Müxəmməs

Müxəmməs (; ) – orta əsrlər klassik Şərq, o cümlədən Azərbaycan, habelə aşıq poeziyasında lirik şeir şəkillərindən biri. 

Əsasən birinci bəndin bütün misraları həmqafiyə olur, sonrakı bəndlərin yalnız sonuncu misrası birinci ilə qafiyələnir. Müxəmməs 5 misralı bir neçə (əsasən, 5-6) bənddən ibarət olur. Bəndlərin sayı 10-15-ə də çata bilər. Son bəndin misralarından birində müəllifin təxəllüsü verilir. Klassik poeziyada qafiyə quruluşu belədir: aaaaa, bbbba, cccca, çççça və s. Aşıq şeirində orta müxəmməs, qoşayarpaq müxəmməs, cığalı müxəmməs və s. şəkilləri var. Məşhur türkmən şairi Molla Henesin "Tahir və Zöhrə" dastanında da müxəmməs şəklinə müraciət olunmuşdur.

Müxəmməs ictimai mövzulu olmaqla, çox zaman məhəbbət və gözəlliyi tərənnüm edən şeir formasıdır. 

 Quruluşu 

 1-ci bənd: aaaaa 
Bir bəxşi-xudadır bu məlahət sənə, dilbər, 
Göftarü bəlağət bu fəsahət sənə, dilbər,
Bu nazü nəzakət, bu təravət sənə, dilbər,
Məxtum olub ol hüsnü lətafət sənə, dilbər,
Naz etmə, gəl üşşaqə, əmanət sənə, dilbər!
( "sənə dilbər" rədif olduğu üçün qafiyə ondan əvvəlki sözün son hecası götürülür.)

 2-ci bənd: bbbba 
Ey məh, nə əcəbsən, nə qəşəngsən, nə gözəlsən?
Xubluqda bu gün Yusifi-Kən'anə bədəlsən.
Demək nə rəva, Yusifi-sani, sən əzəlsən.
Dur, mən dolanım başına, bir yanıma gəlsən.
Haşa edəməm, bil ki, xəyanət sənə, dilbər!

 3-cü bənd: cccca 
Öldürdü məni dərdü qəmü möhnəti-hicran,
Qurtarsa bu qəmdən məni gər Xaliqi-sübhan,
Nəzr eyləmişəm, canım edəm vəslinə qurban,
Yoxdur dəxi bir özgə qəmim, ey şəhi-xuban,
Gər yetsə canım sağü səlamət sənə, dilbər!

 4-cü bənd: çççça 
Avarə gəzərkən mən o divanələr içrə,
Düşdü güzərim bir neçə məstanələr içrə,
Saqi tökərək badəni peymanələr içrə,
Söylədi ləbin vəsfini meyxanələr içrə,
Yetməzmi bu tə'rif, bu şöhrət sənə, dilbər?!

 5-ci bənd: dddda 
Olmaz bu gözəllikdə, deyim, bir bəni-Adəm,
Heyrandı sənin hüsnünə bu məhvəşi-aləm,
Əhdinə vəfa eylə, qıl iqrarını möhkəm,
Ol səcdəgahım, səcdə qılım hüsnünə hər dəm,
Şayəstədi, əlbəttə, dəyanət sənə, dilbər!

 Sonuncu (6-cı) bənd: eeeea 
Salma nəzərindən məni, ey vəhşi-qəzalım,
Gündən-günə artır, nə edim, dərdü məlalım,
Rəhm et bana, zülfün kimi aşüftədi halım,
İnsafdımı mən Xan belə bu hal ilə qalım,
Etməzmi görən kimsə məlamət sənə, dilbər?!

 Cığalı müxəmməs 
Ənənəvi aşıq müxəmməsinin (beşliyin) dördüncü misrası ilə beşinci misrası arasına zəncirləmə tərzində beş hecalı doqquz misra yerləşdirməklə düzəldilir. Həmin beş hecalı doqquz misra (bəzən az da ola bilir) cığa-bəzək hesab edildiyindən bu səpkidə qurulan müxəmməsə “cığalı müxəmməs”lər, bəzi hallarda “cığalı zəncirləmə müxəmməs” adı verilir.

 Cığalı qoşayarpaq müxəmməs 
Müxəmməsin çoxçeşidli formaları içərisində diqqətçəkici qəliblərdən biri də cığalı qoşayarpaq müxəmməsdir. Bu formanın əsas xüsusiyyəti misra daxilində qafiyələnmənin getməsidir. Ona görə də ustadlar onu “qoşayarpaq müxəmməs” kimi səciyyələndirir.

 Duvaqqapma 
Toy mərasiminin qapanış hissəsində, eləcə də aşıq və sevgilisinin vüsalı ilə bitən məhəbbət dastanlarının sonunda aşıqların oxuduğu şux ovqatlı müxəmməs. “Duvaqqapma” öz funksional səciyyəsinə görə ozan oğuznaməçiliyindəki “Yum vermə” ilə eyni mahiyyətdədir.

Ədəbiyyat
 Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı, 1978, səh.119-120.
 Ədəbiyyat (qəbul imtahanlarına hazırlaşanlar, yuxarı sinif şagirdləri və müəllimlər üçün vəsait), Bakı, TQDK, 2010. səh. 622

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri 
Şifahi xalq ədəbiyyatı 
Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı


Kateqoriya:Lirik növün janrları