Başqırdıstan

Başqırdıstan (, ) — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri.

 Coğrafiya 
Respublikanın ərazisi 143.9 min kvadrat kilometrdir. Ural dağlarının cənubu və bu civardakı düzənlikləri əhatə edir.
sərhədləri:
Perm diyarı (şimal)
Sverdlovsk vilayəti (şimal-şərq)
Çelyabinsk vilayəti (şimal-şərq/şərq/cənub-şərq)
Orenburq vilayəti (cənub-şərq/cənub/cənub-qərb)
Tatarıstan respublikası (qərb)
Udmurtiya Respublikası  (şimal-qərb)
ən yüksək nöqtəsi: Yamantau dağı (1638)
şimaldan-cənuba ən uzaq məsafə: 550 km
şərqdən qərbə ən uzaq məsafə: 430 km-dən çox

Siyasət
Başqırdıstan - Rusiya Federasiyasının tərkibində olan dövlətdir. İdarəetmə forması respublikadır. Yəni ölkəni prezident idarə edir. 25 fevral 1992-ci ildə bayrağı, 12 oktyabr 1993-cü ildə gerbi və himni, 24 dekabr 1994-cü ildə isə konstitusiyası qəbul olunmuşdur.

 Tarix 

Bugünkü Başqırdıstan ərazisinə ilk yerləşim erkən Paleolit dövründən başlamışdır, amma xüsusiylə Tunc dövründə əhalinin sayı artmışdır. Onların ilk sabit yerləşim yer kimi cənubi Ural dağları sayılır. Başqırdıstan sözünün mənşəyi buranın yerli xalqı olan Başqırdlardan gəlir. Ölkənin rusca adı olan "Başkıriya" adı XVI əsrin sonlarında verilmişdir.

Başqır adına ilk dəfə VII əsrdə rast gəlinmişdir. X əsrdə Əl-Bəlkinin Başqırdlar haqqında yazdığına əsasən onlar iki yerə bölünürdü: bir qismi cənubi Uralda, digər qismi isə Bizans sərhədlərinə yaxın - Dənubə çayının sahillərində yaşayırdılar. Onunla eyni dövürdə yaşamış İbn Rüstənin təsfirinə görə isə Başqırlar Ural dağlarının hər iki tərəfində məskunlaşmış müstəqil bir xalq idi.

 Hökumət 

Başqırdıstan Respubikası hökuməti üç əsas dövlət xadimlərindən ibarətdir. Bunlar Başqırdıstan Respublikası Dövlət Başçısı, Başqırdıstan Respublikası Baş Naziri və Başqırdıstan Respublikası Qurultayının sədridir. Ayrıca Başqısrdıstan Respublikasında Təhsil Nazirliyi və s. mövcuddur.

 Bayramlar 

Başqırdıstanda rəsmi olaraq qeyri-iş günü olan bayramlar, milli bayramlar və yaddaqalan tarixlər vardır. Bütün rəsmi bayramlar Başqırdıstan Respublikasının qanunları ilə müəyyən edilir.

 Əhali 

2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən respublikanın əhalisi 4.104.336 nəfərdir. 2016-cı ildə əhalinin sayı 4071 064 nəfər olub. Əhali sıxlığı 1 km²-də 28,48-dir. Əhalinin 61,8%-i (251
5900 nəfər) paytaxt Ufada yaşayır.

Əhali inkişafı
 İl  Əhali 1897  1,991,000 1913  2,811,000 1926  2,547,000 1939  3,158,000 1959  3,340,000 1970  3,818,000 1979  3,849,000 1989  3,950,482 2002  4,104,336 2010  4,072,292 2017  4,066,972

 Etnik tərkibi 
Əhalinin siyahıya alınmalarına 1920 üzrə (görə) Başqırdıstanın əhalisinin milli tərkibinin Dinamikası — 2010 il:
   1920Burzyan-Tanqaurovskiy kantonu və Tamyan-Katayski kantonu olmadan  nəfər %  1926  nəfər %  1939  nəfər %  1959  nəfər %  1970  alınlar. %  1979  nəfər %  1989  nəfər %  2002id=11 Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması 2002-ci il : Rusiya Federasiyasının subyektləri üzrə (görə) milliyyət və rus diliylə mülk (yiyələnmə) üzrə (görə) Əhali   nəfər % faizlə 2010Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması 2010-cu il. Əhalinin milli tərkibi üzrə (görə) və regionlar üzrə (görə) genişləndirilmiş siyahılarla rəsmi nəticələr. : baxmaq  nəfər % ümumi cəmi  1010124  100,00 %  2665836  100,00 %  3158969  100,00 %  3341609  100,00 %  3818075  100,00 %  3844280  100,00 %  3943113  100,00 %  4104336 <small> 100,00 %  4072292 <small> 100,00 % <small>Ruslar 341024  33,76 %  1064707  39,95 %  1281347  40,56 %  1418147  42,44 %  1546304  40,50 %  1547893  40,26 %  1548291  39,27 %  1490715 <small> 36,32 %  1432906 <small> 35,19 % Başqırdlar 371884  36,82 %  625845  23,48 %  671188  21,25 %  737711  22,08 %  892248  23,37 %  935880  24,34 %  863808  21,91 %  1221302 <small> 29,76 %  1172287 <small> 28,79 % Tatarlar 187015  18,51 %  461871  17,33 %  777230  24,60 %  768566  23,00 %  944505  24,74 %  940436  24,46 %  1120702  28,42 %  990702 <small> 24,14 %  1009295 <small> 24,78 % Krəşinlər Po 1926-cı ilin kryaşenlər siyahıya almaları, Mişərlər və Teptyarlar ayrı nəzərə alınırdılar. Siyahıya alma üzrə (görə) 1920-ci il, və siyahıya almadan başlayaraq 1939-cu il kryaşenı və Mişərlər tatarlar tərkibində nəzərə alınır, teptyari  — tatarlar və başkir. tərkibində      37  0,00 %                      4510 <small> 0,11 %  3801 <small> 0,09 % Mişərlər      135960  5,10 %                          93 <small> 0,00 % Teptyarlar      23290  0,87 %                             <small>Çuvaşlar 33946  3,36 %  84886  3,18 %  106892  3,38 %  109970  3,29 %  126638  3,32 %  122344  3,18 %  118509  3,01 %  117317 <small> 2,86 %  107450 <small> 2,64 % Marilər 7894  0,78 %  79298  2,98 %  90163  2,85 %  93902  2,81 %  109638  2,87 %  106793  2,78 %  105768  2,68 %  105829 <small> 2,58 %  103658 <small> 2,55 % Ukraynalılar 31165  3,09 %  76710  2,88 %  92289  2,92 %  83594  2,50 %  76005  1,99 %  75571  1,97 %  74990  1,90 %  55249 <small> 1,35 %  39875 <small> 0,98 % Udmurtlar 440  0,04 %  23256  0,87 %  25103  0,79 %  25388  0,76 %  27918  0,73 %  25906  0,67 %  23696  0,60 %  22625 <small> 0,55 %  21477 <small> 0,53 % Mordvalar 22603  2,24 %  49813  1,87 %  57826  1,83 %  43582  1,30 %  40745  1,07 %  35900  0,93 %  31923  0,81 %  26020 <small> 0,63 %  20300 <small> 0,50 % Beloruslar 1928  0,19 %  18281  0,69 %  23761  0,75 %  20792  0,62 %  17393  0,45 %  17985  0,47 %  17038  0,43 %  17117 <small> 0,42 %  11680 <small> 0,29 % Ermənilər 2  0,00 %  38  0,00 %  391  0,01 %  1732  0,05 %  1171  0,03 %  1517  0,04 %  2258  0,06 %  8784 <small> 0,21 %  9407 <small> 0,23 % Özbəklər   |   8  0,00 %  243  0,01 %  534  0,02 %  1133  0,03 %  1386  0,04 %  2282  0,06 %  5145 <small> 0,13 %  7945 <small> 0,20 % Almanlar 8602  0,85 %  6448  0,24 %  6030  0,19 %  12817  0,38 %  12104  0,32 %  11316  0,29 %  11023  0,28 %  8250 <small> 0,20 %  5909 <small> 0,15 % Azərbaycanlılar     10  0,01 %  124  0,00 %  772  0,02 %  464  0,01 %  1103  0,03 %  2373  0,06 %  5026 <small> 0,12 %  5737 <small> 0,14 % Qazaxlar 114  0,01 %      9776  0,31 %  4179  0,13 %  3108  0,08 %  2876  0,07 %  3564  0,09 %  4092 <small> 0,10 %  4373 <small> 0,11 % Taciklər 1  0,00 %      42  0,00 %      150  0,00 %  292  0,01 %  735  0,02 %  2939 <small> 0,07 %  4127 <small> 0,10 % Yəhudilər 152  0,02 %  2185  0,08 %  3796  0,12 %  7467  0,22 %  6668  0,18 %  5851  0,15 %  4835  0,12 %  2367 <small> 0,06 %  1900 <small> 0,05 % Vyetnamlılar                 39  0,00 %  1  0,00 %  12  0,00 %  1204 <small> 0,03 %  1337 <small> 0,03 % Latışlar 472  0,05 %  7045  0,26 %  6692  0,21 %  3804  0,11 %  3531  0,09 %  2604  0,07 %  1956  0,05 %  1508 <small> 0,04 %  1117 <small> 0,03 % Gürcülər 4  0,00 %  10  0,00 %  300  0,01 %  362  0,01 %  269  0,01 %  576  0,01 %  811  0,02 %  1341 <small> 0,03 %  1045 <small> 0,03 % Qaraçılar 7  0,00 %  325  0,01 %  515  0,02 %  255  0,01 %  271  0,01 %  491  0,01 %  650  0,02 %  684 <small> 0,02 %  1004 <small> 0,02 % Çeçenlər     2  0,00 %  15  0,00 %      41  0,00 %  92  0,00 %  241  0,01 %  1195 <small> 0,03 %  992 <small> 0,02 % Moldavanlar     12  0,00 %  62  0,00 %  382  0,01 %  793  0,02 %  584  0,02 %  945  0,02 %  1069 <small> 0,03 %  872 <small> 0,02 % Yezidilər                             577 <small> 0,01 %  797 <small> 0,02 % Türkmənlər 3  0,00 %  3  0,00 %  39  0,00 %      133  0,00 %  332  0,01 %  441  0,01 %  701 <small> 0,02 %  783 <small> 0,02 % Koreyalılar     2  0,00 %  32  0,00 %      183  0,01 %  203  0,01 %  237  0,01 %  722 <small> 0,02 %  777 <small> 0,02 % Yunanlar     13  0,00 %  68  0,00 %  1466  0,04 %  1183  0,03 %  1099  0,03 %  1083  0,03 %  1038 <small> 0,03 %  753 <small> 0,02 % Polyaklar 486  0,05 %  1655  0,06 %  1316  0,04 %  1100  0,03 %  980  0,03 %  935  0,02 %  757  0,02 %  660 <small> 0,02 %  504 <small> 0,01 % Qırğızlar         134  0,00 %  155  0,00 %  124  0,00 %  1171  0,03 %  306  0,01 %  308 <small> 0,01 %  454 <small> 0,01 % Ləzgilər 6  0,00 %  1  0,00 %  23  0,00 %      77  0,00 %  104  0,00 %  188  0,00 %  313 <small> 0,01 %  374 <small> 0,01 % Bolqarlar     3  0,00 %  25  0,00 %  699  0,02 %  627  0,02 %  548  0,01 %  509  0,01 %  451 <small> 0,01 %  318 <small> 0,01 % Türklər 17  0,00 %  12  0,00 %  44  0,00 %      24  0,00 %  23  0,00 %  40  0,00 %  470 <small> 0,01 %  315 <small> 0,01 % İnquşlar         5  0,00 %      169  0,00 %  26  0,00 %  63  0,00 %  183 <small> 0,00 %  278 <small> 0,01 % Osetinlər         83  0,00 %  226  0,01 %  302  0,01 %  379  0,01 %  256  0,01 %  262 <small> 0,01 %  265 <small> 0,01 %  başqaları  2173  0,22 %  4110  0,15 %  2466  0,08 %  3899  0,12 %  2538  0,07 %  2646  0,07 %  2801  0,07 %  3805 <small> 0,09 %  4409 <small> 0,11 % milliyətigöstərdi 1010124  100,00 %  2665836  100,00 %  3158020  99,97 %  3341501  100,00 %  3818068  100,00 %  3844271  100,00 %  3943091  100,00 %  4099970 <small> 99,89 %  3974720 <small> 97,60 % milliyəti göstərmədi 0  0,00 %  0  0,00 %  949  0,03 %  108  0,00 %  7  0,00 %  9  0,00 %  22  0,00 %  4366 <small> 0,11 %  97572 <small> 2,40 % 

Din

Başqırdıstanda aparıcı din islamın sünni məzhəbidir (67%). İkinci pillədə xristianlığın pravoslav məzhəbi durur (22%).

Milli tərkib
Əhalinin 36,1%-i ruslar, 29,5%-i başqırdlar, 25,4%-i tatarlar, 2,7%-i çuvaşlar, 2,6%-i marilər, 1%-i ukraynalılar, 2,7%-i isə digər xalqlar təşkil edir.

 İqtisadiyyat 

Başqırdıstan Rusiya Federasiyasının istər ümumi gəlir, istər sənaye istehsalatının həcmi, istər kənd təsərrüfatı, istərsə də sabit sərmaye yatırımı baxımından ən inkişaf etmiş regionlarından biridir.

Başqırdıstanda ilk neft hasilatı 1932-ci ildə başlamışdır. 1943-cü ildə burada böyük neft yataqları aşkar edildi. 1941-1945 İkinci Dünya müharibəsi dövründə Başqırdıstan qərbi Rusiyadan gətirilmiş, Sovet Sosialist Respublikasını silah, yanacaq, yemək və sairlə təmin edən zavodlarla təmin edildi. Müharibədən sonrakı illərdə də Başqırdıstan sənayesi, xüsusilə mədənçilik, maşınqayırma və neft emalı sənayesi inkişaf etməyə davam etdi. Başqırdıstan sənayesi sonralar Rusiyanın Avropaya uzanmış hissəsinin iqtisadiyyatının möhkəm təməli olmuşdur.

Başqırdıstan müxtəliflik baxımından Rusiya Federasiyasının mühüm sənaye mərkəzidir. Böyük kənd təsərrüfatı zonasıdır, amma ölkənin əsas sənayesi kimya sənayesidir. Başqırdıstan Rusiyanın digər regionlarına nisbətən daha çox neft hasil edir. Rusiyanın təxminən 17%-ni benzinlə, 15%-ni isə dizel yanacağı ilə təmin edir. İstehsal olunan digər sənaye məhsullarına misal kimi araq, plastik kütlə və kənd təsərrüfatı dərmanını misal göstərmək olar.

 Rayonlar 
Respublika ərazsində 54 inzibati rayon, 21 şəhər, 40 şəhər tipli qəsəbə və 4.513 kənd vardır.

Abdulkərim (Yermekeevskiy rayonu)

 Şəhərlər 
 Ufa – 1.042.437 nəfər  (2002-ci il siyahıya almasına əsasən). Başqırdıstanın paytaxtıdır.

 Həmçinin bax 
 Başqırdıstan Birinci Dünya müharibəsi illərində
 Başqırdıstan Konstitusiya Məhkəməsi
 Başqırdıstanın ucqar nöqtələri
 Başqırdıstan Birinci dünya müharibəsi illərində
 Başqırdıstan Respublikası Arbitraj Məhkəməsi
 Başqırdıstan geologiyası
 Başqırdıstanda etirazlar (2024)

 İstinadlar 


 Xarici keçidlər 
 Başqırdıstan Respublikasının rəsmi informasiya portalı (rusca və ingiliscə)


Kateqoriya:Rusiya respublikaları