Ləzgilər

Ləzgilər () — əsasən Cənubi Dağıstanda və Azərbaycanın şimal-şərqində yaşayan Qafqaz xalqlarından biri.

Ləzgilərin çoxu islam dininin Sünni əqidənin Şafii məzhəbin Müridizm təriqətinə etiqad edir. Qafqaz dillərin Dağıstan grupuna aid Ləzgi dilində danışırlar.

 Mədəniyyət 
Ləzgilərin mədəniyyəti İslam dininə, Ləzgival əxlaq qaydalarına, Ləzgi soylara (sixil) və Ləzgi dilinin istifadəsinə əsaslanır. Ləzgilərin mədəniyyəti, digər Dağıstan xalqlarında olduğu kimi suvarar (adətlər) və İslamdan ibarətdir. Ən önəmli bayramları Ramazan və Qurban bayramlarıdır.

 Ləzgival 

Ləzgilərin qeyrət, əxlaq və ədəb anlayışlarına Ləzgival deyilir. Ləzgival heç kim tərəfindən yazılmamış, ləzgilərin arasında öz-özünə formalaşmış yüksək əxlaq və davranış qaydalarıdır. Uşaqlıqdan bəri cəmiyyətin hər bir üzvünün həyatının bütün sahələrini əhatə edər. Ləzgival, valideynlər və ləzgi cəmiyyəti tərəfindən nəsildən nəsilə ötürülən əxlaq, şərəf və davranış qaydaların bütünüdür. Bu əxlaqi və etik davranışlar cəmiyyətdə ləzgi qadının namus və şərəfini qorumağa yönəlikdir.

 Din 

Ləzgilər İslam dininin Sünni etiqatın Şafii məzhəbin Müridizm təriqətinə aiddirlər . XIX əsrdə ləzgilərin şeyxi Məhəmməd Kuravi Çar Rusiyası ilə mübarizə üçün ləzgilərin arasında müridizm hərəkətını başladır, daha sonra bu hərəkata digər Dağıstan xalqları da qoşulur, şeyxin tələbələri arasında ən tanınmışı Şeyx Şamildir.Алкадари. "Асари-Дагестан". Цитата: "Один ученый-ширванец по имени Хас-Магомед-эфенди, выучившись наукам сначала у него, вернулся к себе, отправился в Ширване в селение под названием Кюрдамир к шейху Исмаил-эфенди, бывшему муршидом тариката накшбенди, выучился у него тарикату и был посвящен, а потом вторично прибыл в то селение (в Юхари-Яраг), но на этот раз он стал там муршидом тариката и стал ему обучать народ. Даже бывшего своего учителя явных наук, упомянутого Магомед-эфенди он обучил тарикату и дал ему инвеституру на наставничество". Qafqaz müharibəsindən sonra Çar Rusiyası müridizmə qadağa qoyur, lakin Qafqaz-Rus anlaşmasına əsasən məscidlər fəaliyyətinə davam edə bilirlər. 27 aprel 1930-cu ildə ləzgilər Qazı Məhəmməd Ştulvinin başçılığı altında sovet hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırırlar,Данные сводки Курахского РК ВКБ(б) в Дагобком партии lakin 1930-cu ilin noyabrın 29-da bütün üsyançılar edam edilir, məscidlər bağlanır, Quran oxumaq qadağan edilir, dini xadimlər və ailələri isə sürgün edilir.Х. Махмудов. "Дело" шейха Штульского  Beləliklə, İslamın təsiri ləzgilərin arasında xeyli azaldılır, lakin 10 il sonra 1940-cı ildə ləzgilər yenidən sürgün edilir, artıq Stalin tərəfindən Mərkəzi Asiyaya. İslamın təbliğinə və Hacı Məhəmməd Xuluxvi, Kiri Buba, Qazı Məhəmməd Ştulvi kimi xalq qəhrəmanlarının adlarının çəkilməsinə belə tamamilə qadağa qoyulur.

 Dil 

Ləzgi dili Qafqaz dilləri ailəsinin Çeçen-Dağıstan dilləri qolunun Ləzgi dilləri yarımqrupuna daxildir. 1928-ci ilə kimi Ləzgi dili üçün ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunub, 1928–1938-ci illərdə latın qrafikalı əlifbadan, 1938-ci ildən başlayaraq isə kiril əlifbasından istifadə edilir. Dünyada Ləzgi dilində 776 min nəfər danışır.Суммарно согласно данным Ethnologue по Азербайджану и данным российской переписи. Отдельно эти числа отражены в преамбуле статьи (364000 и 402173) Son illərdə yeni nəsil arasında Ləzgicə bilənlərin sayı azaldıqdan UNESCO Ləzgi dilinin yox olma təhlükəsinin olduğundan xəbərdar etdi.
+Ləzgi uşağların arasında Ləzgi dilini sərbəst danışanların faizi (3-5 yaş arası)2000200520102015202098,72 %87,26 %48,25 %39,22 %28,79 %

 Ləzgi soylar 

Ləzgi soyu (Sixil) — Ləzgilərin müasir soyadlardan öncə istafadə ettikləri qədim soy isimləri, hələ də Ləzgilərin arasında istifadə olunur. Bir Ləzgi soyu təqribən 40-50 ailədən ibarətdir. Çar Rusiyası gələndən sonra ləzgilərə Magomedov, Axmedov kimi soy isimlər verildi. Amma bəzən çar hakimiyyətinin gəlişindən sonra da soyad əvəzinə ləzgilər soylardan istifadə etməyə davam edirdilər. Məsələn, məşhur ləzgilərdən: Kiri Buba — Əhmədov yerinə Kiri, Stal Süleyman — Həsənbəyov yerinə Stalari, Ştul Məhəmməd — Ramazanov yerinə Ştulari.

 Məskunlaşma 
+Ləzgiların əhali artım dinamikasıİl 1897 1926 1937 1939 1959 1970 1979 1989 2000 20102021 Dağıstan 95 262В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены Дагестанская  (94 596), Кубанская  (615), Терская  (19) и Черноморская  (18) области, Ставропольская губерния  (14). 93 049 101 789Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1 100 417 114 210 170 494 202 854 257 270 411 535(2002 г.) 473 722488 608 Azərbaycan 63 670так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по  Бакинской (48 192 носителя кюринского наречия) и  Елисаветпольской (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также  Закатальский округ Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия. 69 363Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР. 104 789 111 666 98 211 137 250 158 057171 395 178 000(1999 г.) 180 300(2009 г.)167,570
(2019 г.) Umumi  159 213. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья. 134 529 206 487 220 969 223 129 323 829 382 611 466 006589 535654 022656 178
NOT: Son 10 ildə Ləzgi əhalinin azalmasın səbəbi, uşaqların az doğulması, gənclərin gec evlənməsi, eləcə də iqtisadi səbəblərlə başqa ölkələrə köçüb orada assimilyasiya olmalarıdır.
+Doğumun ümumi əmsalı 1989200220102015202020235.53.52.72.51.71.5
NOT: Əhalinin sayısını eyni qalmağı üçün ümumi nəsilvermə əmsal ən az  2.2 olması mütləqdir, lakin az saylı xalqlar üçün bu əmsal ən az 3.5 olması vacibdir.

 Azərbaycan 

 Dil 
+Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2009)The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan :Population by ethnic groups (by population census) ---İn this and following table — everybody defermined nationality themself. Information on children are obtained from.Population statistics of Eastern Europe (pop-stat.mashke.org) :Ethnic composition of Azerbaijan 2009 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 1.12. Əhalinin milli tərkibi 1926–2009 (əhalinin siyahıyaalınmalarının məlumatlarına əsasən) + 1.13. Əhalinin ana dili və sərbəst danışdığı dillərə görə bölgüsü (2009-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatlarına əsasən) ---Siyahıyaalınmalar zamanı sorğu olunan hər bir şəxs milliyyətini özü müəyyən edir. Uşaqların milliyyəti valideynlərin dediklərinə əsasən yazılır. + Əhalinin sərbəst danışdığı dillər üzrə məlumatlar müvafiq millətlər üzrə 3 və yuxarı yaşlı əhaliyə nisbətən faizlə verilmişdir.Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması, 2009-cu il. XIX cild:Əhalinin milli mənsubiyyətinə, yaşına, ana dili və sərbəst danışdığı digər dillərə görə bölgüsü. — 2011Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: Statistik Göstəriciləri 2012: Demoqrafik göstəricilərUnited Nations Statistics Division, Demographic Statistics: Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence Etnik qrupSayıLəzgi dili 
ana dili saymayanLe. d.a.d.s. — Ləzgi dilini ana dili sayanlar.Ləzgi dili
sərbəst danışanLe.d.s.d. — Ləzgi dilində sərbəst danışanlar.Azərbaycan dili 
sərbəst danışanAz.d.s.d. — Azərbaycan dilində sərbəst danışanlar.Rus dili 
sərbəst danışanRu.d.s.d. — Rus dilində sərbəst danışanlar.ləzgi180 3009.10%91.70%96.30%23.70%
+Ana dili və sərbəst danışdığı dil  (2019)Etnik qrupSayıLəzgi dili 
ana dili saymayanLəzgi dili
sərbəst danışanAzərbaycan dili
sərbəst danışanRus dili
sərbəst danışanləzgi167 60024.90%85.20%96.10%38.90%
NOT: Son 10 ildə (2009-2019) Ləzgilərin umumi sayı 9.2% azalıb, Ləzgicəni öz ana dili hesab edənlər 15% azalıb, eyni zamanda rusca danışanlar 15,2% faiz çoxalıb.
 Ərazi yerləşimi 
 Rayon 1939-cu ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1939-го года  — yoxlanılıb: 21.04.2018Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР. Азербайджанский ССР >> Исмаиллинский  // Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, Д.Д. 966–1001 ("Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам"), Д.Д. 256–427 (табл. 26 "Национальный состав населения районов, районных центров, городов и крупных сельских населенных пунктов") — yoxlanılıb: 21.04.2018 1959-cu ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1959-го года  — yoxlanılıb: 21.04.2018 1970-ci ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1970-го года  — yoxlanılıb: 21.04.2018 1979-cu ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Исмаиллинского района по переписи 1979-го года  — yoxlanılıb: 21.04.2018 1999-cu ilPopulation statistics of Eastern Europe : Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census  — yoxlanılıb: 21.04.2018 2009-cu ilPopulation statistics of Eastern Europe : Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census  — yoxlanılıb: 21.04.2018 Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Azərbaycan üzrə 111 666 3.60% 98 211 2.66% 137 250 2.68% 158 057 2.62% 178 021 2.24% 210 312 2.32% Qusar 47 415 88.9% 37 585 86.6% 55 164 87.7% 59 325 87.9% 73 278 90.7% 86 600 92.6% Bakı 7 142 1.2% 6 913 1.1% 12 462 1.5% 16 096 1.6% 26 145 1.5% 24 868 1.2%Xaçmaz 8 489 15.8% … … 1 0.0% … … 0% 24 688 0%Qəbələ2 401 7.4% … … … … … … 0.% 16 020 0.25% Quba 7.3% … … 0% … … 0.0% 8 952 0.01% İsmayıllı 6.0% … … 0% 0.0% 0.0% 8 079 0.0% Oğuz 300 9.8% 0.11% 0% 0% 0.0% 4 731 0.0%Göyçay 6 683 3.8% 4 038 % 3 308 % 0% 0.0% 396 0.%

Azərbaycanda ləzgilər respublikanın 20-dən çox rayonunda, həmçinin Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Göyçay və başqa şəhərlərində yaşayırlar. Quba, Qusar, Xaçmaz, İsmayıllı, Qəbələ, Şəki, Qax və Oğuz ləzgilərin yığcam yaşadıqları rayonlardır.

Ləzgilər Azərbaycan əhalisinin 2,0%-ni təşkil edir (2009).Azərbaycanın əhalisi  — Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi 30-cu illərdə məktəblərdə ana dilinin keçilməsinə baxmayaraq, 1936-cı ildən ləzgi dilində dərslərin keçilməsi ləğv edilmişdir. Bu, ləzgilərin assimilyasiya prosesini gücləndirmiş, xalqı yoxa çıxmaq təhlükəsi qarşısında qoymuşdur. 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycanda ləzgi dilində dərsliklər çap edilir. Hazırda 94 məktəbdə (891 sinif) ləzgi dilində dərslər keçirilir. Həmin məktəblərdə 15 000-ə yaxın şagird təhsil alır. Ləzgilərin sıx yaşadığı Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonunun sənayesinin əsasını yüngül və yeyinti sənayesi təşkil edir. Başlıca olaraq meyvə-tərəvəz, şərab və süd məhsulları emal edilir. Rayonun kənd yerlərində xalçaçılıq ənənəvi sənətkarlıq növü kimi inkişaf etməkdədir. Qafqazın qədim xalqlarından olan ləzgilər bu bölgənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayırlar.

 Dağıstan 
Ləzgilər Dağıstan əhalisinin 13,3%-ni təşkil edir.Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам. : см. 

 Tanınmış şəxsiyyətlər 

 Tarixi şəxsiyyətlər 
 İmam Hacı Davud Müşkürvi (1680–1735) — Şimali Qafqazın birinci imamı, Şirvanda Səfəvilərə üsyan qaldırıb teokratik dövlət qurmaq istəyən hərbi xadim.
 Hacı Məhəmməd — müridizmin ardıcılı, din xadimi.
 Abrek Abdullah (Kiri Buba) — Çar rejiminə və həmçinin yerli zülmkarlara qarşı mübarizə aparmış məşhur abrek,.
Abrek Əli Hilivi — 1837-ci ildə baş vermiş Quba üsyanının rəhbərlərindən biri.
 İmam Mushab-Əli Kuzunvi —  imam və Azərbaycanın bolşeviklər tərəfindən işğalına qarşı müqavimət göstərənlərdən biri.
 Bəybala bəy Sultanov — Rusiya imperiyası II Dövlət Dumasının Müsəlman fraksiyasının üzvü.
 Məhəmmədəli xan — ləzgi əsilli Səfəvi dövlət məmuru və hərbi komandir.

 Hərbçilər 

Tehran Mənsimov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin (XTQ) polkovniki
 Yaşar Aydəmirov —  Azərbaycanlı hərbçi, general-leytenant.
 Mahmud Əbilov — hərbi xadim, general-mayor. 
 Şair Ramaldanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Akademiyasının təlim-tədris hissəsinin sabiq rəisi və akademiyanın sabiq rəis müavini, ASQ-nin ehtiyatda olan polkovniki.
 Abbas İsrafilov - Sovet İttifaq Qəhrəmanı.
 Çingiz Qurbanov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
 Polkovnik Bəhram Ağakişiyev -1 ci qarabag müharibəsi kəşfiyyat dəstə komandiri ehtiyatda olan zabit.1992 ci il Sentyabr ayında Ağdərə Kəlbəcər və Laçın rayonları uğrunda gedən döyüşlərdə xüsusi Rəşadət və igidlik göstərdiyinə görə Azərbaycan Respublikasının Milli qəhrəmanı adına teqdım olunub.Barəsində Cənnət yolçusu adlı film cəkilib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 02.02.2024 il sərəncamı ılə Heydər Əliyev medalı ilə təltif olunmuşdur.
 Samir Kaçayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, heykəltaraş. 2016-cı il Aprel döyüşləri şəhidi.

 İdmançılar 
 İkram Ələsgərov —  UFC döyüşçüsü.
 Əmrə Bəlözoğlu —  Ləzgi əsilli keçmiş türkiyəli futbolçu
 Elmar Baxşiyev —  "Araz-Naxçıvan" nin Baş Məşqçisi
 Renat Dadaşov - Ləzgi əsilli Azərbaycan milli futbolçusu 
 Rüfət Dadaşov - Ləzgi əsilli keçmiş Azərbaycan milli futbolçusu 
 Nazim Hüseynov — Cüdo üzrə 1992-ci il Olimpiya çempionu
 Şahrudin Məhəmmədəliyev — Ləzgi Əsilli Azərbaycan Milli Yığma və Qarabağ FK nın Qapıçısı
 Fəridə Əzizova —  Azərbaycanlı taekvondoçu. 
 Namiq Ələsgərov —  Misli Premyer Liqasında çıxış edən Sabahın futbolçusu
 Vahid Rəhimov — yunan-roma güləşçisi.
 Əliəshab Səlimov — Boks üzrə Avropa və Dünya çempionu.
 Naviddin Sırxayev — futbolçu.
 Əli Hacıbəyov - Futbolçu 
 Rahid Əmirquliyev — Azərbaycan I liqasında çıxış edən Şahdağ Qusar-ın prezidenti və kapitanı.
 Rasim Ramaldanov — Futbolçu.
 Bədavi Hüseynov — Azərbaycanlı futbolçu, "Qarabağ FK"-nın mudaficisi
 Rasim Tahirbəyov — "Anji"nın futbolçusu.
 Sərdar Sərdarov — "Dinamo Maxaçkala"nın futbolçusu.
 Əbdürrəhim İsayev — Taekvondoçu,
 Zaur Hacıbabayev — Qaydasız döyüş (MMA) üzrə Avropa, Asiya, Avrasiya və dünya çempionu
 Edgar Adilxanov — "Şamaxı FK" nın futbolçusu
 Ruslan Kiçibəyov — "Qusar FK" nın futbolçusu

 Şairlər 
 Nurəddin Şərifov-şair
 Mirzə Cəbrayıl - Şair 
 Mirzə Kərim - Şair 
 Abdulcəlil Xuluqvi - Şair
 Fəqir (şair) - Şair 
 Əmirəli Tahircallı - Şair 
 Məhəmməd Məhəmmədoviç Hacıyev - Filoloq 
 Kasıb Abdullah - Şair
 Mirzə Həsən Əlqədari — tarixçi-alim, şair
 Süleyman Stalski — Şair
 Asəf Mehman — Ləzgi şairi
 Səid Koçxyurski —  Ləzgi şairi, aşıq. Əsərlərini ləzgi və Azərbaycan dillərində yazmışdır. 
 Ləzgi Əhməd —  XVIII əsr ləzgi əsilli Azərbaycan şairi. 
 Qotfrid Həsənov — Dağıstan Peşakar Musiqi Mədəniyyətinin Banisi 
 Nazim Axtınski —  XVIII əsr ləzgi əsilli Azərbaycan şairi
 Qiyas Məcidov — yazıçı və dramaturqu
 Stal Sayad — şair
 Yetim Emin — şair, Ləzgi ədəbiyyatın banisi hesab olunur
 Sədaqət Kərimova — şairə

 İş adamları 

Seyfəddin Rüstəmov — əslən qusarlı Rusiyada milyardçıdır
 Süleyman Kərimov — Rusiya parlamentində təmsil olunan milyardçıdır.

 Digər 
 Şair Alxasov — Qusar Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.
 Mehmet Rəcəb Pekər — Türkiyənin keçmiş baş naziri
 Sergey Məlikov — Rusiya dövlət və hərbi lideri.  Dağıstan Respublikasının Dövlət Başçısı 
 Najmudin Samurski - Dağıstanın Keçmiş Dövlət Xadimi və Məmur 
 Abutalıb Əbilov — Dağıstan Dövlət Universiteti Banisi 
 İdris Şamxalov — Dağıstanda ilk teatr qurucusu 
 Arif Mirzəquliyev — Ləzgi Əsilli Azərbaycan Aktyoru və Həkimi
 Əkbər Fərzəliyev — Azərbaycan Kino Aktyoru və Hüquqşünas

 Ləzgilərin soyqırımı 
1918-ci ildə Digah kəndində baş verən Qanlı dərə soyqırımında erməni-daşnak dəstələri ayrı-ayrı mənbələrə və şahidlərə əsasən 12 minədək ləzgi, eləcə də 4 mindən çox azərbaycanlı və tat əhalini qətlə yetirmişdir. Təpədən-dırnağa kimi silahlanmış nizami qoşun hissələrinə qarşı igidliklə döyüşən ləzgi əhalisi həmin dövrdə işğalçıların 5 mindən çox erməni-daşnak əsgərini məhv etmişdir.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Дуьняда авай Лезгияр
 Lezgi Informational Entertainment Port
 Лезгинский этнокультурный портал 
 Lezgi mp3
 Lezgi National Electronic Library — Ulub.info 
 The Lezgin people on Azerb.com
 "Suvar" ləzgi ansamblının konserti keçirilib

 Həmçinin bax 


Kateqoriya:Etnik azlıqlar
Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar
Kateqoriya:Azərbaycanda yaşayan etnik qruplar