Qusar rayonu

Qusar rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. Mərkəzi Qusar şəhəridir.

Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşir.

Ümumi ərazisi 1 542 km²Ümumi məlumat. — Azərbaycan Respublikasının inzibati–ərazi vahidləri. — İnzibati kənd rayonları (1. yanvar 2006), səhifə 12. // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017. Əhalinin ümumi sayı 101 687 nəfər. Kəndlərin sayı 92 .

Bakı şəhərindən məsafəsi 180 km-dir.

 Tarixi 

 Rusiya imperiyası ilə mübarizə 

1837–1839-cu illərdə Qusarın ərazisində İmam Qazi Məhəmməd Xuluqvi və Abrek Əli Hilivi rəhbərliyi ilə Rus çarına qarşı üsyanlar baş verdi.

Qusar bölgəsinin bütün sixilləri bu üsyanda iştirak etdi, ümumilə 12.000 insan var idi.
1920-ci ildə Qusarın ərazisində, Kuzun kəndində imam Mushab-Əli Kuzunvi rəhbərliyiylə Sovet işğalına qarşı yenidən üsyanlar baş verir. Üsyanın yatırılması zamanı bolşeviklər tərəfdən Kuzun kəndi və Qusarın daha bir neçə kənd yandırılmış və 400–500 kəndli qətlə yetirilmişdir.

Alimlərin apardıqları tədqiqatlar, müəyyən dövrlərdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan əşyalar, bu günə kimi qalmış bəzi tikinti abidələri və kurqanlar deməyə əsas verir ki, Qusar rayonu qədim yaşayış məskənidir. Qusar rayonu ərazisində yaşayış məskənlərinin e.ə. II minillikdən movcud olması güman edilir. Burada mövcud olan qədim yaşayış məskənlərindən e.ə. I minilliyə aid Mahmudtəpə (Gədəzeyxur), Minsar təpələri, Gavdişan təpələri (Bədirqala), tunc dövrünə aid Qəflə təpələri, orta əsrlərə aid Qızılgül və Ağaxan təpələri (Aşağı Ləgər), Qalaxür təpələri (Həzrə) və s. göstərmək olar.

Hazırkı Qusar rayonunun ərazisi 1840-cı ildə Quba qəzasının tərkibində Xəzər vilayətinə daxil edilmişdir. 1846-cı ildə onun ərazisi Dərbənd quberniyasının tərkibinə, 1860-cı ildə isə Bakı quberniyasına daxil edilir. 1929-cu ildə Quba qəzası ləğv edilərək rayonlara bölünmüş və mərkəzi Hil kəndi olmaqla indiki Qusar rayonu yaradılmışdır. Qusar rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 1934-cü ildə rayon mərkəzi Qusara köçürülmüşdür və 1938-ci ildən isə bura şəhər statusu verilmişdir. Qusar rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 1963–1965-ci illərdə ləğv edilmiş Xaçmaz rayonunun bir hissəsi Qusar rayonunun tərkibinə verilmişdir.Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin Regionların inkişafı və dövlət proqramları şöbəsi: Qusar Rayonu 

 Etimologiya 
Qusar toponiminin mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur.

İndiki "Qusar" toponimi əvəllər "Ksar" (Ксар), daha sonra isə "Ktsar"(КцIар) formasını alır. Oxford dünya toponimlərin qısa lüğətinə görə bu toponim "kişi" mənasındaki ləzgicədəki "kas" sözündən gəlir.

Digər bir mülahizəyə görə isə Qusar sözü qus/quz (qədim türk tayfası) və ar (adam, kişi, ər) hissələrindən formalaşmış və "quzlardan olan kişi" mənasında işlənmişdir.

 Coğrafi mövqeyi 
Qusar rayonu coğrafi mövqeyinə görə Azərbaycanın "Şimal qapısı" adlandırılır. Azərbaycanın şimal-şərqində yerləşir. Qusar rayonunun ərazisi 1542 km2 -dir. Rayonun ərazisinin tərkibinə 1 şəhər (Qusar), 1 qəsəbə (Samur), 88 kənd daxildir. Qusar rayonu sərhədlərinin uzunluğu 255 km-dir. Bunun 170 km-i quru, 45 km isə su sərhədi (Samurçay və Qusarçay) təşkil edir. Rayon şimal-qərbdən Rusiya Federasiyası (Dağıstan) (95 km), şimal-şərqdən Xaçmaz rayonu (65 km), cənub-şərqdən isə Quba rayonu (70 km), cənub-qərbdən isə Qəbələ rayonu (25 km) ilə həmsərhəddir. Mərkəzi Qusar şəhəridir. Cənub-qərb hissəsi dağlıq, mərkəzi maili düzənlik, şimal-şərq kənarı Samur–Dəvəçi ovalığıdır. Rayonun cənub-qərb sərhəddi Baş Qafqaz silsiləsinin suayrıcından keçir. Ərazinin hündürlüyü 100 m-dən 4466 m-ə qədərdir. Respublikada olan müasir buzlaqların çox hissəsi Qusar rayonu ərazisindədir. Samur və Qusarçay çayları Qusar rayonu ərazisindən keçir və qar və buzlaq suları ilə qidalanır. Rayonun Xəzər dənizi ilə sərhədi yoxdur. Xəzərə olan məsafəsi 15 km təşkil edir.

 Relyefi 
Qusar rayonu Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərində, Qusar maili düzənliyində yerləşir. Azərbaycanın ən hündür nöqtələri olan Bazardüzü (4466 m) və Şahdağ (4242 m) zirvələri, eləcə də məşhur Şahnabad yaylağı Qusar rayonunun ərazisindədir. Samur-Abşeron kanalı, Qusarçay, Samur çayı, eləcə də Rusiyaya gedən başlıca avtomobil magistralı rayonun ərazisindən keçir.

Rayonun şimal inzibati sərhəddi Samur çayından, şimal-qərb, qərb və cənub-qərb inzibati sərhədləri Böyük Qafqaz silsilələrindən, cənub inzibati sərhədləri isə Qusarçay vadisindən keçir. Şərq tərəfdən inzibati sərdəhlər Qusar maili düzənliyi ilə Şollar düzünün kəsişdiyi əraziyə qədər uzanır.

 İqlimi 
Azərbaycanda mövcud olan 9 iqlim tipindən 4-nə Qusar rayonu ərazisində rast gəlinir. İqlimi düzənlik və dağətəyi hissədə mülayim isti, yüksək dağlıqda soyuq və rütubətlidir. Orta temperatur yanvarda düzənlikdə 1 °C, yüksək dağlarda −14 °C, iyulda müvafiq olaraq 24 və 2 °C-dir. İllik yağıntıların miqdarı 350–1500 mm-dir.

Təbii ehtiyatlar – gil yataqları, palıd, fıstıq, vələs və s. meşələr

 Əhalisi 

Rayon 2010 2015 2016 2017 2018 2019202020212022Əhali 89,3 95,1 96,2 97,2 98,1 99,8100,4100,9101,7Artım97211281031910784835601378745Təbii artımDoğum170618081644158313911465138011821319Ölüm734680613673607630779804574HəmçininEvlilik887622655599594525331519509Boşanma112112121144138156145121136
Bu statistikadan Qusar rayonunda başqa rayonlarla müqayisədə nisbətən az uşaq doğulduğunu görmək olar. Məsələn, 2015-ci ildən 2019-cu ilədək Qusarda cəmi 7 891 uşaq doğulub, amma eyni müddətdə Xaçmazda təqribən 2 dəfə çox (14 558) uşaq, Cəlilabadda isə təxminən 3 dəfə çox (21 726) uşaq doğulub.

Rayonun əsas problemi; uşaqların az doğulması və gənc əhalinin rayondan başqa yerlərə köçməsi, əsasən Bakı və Rusiyanın şəhərlərinə. Bu da Qusar rayonun inkişafı üçün ciddi bir problem yaradır və rayon əhalisinin azalmağına gətirib çıxardır.Ведомости Верховного Совета СССР. № 50 (982), 1959 г.

 Milli tərkib 
Qusar rayonu əhalisinin milli tərkibi Etnik qrup199920092019Ləzgi77 278 (94,67%)81 629 (94,63 %)86 021 (86,45%)Azərbaycanlı5 162 (5,86 %)4 956 (6,06 %)13 105 (13,17%)Rus189 (0,23 %)87 (0,10 %)101 (0,10%)Türk82 (0,10 %)102 (0,12 %)70 (0,07%)başqa63 (0,07 %)37 (0,01 %)211 (0,22%)hamısı80 816 (100 %)87 857 (100 %)99 508 (100,0%)

 Dil 
Rayon ərazisi Ləzgilərin kompakt yaşadığı ərazi olmasına baxmayaraq, son illərdə yeni nəsil arasında Ləzgicə bilənlərin sayı azalıb, bununla bağlı UNESCO Ləzgi dilinin yox olma təhlükəsinin olduğunu bildirib.
+Ləzgi uşağların arasında Ləzgi dilini sərbəst danışanların faizi (3–5 yaş arası)2000200520102015202098,72 %87,26 %48,25 %39,22 %28,79 %
Son 10 ildə (2009–2019) Ləzgicəni öz ana dili hesab edənlər 15% azalıb, eyni zamanda rusca danışanlar 15,2% faiz çoxalıb.
+Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2009)The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan :Population by ethnic groups (by population census) ---İn this and following table — everybody defermined nationality themself. Information on children are obtained from.Population statistics of Eastern Europe (pop-stat.mashke.org) :Ethnic composition of Azerbaijan 2009 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 1.12. Əhalinin milli tərkibi 1926–2009 (əhalinin siyahıyaalınmalarının məlumatlarına əsasən) + 1.13. Əhalinin ana dili və sərbəst danışdığı dillərə görə bölgüsü (2009-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatlarına əsasən) ---Siyahıyaalınmalar zamanı sorğu olunan hər bir şəxs milliyyətini özü müəyyən edir. Uşaqların milliyyəti valideynlərin dediklərinə əsasən yazılır. + Əhalinin sərbəst danışdığı dillər üzrə məlumatlar müvafiq millətlər üzrə 3 və yuxarı yaşlı əhaliyə nisbətən faizlə verilmişdir.Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması, 2009-cu il. XIX cild:Əhalinin milli mənsubiyyətinə, yaşına, ana dili və sərbəst danışdığı digər dillərə görə bölgüsü. — 2011Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: Statistik Göstəriciləri 2012: Demoqrafik göstəricilər United Nations Statistics Division, Demographic Statistics: Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence Etnik qrupLəzgi dili
ana dili saymayanLe. d.a.d.s. — Ləzgi dilini ana dili sayanlar.Ləzgi dili
sərbəst danışanLe.d.s.d. — Ləzgi dilində sərbəst danışanlar.Azərbaycan dili
sərbəst danışanAz.d.s.d. — Azərbaycan dilində sərbəst danışanlar.Rus dili
sərbəst danışanRu.d.s.d. — Rus dilində sərbəst danışanlar.ləzgi9.10%91.70%96.30%23.70%
+Ana dili və sərbəst danışdığı dil (2019)Etnik qrupLəzgi dili
ana dili saymayanLəzgi dili
sərbəst danışanAzərbaycan dili
sərbəst danışanRus dili
sərbəst danışanləzgi24.90%85.20%96.10%38.90%

 Qusarın kəndləri 
 Say Kəndlər Əhali (2009)1  Aşağı Ləgər  17252  Avaran  13413  Xürəl  10614  Bala Qusar  14465  Bədirqala  7656  Həsənqala  12007  Köhnə Xudat qazmalar  6638  Düztahir  16359  Gican  51710  Böyük Muruq  56411  Əcəxur  78612  Əcəxuroba  22113  Əniq (Ünüğ)  212914  Gədəzeyxur  222515  Gilahoba  50416  Haçatala  27117  Nəcəfkəndoba  10918  Bədişqala  107119  Gündüzqala  97620  Girik  119621  Həzrə (Yargun)  135622  Həzrəoba (Yargunoba)  1523  Ləcət  65024  Hil  502225  Aşağı Qələnxur  9426  Gilah  9827  Xuluq  36928  Nəcəfkənd  34129  Xuray  67630  Suvacal  67031  Yuxarı Ləgər  53332  Aşağı İmamqulukənd (Maqudoba)  49833  İmamqulukənd (Maqudxür)  279834  Mucuqoba  33135  Suduroba  30836  Əvəcük (Əvəcuq)  86337  Köhnə Xudat  176638  Caqar  41739  Çətgün  14940  Kuzun  84741  Laza  31842  Zindanmuruq  70543  Atlıxan  66444  Avaranqışlaq  49045  Caqarqışlaq  64146  Kuzunqışlaq  105247  Zindanmuruqqışlaq  43448  Qalacıq  131349  Langi  34750  Minaxür  24251  Yeni Həyat (Muqrağ)  71152  Quxuroba  198053  Yasaboba  48854  Gicanoba  14255  Əniqoba (Ünüğoba)  73756  Hiloba  46057  Xuluqoba  10958  Ləgərqışlaq (Lakar)  53659  Çubuqlu  45960  Qayakənd  46061  Mucuq  124362  Ukur  61163  Piral  194464  Cibir  109165  Samur  238866  Yeni Tahircal  48367  Sudur  56868  Əlix  8669  Kənarçay (Genervaç)  35770  Quxur  5271  Arçan  10172  Quturğan  75773  Yerği kek  7574  Kufoba  41375  Qaratoba  63776  Qullar (Lukar)  30377  Salahoba  26178  Şirvanlı (Şirvanovka)  121079  Torpaqkörpü  24780  Üzdənoba  61481  Zuxuloba  12182  Urva (Vurvar)  247283  Çiləgir  92884  Urvaoba (Vurvar oba)  27885  Yasab  183886  Yuxarı Qələnxur  53187  Yuxarı Tahircal  48688  Zuxul  37289  Yuxarı Zeyxur  1020

 İqtisadi xarakteristikası 
2009-cu ildən Qusar rayonu ərazisində Şahdağ Qış-Yay Turizm Kompleksinin tikintisinə başlanmışdır. Kompleks bir dəfəyə 5 min nəfər turist qəbul edə biləcək. 2006-cı ildə elan edilən tenderdə Türkiyənin DİA Holdinq şirkəti qalib gəlmişdir.Qusar Rayon İcra Hakimiyyəti: Xəbərlər: İlham Əliyev Qusarda Şahdağ qış-yay turizm kompleksinin tikintisi ilə tanış olmuşdur ---yayınlanma tarixi: 2011–09–23

 Tanınmış şəxsiyyətləri 
Tarixi şəxsiyyətlər
 Qazi Məhəmməd Xuluqvi (1795–1832) — İmam, Quba üsyanın rəhbəri.
 Abrek Yar-Əli Hilivi — Abrek, Quba üsyanın rəhbərindən biri.
 Mushab-Əli Kuzunvi — İmam və bolşevik rejiminə qarşı müqavimətinin liderlərindən biri.
Hərbiçilər
 Şair Ramaldanov (1957) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Akademiyasının təlim-tədris hissəsinin sabiq rəisi və akademiyanın sabiq rəis müavini, ASQ-nin ehtiyatda olan polkovniki.
 Tehran Mənsimov (1972) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin (XTQ) polkovniki.
 Çingiz Qurbanov (1994–2016) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
 Mahmud Əbilov (1898–1972) — Hərbi xadim, general-mayor.
Alimlər
 Kamil Aydazadə (1950) — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü, əməkdar müəllim.

Şairlər
 Sədaqət Kərimova (1953) — Şairə, bəstəkar, dramaturq.
 Kələntər Kələntərli (1933–2012) — Şair, publisist, dramaturq, "Tərəqqi" medalı təltifçisi.
 Asəf Mehman (1930–2015) — Bəstəkar, şair, nasir və dramaturq, Dağıstanın xalq artisti.
 Əkbər Fərzəliyev (1932–1999) — Azərbaycanın kino aktyoru.
İdmançılar
 Nazim Hüseynov (1969) — Cüdoçu, qızıl medalla Azərbaycanın ilk Olimpiya çempionu, "Şöhrət" ordeni təltifçisi.
Digər
 Mirzə Vəliyev (1923–1944) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

 Mədəniyyət və təhsil müəssisələri 
Özunə məxsus çalarları və cazibədar məlahətlə daima seçilən Azərbaycan musiqisi özunün dinamik inkşaf sürətinə regionlardada musiqi mədəniyyətinin formalaşıb genişlənməsinə münbit şərait yatarmışdır.

Bu baxımdan Qusarda da yaşam üçün ruhi qida sayılan musiqinin elmi əsaslar üzərində öyrənilməsinin və yerli kadrların hazırlanmasının təməli ötən əsrin 60-cı illərindən qurulmuşdur.

Musiqi insanları yaşamları boyunca daima müşayiət etməkdədir. Bu baxımdan Qusar rayonunda musiqi ocağı yaradılanadək həvəskar musiqiçilər mənəvi xidməti istedad ve bacarıq çərçivəsi daxilində yerinə yetirmiş mədəniyyətin belə vacib qolunu yaşatmışdır.

Qusar şəhərində 7 illik musiqi məktəbi Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin 596 nömrəli 3 avqust 1960-cı il tarixli əmrilə yaradılmışdır. Həmin əmrlə Oqtay Məmməd oğlu Allahverdiyev məktəbin ilk direktoru həm də Tar ixtisası üzrə müəllim təyin olunmuşdur. Nazirliyin 03.09.1960-cı il tarixli 714 nömrəli əmri ilə "Fortepiano" ixtisasının tədrisi Boçkova Lidiya İvanovnaya həvalə edilmişdir. Beləliklə əsasında "Tar" və "Fortepiano" ixtisasları üzrə musiqi məktəbi yaradılmışdır. İlk illərdə məktəb üçün indiki Fəxrəddin Musayev küçəsində bir vaxtlar mədəniyyət evi olaraq fəaliyyət göstərmiş bir mərtəbəli, ağac tirlərdən tikilmiş binada iki
otaq ayrılmişdır. Sonralar sənət ocagı Heydər Əliyev prospektində indi yaşayış mənzili kimi istifadə edilən və əvəllərin şəhər mehmanxanası olmuş binaya köçürülmüşdür.

Musiqi məktəbinin ilk illərində onun fəaliyyətini xüsusilə xarakterizə edən cəhət yerli kadrların yoxluğu, kənardan gələnlərin isə daimi olmaması ilə səciyyələnirdi. Ona görə də 1967-ci ildən etibarən tədris ocağının rəhbərliyi ilk məzun kadrlarından yararlanmaği qarşiya məqsəd qoydu və Liza Akimova, Abdulkərim Seyidov, Bəxtiyar Babayev, Tanya Sırıseva, Xanlar Vəlimətov və Vidadi Məmmədov "Fortepiano" və "Tar" ixtisasları üzrə bir il müddətinə tədris məşğələlərinə cəlb olundular. Musiqi təhsililə yanaşı orta məktəbidə bitirən şagirdlərin əksəriyyəti qeyri-musiqi istiqaməti üzrə ali ve orta ixtisas məktəblərində oxumağı üstün tuturdular. Bununla yanaşı ömürlərini yalnız musiqiyə bağlayan kadrlar da az olmadı.

Musiqini öyrənməyə meyilli kontingentin artması bu sənət ocağı üçün ayrıca binanın inşasını gündəmə gətirdi. Mədəniyyət nazirliyi və rayon rəhbərliyinin bilavasitə dəstəyi sayəsində layihə tipli musiqi məktəbinin tikilməsi üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadə küçəsində 6300 km² ərazi ayrılaraq iki mərtəbəli binanın bünövrəsi qoyuldu.

Yeni bina və gücləndirilmiş maddi-texniki baza musiqi məktəbində "Qarmon", Nağara, Klarnet, Kamança, Balaban kimi ixtisasları tədris etmək və şagird kontingentini artırmaq üçün şərait yaratdı. Eyni zamanda müəllim kadrlarını ixtisas hazırlıq səviyyəsini də gündəmə gətirmişdir. Buna görə də müəllimlər üçün qiyabi təhsil almaq zərurətə çevrilmişdir. Musiqi məktəbinin müəllimləri və məzunları Sumqayıt, Dərbənd orta ixtisas məktəblərində qiyabi və əyani təhsil alirdılar.

Bakıda müntəzəm olaraq keçirilən musiqi məktəbləri şagirdlərinin Respublika baxışında Qusar musiqi məktəbinin müəllim və şagird heyətidə uğurla çixiş edirdi. Musiqi fənlərilə yanaşı tədris dairəsinin incəsənətin digər ixtisasları (xoreoqrafiya, rəssamlıq) hesabına genişlənməsi sayəsində 1984-cü ilin sentyabrından etibarən bu sənət ocağı "İncəsənət məktəbi" adlanmışdır.

Musiqiyə həvəs göstərən şagirdlərin mövcudluğu, valideynlərin xahiş ərizələri alınaraq Respublika Mədəniyyət Nazirliyinin göstərişi ilə 1988-ci ilin sentyabrında Quxur oba kəndində Qusar İncəsənət məktəbinin filialının axşam şöbəsi açılmışdır.

Sonrakı illərdə məktəbdə tədris olunan fənlərin sayı artmiş, yeni şöbələr yaranmışdır. 1998-ci ildə məktəbdə tədris edilən ixtisasların siyahısına "Skripka" sinfi əlavə edilmiş, 2008-ci ildə isə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin icazəsi ilə "Xanəndəlik" şöbəsi açılmışdır.

Hazırda Qusar rayon uşaq İncəsənət məktəbində 10 ixtisas üzrə 373 nəfər şagird təhsil alır və onlara 95 nəfər orta və ali ixtisas təhsilli müəllim dərs keçir.

Musiqi həyatımızın ayrılmaz və tərkib hissəsi olub, insanların mənəvi ehtiyaclarını ödəməklə özünün tarixi missiyasını yerinə yetirməkdədir. Qusar İncəsənət məktəbidə belə şərəfli yolun yolcusudur.

 Maddi-mədəni irsi 
Rayon ərazisində bir sıra tarixi abidələr mövcuddur. Rayonun Əniğ kəndində XIII əsrə aid qala divarlarının qalıqları, Həzrə kəndindəki 1460-cı ildə Şirvanşah I Xəlilullahın qoşunları ilə vuruşmada həlak olaraq burada dəfn olunmuş Ərdəbil şeyxi Şeyx Cüneydin qəbri üzərində 1544-cü ildə tikilmiş türbə, XVIII əsrə aid Köhnə Xudat, Xuray, XIX əsrə aid Hil, Gündüzqala və Həsənqala kənd məsçidləri bu günədək mühafizə edilən qədim tarixi abidələrdəndir.

 Qalereya 

 Həmçinin bax 
 Azərbaycanın inzibati bölgüsü

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Qusar rayonunun İcra Hakimiyyəti Rəsmi sayti