Çuvaş dili

Çuvaş dili (Чăваш чĕлхи) - türk dillərinin oğur qoluna aid dil, Rusiyanın Çuvaşiya Respublikasının rus dili ilə yanaşı ikinci rəsmi dili.

 Müqayisə 
+MüqayisəAzərbaycancaÇuvaşcahətata (тата); həmçinin ta (та), te (те)yoxş'ux (çух)mən; həmçinin bən ("mən" sözünün arxaik halı, hazırda əsasən türkcədə "ben" variantında görülür)epĕ (эпĕ)sənesĕ (эсĕ) o; həmçinin ol ("o" sözünün arxaik halı, hazırda bəzən poeziyada istifadə edilir)văl (вăл), u (у)bizepir (эпир)sizesir (эсир)onlarvĕsem (вĕсем)kimkam (кам)nə; həmçinin nəmə, nəmənəmĕn (мӗн)haradaăş'ta (ăçта)haçan (yəni "nə zaman, nə vaxt")xăş'an (хăçан)necəmĕnle (мĕнле)bütünpĕtĕm (пĕтĕм); həmçinin pur (пур), purte (пурте)yarı, yarım, yarımçıqş'urma (çурма)("yarı, yarım, yarımçıq" mənasında)ayrıurăx (урăх)böyükpısăk (пысăк)kiçik; həmçinin buçuq / puçuq (əsasən türkcədə "yarı, yarım" mənasında "buçuk" şəklində görülür)pĕçĕk (пĕчĕк)yeniş'ĕnĕ (çĕнĕ)çürükş'ĕrĕk (çĕрĕк)qalınxulăn (хулăн)dartǎvǎr (тǎвǎр)uzunvărăm (вăрăм)uzaq, iraqinş'e (инçе); həmçinin inçe (инче)yovuq (yəni "yaxın") ş'ıvăx (çывăх)qısakĕske (кĕске)ağıryıvăr (йывăр)yüngülş'ămăl (çăмăл)çin ("doğru, gerçək, həqiqi" mənalarında, məsələn "arzularınız çin olsun" ifadəsindəki kimi)çǎn (чǎн)dolutulli (тулли)düztürĕ (тӱрĕ)tən, dənk (yəni "bərabər")tan (тан)yumruçǎmǎr (чǎмǎр)incəş'inçe (çинче)quruxărăk (хăрăк)islaq, yaş (yəni "nəm, sulu")islençĕk (исленчĕк)ölüvilĕ (вилӗ)diri, sağçĕrĕ (чĕрĕ)sağlamsıvă (сывă)sağlıq, sağlamlıqsıvlăx (сывлăх)istiăşă (ăшă)soyuqsivĕ (сивĕ)qatı, bərkxıtă (хытă)axmaq ("gic, ağılsız, səfeh" mənasında)uxmax (ухмах)ər, erkəkar (ар)bahadur (yəni "qoçaq, qorxmaz")pattăr (паттӑр)ataatte (атте); həmçinin adi (ади)ana; həmçinin aba (dial.)anne (анне); həmçinin abi (аби), abay (абай)uşaqaça (ача)oğulıvăl (ывӑл)qızxĕr (хӗр)kişikaççă (каччă)

(Qeyd: bu söz çuvaş dilində "gənc, cavan oğlan" mənasında işlədilir)qonşukürşĕ (кӳршӗ)qonaqxăna (хӑна)dosttus (тус)yoldaşyultaş (юлташ)adyat (ят)cançun (чун)adam, insanedem (эдем); həmçinin etem (этем)dintĕn (тӗн)TanrıTură (Турă)işĕş' (ӗҫ)alqı-satqı, alış-veriş, ticarətsutu-ilü (суту-илӳ)uc (yəni "nəyinsə sonu, kənarı, qırağı, nöqtəsi")vĕş' (вĕç) ("uc" mənasında)

(Qeyd: əgər bu söz tək halda, arzu cümləsi/sözü və ya əmr cümləsi/sözü kimi (yəni optativ olaraq) istifadə edilsə (yəni "vĕş'! / вĕç!" kimi), o zaman "uc" mənasından başqa həm də omonim olan "uç!" (yəni "uçmağa başla, havalan, qanadlan") mənasında da anlaşıla bilər)izyĕr (йĕр)yarasuran (суран)oyunvăyă (вӑйӑ)en, enlilikan (ан)arabaurapa (урапа)ip, kəndirş'ip (çип)səssasă (сасӑ)sabunsupănʹ (супӑнь)kükürdkükěrt (кӳкĕрт)şəkərsaxăr (сахӑ) sağ (yəni "sağ tərəf")sıltăm (сылтăм)sol (yəni "sol tərəf"), solaxaysulaxay (сулахай)ortavata (вата)daraqtura (тура)tüktĕk (тĕк)saçş'üş' (çӳç)saqqalsuxal (сухал)başpuş' (пуç)beyinmime (миме)gözkuş' (куҫ)gözlük, eynəkkuş'lăx (куҫлӑх)yaş ("göz yaşı" mənasında)ş'ulʹ (ҫуль)

(Qeyd: bu söz çuvaş dilində arxaikləşib, və hazırda yalnızca "göz yaşı" mənasındakı "kuş'-ş'ul" (куҫ-ҫуль) ifadəsində görülür)
|-
|qulaq
|xălxa (хăлха)
|-
|dodaq
|tuta (тута)
|-
|dil
|çĕlxe (чӗлхе)
|-
|diş
|şăl (шӑл)
|-
|ağız
|ş'ăvar (çăвар)
|-
|boğaz
|pır (пыр)

(Qeyd: çuvaş dilində bu söz bir neçə omonimlərdən ibarətdir)
|-
|çənə
|yanax (янах)
|-
|qan
|yun (юн)
|-
|damar
|tımar (тымар)
|-
|dəri
|tir (тир)
|-
|sümük
|ş'ămă (шӑмӑ)
|-
|əl, qol
|ală (алӑ)
|-
|ovuc
|ıvăş' (ывăç)
|-
|barmaq
|pürne (пӳрне)
|-
|dırnaq
|çĕrne (чĕрне)
|-
|ayaq
|ura (ура)
|-
|qıç, bud
|pĕş'ĕ (пĕçĕ)
|-
|öfkə (yəni "ağciyər")
|üpke (ӳпке)
|-
|qarın
|xırăm (хырăм)
|-
|boyun
|măy (мăй)
|-
|arxa, kürək, sırt
|ş'urăm (çурăм)
|-
|döş, məmə, əmcək
|çĕçĕ (чĕчĕ); həmçinin çĕjĕ (чĕжĕ)
|-
|köks (yəni "sinə")
|kăkăr (кăкăр)
|-
|ürək
|çĕre (чĕре)
|-
|bağır (yəni "ciyər")
|pĕver (пĕвер)
|-
|böyrək
|püre (пӳре)
|-
|1) il (365 günə və ya 12 aya bərabər zaman vahidi)
2) yol (keçid)

3) yaş ("doğuluş, dünyaya gəlmə günündən keçən vaxt, il; insanın, heyvanın, bitkinin böyüməsində, inkişafında dövr; ömür" mənasında (məsələn "Yaşın neçədir?", "Onun 20 yaşı var"))
|ş'ul (çул)

(Qeyd: çuvaş dilində bu söz bir neçə omonimlərdən ibarətdir)

'
|-
|yarın (yəni "sabah, ertəsi gün")|ıran (ыран)
|-
|gecə
|kaş' (каç)
|-
|gün, gündüz
|kun (кун)
|-
|gün, günəş
|kun (кун), xĕvel (xĕвел)
|-
|ay
|uyăx (уйӑх)
|-
|ulduz
|ş'ăltăr (ҫӑлтӑр)
|-
|su
|şıv (шыв); həmçinin şuu (шуу)
|-
|sıvı (yəni "maye, sulu")|şĕvĕ (шĕвĕ)
|-
|köpük
|kăpăk (кӑпӑк)
|-
|çay ("isti içki" mənasında)|çey (чей)
|-
|çay, axarsu, irmaq (əsasən türkcədə "çay, axarsu" mənasında "ırmak" şəklində görülür)|şıv (шыв), yuxanşıv (юханшыв), ş'ırma (çырма)("çay, irmaq" mənasında; omonim sözdür)|-
|göl
|külĕ (кӳлĕ)
|-
|dəniz
|tinĕs (тинĕс)
|-
|sal ("üzərində suda üzmək, şey daşımaq və ya bir sahildən o biri sahilə keçmək üçün bir və ya bir neçə sıra bir-birinə bağlanmış şalbanlardan ibarət nəqliyyat vasitəsi" mənasında)|sulă (сулӑ)
|-
|gəmi
|kimĕ (кимӗ)
|-
|göy
|kăvak (кӑвак)
|-
|yaşıl
|yeşĕl (ешĕл); əsasən simĕs (симĕс)(dilimizdəki "səmiz" sözüylə qohumdur)|-
|qara
|xura (хура)
|-
|sarı (yəni "ağ rəng"; "sarı" sözünün ikinci mənası)|şură (шурă)
|-
|sarı (yəni "sarı rəng"; "sarı" sözünün əsas mənası)|sară (сарă)
|-
|qızıl (yəni "qırmızı"; "qızıl" sözünün dilimizdə artıq köhnəlmiş mənası)|xĕrlĕ (хĕрлĕ)
|-
|qonur (yəni "qəhvəyi rəng")|xămăr (хӑмӑр)
|-
|dəmir
|timĕr (тимĕр)
|-
|qapı
|xapxa (хапха)(Qeyd: çuvaş dilində bu söz "darvaza, böyük qapı" mənasında istifadə edilir)|-
|eşik (yəni "qapı")|alăk (алăк)
|-
|körpü
|kĕper (кĕпер)
|-
|yuva
|yăva (йӑва)
|-
|yurd
|ş'urt (çурт)(Qeyd: çuvaş dilində bu söz "ev" mənasında istifadə edilir)|-
|bölüm
|pülĕm (пӳлӗм)(Qeyd: çuvaş dilində bu söz "otaq" mənasında istifadə edilir)|-
|kömür
|kămrăk (кӑмрӑк); həmçinin kăvar (кăвар)
|-
|baqır (yəni "mis")|păxăr (пӑхӑр) 
|-
|altun (yəni "qızıl")|ıltăn (ылтӑн)
|-
|gümüş
|kĕmĕl (кĕмĕл) 
|-
|inci
|ĕnçĕ (ĕнчĕ)
|-
|üzük
|ş'ĕrĕ (ҫӗрӗ)
|-
|qazan
|xuran (хуран)
|-
|ələk, xəlbir, süzgəc
|ala (ала)
|-
|qaşıq
|kaşăk (кашӑк)
|-
|bıçaq
|pekĕ (пекӗ); həmçinin ş'ĕş'ĕ (ҫӗҫӗ)
|-
|balta
|purtă (пуртӑ)
|-
|dağ
|tu (ту); həmçinin sărt (сӑрт)(dilimizin bəzi dialektlərində və bir neçə türk dillərində "dağlıq, təpəlik ərazi" mənalarında istifadə edilən "sırt" sözüylə qohumdur)|-
|yer
|ş'ĕr (çĕр)
|-
|torpaq
|tăpra (тăпра)
|-
|yük, ağırlıq
|ş'ăk (ҫӑк)
|-
|daş
|çul (чул)
|-
|toz
|tusan (тусан)
|-
|duz
|tăvar (тăвар)
|-
|yağ
|ş'u (ҫу)("yağ" mənasında)|-
|bal
|pıl (пыл)
|-
|süd
|sĕt (сĕт)
|-
|yumurta
|ş'ămarta (ҫӑмарта)
|-
|dad
|tut (тут)
|-
|dadlı
|tutlă (тутлă)
|-
|şorba
|yaşka (яшка); həmçinin şürpe (шӳрпе)
|-
|göbələk
|kămpa (кӑмпа)
|-
|soğan
|suxan (сухан)
|-
|yemiş ("meyvə" mənasında)|ş'imĕs (ҫимӗс)
|-
|alma
|ulma (улма)
|-
|üzüm
|iş'ĕm (иҫӗм)
|-
|giləmeyvə
|ş'ırla (ҫырла)
|-
|arpa
|urpa (урпа)
|-
|urluq ("toxum, dənə" mənasında)|vărlăx (вăрлăх)
|-
|anbar
|ampar (ампар)
|-
|un
|ş'ănăx (ҫӑнӑх)
|-
|at
|ut (ут)
|-
|qısraq, madyan
|kĕsre (кӗсре)
|-
|yəhər
|yĕner (йӗнер)
|-
|it
|yıtă (йытă)
|-
|ilan
|ş'ĕlen (ҫӗлен)
|-
|kərtənkələ
|kalta (калта)
|-
|balıq
|pulă (пулă)
|-
|qarışqa
|kătkă (кӑткӑ)
|-
|hörümçək
|ereşmen (эрешмен)
|-
|kəpənək
|lĕpĕş (лӗпӗш)
|-
|qurd ("həşərat növü" mənasında)|xurt (хурт)
|-
|bit ("həşərat/parazit növü" mənasında)|pıytă (пыйтă)
|-
|birə
|părş'a (пӑрҫа)
|-
|aslan, arslan (yəni "şir")|arăslan (арăслан); həmçinin uslan (услан)(dial.)
|-
|tülkü
|tilĕ (тилӗ)
|-
|ayı
|upa (упа)
|-
|quş
|kayăk (кайăк)
|-
|toyuq
|çăxă (чӑхӑ)
|-
|durna
|tărna (тӑрна)
|-
|qaz ("quş növü" mənasında)|xur (хур)
|-
|göyərçin
|kăvakarçăn (кӑвакарчӑн)
|-
|laçın
|laççăn (лаччăн)
|-
|porsuq
|purăş (пурӑш)
|-
|qunduz
|xăntăr (хӑнтӑр)
|-
|donuz
|sısna (сысна)
|-
|inək
|ĕne (ӗне)
|-
|öküz
|văkăr (вăкăр)
|-
|dəvə
|tĕve (тӗве)
|-
|keçi
|kaçaka (качака)
|-
|eşşək
|aşak (ашак)
|-
|yun
|ş'ăm (ҫӑм)
|-
|buynuz
|măyraka (мăйрака)
|-
|quyruq
|xüre (хӳре)
|-
|qanad
|ş'unat (çунат)
|-
|orman (yəni "meşə")|vărman (вăрман)
|-
|ağac
|yıvăş' (йывăç)
|-
|yarpaq
|ş'ulş'ă (çулçă)
|-
|qabıq
|xupǎ (хупǎ)
|-
|çiçək
|ş'eş'ke (ҫеҫке); həmçinin çeçek (чечек)
|-
|bulud
|pĕlĕt (пĕлĕт)
|-
|şimşək, ildırım
|ş'iş'ĕm (ҫиҫӗм)
|-
|yağmur, yağış
|ş'umăr (ҫумӑр)
|-
|damla, damcı
|tumlam (тумлам)
|-
|palçıq
|pılçăk (пылчăк)
|-
|yel ("külək" mənasında)|ş'il (ҫил)
|-
|tüstü, tütün
|tĕtĕm (тĕтĕм)
|-
|kül
|kĕl (кĕл)
|-
|od, alov
|vut (вут); həmçinin ş'ulăm (çулăм)
|-
|buz
|păr (пăр)
|-
|qar
|yur (юр)
|-
|qış
|xĕlle (хӗлле)
|-
|yaz
|ş'ur (ҫур)
|-
|yay
|ş'u (ҫу)("yay fəsli" mənasında)|-
|güz (yəni "payız")|kĕr (кĕр)
|-
|olmaq
|pulma (пулма)
|-
|demək
|teme (теме)
|-
|yemək
|ş'ime (çиме)
|-
|içmək
|ĕş'me (ĕçме)(Qeyd: bu söz çuvaş dilində "içmək" felindən başqa həm də "içki" mənasını da daşıyır)|-
|işləmək
|ĕş'leme (ĕçлеме)
|-
|başlamaq
|puş'lama (пуçлама)
|-
|bişirmək
|pĕş'erme (пĕçерме)
|-
|qatışdırmaq
|xutăştarma (хутăштарма)
|-
|almaq
|ilme (илме)
|-
|asmaq
|usma (усма)
|-
|açmaq
|uş'ma (уçма)
|-
|acmaq
|vış'ma (выҫма)
|-
|atlanmaq ("at üstünə minmək" mənasında)|utlanma (утланма)
|-
|oxumaq
|vulama (вулама)
|-
|baxmaq
|păxma (пăхма)
|-
|basmaq
|pusma (пусма); həmçinin taptama (таптама)(dilimizdəki "taptalamaq" sözüylə qohumdur)|-
|pozmaq
|păsma (пăсма)
|-
|qapamaq (yəni "bağlamaq")|xupma (хупма); həmçinin pitĕr (питĕр)(dilimizdəki "bitirmək" sözüylə qohumdur)|-
|qovalamaq
|xăvalama (хăвалама)
|-
|əkmək
|akma (акма)
|-
|tikmək
|ş'ıxma (ҫыхма)
|-
|ısırmaq (yəni "dişləmək")|ş'ırtma (çыртма)
|-
|ağrımaq
|ıratma (ыратма)
|-
|əmmək
|ĕmme (ĕмме)
|-
|tapmaq
|tupma (тупма)
|-
|daramaq
|turama (турама)
|-
|tüpürmək
|surma (сурма)
|-
|qusmaq
|xĕsme (хĕсме)
|-
|üfürmək, üfləmək
|vĕrme (вĕрме)
|-
|fışqırmaq, fısqırmaq (yəni "fit çalmaq")|şiletme (шилетме)
|-
|kişnəmək
|kĕş'enme (кĕçенме)
|-
|gülmək
|kulma (кулма)
|-
|görmək
|kurma (курма)
|-
|görünmək
|kurănma (курăнма)
|-
|eşitmək
|iltme (илтме)
|-
|iyləmək, qoxlamaq
|şăşlama (шăшлама)
|-
|qoşmaq, əlavə etmək
|xuşma (хушма)
|-
|bilmək
|pĕlme (пĕлме)
|-
|öyrənmək, öyrəşmək
|vĕrenme (вĕренме)
|-
|anlamaq
|ănlanma (ăнланма)
|-
|aldatmaq
|ultalama (улталама)
|-
|qorxmaq, ürkmək
|xărama (хăрама)
|-
|titrəmək
|çĕtreme (чĕтреме)
|-
|enmək
|anma (анма)
|-
|tərləmək
|tarlama (тарлама)
|-
|tökmək
|tăkma (тăкма)
|-
|yanmaq
|ş'unma (ҫунма)
|-
|yazmaq
|ş'ırma (çырма)("yazmaq" mənasında; omonim sözdür)|-
|yaşamaq
|purănma (пурăнма)
|-
|ölmək
|vil'me (вильме)
|-
|öldürmək
|vĕlerme (вĕлерме)
|-
|savaşmaq
|ş'apăş'ma (çапǎçма)
|-
|vuruşmaq
|vărş'ma (вӑрҫма)
|-
|güləşmək
|kĕreşme (кĕрешме)
|-
|təpmək, təpikləmək, təpik vurmaq
|tapma (тапма)
|-
|ovlamaq
|uxatana ş'üreme (ухатана çӳреме)
|-
|vurmaq, çapmaq, çırpmaq
|ş'apma (çапма)
|-
|burmaq
|părma (пăрма)
|-
|buraxmaq
|păraxma (пăрахма)
|-
|kəsmək
|kasma (касма)
|-
|soxmaq, sancmaq, batırmaq
|çikme (чикме)
|-
|cırmaqlamaq, dırnaqlamaq
|çărmalama (чăрмалама); həmçinin çĕrme (чĕрме), şăyărma (шăйăрма)
|-
|paylamaq
|paylama (пайлама)
|-
|ayırmaq
|uyărma (уйăрма)
|-
|bölmək
|pülme (пӳлме)
|-
|yarmaq ("qırmaq, yarıya bölmək, ayırmaq" mənalarında)|ş'urma (ҫурма)("yarmaq" mənasında)|-
|qazmaq
|çavma (чавма)
|-
|üzmək ("suda üzmək, su ilə hərəkət etmək" mənasında)|işme (ишме)
|-
|axmaq ("suyun, mayenin axması" mənasında)|yuxma (юхма)
|-
|uçmaq
|vĕśme (вĕçме)
|-
|çatmaq, yetmək
|ş'itme (çитме)
|-
|yerimək, yürümək, getmək, ötmək, addımlamaq
|ş'üreme (çӳреме); həmçinin utma (утма)
|-
|varmaq (yəni "harasa getmək, harasa istiqamətlənmək")|pırma (пырма)
|-
|gəlmək
|kil'me (кильме)
|-
|girmək
|kĕrme (кĕрме)
|-
|keçmək
|kaş'ma (каçма), kuş'ma (куçма)
|-
|uzanmaq, yatmaq
|vırtma (выртма)
|-
|durmaq
|tăma (тăма)
|-
|vermək
|parma (парма)
|-
|satmaq
|sutma (сутма)
|-
|tutmaq
|tıtma (тытма)
|-
|qısmaq, sıxmaq
|xĕsme (хĕсме)
|-
|oturmaq, oturtmaq, otuzdurmaq
|lartma (лартма)
|-
|itələmək
|tĕkme (тĕкме); həmçinin tĕrtme (тĕртме)
|-
|dartmaq
|turtma (туртма)
|-
|sürtmək
|sătărma (сăтăрма); həmçinin sĕrme (сĕрме)
|-
|sərmək
|sarma (сарма)(Qeyd: bu söz çuvaş dilində "sərmək" felindən başqa həm də "süfrə" mənasını da daşıyır)|-
|sarmaq, sarımaq
|sırma (сырма)
|-
|səpmək, səpələmək
|sapma (сапма)
|-
|sevmək
|savma (савма)
|-
|yumaq ("su ilə təmizləmək" mənasında)|ş'uma (ҫума)
|-
|yıxamaq (yəni "yumaq"), yaxalamaq ("yumaq" mənasında)|uxma (ухма)
|-
|silmək
|şălma (шăлма); həmçinin şălsama (шăлсама)
|-
|atmaq
|ıvǎtma (ывǎтма)
|-
|oynamaq
|vıl'ama (выльама)
|-
|donmaq
|şănma (шăнма)
|-
|şişmək
|şış'ma (шыçма)
|-
|say, san
|sum (сум)
|-
|saysız
|sumsăr (сумсăр)
|-
|1 - bir
|pĕrre (пĕрре); həmçinin pĕr (пӗр) 
|-
|2 - iki
|ikkĕ (иккĕ); həmçinin ikĕ (икӗ), ik (ик)
|-
|3 - üç
|viş'ş'ĕ (виҫҫӗ); həmçinin viş'ĕ (виҫӗ), viş' (виҫ)
|-
|4 - dörd
|tăvattă (тӑваттӑ); həmçinin tăvată (тӑватӑ), tăvat (тӑват)
|-
|5 - beş
|pillĕk (пиллӗк); həmçinin pilĕk (пилӗк)
|-
|6 - altı
|ulttă (улттӑ); həmçinin ultă (ултӑ), ult (улт)
|-
|7 - yeddi
|ş'iççĕ (ҫиччӗ); həmçinin ş'içĕ (ҫичӗ), ş'iç (ҫич)
|-
|8 - səkkiz
|sakkăr (саккӑр); həmçinin sakăr (сакӑр)
|-
|9 - doqquz
|tăxxăr (тӑххӑр); həmçinin tăxăr (тӑхӑр
|-
|10 - on
|vunnă (вуннӑ); həmçinin vun (вун)
|-
|20 - iyirmi
|ş'irĕm (ҫирӗм)
|-
|30 - otuz
|vătăr (вӑтӑр)
|-
|40 - qırx
|xĕrĕx (хӗрӗх)
|-
|50 - əlli
|allă (аллӑ); həmçinin ală (алӑ), al (ал)
|-
|60 - altmış
|utmăl (утмӑл)
|-
|70 - yetmiş
|ş'itmĕl (ҫитмӗл)
|-
|80 - səksən
|sakărvunnă (сакӑрвуннӑ); həmçinin sakărvun (сакӑрвун) 
|-
|90 - doxsan
|tăxărvunnă (тӑхӑрвуннӑ); həmçinin'' tăxărvun (тӑхӑрвун)100 - yüzş'ĕr (ҫӗр)1000 - minpin (пин)

 İstinadlar 

 Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
 Picket in defense of the Chuvash in Cheboksary
 Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
 Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
 Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту


Kateqoriya:Rusiya dilləri