Edqar Allan Po

Edqar Allan Po ( ) — ABŞ yazıçısı, şair, dramaturq, naşir, esseist, ədəbiyyatşünas, redaktor və ədəbi tənqidçisi. Amerika romantizminin nümayəndəsi, klassik dedektiv və psixoloji nəsr janrının yaradıcısı. Ən çox "qorxulu" və mistik hekayələrin, eləcə də "Qarğa" şeirinin müəllifi kimi tanınır.

Edqarın bəzi əsərləri elmi fantastikanın formalaşmasına, inkişafına kömək etdi və əsərinin irrasionalizm, mistisizm, əzab təsvir olunan vəziyyətlərin xüsusiyyətləri dekadentçi ədəbiyyatda özünü göstərir. Edqar Po romanı yaradıcılığının əsas janrına çevirən ilk Amerika yazıçılarından biri idi. Yalnız ədəbi fəaliyyətlə pul qazanmağa çalışdı, nəticədə həyatı və karyerası ağır maddi çətinliklərlə üzləşdi, alkoqol istifadəcisinə çevrildi. İyirmi illik yaradıcılıq fəaliyyəti ərzində Edqar Po jurnallarda və almanaxlarda çap olunan və daha sonra toplulara yığılmış iki roman, iki şeir, bir pyes, yetmişə yaxın hekayə, əlli şeir və on esse yazdı. Edqar Po sağlığında əsasən ədəbi tənqidçi kimi tanınsa da, sonradan onun bədii əsərləri dünya ədəbiyyatına, eləcə də kosmologiya və kriptoqrafiyaya əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Vətənindəki şöhrəti Avropa yazıçılarından xeyli aşağı olan ilk Amerika yazıçılarından biri idi. Şeirindən öz estetikası ideyalarını toplayan simvolistlər onun yaradıcılığına xüsusi diqqət yetirirdilər. Jül Vern, Artur Konan Doyl, Hovard Fillips Lavkraft populyarlaşdırdıqları janrlarda qabaqcıl rolunu tanıyaraq Edqar Po tərəfindən yüksək qiymətləndirildilər.

 Haqqında 
Edqar Allan Po Amerika ədəbiyyatında Romantik hərəkatının liderlərindən biridir. Qısa oçerklər, detektiv və kriminoloji-fantastik janrlarda hekayələr yazan ilk Amerika yazıçılarından biri kimi qəbul olunurEdqar Allan Po "Qara pişik" (hekayələr), Bakı, QANUN nəşriyyatı, "Əli və Nino" nəşriyyatı, 2017, 328 səh. O həmçinin elmi-fantastik janra da töhfələr vermişdir. Belə zəngin ədəbi irsə malik olan yazıçı bu nailiyətlərə qırx illik qısa ömrü çərçivəsində nail olmuşdur. Ölümünün səbəbi hələ də sirr olaraq qalır. Alkoqol və narkotik maddələrdən ifrat istifadədən başlayaraq, vəba xəstəliyi, quduzluğa yoluxma, intihar, vərəm, ürək çatışmazlığı və s. ölümünə mümkün səbəblər kimi göstərilmişdir.
 Həyatı 
Edqar Po 19 yanvar 1809-cu ildə Bostonda anadan olub, Yelizabet Arnold Po və David Po olan aktyorlar ailəsində doğulub. Yeizabet Po İngiltərədə anadan olub. 1796-cı ilin əvvəlində anası ilə birlikdə ABŞ-a köçdü və burada yaşadıqları ilk illərindən səhnədə çıxış etməyə başladı. Ata Po İrlandiyada anadan olub. Edqar Ponun babası mayor rütbəsinə sahib idi, ABŞ-da inqilabi hərəkatı fəal şəkildə dəstəklədi və inqilab müharibəsinin birbaşa iştirakçısı idi. Kiçik David po Vəkil olmalı idi, ancaq atasının iradəsinə zidd olaraq aktyor peşəsini seçdi. 

Edqar ailənin ortancıl uşağı idi, böyük qardaşı Vilyam Henri Leonard və kiçik bacısı Rozali var idi. Qastrol aktyorların həyatını daimi hərəkətdə saxlayırdı, buna görə kiçik Edqar müvəqqəti olaraq Baltimorda babasının yanında qaldı. Ömrünün ilk bir neçə ayını orada keçirdi. Edqarın doğulmasından bir il sonra atası ailəni tərk etdi. Onun gələcək taleyi haqqında heç nə məlum deyil. 8 dekabr 1811-ci ildə Ponun anası vərəmdən öldü. Valideynlərinin himayəsindən məhrum olan kiçik oğlan Riçmonddan varlı bir tacir olan Con Allanın həyat yoldaşı Fransis uşağı sevdi və tezliklə övladlığa götürdü. Rozalini Makkenzi ailəsi götürdü, Henri Baltimorda atasının qohumları ilə yaşadı. 

 Uşaqlığı və gənclik illəri 

Edqar Ponun himayədar ailəsi Riçmondda varlı və hörmətli insanlardan idi. Con Allan tütün, pambıq ticarəti ilə məşğul olan bir şirkətin ortaq sahibi idi. Allanların uşaqları yox idi, buna görə də uşaq sevinclə ailəyə qəbul edildi. Edqar Po sülh şəraitində böyüdü, paltar, oyuncaq, kitab alırdilar, evdə keçmiş bir müəllim onunla məşğul oldu[19].

1815-ci ildə ailə İngiltərəyə getdi. İşi Napoleon müharibələrindən sonra iqtisadiyyatın tənəzzülü ilə əlaqədar müəyyən çətinliklər yaşayan John Allan, Avropa ilə ticarət əlaqələrini yaxşılaşdırmağa çalışdı. Liverpula gələn ailə, Allanın qohumları ilə birlikdə Şotlandiyaya, Ervin və Kilmarnock şəhərlərinə yaşamağa getdi. Bir neçə həftə sonra başqa bir hərəkət baş verdi — Edgar Poe madam Dubois ibtidai məktəbini bitirdiyi Londona. 1817-ci ildə Stock Nyuington 'daki möhtərəm John Bransby' nin məktəbində davam etdi.], paytaxtın ətrafı. Edqar Poenin həyatının bu dövrü ilə bağlı xatirələri "Uilyam Vilson"hekayəsində öz əksini tapıb [20]. 

Edgar son tədris ilini vaxtından əvvəl başa vurdu. Bunun səbəbi ABŞ-a tələsik geri çəkilmə idi, çünki John Allanın İngiltərədəki işləri düzəlmədi, ciddi maddi çətinliklər oldu, həyat yoldaşı Francis ağır xəstələndi. Tacir hətta yoldaşından geri qayıtmaq üçün pul borc almalı idi. 1820-ci ilin yayında dəniz transatlantik səfəri baş verdi və artıq 2 avqustda ailə Riçmona gəldi. Əvvəlcə İngiltərədə tərbiyə alan Edqar 1826-cı ildə Virciniya universitetinə xarici dilləri öyrənmək istəyilə qəbul olunmuşdur.
1830-cu ildə hərbi akademiyada təhsilini davam etdirir, lakin tezliklə buradan uzaqlaşır və bu hadisə ögey atası ilə münasibətlərinə son qoyur. Gənc Edqar bütün maliyyə imkanlarından məhrum olaraq yoxsulluğa düçar olur, lakin tezliklə özünü peşəkar ədəbiyyatçı və jurnalist kimi göstərən Edqar Po çox ağır və sonu faciə ilə yekunlaşacaq həyata başlayır.
Edqar Allan Po 1849-cu ilin 7 oktyabrda Baltimorda vəfat etmişdir. Həkimlər onun quduzluğa yoluxma səbəbindən öldüyünü iddia edirlər.

 Seçilmiş əsərləri 
Poeziya
 "Anabel Li"
 "Zınqırovlar"
 "Qaranquş"
 "Quzğun"
 "Ulalum"
Hekayələr
 Qara pişik
 Amontiladon çəlləyi
 Diri diri basdırımla
 Qızıl böcək
 Berenika
 Hans Pfal adlı birinin görünməmiş macəraları
 Kütlə adamı
 Nəfəssiz
 Səssislik
 Butulkada tapılan əlyazma
 Görüş
 Hersoq De L'omelet
 Metzengerşteyn
 Morella
 Qırnızı ölümün maskası
 Ligeya
 Gözlük
 Bir həftədə üç bazar günü
 Mistifikasiya
 Faciəvi vəziyyət. Zamanın kərəntisi
 "Təlxək Hopfroq"
 "Xanım Liqeya"
 Morq küçəsində qətl
 Çuxur və kəfkir
 Oğurlanmış məktub
 Satqın ürək
 Mumiya ilə söhbət
 Filmoqrafiya 
 Dalan (film, 2012)
 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 


Kateqoriya:ABŞ yazıçıları
Kateqoriya:Qorxu yazıçıları
Kateqoriya:Epik şairlər
Kateqoriya:İrlandəsilli amerikalılar
Kateqoriya:XIX əsr ABŞ yazıçıları
Kateqoriya:XIX əsrin ABŞ romançıları
Kateqoriya:ABŞ şairləri
Kateqoriya:ABŞ-nin kişi şairləri
Kateqoriya:İngilis mənşəli ABŞ şəxsləri