Kimyəvi element

Kimyəvi element — eyni cins atomlardan ibarət olan, fiziki və ya kimyəvi yollarla özündən daha sadə və fərqli maddələrə ayrıla bilməyən saf maddələrə element deyilir. Məsələn su bir element deyil. Lakin suyun elektrolizindən əldə edilən hidrogen və oksigen elementdirlər.

Elementi meydana gətirən bütün atomların böyüklükləri və atomların arasındakı uzaqlıq eynidir. Lakin bir elementin atomları ilə başqa bir elementin atomlarının böyüklükləri və atomları arasındakı məsafə fərqlidir. Eyni elementdən düzəldilən fərqli maddələr də eyni cins atomlardan meydana gəlirlər. Elementi meydana gətirən atomların bir-birinə olan uzaqlığı elementin qatı, maye və qaz halına görə dəyişə bilər. Canlı və cansız varlıqların hamısı elementlərdən meydana gəlirlər. Kimyəvi element nüvəsinin yükü eyni olan atom növüdür. Kimyəvi elementlər bir-biri ilə birləşərək bizi əhatə edən aləmin bütün mürəkkəb maddələrini əmələ gətirirlər. Hər bir kimyəvi element nüvəsində eyni sayda elektrik yükü və atom örtüyündə eyni sayda elektron olan atomlardan ibarətdir. Atom kimyəvi elementin bütün xassələrini özündə saxlayan ən kiçik hissəcikdir və bütün maddələrin ilkin materialıdır. Atom müsbət yüklü nüvədən və onun ətrafında hərəkət edən mənfi yüklü elektronlardan ibarətdir. Atomların nüvəsi isə proton və neytronlardan təşkil olunmuşdur. Proton müsbət yüklü, neytron isə yüksüz zərrəcikdir. Dövri sistemdə elementin sıra nömrəsi protonların sayını, kütlə ədədi isə nuklonların sayını göstərir. Proton və neytron birlikdə nuklon adlanır.

Dövri sistem cədvəlini 1 mart 1869-cu ildə rus alimi D.İ.Mendeleyev tərtib etmişdir. Həmin cədvəldə cəmi 63 element mövcud idi. Mendeleyev elementləri atom kütlələrinin artması sırası ilə yerləşdirərək dövri qanunu belə ifadə etmişdir: Kimyəvi elementlərin və onların əmələ gətirdiyi kimyəvi birləşmələrin forma və xassələri atom kütlələrinin artmasından dövri surətdə asılıdır. Mendeleyev bəzi hallarda bu qanundan kənara çıxaraq elementlərin cədvəldə yerini onların atom kütlələrinin artması ardıcıllığına deyil, xassələrinin qanunauyğun dəyişməsinə görə müəyyən etmişdir. Daha sonra 1913-cü ildə ingilis alimi Mozli müəyyən etmişdir ki, elementlərin xassələri onların atom kütlələrinin artması ilə deyil, nüvələrinin yükü ilə bilavasitə müəyyən olunur. Dövri qanunun müasir ifadəsi belədir: Kimyəvi elementlərin və onların əmələ gətirdiyi birləşmələrin forma və xassələri atom yükündən dövri surətdə asılıdır.

Bəzi kimyəvi elementlər yer qabığında geniş yayılmışdır. Elementlərin yer qabığında yayılması miqdarının tədqiqi ilə ilk dəfə amerika alimi Klark məşğul olmuşdur. O, 50-yə qədər elementin yer qabığında yayılmasını faizlə hesablamışdır. Elementlərin yer qabığında yayılma xarakteri və qanunauyğunluqları ilə geokimya elmi məşğul olur. Yer qabığında ən geniş yayılmış element oksigendir və kütləcə yarısını təkcə o təşkil edir. Ümumiyyətlə yer qabığında ən çox yayılmış elementlər bunlardır: O — 49,1%, Si — 26,0%, Al — 7,5%, Fe — 4,2%, Ca — 3,2%, Na — 2,4%, K — 2,3%, Mg — 2,3%, H — 1,0%, Ti — 0,9%. Kimyəvi elementlərin bir qrupu ümumi ad ilə "Nadir elementlər" adlandırılır. Nadir element dedikdə, yer qabığında miqdarı adi elementlərdən xeyli az olan və xassələrinin lazımi dərəcədə öyrənilməməsi ilə əlaqədar olaraq, tətbiqi məhdud çərçivədə olan elementlər nəzərdə tutulur: Li, Be, Ga, Ge, V, Se, Re, Rb, Sr, Sc, Kr, Nb, Te, Cs, İn, Hf, Ta, Y, Tl, La və lantanoidlər. Nadir elementlərin siyahısı sabit qalmayaraq tədricən dəyişir, yəni istehsalı və tətbiqi genişləndikcə onlar adi elementlər qrupuna keçir. Elementlərin canlı orqanizmdə yayılma xarakterinin öyrənilməsi ilə biokimya məşğul olur. İndiyə kimi canlı orqanizmdə 70-dən artıq elementin mövcudluğu müəyyən edilmişdir. Orqanizmdə O, C, H və N daha çox yayılmışdır. Bu dörd elementin orqanizmdə atomlarının miqdar faizi belədir: H- 63%, O- 25,5%, C- 9,5%, N- 2%.

 Elementlərin xassələri 
400px|thumbnail|D.İ.Mendeleyevin tərtib etdiyi dövri cədvəlin qısa variantı
Elementlər metallar, qeyri-metallar və təsirsiz qazlar olmaqla üç əsas təsnifə bölünür. Dövri sistemdə yerləşən elementlər yuxarıdan aşağıya doğru qrupları, soldan sağa doğru isə dövrləri təşkil edir. Cədvəldə 7 dövr, 8 qrup var. Hidrogen atomu və ya qələvi metalla başlayıb, təsirsiz qazla qurtaran və nüvələrinin yükünün artması sırası ilə üfüqi vəziyyətdə düzülmüş elementlər ardıcıllığına dövr deyilir. Birinci üç dövr kiçik dövr, qalanları böyük dövr adlanır. Kiçik dövrlər bir sıradan, böyük dövrlər isə iki sıradan ibarətdir. Dövrün nömrəsi bu dövrdə yerləşən elementlərin atomlarındakı energetik səviyyələrin sayına bərabərdir. Qruplar və dövrlər ayrılıqda müvafiq olaraq əsas və əlavə yarımqruplara, böyük və kiçik dövrlərə bölünür. Həm böyük, həm kiçik dövr elementlərindən təşkil olunmuş qrupa əsas yarımqrup (A qrupu) deyilir. Yalnız böyük dövr elementlərindən təşkil olunmuş qrupa isə, əlavə yarımqrup (B qrupu) deyilir.

Məlumdur ki, 110-dan çox kimyəvi elementin 80-dən çoxu metallara aiddir. I, II, III qrupların həm əsas, həm də əlavə yarımqruplarının (H və B-dan başqa), həmçinin IV, V, VI, VII və VIII qrupların əlavə yarımqrup elementlərinin hamısı metaldır. Dövri sistemdə əsas yarımqrupda yerləşən metallar bor-astat (B-At) diaqonalından aşağıda yerləşir. Metalların atomları xarici elektronlarını asan verir. Bu səbəbdən metallar güclü reduksiyaedicilərdir və birləşmələrində yalnız müsbət oksidləşmə dərəcəsi göstərirlər. Onların reduksiyaedicilik xassəsi metalların aktivlik sırasında qızıldan kaliumadək artır. Aktivlik sırası üzrə isə reduksiyaedicilik azalır. Metalların aktivlik sırası belədir: Li, K, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb, H2, Cu, Hg, Ag, Au. Həmçinin metallar müxtəlif xassələrə (fiziki, kimyəvi, mexaniki, texnoloji və s.) malikdir. Metalların istilik keçirməsi onların təbiətindən asılı olaraq dəyişir. Saf metalların istilik keçirməsi yaxşı, bunlardan alınan ərintilərin istilik keçirməsi isə aşağı olur. Həmçinin metallar elektrik keçirmə qabiliyyətinə də malikdir. Onların elektrik keçirməsi tərkib, temperatur və strukturundan asılı olaraq dəyişir. Temperatur artdıqca elektrik keçiriciliyi azalır. Temperatur azaldıqda isə əksinə, elektrik keçiriciliyi artır. Metalların hər birinin özünəməxsus ərimə temperaturu var. Ən aşağı ərimə temperaturu olan metal Civə-dir. Civənin ərimə temperaturu "−38.8290 °C"-dir. Ən yüksək ərimə temperaturu olan metal isə Volfram-dır. Onun ərimə temperaturu 3422 °C-dir. Qızdırıldıqda metalların bərk haldan maye halına keçmə temperaturuna ərimə temperaturu deyilir. Ərimə temperaturu 700 °C-dək olan metallara asanəriyən, 700 °C-dən yüksək olan metallara isə çətinəriyən metallar deyilir.

Dövri sistemdə olan elementlərin 16-sı qeyri-metallara aiddir. Qeyri-metallar bərk halda bir qayda olaraq ya dielektrik, ya da elektrik cərəyanını və istiliyi pis keçirən, plastikliyi və metal parıltısı olmayan kövrək maddələrdir. Bor və silisium yarımkeçirici xassəyə malikdir. Metallarla qarşılıqlı təsirdə qeyri-metallar həmişə oksidləşdirici olur, yəni özlərinə elektron birləşdirir. Ən güclü oksidləşdirici element flüordur. Flüorla qarşılıqlı təsirdə bütün elementlər oksidləşir, yəni reduksiyaedici olur. Çünki, Flüor ən yüksək elektromənfiliyi olan elementdir. Elementlərin elektromənfilikləri azaldıqca qeyri-metalların oksidləşdiricilik xassələri zəifləyir. Qeyri-metallar oksigenlə turşu oksidləri əmələ gətirir. Elementlərin dövri sistemində qeyri-metalların baş oksidlərinin xassələrinin dəyişməsi ümumi qaydaya əsasən soldan sağa doğru turşu xassələri artır, yuxarıdan aşağıya doğru isə zəifləyir.

Təsirsiz qazlar dövri sistemdə VIII qrupun əsas yarımqrupunda yerləşir. Bu qazlar oxşar kimyəvi quruluşa malik, çox aşağı kimyəvi reaktivliyi olan, qoxusuz, rəngsiz biratomlu qazlardır. Həmçinin ərimə və qaynama temperaturu da aşağı olub, sadəcə 10 °C ilə fərqlənir. Bu elementləriən sayı metallar və qeyri-metallara nisbətən çox azdır. Cəmi 6 təsirsiz qaz var, həmin qazlar bunlardır: He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn.

Elementlərin elektron formullarının yazılışı zamanı energetik yarımsəviyyələrdəki elektronların sayı müvafiq hərfi işarələrin üst indeksində göstərilir. Elektronların sayı eyni zamanda energetik səviyyə və yarımsəviyyələrdə göstərildikdə s, p, d, f hərflərinin əvvəlində müvafiq olaraq energetik səviyyənin nömrəsi yazılır.

Elementlərin dövrlər üzrə bəzi xassələri:
 Atom nüvəsinin yükü artır
 Xarici təbəqədə elektronların sayı artır
 Atomun radiusu azalır
 Elektromənfilik artır
 Metallıq xassələri zəifləyir, qeyri-metallıq xassələri güclənir
 Reduksiyaedicilik xassə azalır, oksidləşdirici xassə artır
Elementlərin A qrupları üzrə bəzi xassələri:
 Atom nüvəsinin yükü artır
 Xarici təbəqədə elektronların sayı dəyişmir
 Atomun radiusu artır
 Elektromənfilik azalır
 Metallıq xassələri güclənir, qeyri-metallıq xassələri zəifləyir
 Reduksiyaedicilik xassə artır, oksidləşdirici xassə azalır

 Kimyəvi elementlərin miqrasiyası 
Kimyəvi elementlərin miqrasiyası yer qabığında və onun səthində gedən geokimyəvi proseslər nəticəsində elementlərin köçürülməsi və istənilən yerdəyişməsi (terrigen komponentlərin mexaniki daşınması istisna olunmaqla). Kimyəvi elementin xassələrindən (atomunun quruluşu, ölçüsü, valentliyi və b.) asılı olan daxili; temperatur, təzyiq və mühitin tərkibi (qələvilik və ya turşluq, oksidləşmə-bərpaedici şərait və b.) nisbətindən asılı olan xarici miqrasiya amillərinə ayrılır. Geokimyəvi şəraitdən asılı olaraq elementlərin miqrasiya qabiliyyətinin dəyişməsinə baxmayaraq, çox mütəhərrik, mütəhərrik və inert elementləri ayırmaq mümkündür. Burada elementin mütəhərrikliyi onun diffuziya əmsalının maksimal konsentrasiyaya hasili kimi başa düşülür. Ən yüksək miqrasiya qabiliyyəti olan elementlər — Cl, Br, J, N, B, Ra, Na; yüksək — K, Ca, Ge, U, Fe; orta — Al, Si, Mg, ; aşağı — Zr, Nb, Ta, Sb; ən aşağı — platin qrupu metallarıdır. Kimyəvi elementlərin miqrasiyası qabiliyyəti, kimyəvi elementin ana süxurdan daşınma məsafəsi, onun konsentrasiyasının azalma qradiyenti, müxtəlif mənşəli mineralların əmələ gəlməsində iştirakı, uçuculuğu və ya onun birləşmələrinin həll olma qabiliyyəti ilə qiymətləndirilir. Kimyəvi elementlərin miqrasiyası sərbəst atomlar (inert qazlar, civə buxarları), molekullar (azot, oksigen, su buxarları və b.), sadə və kompleks ionlar (məhlul və ərintilər), nəhayət, kolloid hissəciklər (kül, lil hissəcikləri və b.) şəklində, yəni maye, qaz və bərk halda baş verir və kimyəvi elementlərin yenidən paylanması ilə nəticələnir. Kimyəvi elementlərin miqrasiyası bütün geoloji proseslərdə baş verir və təbiətdə maddələrin fasiləsiz dövranının əsasını təşkil edir.

 Kimyəvi elementlər 
 Atom  nömrəsi Adı İşarəsi Dövrü Sadə elektron formulu Aqreqat halı Nisbi atom  kütləsi 1 Hidrogen H 1 1s1 Qaz 1.0079 g/mol 2 Helium He 1 1s<sup>2 Qaz 4.0026 g/mol 3 Litium Li 2 2s<sup>1 Bərk 6.941 g/mol 4 Berillium Be 2 2s<sup>2 Bərk 9.01218 g/mol 5 Bor B 2 2s2 2p<sup>1 Bərk 10.81 g/mol 6 Karbon C 2 2s2 2p<sup>2 Bərk 12.011 g/mol 7 Azot N 2 2s2 2p<sup>3 Qaz 14.0067 g/mol 8 Oksigen O 2 2s2 2p<sup>4 Qaz 15.9994 g/mol 9Flüor F 2 2s2 2p<sup>5 Qaz 18.998403 g/mol 10 Neon Ne 2 2s2 2p<sup>6 Qaz 20.179 g/mol 11 Natrium Na 3 3s1 Bərk 22.98977 g/mol 12 Maqnezium Mg 3 3s2 Bərk 24.305 g/mol 13 Alüminium Al 3 3s2 3p1 Bərk 26.98154 g/mol 14 Silisium Si 3 3s2 3p2 Bərk 28.0855 g/mol 15 Fosfor P 3 3s2 3p3 Bərk 30.97376 g/mol 16 Kükürd S 3 3s2 3p4 Bərk 32.06 g/mol 17 Xlor Cl 3 3s2 3p5 Qaz 35.453 g/mol 18 Arqon Ar 3 3s2 3p6 Qaz 39.948 g/mol 19 Kalium K 4 4s1 Bərk 39.0983 g/mol 20 Kalsium Ca 4 4s2 Bərk 40.08 g/mol 21 Skandium Sc 4 4s2 3d1 Bərk 44.9559 g/mol 22 Titan Ti 4 4s2 3d2 Bərk 47.9 g/mol 23 Vanadium V 4 4s2 3d3 Bərk 50.9415 g/mol 24 Xrom Cr 4 4s1 3d5 Bərk 51.996 g/mol 25 Manqan Mn 4 4s2 3d5 Bərk 54.938 g/mol 26 Dəmir Fe 4 4s2 3d6 Bərk 55.847 g/mol 27 Kobalt Co 4 4s2 3d7 Bərk 58.9332 g/mol 28 Nikel Ni 4 4s2 3d8 Bərk 58.7 g/mol 29 Mis Cu 4 4s1 3d10 Bərk 63.546 g/mol 30 Sink Zn 4 4s2 3d10 Bərk 65.38 g/mol 31 Qallium Ga 4 4s2 3d10 4p1 Bərk 69.72 g/mol 32 Germanium Ge 4 4s2 3d10 4p2 Bərk 72.59 g/mol 33 Arsen As 4 4s2 3d10 4p3 Bərk 74.9216 g/mol 34 Selen Se 4 4s2 3d10 4p4 Bərk 78.96 g/mol 35 Brom Br 4 4s2 3d10 4p5 Maye 79.904 g/mol 36 Kripton Kr 4 4s2 3d10 4p6 Qaz 83.8 g/mol 37 Rubidium Rb 5 5s1 Bərk 85.4678 g/mol 38 Stronsium Sr 5 5s2 Bərk 87.62 g/mol 39 İttrium Y 5 5s2 4d1 Bərk 88.9059 g/mol 40 Sirkonium Zr 5 5s2 4d2 Bərk 91.22 g/mol 41 Niobium Nb 5 5s2 4d3 Bərk 92.9064 g/mol 42 Molibden Mo 5 5s2 4d4 Bərk 95.94 g/mol 43 Texnesium Tc 5 5s2 4d5 Bərk 98 g/mol 44 Rutenium Ru 5 5s2 4d6 Bərk 101.07 g/mol 45 Rodium Rh 5 5s2 4d7 Bərk 102.9055 g/mol 46 Palladium Pd 5 5s2 4d8 Bərk 106.4 g/mol 47 Gümüş Ag 5 5s2 4d9 Bərk 107.868 g/mol 48 Kadmium Cd 5 5s2 4d10 Bərk 112.41 g/mol 49 İndium In 5 5s2 4d10 5p1 Bərk 114.82 g/mol 50 Qalay Sn 5 5s2 4d10 5p2 Bərk 118.69 g/mol 51 Stibium Sb 5 5s2 4d10 5p3 Bərk 121.75 g/mol 52 Tellur Te 5 5s2 4d10 5p4 Bərk 127.6 g/mol 53 Yod I 5 5s2 4d10 5p5 Bərk 126.9045 g/mol 54 Ksenon Xe 5 5s2 4d10 5p6 Bərk 131.3 g/mol 55 Sezium Cs 6 6s1 Bərk 132.9054 g/mol 56 Barium Ba 6 6s2 Bərk 137.33 g/mol 57 Lantan La 6 6s2 4f1 Bərk 138.9055 g/mol 58 Serium Ce 6 6s2 4f2 Bərk 140.12 g/mol 59 Prazeodim Pr 6 6s2 4f3 Bərk 140.9077 g/mol 60 Neodim Nd 6 6s2 4f4 Bərk 144.24 g/mol 61 Prometium Pm 6 6s2 4f5 Bərk 145 g/mol 62 Samarium Sm 6 6s2 4f6 Bərk 150.4 g/mol 63 Evropium Eu 6 6s2 4f7 Bərk 151.96 g/mol 64 Qadolinium Gd 6 6s2 4f8 Bərk 157.25 g/mol 65 Terbium Tb 6 6s2 4f9 Bərk 158.9254 g/mol 66 Disprozium Dy 6 6s2 4f10 Bərk 162.5 g/mol 67 Holmium Ho 6 6s2 4f11 Bərk 164.9304 g/mol 68 Erbium Er 6 6s2 4f12 Bərk 167.26 g/mol 69 Tulium Tm 6 6s2 4f13 Bərk 168.9342 g/mol 70 İtterbium Yb 6 6s2 4f14 Bərk 173.04 g/mol 71 Lutesium Lu 6 6s2 4f14 5d1 Bərk 174.967 g/mol 72 Hafnium Hf 6 6s2 4f14 5d2 Bərk 178.49 g/mol 73 Tantal Ta 6 6s2 4f14 5d3 Bərk 180.9479 g/mol 74 Volfram W 6 6s2 4f14 5d4 Bərk 183.85 g/mol 75 Renium Re 6 6s2 4f14 5d5 Bərk 186.207 g/mol 76 Osmium Os 6 6s2 4f14 5d6 Bərk 190.2 g/mol 77 İridium Ir 6 6s2 4f14 5d7 Bərk 192.22 g/mol 78 Platin Pt 6 6s2 4f14 5d8 Bərk 195.09 g/mol 79 Qızıl Au 6 6s2 4f14 5d9 Bərk 196.9665 g/mol 80 Civə Hg 6 6s2 4f14 5d10 Maye 200.59 g/mol 81 Tallium Tl 6 6s1 4f14 5d10 6p1 Bərk 204.37 g/mol 82 Qurğuşun Pb 6 6s1 4f14 5d10 6p2 Bərk 207.2 g/mol 83 Bismut Bi 6 6s1 4f14 5d10 6p3 Bərk 208.9804 g/mol 84 Polonium Po 6 6s1 4f14 5d10 6p4 Bərk 209 g/mol 85 Astat At 6 6s1 4f14 5d10 6p5 Bərk 210 g/mol 86 Radon Rn 6 6s1 4f14 5d10 6p6 Bərk 222 g/mol 87 Fransium Fr 7 7s1 Bərk 223 g/mol 88 Radium Ra 7 7s2 Bərk 223 g/mol 89 Aktinium Ac 7 7s2 5f1 Bərk 227.0278 g/mol 90 Torium Th 7 7s2 5f2 Bərk 232.0381 g/mol 91 Protaktinium Pa 7 7s2 5f3 Bərk 231.0359 g/mol 92 Uran U 7 7s2 5f4 Bərk 238.029 g/mol 93 Neptunium Np 7 7s2 5f5 Bərk 237.0482 g/mol 94 Plutonium Pu 7 7s2 5f6 Bərk 244 g/mol 95 Amerisium Am 7 7s2 5f7 Bərk 243 g/mol 96 Kürium Cm 7 7s2 5f8 Bərk 247 g/mol 97 Berklium Bk 7 7s2 5f9 Bərk 247 g/mol 98 Kalifornium Cf 7 7s2 5f10 Bərk 251 g/mol 99 Eynşteynium Es 7 0ol-i-i-lil0lş Bərk 252 g/mol 100 Fermium Fm 7 7s2 5f12 257 g/mol 101 Mendelevium Md 7 7s2 5f13 258 g/mol 102 Nobelium No 7 7s2 5f14 259 g/mol 103 Lourensium Lr 7 7s2 5f14 6d1 260 g/mol 104 Rezerfordium Rf 7 7s2 5f14 6d2 261 g/mol 105 Dubnium Db 7 7s2 5f14 6d3 262 g/mol 106 Siborgium Sg 7 7s2 5f14 6d4 263 g/mol 107 Borium Bh 7 7s2 5f14 6d5 262 g/mol 108 Hassium Hs 7 7s2 5f14 6d6 265 g/mol 109 Meytnerium Mt 7 7s2 5f14 6d7 266 g/mol 110 Darmştadtium Ds 7 7s2 5f14 6d8 271 g/mol 111 Rentgenium Rg 7 7s2 5f14 6d9 272 g/mol 112 Kopernisium Cn 7 7s2 5f14 6d10 285 g/mol 113 Nihonium Nh 7 7s2 5f14 6d10 7p1 286 g/mol 114 Flerovium Fl 7 7s2 5f14 6d10 7p2 289 g/mol 115 Moskovium Mc 7 7s2 5f14 6d10 7p3 289 g/mol 116 Livermorium Lv 7 7s2 5f14 6d10 7p4 293 g/mol 117 Tennessin Ts 7 7s2 5f14 6d10 7p5 294 g/mol 118 Oqaneson Og 7 7s2 5f14 6d10 7p6 294 g/mol

 Elementlərin yaşı 
Elementlərin yaşı mənşə­yindən asılı olaraq qiymətləndirilir. Hazırda elementlərin əmələ gəlməsini izah edən əsas iki nəzəriyyə vardır. Birinci nəzəriyyəyə görə, kainatda olan bütün elementlər neytron nüvənin partlayışı nəticəsində təxminən 100 saniyə ərzində əmələ gəlir («Nəhəng partlayış» nəzəriyyəsi). Partlayışın yaşı 6-7×109 il müəyyən edilmişdir, elementlərin də yaşı bu rəqəmə uyğundur. İkinci nəzəriyyəyə görə isə, elementlər müntəzəm olaraq ulduzlarda baş verən termonüvə və neytron reaksiyaları nəticəsində hidrogendən yaranır. Hər 300 ildən bir yeni ulduz partlayışları nəticəsində ulduzarası fəzaya mütəmadi olaraq element atomları atılır. Günəşin və planetlərin yaranmasına səbəb olan qaz yığımlarında müxtəlif dövrlərdə yaranmış elementlər iştirak edə bilər. Astrofiziki qiymətləndirilməyə görə, elementlərin Qalaktik sintezinin başlanma dövrü təxminən 20×109 il hesablanmışdır.

 Həmçinin bax 
 Kimyəvi reaksiya

 Xarici keçidlər 
 Element Nedir?