İran türkləri

İran türkləri — İran əhalisinin təxminən 1/5-ni təşkil edirlər və sayları təxminən 35 milyon nəfərdir.نامهٔ دانشجویان آزربایجانی دانشگاه‌های تهران به نمایندگان آزربایجانی مجلس ایران و نامهٔ دانشجویان مشگین‌شهری به دولت جمهوری اسلامی ایران، برندا شیفر، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آزربایجانی، ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول، ۱۳۸۵ خورشیدی، ناشر: اولوس، صص ۲۴۴-۲۴۳.

İrandakı türkdilli xalqları əsasən üç böyük bölgədə yaşayırlar. İranın şimalında, şimal-qərb və mərkəz və cənubunda yerləşən əyalətlər. İranın şimal-qərb bölgələrində yerləşən əyalətlər tarixi Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşirlər. Şimal-şərq bölgəsində yerləşən əyalətlər, tarixi Xorasan ərazilərindədir. İranın mərkəzində və cənubunda olan və türkdilli xalqların yaşadığı  əyalətlər, Fars əyalətinə şamil olunurlar.

 Bölgələr 
 Cənubi Azərbaycan 

Cənubi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlılar, tarixi Azərbaycan bölgələri ərazisində, həmçinin ondan  kənarda, İranın digər əyalət və bölgələrində yaşamaqdadırlar. Bunlar  Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan, Qəzvin, Həmədan, Mərkəzi, Gilan, Kürdüstan, Kirmanşah, Əlburz, Tehran və Qum bölgələridir یاشار تبریزلی، ترک‌ها و ایران (موجودیت، هویت، راهمان)، نشریهٔ ایشیق، نشریهٔ دانشجویان آزربایجانی دانشگاه علم و صنعت، کاری از مرکز تحقیقات مجمع دانشگاهیان آزربایجانی (آبتام)، چاپ دوم، صص ۳ و ۴.محمود پناهیان، فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران‌زمین، ۱۳۵۱ خورشیدی.جواد هئیت، سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی، چاپ سوم، ۱۳۸۰ خورشیدی، ص ۳۰۷.حسن راشدی، زبان ترکی و موقعیت گذشته و کنونی آن در ایران، ۱۳۸۳ خورشیدی، صص ۸ تا ۱۰.حسن راشدی، ترکان و بررسی تاریخ، زبان و هویت آن‌ها در ایران، انتشارات اندیشهٔ نو، ۱۳۸۶ خورشیدی، صص ۱۱۹ تا ۱۲۴.

İran azərbaycanlılarının sayı 1998-ci ildə ethnologue saytının təxmini hesablamasına görə, 13,5 milyon nəfər imiş. Bu sayı indiki dövr artımı ilə 20 milyon nəfər hesab etmək olar صرافی، ایران تورک‌لری‌نین دیلی و فولکلورو، نشریهٔ وارلیق، ۱۳۷۸ خورشیدی، شمارهٔ ۱۱۴.محمد سارای، تورک-ایران ایلیشک‌لری، آنکارا: آتاتورک آراش‌دیرما مرکزی، ۱۹۹۹ میلادی.براندا شیفر، مرزها و برادری، ایران و چالش هویت آزربایجانی، ترجمهٔ یاشار صدقیانی آذر، ۱۳۸۵ خورشیدی، ناشر: اولوس، ص ۲۴۴.گولدیکن قدیر، ایران‌دا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو دوشونوز، نشریهٔ آذربایجان، ۱۹۹۸ میلادی، شمارهٔ ۳۲۲، ص ۴۷.چهرگانی، محمودعلی، ۲۰۰۳ میلادی، هدفیمیز میللی کولتوروموزه صاحیب چیخماق، ۳۲۰۲، سایی ۱۴ آنکارا به نقل از دکتر بیلگه هان. گوک‌داغ و محمدرضا هیئت، ایران تورک لرین‌ده کیملیک مسئله‌سی، کوچورن رسول همدانلی، چاپ‌شده در "چالش هویت در آذربایجان"، ویژه‌نامهٔ دان اولدوزو، نشریهٔ مستقل دانشجویی دانشگاه صنعتی اصفهان.http://books.google.com/books?ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&ct=result&id=YJwsAQAAIAAJ&dq=30+million+South+Azerbaijan&q=30-35  The Continuum political encyclopedia of the Middle Easthttp://books.google.com/books?id=j-BGfrath_sC&pg=PA35&dq=30+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=30%20million%20South%20Azerbaijan&f=false The Nobels' oil fate By Amir Pahlavanhttp://books.google.com/books?id=UrSJl5rjdbkC&pg=PA187&dq=30+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=30%20million%20South%20Azerbaijan&f=false  The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute  The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institutecite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/İran.pdf |title=Ethnic Groups and Languages of İran |first=Library of Congress – Federal Research Division |last=Library of Congress|accessdate=2009-12-02}} ۱۶٪ estimated in ۲۰۰۹"Peoples of İran" in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009."İran: People" , CIA: The World Factbook: ۲۴٪ of İran's total population. Retrieved on 22 January 2009.G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary İran" , Central Asian Survey, ۲۷(۱): ۴۵-۵۸, March ۲۰۰۸: ۲۵٪ of İran's total population (p. ۴۶). Retrieved on 22 January 2009."Borders and Brethren: İran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in The Azerbaijani Population by Brenda Shaffer, pp. ۲۲۱–۲۲۵. The MIT Press (۲۰۰۳), ISBN 0-262-19477-5.Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (۱۹۹۹). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc.  ISBN 0-8108-3550-9. pg ۲۸: "۱۵ million (۱۹۹۹)"The Continuum political encyclopedia of the Middle East  by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0826414133 ISBN 978-0826414137" The security of the Caspian Sea Region  By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"War and peace in the Caucasus: ethnic conflict and the new geopolitics  Author Vicken Cheterian, Publisher Columbia University Press,2008, ISBN 0231700644, 9780231700641, Length 395 pages, (30  million)  The Current digest of the post-Soviet press, Volume 48, Issues 28-52  Author American Association for the Advancement of Slavic Studies, Publisher American Association for the Advancement of Slavic Studies, 1996, Original from the University of Virginia, Digitized Feb 22, 2011, (30  million) Documents: working papers, 2003 ordinary session (second part), 31 March – 4 April 2003, Vol. 4: Documents 9730-9772  Author Council of Europe: Parliamentary Assembly, Publisher Council of Europe, 2004, ISBN	9287152896, 9789287152893, Length 236 pages (30  million) Nationalism & ethnic politics, Volume 8, Issues 1-4  Authors Nederlands Instituut te Rome, Netherlands. Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, Taylor & Francis, Publisher	Frank Cass, 2002, Original from	the University of Michigan, Digitized Jul 19, 2010 (30  million) Turkey-Iran relations, 1979-2004: revolution, ideology, war, coups and geopolitics  Author Robert W. Olson, Publisher Mazda Publishers, 2004, ISBN	1568591144, 9781568591148, Length 284 pages (30  million) Encyclopedia of language & linguistics, Volume 1  Authors	E. K. Brown, R. E. Asher, J. M. Y. Simpson
Edition	2, Publisher	Elsevier, 2006, Original from	the University of Michigan, Digitized	Aug 10, 2010, ISBN	0080442994, 9780080442990 (30  million) Parliamentary Assembly Working papers 2003 Ordinary Session (Second part) / March 2003 Volume III  Publisher Council of Europe, ISBN	9287151776, 9789287151773 (30  million) Parliamentary Assembly Orders of the day / Minutes of proceedings 2003 Ordinary Session (Second part) / 31 March4 April 2003  Publisher	Council of Europe, ISBN	9287152047, 9789287152046 (30  million).

 Qaşqaylar 
Qaşqay türkdilliləri,İranın cənub və mərkəzi əyalətlərində yaşayırlar. Bura Fars, İsfahan, Kirman, Buşehr, Çahar-Mahal və Bəxtiyari və Xuzistan əyalətləri şamildir محمود پناهیان، فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران‌زمین، ۱۳۵۱ خورشیدی.جواد هیئت، سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی، چاپ سوم، ۱۳۸۰ خورشیدی، ص ۳۰۷حسن راشدی، زبان ترکی و موقعیت گذشته و کنونی آن در ایران، ۱۳۸۳ خورشیدی، صص ۸ تا ۱۰. Onların sayı 1998-ci ildə ethnologue saytının təxmini əsasında, 500 000 nəfərimiş .

 Afşarlar 
Afşar türkdillilər, İranın şimal-şərqində – Şimali Xorasan, Rəzəvi Xorasan və Simnan əyalətlərində  yaşayırlar. Onların sayı 1998-inci ildə ethnologue saytının təxmini əsasında,100 000 nəfər imiş .

 Türkəmənlər 
Türkmənlər İranın şimal-şərqində – Gülüstan, Şimali Xorasan, Mazandaran və Simnan əyalətlərində yaşayırlar. Onların sayı 1998-ci ildə ethnologue saytının təxmini əsasında, 2٬00٬000 nəfərimiş .

 Sayları 
İranda yaşayan türkdilli xalqların sayı barədə müxtəlif mənbələrdə müxtəlif rəqəmlər rast gəlmək olur. İran türkdillilərinin iddialarına görə, bu rəqəm guya 37 milyona  çatmaqdadır برندا شیفر، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آزربایجانی، ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول، ۱۳۸۵ خورشیدی، ناشر: اولوس، صص ۲۴۴-۲۴۳.. Ethnologue-nin verdiyi məlumata görə, 1998-ci ildə İranda 17٬400٬000 nəfər türk yaşayırmış .

 Təxminlər 
İranda yaşayan türdilli xalq nümayəndələrinin sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər verilməkdədir. Onların sayı təxminən  15 milyon,،هیئت و صرافی، ایران تورک‌لری‌نین دیلی و فولکلورو، وارلیق درگی‌سی، ۱۱۴-۳ سایی، ۱۹۹۹ میلادی، ص ۶۱. 33 milyon,قدیر گولدیکن، ایران‌دا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو وشونوز، آزربایجان، ۴۷-۴۸اینجی سای، ۱۹۹۸ میلادی، ص ۳۲۲. 25 milyon,محممد سارای، تورک–ایران ایلیشکی‌لری، آنکارا، آتاتورک آراش‌دیرما مرکزی، ۱۹۹۹ میلادی، ص ۲۶۱. və 20 milyonرافائل بلئگا، ایران خالق‌لاری ال کیتابی، ۱۹۹۷ میلادی. verilərək, bir-birındən fərqli rəqəmlər alınmaqdadır.

Dünya Bankının ölkələr üzrə məlumatına görə 86٫1 milyonluq İran əhalisinin 22 faizi türkdilli xalqlar olaraq, bu say içərisində təxminən 15 milyonu azərbaycanlı olmaqdadırکاظیم اوتوک، Araftaki Ülke İran ۲۰۲۳ ۱۴، اونجوسای ۲۰۰۲، ص ۱۰.بیلگه هان، گوک‌داغ و محمدریضا هیئت، ایران تورک‌لری‌نین کیم‌لیک مسئله‌سی، کوچورن: رسول همدان‌لی، چالش هویت در آزربایجان، ویژه‌نامهٔ نشریهٔ دان اولدوزو، ص ۸۷.. Brenda Shafferd isə İranın 64 milyon nəfər əhalisinin 10 milyon nəfərinin etnik Azərbaycanlı türk hesab edirdi Borders and brethren: İran and the challenge of Azerbaijani identity By Brenda Shaffer.

 Əhali sayı məsələsi 
İranın hər on ildən bir keçirilən əhalinin siyahıya alınması prosesində insanların milliyətinə görə hesablanması nəzərəd tutulmur. Bu səbəbdən İranda ayrı-ayrı xalqların say tərkibi barəsində rəsmi məlumat yoxdur . ABŞ  İranda 1956-cı ildə ( şəmsi ilə 1335 ) keçirilən əhalinin siyahıya alınmasını millətlərin sayı göstərilmədiyindən etibarlı saymır کتاب راهنمای مناطق ایران، واشنگتن دی‌سی، ادارهٔ دولتی چاپ، ۱۹۱۷ میلادی، ص ۸۱.

 Azərbaycanlılar 
Yazılır ki, "ümumiyyətlə İranda rəsmi məlumatlarda, İranın ən böyük etnik qrupun – azərbaycanlıların sayı olduğundan az göstərilir" نیکی کئدی، ایران و جهان اسلام، مقاومت و انقلاب، نیویوک، انتشارات نیویورک، ۱۹۹۵ میلادی، ص ۱۳۴. Bəzi qaynaqlar türkləri İran əhalisinin üçdən biri bilirlərجرج توماس کوریان، دایرةالمعارف جهان سوم، نیویورک، ۱۹۹۲ میلادی، جلد ۲، ص ۸۶۹.میلتون جی اسمن و ایتمار رابینوویچ، قومیت، پلورالیسم و دولت در خاورمیانه، لندن، انتشارات دانشگاه کربل، ۱۹۸۸ میلادی، ص ۲۱۳.جواد هیئت، پسرفت زبان و ادبیات آزربایجانی، ص ۹.یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ص ۱۲.

 Farslar 
Bəzi mənbələrə görə, farslar İran əhalisinin  50 faizini təşkil edirlərپاتریشا جی هیگینز، پیوستگی اقلیتی در ایران این دوره، مطالعات ایرانی، جلد ۱۷، شماره ۱، زمستان ۱۹۸۴، ص ۴۷.. Ayrı qaynaqlarda farsların nüfusu yüzdə 45 dən aşağı göstərilib یرواند آبراهامیان، کمونیسم و اشتراک در ایران، توده و فرقهٔ دموکرات، مجلهٔ بین‌المللی مطالعات خاورمیانه، جلد ۱، شمارهٔ ۴، ۱۹۷۰ میلادی، ص ۲۹۲.علی‌اف، مشکل ملیت‌ها در ایران، کتاب بازبینی آسیای مرکزی، جلد ۱۶، ۱۹۶۶ میلادی، ص ۶۴.. Mənbələrə görə farslardan sonra, azərbaycanlılari və digər türkdilli xalqlar İran əhalisinin 17–25, kürdlər 8, bəluçlar 3, ərəblər 3, türkəmənlər 3 faizini təşkil edirlər شهرزاد مجاب و امیر حسن‌پور، سیاست‌های ملیت و جدایی قومی؛ سعید رهنما و سهراب بهداد، ایران پس از انقلاب، نقطهٔ عطف سرزمین‌های اسلامی، لندن، آی‌بی توریس، ۱۹۹۵ میلادی، صص ۲۳۰-۲۲۹..

 İran türklərinin etnik qruplarının siyahısı 
İranın türk xalqlarıDilləriDinləri və alt-etnik qruplarıİran azərbaycanlılarıAzərbaycan dili (türkcə)Müsəlman Şiə
 Bayatlar
 Şahsevənlər
 Qarapapaqlar
 Qacarlar
 Ayrumlar
 Qaradağlılar
 Bıçaqçı eli
 Tərəkəmələr
 Padarlar
 Qaradağlı eli
 Toxmaqlu  Beydilili  İlyasxanlı  Bayburdlu QaradağlıXorasan türkləriXorasan türk diliMüsəlman Şiəİran türkmənləriTürkməncəMüsəlman SünniƏfşarlarAzərbaycan dili (türkcə)Müsəlman ŞiəXələclərXələc diliMüsəlman ŞiəQaşqaylarQaşqay diliMüsəlman Şiə
 Ağaçəri tayfasıİranda yaşayan Türkiyəli türklərTürk diliMüsəlman Sünni

 Həmçinin bax 
 İran

 İstinadlar 

Kateqoriya:İran
Kateqoriya:Türk xalqları