Əli Quşçu

Əli Quşçu (Osmanlı Türkçəsi: Ebu’l-Kasım Alaaddin Ali b. Muhammed el-Kuşçu) () — görkəmli Özbək astronomu, riyaziyyatçısı və dilşünası.

 Həyatı 

Əsl adı, Əli bin Məhəməddir. Türk – İslam dünyasının böyük riyaziyyat, astronomiya, mexanika, dil, bəlağət və kəlam alimi olan Əli Quşçu, XV əsrin əvvəllərində 1403-cü ildə Səmərqənddə anadan olmuşdur. Atası Muhammed (Mahmud, Məhəmməd), məşhur türk sultanı və astronomu Uluq Bəyin Şahin başçısı olduğu üçün, ailəsi "Quşçu" ləqəbi ilə məşhur oldu.

1436–1439-cı illərdə Uluq Bəy Rəsədxanasına müdir olmuşdur.

1449-cu ildə Həccə getmək istədi. Lakin elə bu vaxt Teymurilər dövlətinin hökmdarı Əbdüllətif Əli Quşçunun edam edilməsi haqqında fərman verdi. Səmərqənddən qaçan Əli Quşçunu Təbrizdə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən böyük ehtiramla qarşçladı. Ağqoyunlul və Osmanlı arasında ziddiyyətlər kəskinləşdikdə Uzun Həsən ondan Osmanlı sultanı Fateh Mehmet ilə sülhməramlı görüşmələrində yardım istədi. Əli Quşçu, Uzun Həsənin elçiliyini etdikdən sonra Fatehin dəvəti ilə ikinci dəfə İstanbula gəldi. Osmanlı – Ağqoyunlu sərhədboyunda II Mehmedin əmri ilə böyük bir mərasimlə qarşılanan Əli Quşçu, Ayasofya mədrəsəsinə 200 axça maaşla müdərris təyin edildi.

1473-cü il mart ayında Sahn-ı Seman Mədrəsəsindən (Fateh Mədrəsəsi) təqaüd almışdır.

16 dekabr 1474-cü ildə İstanbulda vəfat etmişdir. Məzarı Eyyub Sultandadır.

 Təhsili 
Kiçik yaşlarından etibarən riyaziyyat və astronomiyaya maraq göstərən Əli Quşçu, dövrünün ən böyük elm adamları olan Bursalı Qadızadə Rumi, Qıyasəddin Cəmşid (Qiyas əl Kaşi) və Muinuddin Kaşidən riyaziyyat və astronomiya elmlərini öyrəndi.

Daha sonra təhsilini artırmaq üçün Uluq Bəydən icazəsiz Kirmana getdi. Burada "Hall-ü Eşkal-i Qəmər (Ay səhifələrinin açıqlanması) adlı risalə ilə "Şərhi-Təcrid" adlı əsərini yazdı. Kirmanda təhsilini tamamlayıb Səmərqəndə döndü və Uluq Bəyə Kirmanda dərc etdiyi risalələri təqdim edərək ona yardımçı olmuşdur.

 Elm tarixi üçün əhəmiyyəti 
Riyaziyyat üçün; Hermetik-Pitaqorasçı mistisizmi

Astronomiya və optik üçün; Aristotelçi fizika və metafizik prinsipləri aydınlaşdırmağa çalışdı. Əl-Fəthiyyə

Kopernik (1473 – 1543)

Hoca Sinan Paşa, Molla Lütfi və Əli Quşçunun oğlu Mirim Çələbi (Mahmud B. Muhammed B. Muhammed B. Musa Qadızadə), Takiyüddin kimi alimlər onun dərslərində yetişmişdilər.

 Osmanlı mədəniyyəti üçün əhəmiyyəti 
Osmanlı İmperiyası padşahı Fatih Sultan Məhəmməd (II Mehmed) adına qurulan ilk Osmanlı universiteti olan Fatih Mədrəsəsinin tədris planını qələmə aldı.

Əli Quşçu nəslindən olanlar XVIII əsrin sonlarına qədər Osmanlı İmperiyasında mühüm vəzifələr gördü. Əbussuud Əfəndi və uşaqları şeyxülislam, kazasker, müdərris kimi vəzifələr tutdular.

Əli Quşçudan sonra Osmanlı dili bütün islam aləmi üçün elm dili olub. Fars və ərəb dilləri öz əhəmiyyətini itirdi.

Risalə Fi-Hey-ə: (1457-ci ildə Səmərqənddə, fars dilində yazmışdır) Osmanlı İstanbul Mühəndisxanasında (İstanbul Texniki Universiteti) XIX əsrin əvvəllərində dərs kitabı olaraq istifadə edilirdi.

Mədsrəsələrdə riyaziyyat və s. elm dərslərinin oxudulmasında önəmli rolu olmuşdur.

 Əsərləri 

 Astronomiya əsərləri 
 Şerh-i Zîc-i Uluğ Bey
 Risalə fî Halli Eşkâli Muaddili'l-Kamer li'l-Mesîr
 Risalə fî Asli'l-Hâric Yumkin fî's-Sufliyyeyn
 Şerh ale't-Tuhfeti'ş-Şâhiyye fî'l-Hey'e
 Risalə der İlm-i Hey'e
 Risalə fî Halli Eşkâli'l-Kamer.
 Riselet-ül fi'l hey'et (Farsça)
 Risalə el-Fethiyye fî ilmi’l-hey (el-Fethiyye)

 Riyaziyyat əsərləri 
 Risâletu'l-Muhammediyye fî'l-Hisâb
 Risalə der İlm-i Hisâb: Süleymaniye

 Kəlam ve Usûl-i Fıkıh əsərləri 
 Eş-Şerhu'l-Cedîd ale't-Tecrîd
 Hâşiye ale't-Telvîh

 Kimya və Fizika əsərləri 
 Unkud-üz-Zevahir fi Man-ül-Cevahir (Mücevherlerin Dizilmesinde Görülen Salkım)

 Mexanik Alətləri Haqqında əsəri 
 Tezkire fî Âlâti'r-Ruhâniyye (Kültür Bakanlığı, Ankara 2001)

 Dil və Bəlağət əsərləri 
 Şerhu'r-Risâleti'l-Vadiyye
 El-İfsâh
 El-Unkûdu'z-Zevâhir fî Nazmi'l-Cevâhir
 Şerhu'ş-Şâfiye
 Risalə fî Beyâni Vadi'l-Mufredât
 Fâ'ide li-Tahkîki Lâmi't-Ta'rîf
 Risâle mâ Ene Kultu
 Risalə fî'l-Hamd
 Risalə fî İlmi'l-Me'ânî
 Risalə fî Bahsi'l-Mufred
 Risalə fî'l-Fenni's-Sânî min İlmihal-Beyân
 Tefsîru'l-Bakara ve Âli İmrân
 Risalə fî'l-İstişâre
 Mahbub-ül-Hamail fi keşif-il-mesail
 Tecrid-ül-Kelam (Tecrid’ül Kelam – Sözün Tecridi)

 İstinadlar 

 Ədəbiyyat 
İ. Hakkı Uzunçarşılı – Büyük Osmanlı Tarihi Cilt 2 Sh. 653
 100 böyük türk. Bakı,1991. səh.36–37.

 Həmçinin bax 
Muhyiddin Mehmed-i İskilibi – yeğeni, şagirdi və damadı
Mevlana Ebussuud İmadi – torunu və Osmanlı şeyxülislamı
Uluq Bəy –
Uluq Bəy Rəsədxanası
Sahn-ı Seman Mədrəsəsi
Mirim Çelebi -

 Xarici keçidlər 
Həyatı
Əsərlərinin siyahısı
Həyatı
Əsəri haqqında məlumat 
Uluğ Bəy və Ali Kuşçu
Həyatı və əsərləri

Kateqoriya:Özbək riyaziyyatçılar
Kateqoriya:Özbək astronomlar
Kateqoriya:Səmərqənddə doğulanlar
Kateqoriya:İstanbulda vəfat edənlər
Kateqoriya:Türkiyə yazıçıları
Kateqoriya:Matüridilər