaraq verildi. Lakin Qarşasp həbsdən qaçıb Yəzdə geri döndü. O, buradan Mahmudun rəqibi Səncərə müttəfiqlik üçün müraciət etdi. Səncərin bacısı Qurşaspın arvadı idi. Qarşasp Səncəri müasir İranın mərkəzini necə ələ keçirilməsi barədə xəbərdar etdi və onları tutmağa dəvət etdi. Səncər bunu qəbul edərək 1119-cu ildə qərbə ordu göndərdi. Onnu ordusu 5 yerli hakim ilə birlikdə Mahmudu Savədə məğlub etdilər. Qələbədən sonra Səncər Qurşaspın mülklərini özünə geri qaytardı.

Səncər daha sonra Bağdada qədər irəlilədi, bundan sonra Mahmud Səncarın qızlarından biri ilə evlənib əmisinin varisi oldu və Şimali İran strateji ərazilərdən imtina etməyə məcbur oldu.

Mahmudun gənc qardaşı Məsud 1120-ci ildə ona qarşı üsyana başladı. Lakin iki qardaş arasındakı müharibə növbəti il Mosul atabəyi Ağsunqur Bursuqinin müdaxiləsi ilə sonlandı və məsud bağışlanıldı. 1126-cı ildə Ağsunqur öldürüldü. Onun ölüm əmrinin Mahmud tərəfindən verildiyi güman edilir. 1129-cu ildə Mahmud xəlifə əl-Mustarşidin rəhbərliyində ona qarşı başlamış üsyanda dəstək aldığı İmaməddin Zənginin suriya və Şimali İraqdakı hakimiyyətini tanıdı. Mahmud özü İsfahanda yaşamaqda idi, onun İraqı idarə edən şihnəsi isə Bağdadda fəaliyyət göstərirdi. 

Mahmud 27 yaşında ikən, 11 sentyabr 1131-ci ildə vəfat etdi. Onun ölümündən sonra oğlu Davud, qardaşları Məsud, Süleymanşah və II Toğrul hakimiyyət üstündə müharibəyə başladılar. Onun bir digər oğlu Alp Arslan Mahmudoğlu isə atabəy Zənginin himayəsində Mosul hakimi idi.

 Əhməd Səncər 

Əhməd Səncər əvvəlcə üç qardaşı və bir qardaşı oğlu – I Mahmud, Börküyarıq, II Məlikşah və Məhəmməd Təpər olan taxt müharibələrində iştirak etmişdi. 1096-cı ildə qardaşı Məhəmməd Təpər tərəfindən Xorasan əyalətini idarə etmək üçün vəzifələndirildi.  Növbəti illərdə Əhməd Səncər İranın böyük bir hissəsinin hökmdarı oldu və 1118-ci ildə Böyük Səlcuq imperiyasının tək hökmdarı oldu.  Lakin bu zaman İraqda başqa bir sultan II Mahmud da var idi və o, II Qarşasp ilə bağlı məsələlərin sonunda Əhməd Səncərə tabe olmuşdu. Bu ikisi arasında baş vermiş Savə döyüşündə ismaililər də iştirak edirdilər və Səncəri dəstəkləyirdilər. 

1141-ci ildə Əhməd Səncər Qaraxitayların yaratdığı təhlükəni aradan qaldırmaq üçün Səmərqənd yaxınlığında Katvan döyüşündə onlarla üz-üzə gəldi. Uzun karyerasında ilk məğlubiyyətini aldı. Məğlubiyyət ilə birlikdə o, özünün ordusunu demək olar ki, tamamilə itirdi. Yalnız 15 süvarisi ilə birlikdə canını qurtarmağı bacardı. Döyüşün nəticəsində Sır-Dəryanın şərqindəki bütün Səlcuq torpaqlarını itirdi.

1153-cü ildə Əhməd Səncər gözlənilməz şəkildə daha bir məğlubiyyətlə qarşılaşdı. O. bu dəfəöz tayfası tərəfindən məğlub edildi və əsir alındı. O, 1156-cı ilə qədər əsirlikdə qaldı. Bu məğlubiyyət imperiyada xaosa səbəb oldu. Qələbə qazanan türkmənlər Xorasanı nəzarətsiz ələ keçirərək əyalətə və Səncərin nüfuzuna böyük ziyan vurdular. Əhməd Səncər 1156-cı ilin payızında əsirlikdən qaçdı, lakin 1157-ci ildə Mərvdə vəfat etdi. Onun ölümündən sonra Xorasanda türkmən tayfaları və digər güclər arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı. 1181-ci ildə Xarəzmşah taxtına iddia edən Sultanşah Xorasan üzərində nəzarəti ələ keçirdi. Lakin 1192-ci ildə Quri hökmdarları tərəfindən Mərv yaxınlığında məğlub edildi və torpaqlarını itirdi. Quri hökmdarları 1200-cü ildə Sultanşahın varisi Əlaəddin Təkişin ölümündən sonra Xorasanın bütün ərazisini, qədim Qumes bölgəsinə qədər ələ keçirdilər. 1204-cü ildə Andxud döyüşündə Quri hökmdarlarının məğlubiyyətindən sonra Xorasan tamamilə Xarəzmşahlar tərəfindən fəth edildi.  

Səncərin ölümü Səlcuqlu imperiyasının sonu anlamına gəlməkdədir. Çünki bu ölümdən sonra sülalənin ayrı-ayrı üzvləri yalnız İraq, Azərbaycan və anadolunu idarə etməkdə idilər. Səncər səlcuqluların ən güclü hökmdarlarından biri hesab edilir və monqol işğallarına qədərki ən uzun müddətli hakimiyyətdə olmuş şəxsdir. 

Əhməd Səncərin Mərvdəki məqbərəsi 1221-ci ildə Toluy xanın başçılıq etdiyi monqollar tərəfindən dağıdıldı. Monqollar Xarəzmə etdiyi dağıdıcı yürüşlər zamanı Mərvi talan edərək, müasir mənbələrə görə 700,000 nəfəri qətlə yetirmişdilər.  Bununla belə, müasir tədqiqatçılar bu rəqəmlərin şişirdilmiş olduğunu hesab edirlər.

 İmperiyanın bölünməsi 
1092-ci ildə I Məlikşahın ölümündən sonra imperiyada hakimiyyət və bölgələrin bölüşdürülməsi üstündə qardaşı və dörd oğlu arasında mübarizə başladı. Eyni zamanda Məlikşahın zindanından qaçmağı bacaran Süleyman Qutalmışoğlunun oğlu I Qılınc Arslan da atasının köhnə torpaqlarında hakimiyyət iddiasını irəli sürdü. İranda Məlikşahın dörd yaşlı oğlu I Mahmud sultan elan edildi, lakin onun imperatorluğu qardaşları - İraqda Berkyaruq, Bağdadda I Məhəmməd, Xorasanda Əhməd Səncər tərəfindən tanınmadı. Bundan əlavə, Məlikşahın qardaşı I Tutuş da taxta iddiasını irəli sürdü, lakin 1096-cı ilin fevralında Berkyaruq ilə döyüşdə öldürüldü. Onun oğlanları Fəxrülmülk Rizvan və Şəmsülmülk Dukak müvafiq olaraq Hələb və Şamı irsi mülk olaraq aldılar. Bu iki qardaş da Suriyadakı hakimiyyət üstündə mübarizəyə başladılar və əllərindəki torpaqları da digər bir-biri ilə döyüşən əmirlər arasında bölüşdülər.

1118-ci ildə üçüncü oğul Əhməd Səncər imperiyada hakimiyyəti ələ aldı. Onun qardaşı I Məhəmmədin oğlu isə onun hakimiyyətini tanımadığını bildirdi və II Mahmud adı ilə özünü sultan elan edərək Bağdada yerləşdi. Bu ikisi əslində imperiyanın şərq və qərb bölgələrinin sultanı kimi taxtda oturmaqdaydılar. Sonradan isə Səncər Mahmudu məğlub etməyi bacardı və əsas sultan oldu. Mahmud isə torpaqlarının bir hissəsini itirsə də, Bağdadda səltənətini davam etdirdi. O. 1131-ci ildə həyatını itirdi və özündən sonra oğlu ilə qardaşları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı. 

Nominal Səlcuqlu ərazisinin digər yerlərindən biri olan Suriyanın şimal-şərqində və Mesopotamiyanın şimalında Artuqilər var idi; onlar 1098-ci ilə qədər Qüdsə nəzarət etdilər.  Danışməndilər sülaləsi Şərqi Anadoluda və Suriyanın şimalında formalaşdı. Danişməndilər torpaqlar uğrunda Rum sultanlığı ilə münaqişə içində idilər. Kürbuğa adlı atabəy isə Mosulda öz hakimiyyətini qurdu.

 Birinci Səlib yürüşü 

İlk Səlib yürüşü zamanı Səlcuqlu imperiyasının parçalanmış ərazilərində formalaşan qurumlar səlibçilərə qarşı birləşmək əvəzinə daha çox öz hakimiyyətlərini möhkəmlətmək və qonşularının ərazisi hesabına oz torpaqlarını böyütmək niyyətində idilər. 

Əslində Səlib yürüşlərinin başlanışının özündə Səlcuqlu dövləti amili mövcud idi. Səlcuqluların Müqəddəs Torpaqlar da və Bizans yeni geniş ərazilər əldə etməsi xristianları narahat etmişdi. Bu kontekstdə, 1095-ci ildə Bizans imperatoru I Aleksios Komnenos Səlcuqlu türklərinə qarşı Piacenza Şurasından hərbi yardım istədi. Bunu ilin sonunda Klermont Şurası izlədi, bu müddət ərzində Papa II Urban Bizansın hərbi yardım tələbini dəstəklədi və həmçinin sadiq xristianları Yerusəlimə silahlı həcc ziyarətinə getməyə çağırdı.

Bu çağırış Qərbi Avropanın bütün sosial təbəqələri arasında coşğulu populyar reaksiya ilə qarşılandı. Fransız keşişi Hermit Peterin başçılıq etdiyi minlərlə, əsasən yoxsul xristianlardan ibarət dəstələr ilk yürüşə qatılanlar idilər. "Xalqın Səlib yürüşü" Almaniyadan keçib və Reynboyu qırğınları da daxil olmaqla, genişmiqyaslı antiyəhudi fəaliyyətlərinə cəlb olundu. Anadoluda Bizansın nəzarəti altında olan əraziləri tərk edərək, 1096-cı ilin oktyabrında Qırxkeçid döyüşündə Anadolu Səlcuqlu hökmdarı I Qılınc Arslanın başçılıq etdiyi türk pusqusuna düşərək məhv edildilər. 

Beləliklə, Səlcuqlular 1096-cı ildə Xalqın Səlib yürüşünü asanlıqla məğlub etdilər, lakin sonradan gələn Şahzadələrin Səlib yürüşünün irəliləməsini durdura bilmədilər. Bu yürüş zamanı Qüds yolu üzərindəki önəmli şəhərlər olan Nikaea, İkonium, Kaesarea Mazaka, Antioxu ələ keçirdilər.

Lakin ikinci dalğada iştirak edən peşəkar hərbçilər Anadolu Səlcuqlularının yeni paytaxtı İzniki ələ keçirməyi bacardılar. Səlibçilər Anadoluda irəlilədikcə Səlcuqlu Qılınc Arslan da onlar mübarizə aparırdı. Əskişəhər ətraflarında baş vermiş Birinci Dorileon döyüşündə də onun orduları məğlub oldular. Bu məğlubiyyətdən sonra Qılınc Arslan səlibçilərlə birbaşa döyüşə girməmək qərarına gəldi və onları uzaqdan müşahidə etməklə kifayətləndi.
Anadoludan çıxdıqdan sonra səlibçilər 20 oktyabrdan 3 iyuna qədər Səlcuqlu hakimiyyəti altındakı Antioxiya şəhərini mühasirəyə aldılar. Sonunda şəhər səlibçilərin əlinə keçdi. Kürbuğa rəhbərliyində Səlcuqlular tərəfindən köməyə göndərilən Səlcuqlu ordusu isə artıq səlibçilərin əlində olan şəhəri mühasirəyə almalı oldu. Nəticədə Antioxiya döyüşü baş verdi. Döyüşdə qələbə qazanan səlibçilər I Bohemondun rəhbərliyində Antioxiya knyazlığını yaratdılar. 

Səlibçilər nəhayət 1099-cu ildə Müqəddəs Torpaqları ələ keçirdilər və ilk səlibçi dövlətləri formalaşdırdılar. Bu zaman səlcuqlular artıq şəhəri Fatimilərə itirmişdilər. Beləki 1098-ci ildə, yəni onu səlibçilərə itirməmişdən az əvvəl şəhər Fatimilər tərəfindən ələ keçirilmişdi.

Səlcuqlu komandanlarından olan Elqazi Edessa qraflığını yağmaladıqdan sonra səlibçilərlə sülh imzaladı 1121-ci ildə o, böyük bir ordu ilə şimala doğru yürüşə başladı. Bu yürüşdə ona kürəkəni Sədəqənin və Gəncə hakimi Sultanməlikin də dəstələri iştirak edirdilər. Bu ordu Gürcü krallığını ələ keçirdilər. Gürcü kralı IV David 40 min gürcüdən, eləcə də 5 min monaspa qvardiyaçısından, 15 min qıpçaqdan, 300 alandan və 100 fransız səlibçidən ord toplayaraq onun ordusuna qarşı çıxdı. 12 avqust 1121-ci ildə səlcuqlular ağır şəkildə məğlub edildilər və bir neçə gün boyunca gürcülər tərəfindən təqib edildilər. Döyüş Elqazi qoşunlarının təzyiqi altında olan səlibçi dövlətlərə kömək etdi. Latın knyazlıqlarının əsas düşməninin zəifləməsi II Baldvinin dövründə Qüds Krallığına da sərf etdi.

 İkinci Səlib yürüşü (1147–1149) 


Bu dövrdə Səlibçi dövlətlərlə münaqişələr ara-sıra baş verirdi. Birinci Səlib yürüşündən sonra getdikcə daha çox müstəqillik qazanan atabəylər, ərazilər uğrunda mübarizə apararkən tez-tez bir-birilərinə qarşı Səlibçi dövlətlərlə müttəfiqlik qururdular. Mosulda Zəngi, Kürboğanın yerinə hakimiyyətə keçərək Suriya atabəylərinin konsolidasiyasını uğurla başladan şəxs oldu. 1144-cü ildə Zəngi, Edessa qraflığının ona qarşı Artuqilərlə müttəfiq olmasından sonra Edessanı ələ keçirdi. Bu hadisə İkinci Səlib yürüşünün başlanmasına səbəb oldu.

Səlib yürüşündə sonra bölgədə formalaşdırılan xristian qraflıqlarından ən şimalda yerləşəni Edessa ən zəifi idi. O, mütəmadi olaraq Səlcuqlu bəyliklərinin hücumuna məruz qalırdı. Edessa qraflığının hökmdarı II Baldvin 1104 Səlcuqlu əmiri Sökmən ilə döyüşdə məğlub olduqdan sonra əsir götürüldü. 1122-ci ildə II Baldvin və I Joslen ikinci dəfə əsir düşdülər. 1125-ci ildə Azaz döyüşündən sonra Edessa qismən bərpa olunsa da, 1131-ci ildə I Joslen döyüşdə həlak oldu. Onun varisi II Joslen Bizans İmperiyası ilə ittifaqa məcbur qaldı. Lakin 1143-cü ildə həm Bizans imperatoru II İoann Komnen, həm də Qüds kralı Fulk vəfat etdilər. Bundan əlavə, Joslen Tripoli qrafı və Antioxiya şahzadəsi ilə də münaqişəyə girmişdi ki, bu da Edessanı güclü müttəfiqlərdən məhrum etdi. Belə bir şəraitdə Mosulun səlcuqlu atabəyi Zəngi Hələbi 1128-ci ildə ələ keçirdi. 

II Joslen Artuqilərlə ittifaqa girdi və onların Hələbə edilən yürüşünə dəstək olmaq üçün ordusu ilə birlikdə şəhərdən çıxdı. Səlcuqlu atabəyi I İmadəddin Zəngi bundan istifadə edərək Edessanı mühasirəyə aldı və 24 dekabr 1144-cü ildə şəhəri ələ keçirdi. Bu qələbə onun bütün müsəlman dünyasında məşhurlaşmasına yol açdı. 1145-ci ildə Edessanın itirilməsi xəbəri Avropaya çatdı. Papa İkinci Səlib yürüşünün başladılması barədə əmr verdi. İkinci yürüş birincidəkindən daha yaxşı planlanmışdı və Avropanın məşhur kralları tərəfindən rəhbərlik ediləcəkdi. Bölgədəki müsəlman dövlətlərin sahib olduqları döyüşçülər əsasən türklərdən ibarət idilər və çox yaxşı təlim görməklə birlik də, yaxşı da silahlanmışdılar. Anadoluya daxil olan səlibçiləri ilk qarşısına çıxan rəqib yenə də Anadolu Səlcuqluları oldu. Burada yürüşə rəhbərlik edən krallardan biri olan Konrad fransızları gözləmədi və ordusunu iki hissəyə bölərək Səlcuqluların paytaxtı Konyaya yönəldi. Konyaya qədərki bölgələr əsasən türk köçərilər tərəfindən idarə edilirdilər. Konrad şəraiti düzgün dəyərləndirə bilməmişdi. Səlcuqlular Konradın ordusunu 1147-ci ildə baş vermiş İkinci Dorileon döyüşündə darmadağın etdilər. Bu döyüşdə Səlcuqlular ənənəvi saxta geri çəkilmə taktikasından istifadə etdilər və sonra onları təqib etmək üçün əsas ordudan ayrılan kiçik alman süvarilərinə hücum etdilər. Ordusu günbəgün əriyərkən Konrad Konstantinopola doğru geri çəkilməyə başladı. Türklər durmadan hücum edib və tez zamanda da geri çəkilirdilər. Konradın ögey qardaşının rəhbərliyində sahil hissəsinə göndərdiyi hissəsi isə eyni formada 1148-ci ildə məğlub edildi. Otto tərəfindən başçılıq edilnə bir başqa dəstə isə Laodikea adlı yerdə 16 noyabr 1947-ci ildə Səlcuqluların pusqusuna düşdü. Onun dəstəsinin tamamı ya öldürüldü, ya da əsir edilərək qul kimi satıldı.
Növbəti dalğda fransız və alman qüvvələri birlikdə Anadoluya daxil oldular. Dekabrda Efesə çatdıqları zaman Səlcuqluların onlara hücuma hazırlaşdıqları xəbərini eşitdilər. 24 dekabr 1947-ci ildə baş vermiş döyüşdə bu ordunun komandanı fransız Lüdovik qələbə qazandı. Bundan sonra onlar bir başqa Səlcuqlu pusqusundan da qurtula bildilər. Laodikeyaya 1948-ci ilin yanvarında çatdılar. 6 yanvar 1148-ci ildə səlibçi ordusuna səlcuqlular tərəfindən ağır zərbə vuruldu. Anadoluda müəyyən qədər irəlilədikdən sonra səlibçi ordusuna vurulan zərbələrə və ərzaq qıtlığına görə Lüdovik artıq quru ilə getmək istəmədi və Antioxiyaya getmək üçün donanma toplamağa başladı. Gəmilər tufan və başqa səbəblərə görə tam şəkildə gəlib çıxmadı, gələnlərə isə Lüdovik və köməkçiləri, onlara yaxın adamlar mindilər. Yerdə qalanlara isə Antioxiyaya piyada getmək əmr edildi. Bunların hamısı ya Səlcuqlular tərəfindən, ya da xəstəliklərə görə yolda həyatlarını itirdilər. 1148-ci ildə Müqəddəs Torpaqlara sağ gələ çatan səlibçilər və oradakı xristian hərbi birləşmələr Dəməşqi mühasirəyə aldılar. Zənginin oğlu olan və onu Hələb atabəyi olaraq vəzifədə əvəz edən Nurəddin, 1147-ci ildə başlayan İkinci Səlib yürüşünə qarşı çıxmaq üçün bölgədə müttəfiqlik sistem yaratmışdı. Dəməşqi idarə edən Səlcuqlu əmir sülalələrindən olan Börilər tərəfindən idarə edilirdi və onların yardımın Səlcuqlu Zəngi atabəyləri də gəlmişdi. 24-28 iyul 1148-ci illərdə gedən mühasirədə səlibçilər məğlub edildilər.

 Səlcuq İmperiyasının zəifləməsi 
Əhməd Səncər, Mavəraünnəhrdə Qaraxanilərin, Əfqanıstanda Qurilərin, eləcə də müasir Qırğızıstanda Qarluqların üsyanlarını yatırmaq və şərqdən gələn Qaraxitayların köçəri hücumlarını dayandırmaq üçün mübarizə aparırdı. Qara-xitaylar Çinin şimalında yaşamaqda idilər, lakin 1125-ci ildə orada məruz qaldıqları hücumdan sonra Qərbə doğru hərəkət etməyə başlamışdılar.  

Onlar Yelü Daşinin rəhbərliyində Qaraxanilərin şərq qolunun mərkəzi olan Balasaqunu ələ keçirdilər. 1137-ci ildə onlar Səlcuqilərin vassalı olan Qaraxanilərin qərb qolunu da Xücənddə məğlub etdilər. Bundan sonra Qaraxani hökmdarı II Mahmud özünün suvereni Səlcuqlu Əhməd Səncərə yardım üçün müraciət etdi. 1141-ci ildə Səncər ordusu ilə birlikdə Səmərqəndə gəldi. 1141-ci ildə Səncər öz ordusu ilə Səmərqəndə gəldi. Səlcuqluların torpaqlarını zəbt etmək üçün xarəzmlilərin (o vaxtlar həm də Səlcuqların vassalı idi) dəvət etdiyi Qara-xitaylılar, həmçinin Qaraxanlılar və Səlcuqlarla qarşıdurmada olan Qarluqların çağırışına müsbət cavab verdilər. Tərəflərin qüvvələri barədə çox müxtəlif məlumatlar verilməkdədir. Qara-xitaylar üçün 20 min-300 min, hətta 700 min rəqəmləri qaynaqlarda qeyd edilməkdədir, Səlcuqlular üçün isə 100 min rəqəmi bildirilməkdədir. Lakin Qara-xitaylara 30-50 min nəfərlik Qarluq süvarisinin də yardım etdiyi bildirilir. Modern müsəlman qaynaqlar bildirir ki, tərəflərin döyüşçü sayı təxminən eyni olub. 

Döyüş 9 sentyabr 1141-ci ildə Səmərqəndin şimalındakı Katvan düzənliyində baş verdi. Qara-xitaylar hücum edərək Səlcuqlu ordusunu mühasirəyə aldılar və mərkəzdəki qüvvələrini səmərqəndin 12 kilometrliyində yerləşən Darğama geri çəkilməyə məcbur etdilər. Nəticədə bütün Səlcuqlu ordusu darmadağın edildi və sultan canını güclə qurtara bildi. Döyüşdə itkilərin sayı barədə müxtəlif məumatlar vardır və 11 mindən 100 minə qədər dəyişməkdədir.

Səncərin şərqdən gələn təhlükəni aradan qaldıra bilməməsi nəticəsində Səlcuq İmperiyası Sırdərya çayına qədər bütün şərq ərazilərini itirdi və Qərbi Qaraxanilər kimi vassallıq əraziləri Çin tarixşünaslığında Qərbi Lyao kimi tanınan Qara-xitaylar tərəfindən ələ keçirildi.

Tarixçi əl-Hüseyninin bildirdiyinə görə, Yelü Daşi döyüşdən sonra bu sözləri demişdir:Abu Bakr ar-Ravendi. "Rest of hearts and a miracle of joy", Chapter: on Tughril-beg, Oriental literature  .

Geri çəkilənin yolunu bağlamaq, onu ümidsiz bir döyüşə məcbur etmək deməkdir. Öz həyatını dəyərsiz görən və nəticələr haqqında düşünməyən biri isə qalib gələ bilər.

 Xarəzmşahlar və Əyyubilərin fəthləri 

1153-cü ildə Oğuz türkləri üsyan edərək Səncəri əsir aldılar. O, üç il sonra qaçmağı bacardı, lakin bir il sonra vəfat etdi. Zəngilər və Artuqilər kimi atabəylər yalnız nominal olaraq Səlcuq sultanına tabe idilər və ümumiyyətlə Suriyanı müstəqil idarə edirdilər. Səncər 1157-ci ildə vəfat etdikdən sonra imperiya daha da parçalandı və Atabəylər tamamilə müstəqil oldular.

Ayrılmış dövlətlər və sülalələr bunlar idi:

 Kerman Səlcuq sultanlığı
 Rum sultanlığı. Paytaxtı İznik, daha sonra isə Konya
 Azərbaycan Atabəylər dövləti 

İkinci Səlib yürüşündən sonra, Nurəddinin generalı Əsədüddin Şirkuh Misirdə Fatimi torpaqlarında öz hakimiyyətini qurdu. Onu bu vəzifəsində Səlahəddin Əyyubi əvəz etdi. Səlahəddin Nurəddinə qarşı üsyan başlatdı və Nurəddinin ölümündən sonra onun dul arvadı ilə evlənib Suriyanın əsas hissəsini ələ keçirdi. Beləliklə də, Əyyubi sülaləsinin əsası qoyuldu.

Digər cəbhələrdən biri olan müasir Gürcüstan ərazilərində yerləşən gürcü krallığı regional gücə çevrildi və öz ərazisini Böyük Səlcuq imperiyası əraziləri hesabına genişləndirməyə başladı. Kilikiyadakı erməni çarlığı da güclənməyə başlamışdı. Abbasi xəlifəsi ən-Nasir də xilafət üzərində yenidən haqq iddia etməyə başladı və Xarəzmşah Təkəş ilə ittifaq formalaşdırdı. 

Kiçik bir müddətlik olsa da III Toğrul Anadolu istisna olmaqla bütün Böyük Səlcuq torpaqlarının sultanı olmağı bacardı. O, hakimiyyətinin çoxunu şəhərlər ələ keçirərək keçirdi. Bu proses əsnasında Rey kimi bəzi şəhərlər də dağıdıldı. Lakin onun hakimiyyəti dağıdılmış şəhərlərin bərpa etdirilməsinə kifayət edəcək qədər uzun olmadı. III Toğrul Xarəzmşah Əlaəddin Təkiş tərəfindən məğlub edildi və nəhayət 1194-cü ildə Böyük Səlcuqlu dövləti süqut etdi. Köhnə imperiyadan yalnız Anadoluda Səlcuqları varlıqlarını davam etdirdilər. 

Səlcuqların yerinə bölgənin əsas imperiyası kimi Xarəmzşahlar ortaya çıxdılar. Lakin 1219-1220-ci illərdə monqol işğalı ilə onların hegomonluğu uzun müddət davam etmədi. 

Rum sultanlığı, yəni səlcuqluların sonuncu qalıntıları XIII əsrin ikinci yarısında Anadolunun monqollar tərəfindən işğalı zamanı faktiki olaraq sonlandı və kiçik bəyliklərə parçalandı. Bu bəyliklərdən biri olan Osmanlı bəyliyi tədricən digərlərindən daha güclü olaraq ortaya çıxdı və onların ərazilərini ələ keçirdi.

 İdarəetmə 
Səlcuq hakimiyyəti I Məlikşah dövründə öz zirvəsinə çatmış və Qaraxanilər ilə Qəznəvilər Səlcuqların hakimiyyətini tanımaq məcburiyyətində qalmışdılar. Səlcuqların hakimiyyəti qədim Sasanilər dövləti ərazilərində – İran və İraqda təsis edilmiş və Anadolunu, Suriyanı, eləcə də Mərkəzi Asiyanın bəzi hissələrini və müasir Əfqanıstanı əhatə edirdi. Onların idarəetmə sistemi türklərin köçəri mədəniyyətlərinin adi qəbilə təşkilatına əsaslanırdı və "ailə federasiyası" və ya "ulus dövlət" modelini xatırladırdı.  Bu təşkilatda baş ailənin aparıcı üzvü öz torpaqlarını ailə üzvlərinə muxtar ulus olaraq bölüşdürürdü. 
 Divan 
Böyük Səlcuqlular öz köçəri mənşələrini yüksək qiymətləndirir və sultanları durmadan müxtəlif paytaxt şəhərlərinə səfərlər edirdilər. Bu səfərlər, eləcə də sultanların tez-tez hərbi yürüşlərdə iştirak etmələri ilə əlaqədar olaraq, vəzir daha böyük əhəmiyyət qazanır və mülki, hərbi və dini işlərin idarəsini öz idarəsinə – "ali divan"a (divan əl-əʿla) cəmləyirdi.{sfn|Bosworth|1995|p=434}} Divan əl-əʿla daha sonra müxtəlif şöbələrə bölünmüşdü: tuğrai və ya məmālik munşisinin rəhbərliyindəki kargüzarlıq (divan əl-inşa və’t-tuğra, həmçinin divan əl-rəsail adlanırdı), məmālik müstəvfisinin rəhbərliyindəki mühasibat şöbəsi (divan əl-ziməm və’l-istifa), məmālik müşrifinin nəzarət etdiyi maliyyə nəzarət idarəsi (divan əl-işraf və ya divan əl-muamalat) və əriz rəhbərliyindəki ordu şöbəsi (divan əl-arz və ya divan əl-cəyş), bu şöbə isə öz növbəsində əsgər toplanışı və təchizat bürosu (divan əl-rəvatib) və maaşlar və iqta torpaqlarının idarə edilməsi bürosuna (divan əl-iqta) bölünmüşdü. Bundan başqa, bəzi dövrlərdə mövcud ola bilmiş kiçik idarələr də qeyd edilir: şikayətlərin həllinə məsul idarə (divan əl-məzalim), dövlət xəzinəsi (beyt əl-mal) və sultanın şəxsi xəzinəsi (beyt əl-mal əl-xass), müsadirə idarəsi (divan əl-musadara), torpaq vergisi idarəsi (divan əl-xərac) və dini vəqf idarəsi (divan əl-əvqaf). Həmçinin bir poçt idarəsi (divan əl-bərid) mövcud idi, lakin sonradan istifadə edilməz hala gəlmişdi. Bu sistemin qismən vilayət mərkəzlərində də təqlid edildiyi ehtimal edilir.

 Paytaxt şəhərləri 
Səlcuqluların ilk paytaxtı Xorasanda yerləşən və İpək yolunun üzərindəki şəhərlərdən olan Nişapur şəhəri idi. 1038-ci ildə şəhərə yerləşən Toğrul özünü burada sultan və şəhəri dövlətinin paytaxtı elan etmişdi. Lakin sonradan imperiyanın əsas mərkəzi qərbə doğru fetdikcə şəhər də əvvəlkini əhəmiyyətini itirdi. Bundan sonra şəhər 1154-cü ildə Oğuz türkləri tərəfindən yağmalandı, eyni zamanda XII və XIII əsrlərdə böyük zəlzələlər də oldu. Bunlar da şəhərin əvvəlki əhəmiyyətini itirməsinə təsir göstərdi. Səlcuqluların paytaxtlarından biri olan Rey şəhəri onlara Buveyhilərin paytaxt şəhərlərindən biri olmuşdu. Şəhər rəsmi məktubların və əmrlərin çatdırılması üçün poçt sistemi ilə təmin edilmişdi. Səlcuqlu paytaxtı olan zaman şəhər sürətli inkişaf etmiş və böyük bazara sahib olmuşdur. Bu bazardan təkcə şəhərin özü deyil, ətrafdakı yerlərdə faydalanmışdırlar. Belə yerlərdən biri də o zaman kiçik məntəqə olan Tehran idi. Tehran bu zaman Rey bazarına bağlı ipəkçilik mərkəzinə çevrilmişdi. Rey şəhərinin bu dövrdən ən böyük sağ qalmış abidəsi Toğrul qülləsidir. Qüllənin Səlcuqilərin qurucusu Sultan Toğrula həsr edildiyi düşünülür. Toğrul tərəfindən 1050-1051-ci illərdə İsfahan paytaxt şəhərinə çevrildi. Bundan sonra uzun müddət bu şəhər Səlcuqlu imperiyasının əsas şəhəri statusuna sahib oldu və 118-ci ilə qədər əasas paytaxt hesab edildi.

Səlcuqlar 1040-1157-ci illər arasında İslam Mərkəzi Asiyası və Yaxın Şərq üzərində tam hakimiyyət həyata keçirmişlər. İmperiyanın əksər dövrlərində qərb və şərq olmaqla iki hissəyə bölünmüş və vahid paytaxt və ya siyasi mərkəzi olmamışdır. Şərqdə Səlcuq hakimiyyətinin əsas mərkəzi indiki Türkmənistan ərazisində yerləşən Mərv olmuşdur. Qərbdə isə Səlcuq hökmdarlarının vaxtaşırı yaşadığı müxtəlif şəhərlər paytaxt funksiyasını yerinə yetirmişdir: Rey, İsfahan, Bağdad və daha sonra Həmədandan idarə olunmuşdur. Bu qərb əraziləri "İraq Sultanlığı" kimi tanınırdı. 1118-ci ildən sonra İraq Səlcuq hökmdarları əsasən Mərvdən idarə edən və "Əl-sultan əl-ə'zəm" (Ən böyük Sultan) titulunu daşıyan Səlcuq sultanı Səncərin suverenliyini tanımışlar. İraq Səlcuq hökmdarları tez-tez "Kiçik Səlcuqlar" olaraq adlandırılmışdır.

 Mədəniyyət və dil 
Səlcuq İmperiyasının ideoloji xarakteri, əsasən, Abbasilər xilafətinin imperiya sistemindən qaynaqlanan Samanilər və Qəznəvilər krallıqlarından təsirlənmişdir. Səlcuqlar tərəfindən istifadə olunan ictimai simvolizmin bir hissəsi, məsələn, tuğra, türk mənşəli idi. 

Mədəni və dil baxımından yüksək dərəcədə Türk-İran ənənəsinə əsaslanmış Səlcuqlar bu ənənənin inkişafında mühüm rol oynamış və hətta bu mədəniyyətini Anadoluda yaymışdırlar.

Səlcuq sultanları öz sikkələrində şahənşah (Şahların Şahı) titulundan istifadə etmiş və hətta qədim Buveyhi titulunu – "İslamın Şahənşahı" qəbul etmişdilər. Sultanlıqdan kiçik olan şahzadələr üçün "məlik" titulu istifadə olunurdu. Abbasilər kimi, Səlcuqlar da inkişaf etmiş yerli bürokratiyasından istifadə edirdilər. İmperiyanın şimal-qərb hissələrində türklərin yerləşdirilməsi qonşu dövlətlərin hücumlarından müdafiə məqsədini güdür və bu ərazilərin tədricən türkləşməsinə səbəb olmuşdur.

XII əsr şairi Nizami Əruziyə görə, bütün Səlcuq sultanlarının poeziyaya marağı olmuş və bu, onların himayəsi altında yazılmış geniş şeirlər toplusunda özünü göstərmişdir. Bu, artıq Toğrul dövründə başlanmış, nəticədə o, ərəb və fars şairləri tərəfindən təriflənmişdir. Lakin o, bu şeirləri anlamamışdır. Son Səlcuq sultanı III Toğrul isə fars şeirləri ilə məşhur idi. Zahir əd-Din Nişapurinin "Səlcuqnamə" əsəri III Toğrula həsr edilmiş ola bilər.  

Toğrul ərəb və fars dilindən türk dilinə tərcümə etmək üçün vəzirinə güvənirdi. Oğuz mahnıları Toğrulun xəlifənin qızı ilə evliliyi zamanı ifa olunurdu. Daha sonra Mahmud kimi sultanlar fars dili ilə yanaşı ərəb dilində də danışa bilirdilər, lakin öz aralarında hələ də türk dilindən istifadə edirdilər. Türk dilinin əhəmiyyətini sübut edən ən əhəmiyyətli əsər, Bağdadda xəlifə əl-Müqtədi üçün Mahmud əl-Qaşqarinin topladığı Türk-Ərəb lüğəti və ya "Divanü Lüğat-it-Türk"dür. Bununla belə, "Divan"dan başqa, Səlcuq İmperiyasından türk dilində heç bir əsər günümüzə çatmamışdır.  
Bozqır ənənələri Səlcuqların evliliklərinə təsir etmişdir.   Məsələn, Toğrul qardaşı Çağrının dul həyat yoldaşı ilə evlənmişdir ki, bu da İslamda xoş qarşılanmırdı. Səlcuqların mərasimləri Abbasilər modelinə əsaslanmış, lakin bəzən qədim İran mərasimləri də icra edilmişdir.  

 Din 
985-ci ildə səlcuqlular köçdükləri Cənd şəhərində İslam dinini qəbul etmişdilər. Səlcuq türkləri İrana gəldikdən sonra mədrəsələrin tikintisinə himayədarlıq etdilər. Bu da tədricən İslamın sünni məzhəbinin dominat olmasına yol açdı. Sultan Səncərin ölümünə qədər səlcuqlular sünni dindarlar idilər və onların sayəsində bu məzhəb İraqda, İranın qərbində hakim məzhəbə çevrilmişdi.

1046-cı ildə Toğrul Nişapur şəhərində əl-Sultaniyyə mədrəsəsini inşa etdirdi. Bu zaman Çağrı bəy də Mərv şəhərində başqa bir mədrəsənin əsasını qoydu. Toğrul və daha sonralar Alp Arslan bu mədrəsələr üçün sünniliyin hənəfi qoluna mənsub olan qazıları bu mədrəsələrdə fəaliyyət göstərməyə və xütbə oxumağa təyin etdilər. 1063-cü ildə İran və Xorasan boyunca səpələnmiş və əsası səlcuqlu sülaləsi üzvləri tərəfindən atılmış 25 mədrəsə fəaliyyət göstərməkdə idi. 12-ci əsrdə təkcə Bağdadda fəaliyyət göstərən 30-dan çox mədrəsə var idi.

1056-cı ildə Toğrul Bağdadın yeni salınmış və ətrafı divarlarla əhatələnmiş yeni məhəlləsində Cümə məscidinin inşasını başlatdı. Bu yeni məhəllə şəhərin bir-biriləri ilə tez-tez münaqişəyə girən sünni və şiə icmalarını ayırırdı. Toğrulun vəziri və hənəfi sünni olan əl-Kundurinin təsiri ilə əşəri və ismaili şiələr Xorasandan qovuldular.  Həmçinin onların səlcuqlu məscidlərində xütbə oxumaları da qadağan edildi. Əl-Kundurinin vəzirliyi dövründə əşərilər və şərifilər təqiblərə məruz qaldılar. Məhz onun dövründə islam alimi olan əl-Cüveyni Məkkə və Mədinəyə qaçmağa məcbur edildi. Lakin bu siyasət Nizamülmülkün dövründə sonlandırıldı. 1065-ci ildə Alp Arslan Gürcüstan çarlığına qarşı yürüşə başladı və Tiflisi ələ keçirdi. Bundan sonra şəhərdə bir məscid də inşa edildi. 

1092-ci ildə Məlikşah Bağdadda Cami əl-Sultan məscidini inşa etdirdi. Paytaxt olan İsfahanda Məlikşah Dizkuh bölgəsində mədrəsə, qala və istehkam inşa etdirdi.  Məlikşahın ölümündən sonra sülalə daxilində hakimiyyət üçün mübarizə başlanması dini fəaliyyətə himayərdarlığı geri plana atdı və məscidlərin, mədrəsələrin tikintisi azaldı. Buna baxmayaraq, 1130-cu ildə səlcuqlu sultanı Əhməd Səncər Səmərqənddə Quthamiyyə mədrəsəsinin inşasına əmr verdi.

Səlcuq sultanları ilə birlikdə səlcuqlu vəzirləri də dini mərkəzlərin tikintisində fərqlənməkdə idilər. Səlcuqlu vəziri Nizamülmülk Bağdadda 1063-cü ildə ilk mədrəsənin Nizamiyyənin tikintisini başlatdı. O, tikdirdiyi mədrəsələrdə şafilərə himayədarlıq edirdi. Bir başqa vəzir Tacülmülk və Məlikşahın dul arvadı Tərkən Xatun isə Nizamülmülkün Nizamiyyə mədrəsəsi ilə yarışacaq bir başqa mədrəsənin inşasına sponsorluq edirdilər.

 Abbasilər üzərində nəzarət (1055–1135) 
İraq bölgəsi 1055-ci ildən 1135-ci ilə qədər Səlcuq İmperiyasının nəzarəti altında olmuşdur. Bu dövrdə oğuz türkü Toğrul bəy şiə Buveyhilər sülaləsini İraqdan çıxarmağa müvəffəq olmuşdur. Toğrul bəy 1055-ci ildə Bağdada daxil olmuş və özünü ilk dəfə olaraq Səlcuq hökmdarı kimi "sultan" və Abbasilər xilafətinin qoruyucusu adlandırmışdır. Bu tarixdən etibarən Abbasilər yalnız Səlcuqların "oyuncaq" hökmdarları kimi fəaliyyət göstərmişlər. 1058-ci ildə Abbasi xəlifəsi Qaim Toğrula "Şərqin və Qərbin hökmdarı" titulunu vermiş və rəsmi olaraq onu Abbasi xilafətinin dünyəvi qoruyucusu elan etmişdir. İraq, Böyük Səlcuqlar dövründə, I Məhəmməd Təpərin hakimiyyəti (1082–1118) zamanı nəzarət altında saxlanılmışdır. Lakin 1119-cu ildən etibarən onun 14 yaşlı oğlu II Mahmud (1118–1131) yalnız İraqın idarəsini əlində saxlamış, digər imperiya əraziləri isə Səncərin nəzarəti altına keçmişdir.

Abbasi xəlifəsi Əl-Müstərşidin (1118–1135) dünyəvi hakimiyyəti ambisiyalarını məhdudlaşdırmaq məqsədilə, Mahmud 1124-cü ildə İmadəddin Zəngiyə Vasıt şəhərini iqta olaraq vermiş və 1126-cı ildə ona Bəsrənin, eləcə də Bağdad və bütövlükdə İraqın hərbi valiliyini təqdim etmişdir. 1127-ci ildə İmadəddin Zəngi Mosulun valisi təyin olunmuş və burada Mosul Atabəylər dövləti qurulmuşdur. Abbasilər üzərində Səlcuq nəzarəti 1135-ci ildə, Səlcuqlar ilə Abbasilər arasında birbaşa hərbi qarşıdurma nəticəsində sona çatmışdır. Bağdad divarlarını yenidən tikən və uzun illərdən sonra xilafət ordusunu bərpa edən Əl-Müstərşid İraq sultanı Məsud ilə döyüşdə qarşılaşmışdır. Döyüşdə məğlub olan xəlifə əsir götürülmüş və 1135-ci ildə əsirlikdə ölmüşdür, lakin münaqişələr Əl-Müstərşidin varisləri ilə davam etmişdir. Xəlifə əl-Rəşid Billah atasının qisasını almaq niyyətində idi və Sultan Məsudun elçilərini təhqir edib qovmuşdu. Cavab olaraq Bağdad şəhəri mühasirəyə alındı. Məsud 1136-cı ildə Bağdadı qısa müddətlik ələ keçirmiş və xəlifə Ər-Rəşid Billahı taxtdan çəkilməyə məcbur etmişdir. Mühasirə zamanı əhali üsyan qaldırmış və xəlifəyə qarşı döyüşmüşdülər. Billahın yerinə əl-Müqtəfi taxta çıxdı. Lakin sonrakı xəlifə Əl-Müqtəfi (1136–1160) yüksək dərəcədə müstəqilliyi bərpa etmiş və uğurla Səlcuqların Bağdada qarşı 1157-ci il mühasirəsinə müqavimət göstərmişdir. II Mahmudun oğlu Məhəmməd 30 min ordu ilə Bağdada yaxınlaşarkən, onun müttəfiqi Qütbəddin Zəngi isə Mosuldan İraqın mərkəzi əyalətlərinə hücuma keçdi. Fevralda şəhərin qərb hissəsini artıq müdafiə edə bilməyən xəlifə bütün ordusuna şərq hissəsinə geri çəkilməyi və iki hissəni birləşdirən bütün körpüləri uçurtmağı əmr etdi. Səlcuqlu ordusu şəhərin qərb hissəsini asanlıqla ələ keçirdi. Aylar boyunca davam edən hücumlar nəticə vermədi və Mosul atabəyləri ilə də səlcuqluların ittifaqı pozuldu. Məhəmməd də qardaşı Məlikşahın Həmədana hücum etməsi barədə məlumatlandırıldıqdan sonra mühasirəni sonlandırdı və taxt uğrunda mübarizə aparmağın daha yaxşı qərar olacağını düşündü. Beləliklə, 13 iyul 1157-ci ildə Bağdadın mühasirəsi sonlandı.

 Hərbi sahə 
 Ümumi baxış 
Səlcuqların ilk dövrlərində ordu, klassik Abbasi dövrünün məşhur türk ordusuna bənzəmirdi. İlk işğalları daha çox ailələri və mal-qaraları ilə müşayiət olunan böyük köç hərəkatına bənzəyirdi və planlı hərbi işğallardan fərqlənirdi. Onlar peşəkar ordu deyildilər; lakin döyüş, demək olar ki, bütün yetkin kişi türklər üçün həyat tərzi idi.

Səlcuqların vəziri Nizamülmülkə görə, I Məlikşah dövründə hökmdarın böyük ordusu olmuşdur. Bu orduya türkmənlər, məmlüklər, daimi ordu, piyada qoşunlar və sultanın şəxsi mühafizə dəstəsi daxil idi. Nizamülmülk Məlikşahın qüvvələrinin sayını 400.000 nəfər olaraq təxmin etmiş və tez-tez Tacülmülk tərəfindən təklif edilən xərc azaldılması üçün ordunun 70 min nəfərə endirilməsi planlarına qarşı çıxmışdır.
 Türkmənlər 

Səlcuq imperiyasının İran yönümlü siyasətinin ən böyük tərəfdarı olan vəzir Nizamülmülk sülalənin türkmənlərə olan borcunu etiraf etmişdir. Səlcuq dövlətinin qurulmasından sonra türkmənlər Anadoluda Səlcuq genişlənməsinin əsas qüvvəsi olmağa davam etmişlər. Lakin I Məlikşah hakimiyyətindən sonra, türkmənlərin adı dövrün qaynaqlarında Cibal bölgəsində, xüsusən də Rey, Həmədan və Hülvan civarlarında az xatırlanmışdır.

Türkmənlər idarə etmək üçün çətin qüvvə idilər və nəzarətsiz talançılığa meyilli idilər. Lakin ən böyük problem onların mal-qaraları üçün otlaqlardan asılılığı idi. Səlcuq dövlətini təşkil edən bir çox bölgələr köçəri orduyu dəstəkləmək üçün ekoloji baxımdan uyğun deyildi. Türkmənlərin məhdudiyyətləri ərəb alimi Sibt ibn əl-Cövzi tərəfindən ustalıqla təsvir edilmişdir:

Sultan (I Toğrul) əsgərlərinə hazırlıq görməyi və çadırlarını, uşaqlarını və ailələrini İraqa gətirməyi və onunla birlikdə Suriyaya yollanmağı əmr etdi. Onlar dedilər: “Bu torpaq viran qalıb, burada nə yemək, nə də yem yoxdur və bizim heç bir vəsaitimiz qalmayıb. Biz atların belində sonsuzadək qala bilmərik. Əgər ailələrimiz, atlarımız və heyvanlarımız gəlsə, lakin bizim yoxluğumuz uzansa, ailələrimizə baş çəkməliyik. Bu səbəbdən geri dönməyə və bizə təyin olunan yerə getməyə icazə istəyirik.

Uzunmüddətli hərbi kampaniyalar türkmənlərin evlərinə qayıtmaq tələbi səbəbindən dayandırılmış və işğallar türkmənlərin tələblərinə uyğunlaşdırılmalı olmuşdur. Türkmənlərin qısa müddətli ehtiyacları uzunmüddətli hərbi planların həyata keçirilməsini mümkünsüz etmişdir.
XIII əsrin ortalarında hazırlanmış "Vərqa və Gülşah" əsərindən döyüş səhnəsi.

 Məmlüklər 
Köçəri Türkmən qoşunlarına alternativ məmlük birləşmələri idi. Məmlüklər də türkmən və əsasən köçəri mənşəli olsalar da, köçəri həyat yaşamadıqları üçün otlaq sahələrinə asılılıq göstərmirdilər. Daha əvvəl məmlüklər Abbasilərin son dövrü, Samanilər və Qəznəvilər ordularını təşkil etmişdilər. Hətta Qəznəvilər sülaləsi də məmlük mənşəli idi.

İslam tarixinin digər dövrlərindəki  Məmlük toplanışının prosesi barədə xeyli məlumat olsa da, Səlcuqlar dövrünə aid birbaşa məlumat çox azdır. Məmlüklərin əsas mənbəyi ehtimal ki, çöl bölgələrinə edilən yürüşlər idi. Alternativ variant isə qul tacirlərindən və müxtəlif alverçilərdən onları satın almaq idi ki, bu da tacir ilə Sultan Məhəmməd Təpər arasında qul mübahisəsindən məlumdur.

 Varis dövlətlərin ordusu 
Varlığı əsasən 1194-cü ildə sona çatan Səlcuq imperiyasının dərhal ardından gələn dövrə hərbi fiqurların çoxlu təsvirləri məlumdur. Bu dövrdən etibarən, təxminən 1200-cü ildən başlayaraq illüstrasiyalı əlyazmalar böyük bir yüksəliş yaşamağa başladı. Hərbi avadanlıqların Səlcuq üslubu XIII əsr boyunca Səlcuq sonrası türkmən dövlətlərində, məsələn, Rum Səlcuqları, Zəngilər, Artuqlular, Azərbaycan Atabəyləri və ya Xarəzmşahlar kimi dövlətlərdə davam etmişdir və bu üslublar onların əlyazmalarında sənədləşdirilmişdir.

 Memarlıq 

Böyük Səlcuqların zirvədə olduqları dövr qısa müddətli olsa da, İslam incəsənəti və memarlığı tarixində, bədii formaların və himayədarlığın genişlənməsini başlatması baxımından mühüm bir mərhələni təmsil edir. Səlcuq memarlıq irsinin böyük bir hissəsi XIII əsrdə monqol istilaları nəticəsində məhv edilmişdir. Buna baxmayaraq, Səlcuqlardan əvvəlki ilə müqayisədə, Səlcuq dövrünə aid daha böyük həcmdə qalan abidələr və əşyalar tədqiqatçılara bu dövrün incəsənətini əvvəlki dövrlərdən daha dərindən öyrənmək imkanı vermişdir. XI-XIII əsrlər dövrü, həmçinin, yüksək keyfiyyətli tikinti və dekorasiyanın müşahidə olunduğu Orta Asiya memarlığının "klassik dövrü" hesab edilir.

Bu dövrdə Səlcuqların paytaxtı Mərv şəhəri idi və o, həmin dövrdə bölgənin incəsənət mərkəzi olaraq qalmışdır. Amudərya çayının şimalında yerləşən Məvaraünnəhr bölgəsi isə Məlikşahın hakimiyyəti dövründə Səlcuqların vassalına çevrilmiş Qaraxanlılar tərəfindən idarə olunurdu. Bu sülalə də həmin dövrdə Orta Asiyada memarlığın çiçəklənməsinə töhfə vermiş və Səlcuqlarınkına çox oxşar bir üslubda tikinti işləri aparmışdır. Eynilə, Böyük Səlcuq imperiyasının şərqində yerləşən Qəznəvilər və onların varisləri olan Qurilər də buna yaxın bir üslubda tikinti işləri aparmışdır. Beləliklə, XI-XIII əsrlər ərzində, Səlcuq dövrü və onun süqutundan sonra, Şərqi İslam dünyası boyunca ümumi bir memarlıq ənənəsi paylaşılmışdır.

XII əsrin sonlarında Böyük Səlcuqların süqutundan sonra müxtəlif türk sülalələr kiçik dövlətlər və imperiyalar yaratmışdır. Səlcuq sülaləsinin bir qolu Rum Səlcuqlu sultanlığını, Zəngilər, Azərbaycan Atabəyləri və Artuqlular isə Yuxarı Mesopotamiya və yaxın bölgələri idarə etmişdir. Xarəzmşahlar isə XIII əsrdəki monqol istilalarına qədər İran və Orta Asiyada hökmranlıq etmişdir. Zəngi və Artuq sülalələrinin hakimiyyəti dövründə Yuxarı Mesopotamiya şəhərləri memarlıq inkişafının mühüm mərkəzlərinə çevrilmiş və bu bölgələrdəki formalar daha geniş ərazilərə təsir etmişdir. Zəngilərin Suriyadakı hakimiyyəti isə Şərqi İslam dünyasından memarlıq formalarının bu bölgəyə yayılmasına yardım etmişdir. Anadoluda isə Anadolu Səlcuqları, həm Şərqi İslam dünyasının, həm də yerli təsirlərinin qarışığını əks etdirən abidələrin tikintisini idarə etmişdir.
 Formalar və memarlıq növləri 
 Məscidlər 
Böyük Səlcuq dövrünün ən mühüm dini abidəsi İsfahan Cümə Məscididir. Bu məscid XI əsrin sonu və XII əsrin əvvəllərində müxtəlif Səlcuq himayədarları tərəfindən genişləndirilmiş və dəyişdirilmişdir. XI əsrin sonlarında məscidə iki əsas və yenilikçi günbəzli zal əlavə edilmişdir: cənub qübbəsi (mehrabın qarşısında), Nizamülmülk tərəfindən 1086–87-ci illərdə və şimal qübbəsi, Tacülmülk tərəfindən 1088–1089-cu illərdə tikilmişdir. XII əsrin əvvəllərində isə həyətin ətrafında dörd böyük eyvan inşa edilmişdir ki, bu da dörd-eyvan planının meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Bu əlavələr Səlcuq dövrünün ən mühüm memarlıq yeniliklərindən hesab olunur.

Dörd-eyvan planı qədim memarlıq üslubuna əsaslanır və bəzi Parfiya və Sasani saraylarında rast gəlinmişdir. Səlcuqların İsfahandakı fəaliyyətləri ilə eyni vaxtda və ya ondan qısa müddət sonra bu plan digər məscidlərdə də görünmüşdür, məsələn, Zəvarə Cümə Məscidi (təxminən 1135–1136-cı illərdə tikilmişdir) və Ərdistan Cümə Məscidi (1158–1160-cı illərdə bir Səlcuq vəziri tərəfindən təmir edilmişdir). Bu plan daha sonra İran cümə məscidlərinin "klassik" forması olmuşdur. 

Mehrabın qarşısındakı məkanın (və ya məqsura) monumental günbəzli bir zal şəklində dəyişdirilməsi də çox təsirli olmuşdur və İran və Mərkəzi Asiya məscidlərinin gələcək formalarında geniş istifadə edilmişdir. Bu xüsusiyyət Misir, Anadolu və digər bölgələrdə də məscidlərdə tətbiq edilmişdir. İsfahan Cümə Məscidinə əlavə edilən ahəng tağları, hər biri kvadrat qübbələr üzərində dayanan silindrik tağlardan ibarət yeni növ tromp sistemi ilə inşa edilmişdir ki, bu da erkən muqarnas formaları ilə bağlı idi. Xüsusilə İsfahan məscidinin şimal qübbəsi orta əsr memarlığının şah əsərlərindən biri hesab olunur, qübbənin birləşdirici qabırğaları və dəstəkləyici divarların şaquli elementləri əsl incəlik yaradır.
Səlcuqların digər bir yeniliyi "köşk-məscid" idi, kiçik ölçülü bu tikililər üç tərəfi açıq tağlar üzərində dayanan qübbəli zal ilə fərqlənir və köşk xüsusiyyətini əks etdirirdi. Bundan əlavə, Səlcuq dövründə tikilmiş minarələr silindrik formanı qəbul etmiş və mürəkkəb naxışlarla bəzədilmişdir. Bu üslub Şimali Afrika memarlığında istifadə olunan kvadrat formalı minarələrdən xeyli fərqlənirdi.

 Mədrəsələr 
XI əsrin sonlarında Səlcuq vəziri Nizamülmülk (1064–1092-ci illərdə vəzifədə olmuşdur) Mesopotamiya və Xorasan da daxil olmaqla, müxtəlif Səlcuq və Abbasi şəhərlərində Nizamiyyə adlı dövlət mədrəsələri sistemi qurmuşdur. Nizamülmülkün təsis etdiyi bu mədrəsələrin heç biri tamamilə bu günə qədər gəlib çatmamışdır, lakin İranın Xargerd şəhərindəki bir mədrəsənin qismən qalmış hissələrində bir eyvan və onun Nizamülmülkə aid olduğunu göstərən yazı mövcuddur. Buna baxmayaraq, məlumdur ki, Səlcuqlar qısa müddət ərzində imperiyalarının müxtəlif yerlərində çoxsaylı mədrəsələr tikmiş və bununla da həm bu qurumun konsepsiyasını, həm də sonrakı nümunələrin əsaslandığı memarlıq modellərini yaymışdır.

Nizamülmülkdən əvvəl İranda mədrəsə tipli qurumların mövcud olduğu bəllidir, lakin bu dövr geniş mənada mədrəsələrin İslam dünyasının digər bölgələrinə yayılmasının başlanğıcı hesab olunur. André Godard dörd-eyvan planının mənşəyini mədrəsələrin yaranması ilə əlaqələndirmiş və bu planın Xorasanın yerli məişət memarlığından götürüldüyünü iddia etmişdir.Godardın mənşə nəzəriyyəsi bütün alimlər tərəfindən qəbul edilməsə də, dörd-eyvan planının İslam dünyasında mədrəsələrin yayılması ilə birlikdə geniş yayıldığı geniş şəkildə təsdiqlənmişdir.

 Karvansaraylar 
Ticarəti təşviq etmək və kənd yerlərində Səlcuq hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə iri karvansaraylar tikilmişdir. Bu tikililər, adətən, istehkamvari xarici görünüşə sahib olmaqla birlikdə, monumental giriş portalı və müxtəlif zallarla, o cümlədən eyvanlarla əhatə olunmuş daxili həyəti olan binalardan ibarət idi. Qismən qorunub saxlanılmış görkəmli nümunələr arasında Mavəraünnəhrdə Ribati-Məlik (təxminən 1068–1080-ci illərdə tikilmişdir) və Xorasanda Ribati-Şərəf (XII əsr) karvansarayları yer alır.

 Türbələr 
Səlcuqlar əvvəlki dövrlərdən İrana məxsus "qüllə türbələr" tikmə ənənəsini davam etdirmişdir. Bu növ tikililərdən biri də 1139–1140-cı illərdə Rey şəhərində (müasir Tehranın cənubunda) inşa edilmiş Sultan Toğrul qülləsi hesab olunur. Bununla yanaşı, daha yenilikçi yanaşma kvadrat və ya çoxbucaqlı planlı türbələrin yaradılması idi ki, bu da sonrakı dövrlərdə monumental məqbərələr üçün geniş yayılmış forma halına gəlmişdir. Bu tip abidələrin erkən nümunələrindən biri Qəzvin yaxınlığında yerləşən Xərrəqan türbələridir (1068 və 1093-cü illərdə tikilmişdir); bu türbələr səkkizbucaqlı formaya malikdir. Digər mühüm nümunə isə Mərvdə (müasir Türkmənistan ərazisində) yerləşən və kvadrat baza üzərində inşa edilmiş Səncər Türbəsidir (təqribən 1152-ci il).

 Materiallar və dekorasiya 
İran yaylasında ağac çatışmazlığı yüksək keyfiyyətli bişmiş kərpicin tikinti materialı kimi üstünlük təşkil etməsinə səbəb olmuşdur. Eyni zamanda bu, binaların örtülməsi üçün tağların və qübbələrin inkişafını və istifadəsini təşviq etmişdir ki, bu da öz növbəsində bu örtükləri dəstəkləmək üçün yeni konstruksiya üsullarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Kərpic hörgüsünün naxışları dekorativ məqsədlərlə istifadə edilmişdir: kərpicləri müxtəlif istiqamətlərdə yerləşdirməklə, basıq və çıxıntılı kərpicləri növbələməklə fərqli naxışlar əldə edilmişdir. Bu texnika XI əsrdə tam inkişaf səviyyəsinə çatmışdır. Bəzi hallarda isə kərpiclər arasındakı boşluqlara cilalı kaşı parçaları əlavə edilərək əlavə rəng və kontrast yaradılmışdır. Kərpiclər bəzən fasadlarda motivləri və ya kitabələr oymaq üçün də istifadə edilirdi.

Kərpic bəzəklər əsasən həndəsi motivlərə üstünlük versə də, bəzi səthlər suvaqla örtülür və bu material üzərində daha geniş çeşidli bitki və çiçək motivləri işlənə bilirdi. XII əsrin sonlarına doğru kaşı və rəngin istifadəsi daha çox önəm qazanmış, cilalı kaşı bəzəkləri ilə işlənmiş abidələr çoxalmışdır. Bu tendensiya divarların və geniş səthlərin dekorativ elementlərlə örtülərək tikilinin strukturunun gizlədilməsi istiqamətində bir meylə çevrilmişdir. Bu meyl İran və Orta Asiya memarlığında sonrakı dövrlərdə daha da nəzərə çarpan hala gəlmişdir.
XI əsrdə müqarna dekorasiyası texnikası İslam dünyasında geniş yayılmışdır. Lakin bu texnikanın dəqiq mənşəyi və yayılma yolları alimlər arasında tam anlaşılmamışdır. Muqarnas tağlarda və müxtəlif konstruktiv elementlərin (məsələn, kvadrat otaqla dairəvi qübbə arasında keçidlər) birləşdirilməsində istifadə edilmişdir. Erkən dövrlərdə İran və Orta Asiya abidələrində muqarnas texnikasının ilkin formalarına rast gəlinmiş, lakin tam formalaşmış muqarnas texnikasının nəzərə çarpan istifadəsi İsfahan Cümə Məscidinə əlavə edilən strukturlarda müşahidə olunmuşdur.  

Səlcuqların memarlığında istifadə olunan ənənəvi simvollardan biri fəlsəfi əhəmiyyət kəsb edən və mövcudluqla sonsuz təkamülün rəmzi sayılan səkkizgüşəli ulduz olmuşdur. Bu Səlcuq ulduzunun nümunələrinə o dövrə aid kaşı, keramika və xalçalarda rast gəlinir, hətta bu ulduz Türkmənistan və Azərbaycan dövlət simvollarına da daxil edilmişdir. Səlcuqlara məxsus digər bir tipik simvol isə onqatlı mehrab və portallarda görünən müxtəlif növ rozetlərdir. Bu rozetlər qədim Orta Asiya ənənələrinə və Tenqriçi dini inanclara əsasən, başqa dünyanın rəmzləri olan planetləri təmsil edirdi. Bu simvolların nümunələrinə onların memarlıq abidələrində də rast gəlinir.

 Azərbaycanda Səlcuqlu dövrü memarlığı 
Səlcuqlar dövrü şəhərsalma və şəhər mədəniyyətinin inkişafında əlamətdar bir dövr kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə incəsənətin bütün sahələrində yerli bədii ənənələrin yüksək səviyyədə dirçəldiyi müşahidə edilir. Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində memarlıq quruluşu, forması və bəzək elementləri ilə seçilən çoxsaylı abidələr inşa edilmişdir. Bu abidələrə məscidlər, mədrəsələr, karvansaralar, türbələr, minarələr və hamamlar kimi müxtəlif təyinatlı tikililər daxildir. Səlcuqlardan qalan memarlıq nümunələri arasında türbələr, minarələr və məscidlər bu günümüzə nisbətən daha yaxşı vəziyyətdə çatmışdır.

Təbii-coğrafi amillər və sosial-iqtisadi proseslər nəticəsində Azərbaycanda dörd fərqli memarlıq məktəbi formalaşmışdır. Bu məktəblər ölkənin əsas şəhərləri ətrafında inkişaf edərək regional bədii üslubları əks etdirmişdir: şimal-şərqdə Şirvan, şimal-qərbdə Aran, mərkəzi hissədə Marağa-Naxçıvan və cənub-şərqdə Qəzvin-Həmədan məktəbləri. Bu bölgələrdə aparılmış arxeoloji qazıntılar, dövrün tədqiqatçı və səyyahlarının qeydləri göstərir ki, hər iki məktəbin təsiri ilə şəhərsalma və memarlıq sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlər baş vermiş, abidələr bəzək elementlərinin zənginliyi və yerli xüsusiyyətləri ilə fərqlənmişdir. Bu dövrdən günümüzə qədər bir neçə məscid, müdafiə qalası və onların ətrafında yerləşən şəhər qalıqları mövcuddur.

Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi özünəməxsusluğu ilə seçilir. Bu məktəbin abidələrində daş hörgü texnikası ilə yaradılan bədii kompozisiyanın vahidliyi, hamar fon üzərində relyef və işıq-kölgə effektləri yaradan plastik dekorativ elementlərin istifadəsi xarakterik xüsusiyyətlərdən biridir. Şirvanda Gülüstan qalası, Dərbənddə Narınqala, Bakıda Sınıqqala (Məhəmməd ibn Əbubəkr məscidi) və Qız qalası kimi abidələr tikilmişdir.

Aran memarlıq məktəbinə daxil olan ərazilərdə bu dövrə aid memarlıq abidələrinin sayı nisbətən azdır. Bununla belə, Gəncə və Beyləqanda aparılan arxeoloji qazıntılar bu bölgələrin əhəmiyyətli iqtisadi və mədəni mərkəzlər olduğunu təsdiqləmişdir. Gəncədə Nizami Gəncəvinin məzarının üzərində sərdabəli qülləvarı türbə inşa edilmişdir. Həmçinin, Şəmkir şəhərinin qalıqları, xüsusilə Şəmkir minarəsi, bu bölgənin memarlıq xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün dəyərli materiallar təqdim etmişdir. Nizami Gəncəvinin türbəsi və Şəmkir minarəsi təkcə tikinti materialları ilə deyil, həm də zərif görünüşü və kompozisiyası ilə Aran məktəbinin Şirvan memarlıq məktəbindən üslub baxımından fərqləndiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Səlcuqlar dövründə kərpicdən istifadə edilən bəzəkli tikililər öz inkişaf zirvəsinə çatmışdır. Bu tikililərin ən mükəmməl nümunələri Cənubi Azərbaycanın Qəzvin-Həmədan, Marağa-Naxçıvan və ətraf ərazilərində yerləşir. Hərçənd bu məktəblər arasında memarlıq forma və quruluş baxımından oxşarlıqlar mövcud olsa da, Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinə aid abidələr naxış bəzəklərinin mürəkkəbliyi və zənginliyi ilə seçilir. Bu məktəblərin əsas memarlıq abidələri bunlar idi:

 Qəzvin-Həmədan məktəbi 
Qəzvin-Həmədan məktəbinə daxil olan abidələr bişmiş kərpicdən inşa olunub. İkiqatlı (sərdabə və üst kamera) quruluşu olan türbələr bayırdan sferakonik günbəzlə deyil, çadırvari (piramidal, yaxud konik biçimli) örtü ilə tamamlanır. Bu keyfiyyətlər onların kompozisiyasına daha dinamik və incə quruluş verir. Bu abidələrin əsas xüsu siyyətlərindən  biri  səthlərdə  dekorativ  naxışların  birbaşa  bişmiş  kərpiclə  (cinağı naxış)  aparılması  və bəzi  abidələrdə hər  yandan  fasadlı olması  (XI əsrdə Xərrəqan türbələrində vardır),  dekorda həndəsi  naxışların üstünlüyü, giriş  baştağlarının dekor fərqliliyi, əsas yazı naxışlarının giriş qapısı üzərində yerləşdirilməsidir. Qəzvində yerləşən əsas memarlıq nümunələri bunlardır: Xərrəqan türbələri, Heydəriyyə günbədi, İmamzadə  Vəli, Niyaq kəndi-Kafir günbəd. Həmədandakılar isə Ələvilər türbəsi, Qurban türbəsi. 

 Marağa-Naxçıvan məktəbi 
Azərbaycan memarlıq tarixində Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi ilk dəfə memarlıq məktəbi kimi tanınmışdır. Bu, əsasən həmin məktəbə məxsus sənətkarların adını daşıyan kitabələrin dövrümüzə çatması ilə bağlıdır. XII əsrdə Naxçıvan şəhərinin paytaxt statusu qazanması və iqtisadi-sosial inkişafı burada memarlıq məktəbinin yaranmasına şərait yaratmışdır. Naxçıvanlı memarlar memarlıq və inşaat problemlərini uğurla həll edərək Azərbaycan memarlığının zirvəsini təşkil edən əsərlər yaratmışlar. Bu məktəbin səciyyəvi xüsusiyyətlərinə kərpic hörgüsü, müxtəlif formalı kərpiclərin məharətlə tətbiqi, kərpic bəzəklərinə rəngli kaşı və gəc elementlərinin daxil edilməsi daxildir. Memarlıq kompozisiyaları monumentallıq və zəriflik baxımından fərqlənir, həndəsi ornamentlərin yaradılmasında isə yüksək sənətkarlıq nümayiş etdirilmişdir. 

Naxçıvan-Marağa abidələri bişmiş kərpicdən inşa olunsa da, Qəzvin-Həmədan məktəbinin qülləvari türbələrindən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Buradakı türbələr sərdabə və üst kameradan ibarət olmaqla, çadırvari (piramidal və ya konik) örtü ilə tamamlanır və daha hündür gövdəsi ilə seçilir. Abidələrdə üzlük örtüyün istifadəsi, gövdənin fasadlı olması, həndəsi naxışların üstünlüyü, şirəli kərpiclərin və epiqrafikanın geniş tətbiqi memarlıq üslubuna lirizm və romantizm qatmışdır. Bu xüsusiyyətlər onları fərqli və dinamik memarlıq nümunələri kimi təqdim edir. Marağada yerləşən abidələr bunlardır: Qırmızı Günbəz türbəsi, Dairəvi Günbəz türbəsi, Göy Günbəz türbəsi. Naxçıvan şəhərində yerləşən Yusif  ibn  Küseyir  türbəsi,  Möminə Xatun türbəsi, Xaraba Gilan türbəsi.

 Şirvan-Abşeron memarlıq 
Orta əsrlərdə müasir Azərbaycanın ərazisində, tarixi Şirvan bölgəsində yayılmış memarlıq məktəblərindən biridir. Təxminən VIII-IX əsrlərdə formalaşmış və XI-XV əsrlərdə öz inkişaf zirvəsinə çatmışdır.

Bu məktəb Şirvanşahlar dövlətinin ərazisində fəaliyyət göstərən memarların üslub xüsusiyyətlərini birləşdirirdi. Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi üçün daş divarların hamar səthinin plastik memarlıq elementlərinin məhdud istifadəsi ilə kontrast təşkil etməsi səciyyəvidir. Bu məktəbin əsas xüsusiyyətlərindən biri müdafiə tikililərinin ağır memarlıq formalarının dəqiqliklə yonulması və yüngülləşdirilməsi olmuşdur. Bu xüsusiyyətlərin bariz nümunəsi kimi Bakıda yerləşən Məhəmməd məscidinin (1078) minarəsini göstərmək olar. Həmin abidədə həm müdafiə tikililərinə xas olan materialın ağırlığı, həm də kitabə kimi detalların işlənməsi əksini tapmışdır.

Şamaxıda Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin qiymətli abidələri günümüzədək gəlib çatmamışdır. Lakin Bakı və onun ətrafında, Dərbənddə, Qəbələ rayonunun Xəzrə kəndində, Qobustan şəhərində XII-XV əsrlərdə inşa edilmiş və memarlıq-mədəni keyfiyyətləri özündə əks etdirən binalar qorunub saxlanılmışdır.

 Arran memarlıq məktəbi 
Məktəbin formalaşması IX əsrdən başlamışdı. X–XII əsrlərdə Ərəb Xilafətinin zəifləməsi ilə müasir Azərbaycanın ərazisində kiçik feodal dövlətlər formalaşmağa başladı. Bu dövrdə müxtəlif memarlıq məktəbləri yarandı ki, onların arasında ümumi memarlıq üslubu baxımından oxşarlıqlar müşahidə edilirdi. Bu məktəblərə Arran, Naxçıvan, Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbləri, həmçinin Cənubi Azərbaycanda inkişaf etmiş Təbriz memarlıq məktəbi daxildir.

Arran memarlıq məktəbinin ustaları Gəncə, Bərdə, Şəmkir və Beyləqan kimi şəhərlərdə tikililər inşa etmişdilər. Bu şəhərlər həmin memarlıq məktəbinin əsas mərkəzləri hesab olunurdu. Lakin Gəncədə 1139-cu ildə baş vermiş zəlzələ və XIII əsrdə monqol istilaları zamanı məktəbə aid bir çox binalar dağıdılmışdır.

Arran memarlıq məktəbinin lokal xüsusiyyətləri müdafiə tikililərinin, ictimai-dini və yaşayış binalarının inşası zamanı formalaşmışdır. Bu məktəbin şah əsərlərindən biri hesab olunan Şəmkir qalası (minarə) günümüzə qədər gəlib çatmasa da, XIX əsrin birinci yarısında N. Florovskinin ətraflı yazılı təsvirlərində, həmçinin rəssamlar Q. Qagarin və D. Monperenin əsərlərində əks olunmuşdur.

Gəncə və Beyləqanda aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində bir sıra tikililərin qalıqları aşkar edilmişdir. Bunlar arasında Gəncəçay çayı üzərində XII əsrə aid üç körpünün qalıqları, yaşayış evləri, hamamlar və digər obyektlər də yer alır. Bu tapıntılar Arran memarlıq məktəbinin üslub xüsusiyyətləri haqqında aydın təsəvvür yaradır.

 İncəsənət 
Səlcuq dövründə müxtəlif incəsənət formaları geniş yayılmışdır. Bu da dövrə aid çoxsaylı artefaktların mövcudluğu ilə sübut olunur. Səlcuq sənət nümunələrinin əksəriyyəti müasir İran ərazisində yaradılmışdır. Bununla belə, Səlcuq sultanları bir sıra şəhərlərin yenidən məskunlaşdırılması və bərpası prosesinin bir hissəsi olaraq sənətkarların Anadoluya köçməsini təşviq etmişdirlər. Səlcuq sənətinin bir çox nümunələri imperiyanın XII əsrin sonlarında zəifləməsindən sonra da istehsal edilməyə davam etmişdir. Bu mənada, Səlcuq sənətinin yaradılmasına dair xronologiya imperiyanın siyasi hadisələri və süqutu ilə tamamilə üst-üstə düşmür. Bununla belə, Səlcuq dövrünə aid sənət əsərlərinin düzgün tarixləndirilməsi və Böyük Səlcuq kontekstinə aid edilməsi nisbətən çətindir. Dünya muzeylərində Səlcuqlara aid edilən materialların çoxu əslində Böyük Səlcuq imperiyasının süqutundan sonra, eramızın 1150–1250-ci illəri arasında yaranmışdır. Bu dövrdə sənət istehsalında qəfil bir artım müşahidə olunur ki, bu da əsasən saray himayəsi ilə bağlı olmamışdır.
 Keramika 
Digər keramika növləri arasında çoxrəngli keramika plitələrinin istehsalı, əsasən memarlıq bəzəklərində istifadə olunmaqla, Səlcuq dövründə geniş yayılmışdır. Səlcuqlar Minai texnikası – keramika üzərində çoxrəngli boya və emal üsulunu inkişaf etdirmişlər. Səlcuq keramika məhsullarında tez-tez istifadə olunan şirəli örtüklər parlaq firuzəyi rəngdən tünd mavi rəngə qədər dəyişirdi. Səlcuq mozaika plitələrinin bəzək sənəti Səlcuq hakimiyyətindən sonra Anadolu məscidlərinin interyerini bəzəməkdə üstünlük təşkil etməyə davam etmişdir. Səlcuqlar həmçinin keramikadan ev modelləri yaratmış, o cümlədən uşaqlar üçün oyuncaq kimi istifadə olunan bəzi fiqurları istehsal etmişlər.

 Kitab sənəti 
Səlcuq dövründə həm dünyəvi, həm də dini əlyazmalar yaradılmışdır. Lakin zamanla bu əlyazmaların zədələnmə meylliliyi onların az bir qisminin dövrümüzə çatmasına yol açmışdır. Bununla belə, əsrlər boyu qorunub saxlanılan əlyazmalar Səlcuqların kitab sənətində iştirakını təsdiq edir. Bu əlyazmaları xəttatlar və miniatürçülər yaratmışdır, bəzən isə xəttatlar həm yazı, həm də illüstrasiya işini görmüşdürlər. X əsrin sonlarına doğru həm miniatürçülər, həm də xəttatlar kitab sənətində müxtəlif rənglərdən, üslublardan və yazı texnikalarından istifadə etməyə başlamışdır.
Səlcuq dövründə yazılmış Qurani-Kərimlərdə xəttatlıq sahəsindəki inkişaflar və müqəddəs mətnin bölünmə üsullarındakı dəyişikliklər əks olunmuşdur. Bu dövrdə xəttatlar tez-tez Qurani-Kərimin bir səhifəsində Kufi və Yeni Üslub kimi bir neçə yazı növünü birləşdirirdilər. Mətnin bu dəyişikliklərinə əlavə olaraq, Səlcuq imperiyasının yaranması İslam dünyasında perqament əvəzinə kağızdan istifadənin artması ilə üst-üstə düşmüşdür. Dayanıqlı kağızdan istifadə təkcildli Qurani-Kərimlərin istehsalını artırmış, halbuki perqament kodeksləri çox vaxt Qurani-Kərimin mətnini çoxcildli şəkildə əks etdirirdi. Buna baxmayaraq, bəzi Qurani-Kərimlərin istehsalında perqament populyar olaraq qalmaqda davam etmiş və çoxcildli əsərlər də yaradılmışdır. Səlcuq dövründə istehsal olunan Qurani-Kərimlərdə işıqlandırılmış haşiyələr davam etmiş və struktur baxımından nisbətən ardıcıllıq saxlanılmışdır.

Səlcuq hakimiyyəti dövründə yaradılmış bir əlyazma nümunəsi təxminən 1050-ci ildə hazırlanmış otuzcildli (cüz) Qurani-Kərimdir (Freer İncəsənət Qalereyası, Kolumbiya Dairəsi, F2001.16a-b). Bu əsər yalnız bir xəttat və miniatürçü tərəfindən hazırlanmış, İslam dünyasında kağızın yeni tətbiq olunmağa başladığı bir dövrə aiddir. Qurani-Kərim qəhvəyi dəridən cildlənmiş, çəhrayı rəngə boyanmış, qızıl ilə bəzədilmiş və mürəkkəb tərtibatlı bir üz səhifəsinə malikdir. Bu elementlər mətnin hazırlanmasına göstərilən diqqəti nümayiş etdirir və tez-tez istifadə olunmasına dair göstəricilər onun dəyərləndirildiyini təsdiq edir. Əsasən şaquli “Yeni Üslub” ərəb xətti ilə yazılmışdır ki, bu da iti, şaquli yazı üslubudur. Bu mətnin tərtibatında dominant olan Yeni Üslub həmçinin “yeni Abbasi xətti” adlandırılır və bu, X əsrdə baş vermiş, geometrik Kufı xəttindən daha oxunaqlı bir xətt üslubuna keçidin göstəricisidir. Mətnin bəzi yerlərində, əsasən cild və səhifə nömrələrini göstərmək üçün istifadə olunan Kufı xəttindən də izlər görünür. Bu əlyazmanın kağızında müşahidə edilən şaqulilik X əsrdə Qurani-Kərimlərin üfüqi kağızdan istifadə olunan ənənəsindən uzaqlaşmasını göstərir.
[[File:Dīwān Lughāt al-Turk (original).jpg|thumb|Divanü Lüğat-it-Türk əsərində verilmiş dünyanın erkən dövr xəritələrindən biri. Əsər türkcə-ərəbcə lüğətdir və qaraxanili Mahmud Qaşqarlı tərəfindən 1072-1074-cü illərdə Səlcuqlu Bağdadında hazırlanmışdır.
Səlcuq dövrünün sonlarına yaxın yaradılmış dini əlyazmalardan biri Qərməti Quranıdır (səpələnmiş folio, Arthur M. Stackler İncəsənət Qalereyası, Kolumbiya Dairəsi, S1986.65a-b). Bu əlyazmanın foliolaları qızıl haşiyə və nazik, spirallı illüstrasiyalarla, o cümlədən bitki motivləri ilə bəzədilmişdir. Geniş bəzəklərə baxmayaraq, folioda Qur’an mətninin dörd sətiri olduqca oxunaqlıdır.[146] 1170-1200-cü illər arasında yaradılmış bu folio Yeni Üslubun təkamülünü nümayiş etdirir, çünki bu üslubun sonrakı versiyasında həm vokalizasiyalı kursiv, həm də diakritik nöqtələr mövcuddur. Yalnız XIII əsrdə Yeni Üslub əvəzinə nisbətli, daha əyri xətlərlə yazı üçün əsas üsluba çevriləcəkdir.

Səlcuq Quranlarının tədqiqatlara daxil olmuş digər bir nümunəsi mərhum incəsənət tarixçisi Riçard Ettinqhauzen tərəfindən ətraflı şəkildə öyrənilmiş bir əlyazmadır. Bu əsər 1164-cü ildə Mahmud ibn əl-Hüseyn tərəfindən yazılmışdır və Quranın tam mətnini ehtiva edir (Pensilvaniya Universiteti Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi, Filadelfiya, NEP27). Əvvəlki iki Quran əlyazmasından fərqli olaraq, bu əlyazmada əsasən Nəsh üslubu, yəni Kufini əvəz edən digər bir erkən ərəb yazı üslubu istifadə edilmişdir. Bununla belə, bəzi Kufi kalliqrafiyası fəsil başlıqlarında yer alır. Bu xüsusiyyət, Quranlarda Kufinin əsas mətn yerinə bəzək elementi kimi daxil edilməyə başlamasının göstəricisidir. Əlyazma böyükdür, hər bir səhifədə on yeddi sətir mətn ilə 215 vərəqdən ibarətdir. Quranın bütün hissəsi bəzədilməsə də, həm başlanğıc, həm də son hissəsi mürəkkəb şəkildə illüstrasiya edilmişdir; bu illüstrasiyalar mavi, qızıl və ağ rənglərlə işlənmişdir. Ettinqhauzen bu illüstrasiyaların yaratdığı vizual effekti “parlaq” olaraq təsvir edir. Yazılar rozeta, üzüm çubuğu, medalyon və arabesk kimi detallı elementlərlə bəzədilmişdir, bəzi elementlər yalnız dekorativ məqsəd daşıyır, digərləri isə Quran mətninin müəyyən hissələrinin sonunu göstərə bilir.
Səlcuq dövründə əlyazma istehsalı dini mətnlərlə məhdudlaşmırdı. Bu dini əlyazmalardan əlavə, elmi, ədəbi və tarixi əsərlər də yaradılmışdır. Əlyazmalardan biri olan "Nüsrət əl-Fətrah", İmadəddin tərəfindən 1200-cü ildə yazılmış səlcuq dövrünə dair tarixşünaslıq və ədəbiyyat əsəridir (Al-Furqan İslam İrs Fondu, London). Eyni zamanda, Səlcuq dövründə yaradılan elmi əlyazmalar çox vaxt coğrafiya, fizika, mexanika, riyaziyyat və astronomiya mövzularına aid idi. Səlcuqların keçmiş şəhəri İsfahan yalnız on iki min cilddən ibarət olan on iki kitabxana ilə deyil, həm də alimlərin öz astroloji araşdırmalarını qeydə ala biləcəyi rəsədxana ilə tanınırdı. Səlcuq imperiyasına aid dünyəvi əlyazmaların illüstrasiyaları tez-tez planetlərin mövqeyi və zodiakla bağlı motivləri əks etdirirdi, bunlar ənənəvi mövzuların bir neçə nümunəsidir. 

İstər dünyəvi, istərsə də dini xarakter daşıyan Səlcuq əlyazmaları digər incəsənət formalarına, məsələn, mis və ya tunc obyektlərin istehsalına ilham vermişdir. Məsələn, böyük Qərməti Quranı bəzi Səlcuq keramika məmulatlarının üzərindəki yazılara təsir etmişdir.  Hətta güzgülər, şamdanlar, sikkələr və küplər kimi Anadolu Səlcuq dövründə istehsal edilmiş əşyalar da əlyazmalardan ilhamlanmış astroloji simvollarla bəzədilmişdir. Bu okkult simvollar Səlcuqların siyasi gücünün XII əsrin sonlarında azalmasından sonra yaradılmış əlyazmalarda da mövcud idi; kitab sənətindəki bu təsir Anadoluda davam etmişdir.
Tarixçi Endryu Pikok Anadolunun Səlcuq dövründə okkult mövzulara marağını və bunun kitab sənətinə təsirini araşdırır. Pikok, bu tapıntını Səlcuqların daha geniş inanclar sistemi ilə bağlı yalnız "İslamın dindar müdafiəçiləri" kimi qəbul edilməsinə dair hökmran baxışa meydan oxumaq kimi təsvir edir. Səlcuqların xüsusi maraq göstərdiyi okkult elmlər arasında geomantiya, astrologiya, əlkimya vardı. Səlcuq təsirinin sonrakı dövrünə aid 13-cü əsrdən olan bir okkult əlyazma "Düstur əl-Münəccimin" (“Astroloqların Qaydaları”), digəri isə 1272-ci ildə Rum Sultanlığı dövründə yazılmış "Dəqaiq əl-Həqaiq" (“Əbədi Həqiqətlərin Zərif Nöqtələri”) idi (Bibliothèque nationale de France, Paris, Persan 174). İkinci mətn sehr və dualarla bağlıdır, xüsusilə mələklər kimi mənəvi varlıqları ritual aktlar vasitəsilə çağırmağa diqqət yetirir. Mətn "Nasiri" ləqəbi ilə yazan bir şəxs tərəfindən tərtib edilmişdir. Maraqlıdır ki, Nasirinin "Dəqaiq əl-Həqaiq" əsəri Allah haqqında İslamın mövcud anlayışlarına meydan oxuyur, eyni zamanda təqvalılığı təşviq edir və Sufi termin və mövzularına müraciət edir. Məsələn, okkult mətnlərdə Sufi şeiri daxil edilir, fövqəltəbii varlıqlardan bəhs edilir və Allahın adlarının İslamda qəbul edilmiş sayına dair fikirlər müzakirə olunur.
 Minatürlü əlyazmalar 
Səlcuq hakimiyyətinin qərb bölgəsində, o cümlədən Suriya, Cəzirə və İraqda XII-XIII əsrlərdə xüsusilə dekorativ incəsənət və minatürlü əlyazmalar sahəsində "fiqurlu sənət partlayışı" müşahidə olunmuşdur. Bu inkişaf canlı varlıqların təsvirinə qarşı dini qadağalara baxmayaraq baş vermişdir, çünki belə təsvirlər Tanrının yaradıcılığına bənzətmə kimi qəbul edilirdi. Bu yeni təsviri ənənənin mənşəyi məlum deyil, lakin ərəb minatürlü əlyazmaları, məsələn, "Məqamat əl-Həriri," xristian süryani əlyazmaları, məsələn, Süryani İncilləri (British Library, Add. 7170) ilə çoxlu oxşarlıqlar paylaşırdı. Bu sintez, təxminən 1180-ci ildən etibarən bölgədə inkişaf etmiş və Bizans incəsənətindən təsirlənmiş ümumi təsviri ənənəyə işarə edir.

 Metalişləmə 

XII əsrin ortalarından etibarən İran və Mərkəzi Asiyanı əhatə edən Şərqi İslam dünyasında bədii metal əşyaların istehsalında əhəmiyyətli bir artım müşahidə olunur. 1140-cı illərdən sonra bu dövrdən əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox metal əşyalar günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əsas istehsal mərkəzləri əvvəlcə Xorasan bölgəsində, o cümlədən Nişapur, Herat və Qəznədə cəmləşmişdi. Bu əşyaların himayədarları ilə bağlı alimlər arasında müzakirələr mövcuddur. Bəziləri istehsalın artımını Xorasanda iqtisadi cəhətdən bu cür bahalı sənətkarlıq işlərini əldə etməyə qadir olan şəhərlilər təbəqəsinin inkişafı ilə izah edir. Bu, bir tərəfdən tacirlərinin adlarını göstərən yazılarla təsdiqlənir, lakin əksər qalan nümunələrdə yazılar həmin əşyaların sultanlar, saray üzvləri və ya dövlət məmurları üçün hazırlandığını göstərir.

XIII əsrin əvvəllərində bu metal işləri və himayədarlığın genişlənməsi Böyük Səlcuqların varisləri olan Zəngilər, Artuqlular və Anadolu Səlcuqları dövründə, metal işçilərinin İrandan miqrasiyası nəticəsində, Levant və Mesopotamiya bölgəsində də baş vermişdir. Tunc və ya bürüncdən hazırlanan əşyalar bəzən mis və gümüşlə də işlənə bilərdi. Bu texnika əvvəlki əsrlərdə dəbdən düşmüş olsa da, həmin dövrdə Xorasanda yenidən populyarlıq qazanmışdır. İstehsal olunan formalar arasında ənənəvi xorasan növləri – məsələn, yivli su qabları və başlıqlı buxurdanlar – və yeni formalar, məsələn, yuvarlaq uclu qələm qutuları və baraban formalı şamdanlar vardı. Bir çox metal qablar zoomorfik formalarda hazırlanmışdır. Ən mürəkkəb əsərlər relyef üsulu ilə işlənirdi. Bəzi formaların yaradılması üçün metal təbəqələr diqqətlə birləşdirilir və birləşmə yerləri dekorativ frizlər altında gizlədilirdi. Geniş çeşidli dekorativ motivlər arasında arabeskalar, İslam həndəsi naxışları, həqiqi və mifik heyvanlar, musiqiçilər və süvarilər kimi insan fiqurlarını əks etdirən səhnələr yer alırdı. Ərəb yazıları demək olar ki, bütün metal sənət əsərlərində mövcuddur. Bu dövrdə, əsasən metal işlərində rast gəlinən bir yenilik, ərəb yazılarının fiqurativ formalarda təsvir edilməsidir. Bunun ən erkən nümunəsi məşhur Bobrinski Kasası üzərində görülür.

 Tekstil və geyim 
Səlcuqlulara aid edilən ümumi geyim tərzi “türk qabası” (ingiliscə: aqbiya turkiyya) adlanan, ön tərəfi sağdan sola doğru diaqonal şəkildə bağlanan uzun xalat və ya bəzəkli qaftan şəklində idi. Bu geyimlərdə naxışlı parçalarla yanaşı, yuxarı qollarda tiraz bantlarından istifadə olunurdu. Geyim tərzində hündür çəkmələr və tez-tez xəz astarlı “şərbuş” tipli müxtəlif papaqlar yer alırdı. Bu üslublar XIII əsrdə Zəngilər və Artuqlular kimi kiçik türk varis dövlətlərdə də davam etmişdir və xüsusilə əlyazmalarda bu dövrə aid daha çox təsvirlər mövcuddur.

Digər tərəfdən, oturaq həyat tərzi keçirən və varlı əhali fərqli xalat üslublarını, “tatar qabası” və ya "tatar üslubu" adlanan, ön tərəfi soldan sağa doğru diaqonal bağlanan qaftanları qəbul etmişdir. Səlcuq parçaları təbiəti təsvir etməklə, minimal bəzək elementləri ilə və parça üzərində rənglərin dəyişdirilə bilən effektini yaradan rəngarəng kətanların birləşməsi ilə fərqlənirdi. Parçalarda heyvanlar və bitkilər kimi realistik təbii elementlərdən istifadə edilərək arabesk ünsürlərdən ibarət naxışlar yaradılmışdır.

Bu dövrün bir çox əlyazmalarında hakimiyyət və səlahiyyət sahibi olan şəxslərin geyimlərini digər şəxslərin geyimlərindən ayırmaq üçün xüsusi diqqət yetirilmişdir. Həmin şəxslər, uzun xalatlar, çalma və sandallı və ya ayaqyalın görünən ərəb və ya yerli tərzdən fərqlənirdi. Sneldersə görə:

Bu əlyazmaların bir neçəsində həm fiziki görünüş, həm də geyim baxımından hökmdar və qeyri-hökmdar fiqurları arasında diqqətlə fərq qoyulmuşdur. Şahzadələr və valilər, adətən, 'Asiyalı' və ya 'Şərqli' üz cizgiləri ilə, xəz astarlı papaqlar (sərpuş) və dar, bədənə yapışan qısa tuniklər kimi türk hərbi geyimlərində təsvir edilərkən, digər fiqurlar əsasən 'Ərəb' və ya 'Semit' üz cizgiləri ilə, uzun xalatlar və çalmalarla təsvir olunmuşdur. Bu əlyazmaların hazırlandığı bölgənin o dövrdəki siyasi və sosial tərkibinə uyğun olaraq, etnik və sosial xəttlər boyunca, yerli ərəb əsilzadələrini təmsil edən qeyri-türk fiqurlarla türkdilli hökmdar elitası arasında vizual fərqlər edilmişdir.

 İrsi 
Səlcuq sülaləsi o vaxta qədər ərəblər və iranlılar tərəfindən üstünlük təşkil edilən İslam mədəniyyətinə yenilik, enerji və birləşmə gətirmişdir. Səlcuqlar universitetlər təsis etmiş, eyni zamanda incəsənət və ədəbiyyatın himayədarları olmuşdur. Onların hakimiyyəti astronom, şair Ömər Xəyyam və filosof Əl-Qəzalinin fəaliyyəti ilə xarakterizə edilir. Səlcuqlar dövründə yeni tarixi yazıların yazılmış, ərəb dilli mədəniyyətinin mərkəzi isə Bağdaddan Qahirəyə keçmişdir.

 Həmçinin bax 
 Səlcuqluların döyüşlərinin siyahısı
 Türk xalqları tarixinin xronologiyası (500-1300)
 Türk köçləri
 Azərbaycan Atabəyləri

 Qeydlər 

 Mənbə 
 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 


















































































































































































































































 Xarici keçidlər 

Kateqoriya:Türk dövlətləri
Kateqoriya:Səlcuqlu imperiyası
Kateqoriya:Səlcuq sülaləsi
Kateqoriya:Tarixi türk dövlətləri
Kateqoriya:1038-ci ildə yarananlar
Kateqoriya:Anadolu orta əsrlərdə
Kateqoriya:Türk xalqları