Kimya üzrə "Nobel" mükafatı

Nobel Kimya mükafatı — Kimya elmində vacib kəşflər etmiş alimlər üçün nəzərdə tutlmuşdur.

Kimya üzrə Nobel Mükafatı (isveç. Nobelpriset i kemi) kimya sahəsində elmi nailiyyətlərə görə hər il Stokholmda İsveç Kral Elmlər Akademiyası tərəfindən verilən ən yüksək mükafatdır. Mükafat laureatlarına namizədlər Kimya üzrə Nobel Komitəsi tərəfindən irəli sürülür. Mükafat 1895-ci ildən isveçli kimyaçı Alfred Nobelin (ölüb 1896) vəsiyyəti ilə təsis edilən beş mükafatdan biridir, kimya, fizika, ədəbiyyat, fiziologiya və tibb sahələrində görkəmli nailiyyətlərə və sülhə verdiyi töhfələrə görə verilir.

Kimya üzrə ilk Nobel mükafatı 1901-ci ildə hollandiyalı Jacob Hendrik van't Hoff'a verilib. Hər bir laureata medal, diplom və pul mükafatı verilir, bu mükafatların məbləği illər ərzində dəyişir. Mükafat Stokholmda, Nobelin ölümünün ildönümündə, dekabrın 10-da keçirilən illik mərasimdə verilir

 Tarixi ilkin şərtlər 

Alfred Bernard Nobel (21 oktyabr 1833, Stokholm, İsveç) kimyaçı, mühəndis, novator, hərbi istehsalçı və dinamitin ixtiraçısı idi. Alfred Nobelin mülkiyyətində qalması kimyəvi və top istehsalına keçid üçün əhəmiyyətli bir təkan verən Bofors metallurgiya şirkətinə sahib idi — Bofors həm hərbi silahların (təyyarələr, tanklar) istehsalı, həm də barıt istehsalı ilə məşğul idi., və s. Alfred Nobel üç yüz əlli beş müxtəlif ixtiraya patent verdi, bunların arasında ən məşhuru dinamit ixtirası idi. Nobel 1896-cı ildə son illərdə yaşadığı İtaliyanın San-Remo şəhərindəki villasında anginadan öldü.

Nobelin vəsiyyəti tələb edirdi ki, onun pulu fizika, kimya, sülh, fiziologiya və tibb və nəhayət, ədəbiyyat üzrə mükafatlar üçün istifadə olunsun. Alfred həyatı boyu bir neçə vəsiyyətnamə yazsa da, sonuncusu ölümündən bir il əvvəl tərtib edilmiş və 27 noyabr 1895-ci ildə Parisdə İsveç-Norveç Klubunda imzalanmışdır. Nobel bütün əmlakının 94%-ni (31 milyon İsveç kronu) beş Nobel mükafatının təsis edilməsi və təmin edilməsini vəsiyyət etdi. (2008-ci ildə bu məbləğ 186 milyon ABŞ dollarına bərabərdir.) Nobelin vəsiyyətinə əsasən, İsveç Kral Elmlər Akademiyasının kimya üzrə mükafatı vermək hüququ var.

 Ədəbiyyat 

Ən azı iyirmi beş laureat, kimyanın hər hansı digər sahələrindən daha çox üzvi kimya sahəsinə verdiyi töhfələrə görə Nobel mükafatı almışdır. İki laureata — almanlar Richard Kuhn (1938) və Adolf Butenandt (1939) — hökuməti tərəfindən mükafatı qəbul etməyə icazə verilmədi. Sonradan medal və diplom aldılar, pul yox.

İki alim kimya üzrə iki Nobel mükafatı alıb: ingilis Frederik Sanqer (1958 və 1980-ci illərdə) və amerikalı Barri Şarpless (2001 və 2022-ci illərdə). Daha iki nəfər müxtəlif fənlər üzrə iki Nobel mükafatı aldı — Mari Küri (1903-cü ildə fizika və 1911-ci ildə kimya) və Linus Pauling (1954-cü ildə kimya və 1962-ci ildə Sülh Mükafatı). 187 laureatdan (2021-ci ilə kimi) yeddisi qadındır.

Kimya üzrə Nobel Mükafatının verilməsində səkkiz fasilə olub: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933 və 1940–1942-ci illərdə.

 Həmçinin bax 
 "Nobel" mükafatı
 Alfred Nobel
 Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı
 Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı

 İstinadlar 

 Həmçinin bax 
 Nobel mükafatı

Kateqoriya:Nobel mükafatı
Kateqoriya:Kimya