Möhsün Sənani

Möhsün Sadıq oğlu Cəfərov (Sənani) () — Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1949).

 Həyatı 
Möhsün Sənani 1900-cü ildə Tiflisin "Şeytanbazar" məhəlləsində ruhani ailəsində anadan olmuşdur. 4–5 yaşında ikən ata-anasını itirmiş, nənəsinin himayəsində qalmışdır. 1906-cı ildə nənəsi onu mədrəsəyə qoyur. Nənəsinin məqsədi nəvəsini mollalığa hazırlamaq və gələcəkdə onu atası kimi mərsiyəxan eləmək idi. Lakin Möhsün nə mədrəsəni oxuyub başa çatdıra bilir, nə də ki nənəsinin arzusu yerinə yetir. 1908-ci ildə nənəsi vəfat edir, xalası molla Zinyət onu öz himayəsinə götürür. Molla Zinyət Azərbaycanın xalq artisti Əli Qurbanovun anasıdır. Molla Zinyət Möhsünü öz uşaqlarından çox istəyir. O, Sənaninin oxuması ilə şəxsən məşğul olur. Ancaq Zinyət xanımın da vəziyyəti yaxşı deyildi. Onun özünün ailə üzvləri də çox idi. Buna baxmayaraq, o, Möhsünü də, onun bacısını da doğma övladı kimi böyüdür. Kiçik yaşlı Möhsün özünün və bacısının xalasına bir yük olduğundan xəcalət çəkir. Odur ki, 1909-cu ildən işləməli olur. O, Şeytanbazarda hər cür əzab-əziyyətə və böyük zəhmətə qatlaşır.

Səhnə həvəsi Sənanidə yeniyetmə yaşlarından baş qaldırmışdı. O, yerli teatrların və Tiflisə qastrola gələn artistlərin tamaşalarına böyük həvəslə baxırdı. Möhsün həm teatr aktyorlarının oyununa, həm də meydanlarda oxuyan dərvişlərin səsinə fikir verir və onları təqlid edir. Bu minvalla özünün oxumaq qabiliyyətini inkişaf etdirir. 1911-ci ildə Möhsün birinci dəfə geniş izdiham qarşısına çıxır. Böyük həyəcan keçirsə də, onun çıxışı dinləyicilərə, tamaşaçılara dərin təsir bağışlayır. Möhsün 1912-ci ildə kiçik həvəskarlar dərnəyinə qoşulur və bu dərnəkdə birpərdəli səhnələrdə oynamağa başlayır. Möhsünün ilk rejissoru Tiflis müsəlman artistləri dəstəsinin müqqədir komik aktyoru Mirzəxan Quliyev olmuşdur. Beləliklə, Mirzəxan Quliyev və Möhsünə tamaşa edən Mirzəli Abbasov, Mustafa Mərdanov, İbrahim İsfahanlı kimi Tiflis aktyorları, onun istedadına ümid edirlər. Bu ümid Möhsünün səhnəyə olan eşqini daha da artırır. Möhsünün bu sənətinə paxıllıq edən və onun həvəsini söndurmək istəyənlər atası Molla Sadığın dostları idi. Bununla belə, Möhsünü sevənlər çox idi. İşsiz qalmış Möhsünü yaxın bir gürcü dostunun atası "Vano dayı" tramvay parkında qulluğa düzəldir. O, burada aldığı maaşla özünü, bacısını təmin etməklə yanaşı, xalasının da vəziyyətini yüngülləşdirirdi.

Dövrünün ziyalı və tanınmış adamları Tiflisdə yaradılmış bu teatr dərnək və cəmiyyətlərinə yardım olaraq tez-tez müşavirələr keçirərdilər. Belə müşavirələr Mustafa Mərdanovun atası Hacı Həşim Mərdanovun bəzzaz dükanında olurdu.

Gürcüstanın mütərəqqi fikirli xadimləri və maarifpərvər azərbaycanlı ziyalılar bu teatra və aktyorlara bina xərclərini ödəmək və tamaşaları təşkil etmək işində səmərəli yardım göstərirdilər. Nəriman Nərimanov, Əli Tağızadə, Əşrəf Yüzbaşiyev, Həsənbəy Zərdabi, Üzeyir Hacıbəyov və Mərdanov qardaşları teatr sənətinin tərəfdarları və təbliğatçıları olmuşlar.

1915-ci ildə M.Sənani, Mirzəli Abbasov, Mirseyfəddin Kirmanşahlı, Mirzəxan Quliyev, Mustafa Mərdanov və b. Tiflis truppasına cəlb edilirlər. Həmin ildə Hüseyn Ərəblinskinin iştirakı ilə hazırlanmış "Kaveyi-Ahəngər" tamaşasında Möhsünə dəmirçi Kavənin oğlunun rolunu tapşırırlar. O, bu rolu çox böyük ustalıqla ifa edir. Vəziyyətinin aqırlığına, maddi ehtiyac içərisində yaşamasına baxmayaraq bütün peşələrdən əl çəkir, ancaq aktyorluqla məşğul olur. Bu dövrdə Tiflis teatrı truppasında çox məşhur sənətkarlar fəaliyyət göstərirdi. Bunlardan: Mirzəli Abbasov, Mirzəxan Quliyev, Əşrəf Yüzbaşıyev, Mirseyfəddin Kirmanşahlı, İbrahim İsfahanlı, Tərlan xanım, Əli Əskərov, Həsən Səbri, Paşa Mahmudov, Kaftaradze, Panfiliya Tanailidi, Əli Qurbanov və b. Möhsün Sənani onların arasında ən gənc aktyor idi.

Gənc olmasına baxmayaraq, az bir zaman içərisində ona Heydər bəy, Süleyman bəy, Vəli ("Arşın mal alan"), Hambal ("Məşədi İbad"), Rzaqulu ("Nadir Şah"), Kasio ("Otello") kimi məsul rollar tapşırılmışdır. Həmin rollar Sənaninin aktyorluğunda bir sıçrayış yaradır, ona həqiqi aktyor şöhrəti qazandırır. M.Sənani 1915-ci ildən 1920-ci ilə kimi Tiflis teatr truppasında çalışır. M.Sənani 1921-ci ildən Bakının teatr səhnələrində parlamağa başlayır. O, nəinki teatrda, eləcə də kino sənətində də çox yadda qalan, təkrarolunmaz rollar ifa etmişdir.Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 12. Bunlardan "Səbuhi", "Bəxtiyar"M. Əmrahov. "Müharibə illərinin kino salnaməsi (1941–1945-ci illər)". //Təhsil, mədəniyyət, incəsənət.- 2004.- № 1.- səh. 127., "O olmasın, bu olsun", "Sehrli xalat" və s. filmləri qeyd etmək kifayətdir.

 Ailəsi 
 Aktyor Əli Qurbanovun xalası oğludur.
 Film səsləndirən, aktrisa Ofeliya Sənaninin qaynatasıdır.

 Təltif və mükafatları 
 "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 21 iyul 1949
 "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 17 iyun 1943
 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 11 iyun 1980Azərbaycan SSR Xalq artisti M.S.Sənaninin Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilməsi haqqında SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 11 iyun 1980-ci il tarixli Fərmanı  — anl.az saytı
 "Xalqlar dostluğu" ordeni — 1 avqust 1975
 "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959
 "Əmək veteranı" medalı — 29 sentyabr 1976
 "Əmək igidliyinə görə" medalı

 Teatr səhnəsindəki rolları 
 Laert ("Hamlet", V.Şekspir)
 Kassiol ("Otello", V.Şekspir)
 Serqo ("Şeyx Sənan", H.Cavid)
 Mixaylo ("Uzaq sahillərdə", H.Seyidbəyli və İ.Qasımov)
 Sadiq ("Xoşbəxtlər", S.Rəhman)
 Həsənağa ("Göz həkimi", İ.Səfərli)

 Filmoqrafiya 
 Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)
 Altıncı hiss (film, 1935)
 Arşın mal alan (film, 1965)
 Azəri teatrının ustaları (film, 1966)
 Bayquş (film, 1924)
 Bəxtiyar (film, 1942)
 Bir məhəllədən iki nəfər (film, 1957)
 Bismillah (film, 1925)
 Bizim küçə (film, 1961)
 Dağlarda döyüş (film, 1967)
 Fətəli xan (film, 1947)
 İsmət (film, 1934)
 Kəndlilər (film, 1939)
 Kölgələr sürünür (film, 1958)
 Koroğlu (film, 1960)
 Qara daşlar (film, 1956)
 Qız qalası əfsanəsi (film, 1923) (tammetrajlı bədii film)
 Qüdsi (film, 2007)
 Mollanın sərgüzəşti (film, 1960)
 Nağılların Dərbəndi (film, 2006)
 O olmasın, bu olsun (film, 1956)
 Səbuhi (film, 1941)
 Səhər (film, 1960)
 Sehrli xalat (film, 1964)
 Sovqat (film, 1942)
 Su ərizəsi (film, 1964)
 Yeni horizont (film, 1940)

 İstinadlar 

 Mənbə 
 Mükərrəmoğlu, M. Aktyor taleyinin unudulmaz cizgiləri: [Xalq artisti Möhsün Sənaninin yaradıcılığı haqqında] //Xalq qəzeti.- 2015.- 26 iyul.- S.8.

Kateqoriya:Azərbaycan aktyorları
Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq artistləri
Kateqoriya:Tbilisidə doğulanlar
Kateqoriya:Bakıda vəfat edənlər
Kateqoriya:Azərbaycan SSR əməkdar artistləri
Kateqoriya:Səssiz film aktyorları
Kateqoriya:Gürcüstan azərbaycanlıları
Kateqoriya:II Fəxri Xiyabanda dəfn olunanlar
Kateqoriya:SSRİ aktyorları
Kateqoriya:XX əsr aktyorları