Xirnik

Xirnik, kaki xurması (; ), yapon xurması, Çin xurması, Türkiyədə isə Trabzon xurması () və ya cənnət xurması () -  cinsinə aid bitki növü.Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009. Meyvəsi yeyilir, şirin və ağızbüzüşdürücüdür. Iki növü yayılmışdır. Yabanı və ya Qafqaz xırniyi, Subtropik xırnik. 

Xirnik qədim  tarixə malik relikt bitkilər qrupundandır. Xirnik Yer kürəsinin müxtəlif bölgələrində -Qafqaz, Orta Asiya, Şimali  və Cənubi Amerikada, Afrikada,  Britaniya adalarında və Asiyada geniş yayılmışdır.

 Etimologiya 

Azərbaycan dilindəki xirnik sözü fars mənşəlidir. Ya xırn (dovşan) sözü ilə kiçiltmə bildirən -ək şəkilçisinin birləşməsidir (yəni, balaca dovşan, dovşancık); ya da fars mənşəli xurma sözünün, türk mənşəli ək (əkin et) sözü ilə birləşməsidir.Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti

Müxtəlif dillərində xirniyə həmçinin yapon alması və şərq alması deyilir.https://www.google.lt/books/edition/Encyclopedia_of_Foods/wLf8IpZDh48C?hl=en&gbpv=1&dq=Oriental+persimmon&pg=PA198&printsec=frontcover Mandarin dilində 柿 şi kimi oxunurş Yapon dilində isə 柿 kancisi kaki kimi oxunur. Bu söz yapon dilindən bir sıra dillərə keçib, o cümlədə malay dilində pisang kaki,"pisang kaki". Kamus Dewan Perdana. 2020. Dewan Bahasa dan Pustaka portuqal dilində caqui, itaıyan dilində isə cachi sözü var.

 Növləri 

Ebanaceae Vent. fəsilənin 7 cinsi və 290 növü məlumdur, o cümlədən xirnik. Bu cins və növlər əsasən Cənub-Şərqi Asiya, Hindistan, Malay arxipelaqının tropik və subtropik rayonlarında yayılmışdır. MDB ərazisində bir cins – Diospyros L. cinsi geniş yayılmışdır. Bu cinsin yer kürəsində 200-ə qədər növü vardır. Bunların əksəriyyəti həmişəyaşıl bitkilər olmaqla, tropik ölkələrdə yayılmışdır. Cinsin yalnız az bir qismi subtropik bölgədə yayılıb. Bunlardan Şərq xirniyi (D. kaki L.), Qafqaz xirniyi (D. Lotus L.), Virgin xirniyi  (D.virginiona  L.), Çin xirniyi (D. sinensis  L.) və s. göstərmək olar.

Azərbaycan Respublikasında az və ya çox miqdarda bu növlərdən  qeyd edilən dördü - Qafqaz xirniyi, Virgin xirniyi, Şərq xirniyi və Çin xirniyi becərilir. Geniş yayılan və təsərrüfat əhəmiyyətli olanları isə ilk üç növdür. 

Şərq xirniyi  təsərrüfat üçün  yüksək rentabelli  bitkidir. Becərilmə texnologiyası nisbətən asan, xəstəlik və ziyanvericiləri az, böyümə və inkişafı üçün yüksək qulluq tələb etməyən bitki yüksək məhsuldar olduğundan (potensial məhsuldarlığı 90-120 t), təsərrüfatın rentabelli işləməsini təmin edir.Həsənov Z., Əliyev C.- Meyvəçilik BAkı 2011

 Yayımlaması və becərməsi 

Xirnik Çində becərilən ən qədim bitkilərdən biridir (artıq təxm. 2000 il ərzində becərilir). Ehtimal ki, Avropaya o, ilk dəfə XVI əsrdə portuqal gəmilərində gətirilmişdi.

Xirnik Albaniya (əsasən Elbasan bölgəsi), Bulqarıstan (Bolqarıstan Frakiyası və Bulqarıstan Qara Dəniz sahili), Türkiyə (Qara Dəniz, Hatay, Antalya), ABŞ (Florida və Kaliforniya ştatları)  və s. bölgələrdə becərilir.

 Təsviri 

Xirniyin yarpaqları aşağı əyilir. Onun hündürlüyü 25 futa (7 metr 62 sm.) çata bilər.

 Çiçəyi 

Çiçəkləmə dövrü 10-20 gün davam edir. Meyvələri yarpaqları töküldükdən sonra oktyabrın ortalarından başlayaraq dekabra qədər ağacın üstündə yetişir. Meyvələri yumru, boz-sarımtıl və tutqun narıncı  rəngdədir. Tam yetişdikdə qaralır. Içərisində 2-5  ədəd yastı    çəyirdəkli olur. Çəyirdəksiz formalarına Zaqatala rayonunun bağlarında rast gəlinir, həm də bunlar xırda olur.

 Meyvəsi 
Tərkibində 18%  şəkər (qlükoza və fruktoza), zülali, pektinli və  aşılayıcı maddə, limon turşusu, karotin (provitamin A) və 3-53 mq% C vitamini vardır. 
Xırnik təzə  və qurudulmuş halda yeyilir. Ondan bəkməz (doşab) bişirilir. Şərbət, cem, jele, likör və kvas da hazırlanır. Yabanı xırniyin ağacları çox möhkəm olduğundan ondan toxuculuq sənayesi üçün məkik hazırlanır. Xalq təbabətində  xırnik müxtəlif mədə  xəstəliklərində tətbiq edilir. Öz xassələrinə görə  həzm pozğunluqlarında pəhrizi məhsul kimi işlədilir.Əhmədov Ə-C.İ., Əliyev N.T. Meyvə  və  tərəvəzin əmtəəşünaslığı. Ali məktəb tələbələri üçün dərslik. Bakı, ADIU-nin nəşriyyatı, 2009.

 İstehlakı 

Xirnik adətən olduğu kimi, pişməmiş yeyilir. Onun yarpaqları isə çay hazırlamaq üçün istifadə etmək olar. Özəlliklə Koreyada bunun üçün xirnik yarpaları may və ya iyun aylarında yığılır. Yaponiyanın Nara prefekturasına aid olan suşi növü skumbriyadan hazırlanır və xirniyin yarpaqına bükülüb, bir neçə gün ərzində fermentasiya olunur.

 İstinadlar 

 Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015. 

Kateqoriya:Meyvə
Kateqoriya:Dekorativ ağaclar
Kateqoriya:Yaponiya meyvələri
Kateqoriya:Çin ağacları
Kateqoriya:1780-ci ildə təsvir edilən bitkilər
Kateqoriya:Meyvə ağacları
Kateqoriya:Giləmeyvələr
Kateqoriya:Qırmızı kitaba görə az qayğı tələb edən növlər
Kateqoriya:Təhlükədə olmayan növlər