Övliya Çələbi

Övliya Çələbi (; tam adı: Çələbi ibn Dərviş Məhəmməd Zillin; ) — XVII əsrin qabaqcıl səyyahlarından və nəsr yaradıcılarındandır. Əlli ildən çox Avropa, Qərbi Asiya və Misirdə olub və "Səyahətnamə" adlı 10 cildlik əsərdə gördüklərini toplayıb.

 Haqqında 
Çələbi ailəsi əslən Kütahyadan idi və fəthdən sonra İstanbulda məskunlaşdı və zaman-zaman Kütahyada qaldı. İstanbulun fəthi zamanı Övliya Çələbinin babası Qara Əhmet bəyin babası Yavuz Özbek (Er), II Mehmedin basqınçılarından biri idi və fəth qənimətləri ilə Unkapanıda yüz dükan və bir məscid ilə bir ev tikdi. Əvvəllər Sağrıcılar məscidi kimi tanınan bu məscid Yavuz Sinan məscididir. Övliya Çələbinin babası olan Qara Əhməd bəy Kütahyada evlərin qarşısındakı türbədə dəfn edilmişdi. Atası Dervis Mehmed Zilli, I Süleymandan Əhməd I-yə qədər olan sülalələrin zərgəri olmuş, bir çox səfərlərdə iştirak etmiş və çox yaşlı ikən vəfat etmişdir. Anası Abxazlardan idi. Anasının bacısı Mələk Əhməd Paşanın anası olduğu üçün Mələk Əhməd Paşanın himayəsində idi. Əmisi Firaqi Əbdürrəhman Çələbi idi. Atası, anası və nənəsi Beyoğlundakı Lohusa Sultan məzarı yaxınlığındakı "Meyyit" qəbiristanlığında dəfn olunublar. Anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə UNESCO tərəfindən 2011-ci il "Övliya Çələbi" ili elan edildi.

350px|thumb|right|Övliya Çələbinin muzey olaraq istifadə edilən Kütahyadakı evi

 Həyatı 
Hicri 10 məhərrəm 1020, Miladi 25 mart 1611-ci ildə İstanbulda doğulmuşdur. Övliya Çələbi əvvəllər məhəllə məktəbinə getmişdi. Sonra Şeyxülislam Hamit Əfəndi mədrəsəsinə daxil oldu. Burada yeddi il təhsil aldıqdan sonra təhsilini saray məktəbi olan Əndərunda davam etdirmişdi. Məktəb təhsili ilə yanaşı Quran, ərəb, incə yazı, musiqi, bədən tərbiyəsi və xarici dil kimi özəl müəllimlərdən dərs alırdı. Mükəmməl təhsil alan Övliya Çələbi bir neçə il İstanbulda Osmanlı sultanı IV Muradın sarayında xidmət etmişdir. Saraya girməyində Mələk Əhməd Paşa, Ruznaməci İbrahim Əfəndi ve Xəttat Həsən Paşanın köməkləri olmuşdur. Əsərləri ilə sultanın və dövlətin şəxslərinin təqdirini qazanmışdı. IV. Muradın ölümünə qədər ağıl və yaxşı nitq qabiliyyəti sayəsində sarayda sultanın rəğbətini qazandı. Buna görə çox yüksək vəzifələrə təyin olunması düşünülürdü. O, Səfirliyin üzvü, həmçinin xüsusi tapşırıqlar üzrə məmur kimi Yaxın və Orta Şərqin, həmçinin Şərqi Avropanın bir çox ölkələrində olmuşdur. Çələbi özünün zəngin təəssüratlarını 10 cildlik "Səyahətnamə" əsərində qeyd etmişdir. Mələk Əhməd Paşa, Dəftərdarzadə Mehmet Paşa, Kösə Əli Paşa, Körpülü Mehmed Paşa, Krım xanı və sairlə birlikdə gəzdi və xarici ölkələri gördü. Qafqazda olarkən (1640–1641, 1646–1648) Dərbənddə Dədə Qorqudun müqəddəs qəbri və 40-lar qəbri barədə indi də öz elmi-tarixi əhəmiyyətini itirməyən rəvayətlər qələmə almışdır. Səyahətnamənin II cildində Çələbi 1647-ci ildə olduğu Azərbaycanın və Gürcüstanın şəhər və kəndlərindən ətraflı bəhs etmişdir. Onun gəzdiyi yerlər barədə verdiyi məlumatlar orijinal olub, bir çox hallarda başqa tarixi mənbələrdə rast gəlinmir.Sara Aşurbəyli "Bakı şəhərinin tarixi-orta əsrlər dövrü" rus dilindən tərcümə, Bakı-2006. səh. 9–10

Kitabi Dədə Qorqudun tarixini, boy təşkilatını, tarixi coğrafiyasını öyrənməkdə ən mühüm qaynaqlardan biri Övliya Çələbinin "Səyahətnamə"sidir. Qorqudşünaslar dəfələrlə müxtəlif problemlərin işıqlandırılması üçün "Səyahətnamə"yə müraciət etmişlər.Dədə Qorqud kitabı ensiklopedik lüğət. Öndər nəşriyyatı, Bakı, 2004, səh. 286

1682-ci ildən sonra vəfat etdi. Ölüm yeri və məzarı hələ də bilinməməkdədir. Ehtimal olnur ki, onun qəbri Lohusa Sultan Türbəsi yanındakı "Meyyit" qəbirsanlığında, ailəsinin yanındadır.

 Şəxsiyyəti 
Dövrünə görə yaxşı təhsil alan Övliya Çələbi nəzm və musiqi ilə məşğul olmuşdu. Harada danışacağını bilən, xoş söhbət, eyni zamanda cəsur səyahətçi idi. Bir çox döyüşlərdə iştirak etmiş və xeyli təhlükələrdən xilas olmuşdu.

Xasiyyəti və xeyirxahlığı onu bir çox təhlükələrdən xilas etmişdi. Ömrünün son günlərində belə səyahəti sevən Övliya Çələbi hər fürsətdən istifadə edərək səyahət etməkdən yorulmamışdı. Vəzirlər arasındakı düşmənçilik və rəqabət nəticəsində yaranan cinayətləri barışıq yolu ilə düzəltməyə çalışdı. Heç vaxt evli olmayıb və bütün hədiyyələrini, pulunu və qənimətini bacılarına xərcləyirdi.

 Səyahətə başlaması 
Övliya Çələbinin düşüncələri çox fərqli idi. Gənc yaşlarından etibarən səyahət etmək arzusunda olub. Yeni yerləri görmək və yeni insanlarla tanış olmaq istəyirdi. Buna görə sarayda çox qala bilmədi. Dediyinə görə, məşhur səyahətlərinə bir yuxu səbəb olmuşdu. 1040-cı il məhərrəm ayı aşura gecəsində(19 avqust 1630) gördüyü yuxu: Yuxusunda İstanbuldakı Yemiş körpüsünün yaxınlığındakı "Ahi Çələbi" məscidində idi. Orada böyük bir camaat var. Diqqətlə baxıb İslam peyğəmbəri Məhəmmədi baş tərəfdə görür. Dörd sadiq xəlifə və digər səhabələr həmişə orda olur. Məhəmmədin yanına gedib ondan şəfa dilənmək arzusundadır. Ancaq cəsarət edib gedə bilmir. Nəhayet, cəsarətlənib gedər, "Şəfaat ya Rəsulullah" deməkdən "Səyahat ya Rəsulullah" deyir. Beləliklə, 70 yaşına qədər davam edəcək və müxtəlif təhlükələrə, çətinliklərə və hadisələrə baxmayaraq imtina etməyəcəyi səyahəti başlar.

İlk səyahətini İstanbul və onun ətraf ərazilərinə etdi. Daha sonra İstanbul xaricinə çıxdı. 1640-cı illərin əvvəllərində atasından xəbərsiz Bursaya getmək üçün İstanbuldan çıxdı. Bu səfərdən 35 gün sonra qayıtdı. Atası oğlunun səyahət sevgisini görəndən sonra buna icazə verdi və onu dövrün vacib şeyxləri Abdül-ahat Nuri Əfəndi və digər şeyxlərin yanına apararaq əllərini öpməsini və xeyir-duasını almağı niyaz etdi.

Övliya Çələbi ikinci səfərini 1640-cı ilin iyulunda İzmitə etdi. Bu sürətlə 1630-cu ildən 1681-ci ilə qədər əlli ildən çox səyahət etdi. Ziyarət etdiyi yerlər arasında o dövrdə Osmanlı İmperiyasının sərhədləri daxilindəki demək olar ki, bütün yerlər var idi.

200px|thumb|right|2014-cü ildə müasir Macarıstanda Eqer şəhərində qurulan Övliya Çələbinin abidəsi Heykəltəraş: Piros_Rostás_Bea

 Övliya Çələbi Səyahətnaməsi 
Səyahətnamə Övliya Çələbi tərəfindən XVII əsrdə yazılmış məşhur bir gəzinti kitabıdır. On cilddən ibarətdir. Həqiqi bir gözlə izlənən hadisələr sadə və aydın, bəzən fantastik, bəzənsə xalqın başa düşəcəyi şəkildə yazılmış və deyimlər xalqın başa düşə biləcəyi şəkildə istifadə edilmişdir. Xalq etimologiyası da çoxdur.
Övliya Çələbi Səyahətnamədə gəzdiyi yerləri öz üslubunda təsvir edib. Övliya Çələbinin "Səyahətnamə" si (10 cilddə) gördüyü və ziyarət etdiyi bütün ölkələr haqqında çox vacib məlumatları ehtiva edir. Bu baxımdan əsər Türk mədəniyyət tarixi və səyahət ədəbiyyatı baxımından əhəmiyyətli bir yerə sahibdir.

42 il boyunca etdiyi səyahətləri 10 cildlik Səyahətnamə əsərində toplamışdı. Bu səfərlərin tarixi və kitabdakı cild nömrəsi aşağıdakı kimidir:

 1630 — İstanbul və ətrafı
 1640 — Anadolu, Qafqaz, Krit və Azərbaycan
 1640 — Suriya, Fələstin, Ermənistan və Rumeli
 1655 — Şərqi Anadolu bölgəsi, İraq və İran
 1656 — Rusiya və Balkanlar
 1663\1664 — Macarıstana hərbi ekspedisiyalar
 1664 — Avstriya, Krım və ikinci dəfə Qafqaz
 1667–1670 — Yunanıstan və ikinci dəfə Krım və ikinci dəfə Rumeli
 1671 — Həcc üçün Hicaz, Məkkə və Mədinə
 1672 — Misir və Sudan

 Populyar mədəniyyətdəki yeri 
Möhtəşəm Yüz İl Kösəm (teleserial, 2015) adlı tarixi serialında Nəcib Məmili tərəfindən canlandırılmışdı.

 Həmçinin bax 
 Hezarfən Əhməd Çələbi
 Mələk Əhməd Paşa
 Kitabi Dədə Qorqud

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 e-kitab Səyahətnamə — I cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — I cild, 1834-cü il nəşri (ingiliscə)
 e-kitab Səyahətnamə — II cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — II cild, 1834-cü il nəşri (ingiliscə)
 e-kitab Səyahətnamə — III cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — IV cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — V cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — VI cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — VII cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — VIII cild (Osmanlı türkcəsi) 
 e-kitab Səyahətnamə — IX cild, 1935-ci il nəşri (türkcə)
 e-kitab Səyahətnamə — X cild, 1938-ci il nəşri (türkcə)
 Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nin II. Abdülhamid Döneminde Muzır Neşriyat Sayılması

Kateqoriya:Türkiyə səyyahları
Kateqoriya:Türkiyədə doğulanlar
Kateqoriya:Misirdə vəfat edənlər
Kateqoriya:XVII əsr şairləri
Kateqoriya:Osmanlı tarixçiləri
Kateqoriya:Osmanlı yazıçıları