Şəhər

Şəhər və ya Baylıq və ya Kənd və ya Uluş — əhali sayına görə böyük, mərkəzləşdirilmiş və ərazicə məhdud yaşayış məntəqəsi. Əhalisi kənd təsərrüfatından kənar fəaliyyətlə məşğuldur. Effektli özünüidarə, təchizat və nəqliyyat strukturuna malikdir. Şəhərlərin sakinləri etnik, dil, sosial, mədəni, dini və s. baxımdan müxtəlif ola bilər.

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən şəhər anlayışı belədir:

Şəhər — əhalisinin sayı 15000 nəfərdən yuxarı və onun əksəriyyəti sənayedə, iqtisadi, sosial və ya qeyri-istehsalat sahələrində (dövlət və ya bələdiyyə qulluğun-da, kommunal təsərrüfatda, ictimai iaşə, mədəni və ya tarixi obyektlərdə və s.) məşğul olan, ətrafındakı ərazi vahidlərinin inzibati, iqtisadi və ya mədəni mərkəz-ləri olan inzibati ərazi vahididir.

Şəhərlər elmi baxımdan mədəniyyətlərin yaxınlaşmasının ideal halı hesab edilir. Adambaşına düşən ərazi çox az olur. Bir qayda olaraq özünəməxsus mədəniyyətə və ciddi sosial təbəqələşməyə malikdir. Bu xüsusiyyətlər onları kəndlərdən və ya xüsusi məqsədlər üçün insanların cəmləşdiyi yaşayış məntəqələrindən ciddi fərqləndirir.

Yaşayış məntəqəsinin şəhər statusuna aid edilməsi hər ölkənin qanunları əsasında müəyyən edilir. Bu tələb müxtəlif ölkələrdə müxtəlifdir — Danimarkada 250 nəfər, Yaponiyada 50 min nəfər.

Etimologiya mənşəyi

Qədim Türk mənşəli “Kənd”, “Balıq”, “Baylıq” və əsli Pəhləvi dilindən olan “şəhər” sözləri Türk dilində eyni mənada işlənir. Orta Asiya türkləri arasında "Daşkənd", "Səmizkənd" (Səmərqənd), "Yarkənd" kimi bir çox böyük şəhərlər bu adlarla adlandırılmışdır.[8] Qədim türklər bu sözü soğdlardan götürməzdən əvvəl “balıq” sözü şəhər sözü mənasında işlənmişdir. Bu söz şəhərləri qorumaq üçün tikilmiş divarların düzəldildiyi “gil” sözü ilə sıx bağlıdır. Şəhər sözü bir çox dillərdə sivilizasiya mənasını verən sözlərlə ifadə olunur. Məsələn, Yunan dilində “polis”, Ərəbcə “medina”, fransızca “cite”, İtalyanca “citta”, İspan dilində “ciudad”, Alman dili “stad” və Saksoniyadan Skandinaviyaya qədər qala və ya iqamətgah mənasını verən “burgh” . Latın dilində vətəndaşlıq mənasını verən "urbs" və "civitas" sözləri ilə müəyyən edilir.Dîvânü Lügâti’t-Türk’te Geçen Mimarlıkla İlgili Adlar

 Şəhər planlaşdırılması və şəhərsalma 
Şəhərlərin planlaşdırılması ilə şəhərin memarlıq strukturu məşğul olur. Şəhərin düzgün fəaliyyət göstərməsi üçün onun nəqliyyat planlaşdırılması da vacibdir. Şəhərin inkişaf planı şəhərin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirir və beləliklə qarşıya çıxa biləcək neqativ halları, eləcə də urbanizasiyanın təsirini minimallaşdırmağa xidmət edir.

 Şəhərlərin quruluşu 
Şəhərlər öz aralarında nəqliyyatın hərəkəti üçün nəzərdə tutulan yollarla əlaqələndirilir. Şəhərin daxilində yollar küçə şəklində paylanır, küçələrin kənarlarında binalar, evlər və başqa tikililər yaradılır. Binaların ətrafında sakinlərin hərəkəti üçün səkilər nəzərdə tutulur.

Şəhərdə binaların və tikililərin növləri:
 inzibati və hökumət binaları
 sənaye tikililəri
 zavod
 fabrik
 anbarlar
 yaşayış binaları və əhaliyə xidmət
 evlər
 mehmanxanalar
 dükanlar
 məişət xidməti binaları
 ictimai iaşə yerləri 
 kafe
 restoran
 qəlyanaltıxana
 İstirahət guşələri
parklar
 teatrlar
 mədəniyyət sarayları
 kinoteatrlar
 barlar
 diskotekalar və rəqs meydançaları
 ofis binaları.
 səhiyyə ocaqları
 idman qurğuları
 qəbristanlıq

 Statistika 
1900-cü ildə dünya üzrə şəhərlərdə yaşayan əhalinin sayı ümumi əhali sayının 14%-ni təşkil edirdi. XX əsrin sonunda bu rəqəm 47%-ə çatdı. Hazırda yer kürəsinin əhalisinin yarısı şəhərlərdə yaşayır 

  ilŞəhərlərin əhalisinin sayı
  18040.5 mlrd. 
  19852 mlrd.
  20023 mlrd.


Tədqiqatçılar göstərirlər ki, əgər inkişaf bu sürətlə gedərsə, şəhər əhalisinin sayı hər 38 ilə ikiqat artacaqdır. 1950-ci ildə dünyanın 83 şəhərində əhalinin sayı 1 milyonu keçirdi. 2000-ci ildə bu rəqəm 411 oldu.

2000-ci ildə 18 şəhər 10 milyonluq əhaliyə malik idi. 2005-ci ildə belə şəhərlərin sayı 20-ə çatmışdır.

  1950196019701980199020002010
  Tokio                 11.0 mln.16.5 mln.21.9 mln.25.0 mln.27.9 mln.28.7 mln.
  Şanxay                        11.2 mln.11.2 mln.13.5 mln.17.2 mln.21.5 mln.
  Mexiko                                13.9 mln.15.1 mln.16.4 mln.18.2 mln.
  San Paulo                             12.1 mln.14.8 mln.17.8 mln.20.1 mln.
  Osaka                                 10.0 mln.10.5 mln.10.6 mln.10.6 mln.
  Bombey                                        12.2 mln.18.1 mln.24.3 mln.
  Los-Anceles                                  11.5 mln.13.1 mln.14.0 mln.
  Pekin                                         10.9 mln.14.2 mln.17.8 mln.
  Kəlküttə                                     10.7 mln.12.7 mln.15.6 mln.
  Buenos-Ayres                                  10.6 mln.11.4 mln.12.0 mln.
  Seul                                          10.6 mln.12.3 mln.13.0 mln.
  Cakarta                                              14.1 mln.19.2 mln.
  Laqos                                                 13.5 mln.20.8 mln.
  Tyansçin                                             12.4 mln.15.6 mln.
  Karaçı                                                12.1 mln.17.6 mln.
  Nyu Dehli                                              11.7 mln.15.5 mln.
  Manila                                                10.8 mln.13.7 mln.
  Qahirə                                                  10.7 mln.13.2 mln.
  Moskva                                                10.5 mln.13.1 mln.
  Rio-de-Janeyro                                        10.2 mln.11.1 mln.
  Dəkkə                                                 10.2 mln.16.0 mln.
  İstanbul                                                       11.7 mln.


Avropada əhalinin 50%-i əhalisinin sayı az olan şəhərlərdə yaşayır (5-10 min əhali), 25%-i əhalisi 10-250 min olan, yerdə qalan 25%-i əhalisinin sayı 250 mindən artıq olan şəhərlərdə yaşayırlar.
 Şəhərlərin İnkişafı 
Şəhərlər inkişafına görə Alfa, Betta, Qamma və Kafi kateqoriyalarına bölünür. Şəhərlərin bu kateqoriyalara uyğun sinifləndirilməsi "Globalization and World Cities Research Network" adlı araşdırma məntəqəsi tərəfindən apaılır. GaWCRN 2020-yə görə şəhərlərin bölünməsi aşağıda göstərilmişdir.
 Alfa şəhərlər 
 Alfa ++ şəhərlər 
Alfa ++ şəhərlər qlobal iqtisadiyyata görə ən inteqrasiya etmiş şəhərlərdir:
  London
  New York City
 Alfa + şəhərlər 
Alfa + şəhərlər London və New York-u tamamlayan digər yüksək inteqrasiya olunmuş şəhərlərdir və əsasən Sakit okean/Asiya üçün qabaqcıl xidmət ehtiyacları ödəyir.
  Pekin
  Dubay
  Hong Kong
  Paris
  Şanxay
  Sinqapur
  Tokyo
 Alfa 
  Amsterdam (1) 
  Brüssel
  Chicago
  Frankfurt
  Cakarta
  Kuala Lumpur
  Los Angeles
  Madrid
  Mexico
  Milan
  Moskva
  Mumbay
  São Paulo
  Sydney (1)
  Toronto
 Alfa - 
  Banqkok (1)
  (1)
  Boston (1)
  Buenos Aires (1)
  Dublin 
  Guangzhou (1)
  İstanbul (1)
  Johannesburg
  Lisboa
  Lüksemburq
  Manila
  Melbourne (1)
  Montreal 
  München
  Yeni Dehli
  Praqa
  Ər Riyad
  San Francisco
  Santiago
  Seul (1)
  Şenzen
  Stokholm
  Taipei (1)
  Vyana
  Varşava (1)
  Zürich (1) 
 Həmçinin bax 
Şəhər aqlomerasiyası

 İstinadlar