Dəli Kür (film)

Dəli Kür — 1969-cu ildə yazıçı İsmayıl Şıxlının eyniadlı romanı əsasında Hüseyn Seyidzadənin çəkdiyi tammetrajlı bədii filmi."Dəli Kür"də Moskvanı narahat edən epizod: Əbdül Mahmudov filmin pərdəarxası məqamlarından danışır //Azadlıq.- 2014.- 3 noyabr.- S.14.

 Məzmun 
Kinoromanda keçən əsrin əvvəllərində Azərbaycanın qabaqcıl ziyalılarının formalaşmasından, ilk mütərəqqi pedaqoqların fəaliyyətindən, qabaqcıl ziyalıların Zaqafqaziya xalqlarına göstərdikləri köməkdən və insanlarda azadlıq şüurunun formalaşmasından söhbət gedir.

 Film haqqında 
 Film aktrisa Zemfira İsmayılovanın kinoda ilk işidir.
 Film aktyor Cahangir Mehdiyevin kinoda ilk işidir.
 Film Elçin Şıxlının kinoda ilk işidir.
 Cahandar ağa İsmayıl Şıxlının babası olub.Cəfərli, A. Cahandar ağa İsmayıl Şıxlının babası idi: [İsmayıl Şıxlının öz romanı olan "Dəli Kür" də bəzi məqamlara toxunması haqqında] //Ədalət.- 2012.- 4 oktyabr.- S. 8.
 Film yazıçı İsmayıl Şıxlının eyniadlı romanının motivləri əsasında lentə alınmışdır.
 Filmin sonluğunu rejissor Hüseyn Seyidzadə ilkin variantda belə çəkmişdi: Cahandar ağa kazak başçısını qamçıladıqdan sonra kazaklarla vuruş başlayır və kazaklar onu arxadan güllələyir. Lakin sovet kinotənqidçiləri bunu qəbul etmir və qeyd edirlər ki, necə olursa olsun bir azərbaycanlı rusu döyə bilməz. Buna görə də rejissor məcbur olur həmin səhnəni kəssin, sonda Allahyar Cahandarı öldürür, çox gözəl çəkilən filmin sonluğu bərbad hala gətirilir. Kazak başçısını oynayan məşhur aktyorumuz Yusif Vəliyevin adı titrlərdə olsa da kinoda onun obrazını görə bilmirik.
 Artıq film tamaşıçıların ixtiyarına buraxılmağa hazır idi ki, rejissor problemlə üzləşdi. Belə ki, sovetlər dönəmində "Azərbaycanfilm"in istehsalı olan bütün filmlərin ekrana buraxılması üçün Moskvanın razılığı lazım idi. Moskva isə "Dəli Kür"ün finalının dəyişdirilməsini tələb edirdi. Hüseyn Seyidzadə bununla bağlı o vaxtlar verdiyi müsahibələrindən birində deyirdi: "Dəli Kür" çəkilib qurtarandan sonra SSRİ Dövlət Kino Komitəsinə təhvil verildi. Biz filmi Moskvada göstərərkən rəhbərlik finalı dəyişdirməyi məsləhət gördü. Mənə üstü örtülü dedilər ki, əks təqdirdə film, ümumiyyətlə, ekrana buraxılmayacaq". Ümumiyyətlə, o vaxtlar haqsız hücum və tənqidlərə məruz qalan Hüseyn Seyidzadə başa düşürdü ki, əgər çəkdiyi dördüncü bədii filmin – "Dəli Kür"ün finalı dəyişdirilməsə, onun yaradıcılığında da uzun bir fasilə yarana bilərdi. Kinorejissor çox fikirləşdikdən sonra güzəştə gedir və filmin finalı dəyişdirilir. Yaxşı ki, filmdən çıxarılan epizod qorunub saxlanılmış və kinoşünas Aydın Kazımzadə tərəfindən tapılaraq Azərbaycan Dövlət Film Fonduna təhvil verilmişdir.Aqşin Babayev, Aydın Kazımov. Azərbaycan kino sənətində ədəbi əsərlərin təcəssümü. Bakı, 2000, səh. 126. Sovetlər Birliyinin tərkibində olan bir respublikanın öz milli bayramını təmtəraqlı surətdə qeyd etməsi ağla sığan bir şey deyildi. Hüseyn Seyidzadə cəsarətlə "Dəli Kür"də Novruz bayramını çox gözəl bir təmtəraqla çəkərək təqdim etdi. Filmdəki rus ziyalısının yumurta döyüşünü xatırlayın. Görün nə gözəl səhnədir. Sonralar həmin səhnəni tənqid edənlər də çox oldu. Ancaq əsas olan o idi ki, Hüseyn milli bayramın bütün gözəlliklərini təsvir edə bilmişdi…""Dəli Kür: Adil İsgəndərov ata minmək istəmədi və Cahandar ağadan imtina etdi", Ekspress qəzeti, 17.04.2003, Ulduzə Qaraqızı.

 Filmin heyəti 

 Film üzərində işləyənlər 
 Ssenari müəllifi: İsmayıl Şıxlı
 Quruluşçu rejissor: Hüseyn Seyidzadə
 Quruluşçu operator: İqor Boqdanov
 Quruluşçu rəssam: Nadir Zeynalov
 Bəstəkar: Cahangir Cahangirov
 Səs operatoru: Akif Nuriyev
 Rejissor: Ramiz Əliyev, Əbdül Mahmudov
 Redaktor: İsa Hüseynov
 Geyim rəssamı: Bədurə Əfqanlı
 Qrim rəssamı: V. Arapov
 Dekor rəssamı: T. Abdullazadə
 Montaj edən: Y. Fomina
 Quraşdırılmış səhnələrin operatoru: N. Xarbikov
 Quraşdırılmış səhnələrin rəssamı: Eduard Abdullayev
 Rejissor assistenti: Əşrəf Mamayev, M. Tağıyev
 Operator assistenti: Yuri Varnovski
 Mahnıların Mətninin Müəllifi: Rəfiq Zəka Xəndan (Rəfiq Zəka kimi), Tələt Əyyubov
 Kamançada Çalır: Habil Əliyev
 Filmin direktoru: Davud Zöhrabov
 Xoreoqrafiya Müəllifi: Əlibaba Abdullayev (titrlərdə yoxdur)
 Mahnı ifa edən: Gülağa Məmmədov (titrlərdə yoxdur)

 Rollarda 
 Ələddin Abbasov — Cahandar ağaKinomuzun Cahandar ağası əbədiyyətə qovuşdu: Gəncədə Xalq artisti Ələddin Abbasovla vida mərasimi keçirilib: [Gəncə Dövlət Dram Teatrının mərhum aktyoru] //Mədəniyyət.- 2014.- 16 iyul.- S.7.
 Eldar Əliyev — Rus Əhməd
 Vladislav Kovalkov — Çernyayevski
 Məlik Dadaşov — Molla Sadıq
 Leyla Bədirbəyli — Zərnigar
 Liya Eliava — Şahnigar
 Zemfira Sadıqova — MələkAzəri, L. "Dəli Kür"ün Mələyi: Zemfira Sadıqovanın 75 illiyi qeyd olundu: [Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilim" kinostudiyasında] //Mədəniyyət.- 2014.- 16 iyul.-S.4.
 Məmməd Bürcəliyev — Allahyar
 Fikrət Əliyev — Şamxal
 Ceyhun Mirzəyev — Osman
 Reyhan Müslümova — Salatın
 Zemfira İsmayılova — Pakizə
 İsmayıl Osmanlı — Məmmədəli
 Müxlis Cənizadə — Kipiani
 Vladimir Belokurov — Semyonov
 Vadim Qraçov — Polis rəisi
 Ənvər Həsənov — Luka
 Məmməd Əlili — Molla Səfi
 Mirzə Babayev — Kəndli kişi
 Nəsibə Zeynalova — Kəndli qadın
 Muxtar Avşarov — Allahyarın dostu
 Əhməd Əhmədov — Allahyarın dostu
 Aleksandr Lebedev — Petrov
 Sona İbrahimova
 Q. Əsgəri
 Yusif Vəliyev — Məlik
 D. Yolçiyev
 H. Atabalayev
 Stanislav Kovtun
 Sergey Yakuşev
 Əliağa Ağayev — Kənd sakini
 Məmməd Sadıqov — Kənd sakini
 Ömür Nağıyev — Tələbə
 Kamil Qubuşov — Kənd sakini
 Cabbar Əliyev — Kənd sakini
 Cahangir Mehdiyev — Papaq atan
 Qorxmaz Əlilicanzadə — Mollaxana şagirdi
 Elçin Şıxlı — Mollaxana şagirdi

 Filmi səsləndirənlər 
 Həsənağa Salayev — Cahandar Ağa (Ələddin Abbasov) (titrlərdə yoxdur)
 Şahmar Ələkbərov — Rus Əhməd (Eldar Əliyev)
 Həsənağa Turabov — Çernyayevski (Vladislav Kovalkov) (titrlərdə yoxdur)
 Rəhilə Məlikova— Mələk (Zemfira Sadıqova) (titrlərdə yoxdur)
 Sadıq Hüseynov — Allahyar (Məmməd Bürcəliyev) (titrlərdə yoxdur)
 Elxan Ağahüseynoğlu — Mollaxana şagirdi (Cahangir Novruzov) (titrlərdə yoxdur)
 Hüseynağa Sadıqov — Petrov (Aleksandr Lebedev) (titrlərdə yoxdur)
 Səməndər Rzayev — Polis rəisi (Vadim Qraçov) (titrlərdə yoxdur)
 Həsən Əbluc — Kipiani (Müxlis Cənizadə) (titrlərdə yoxdur)
 Həsən Məmmədov — Rus (titrlərdə yoxdur)
 Kamil Qubuşov — Semyonov (Vladimir Belokurov) (titrlərdə yoxdur)
 Rafiq Əzimov — Luka (Ənvər Həsənov) (titrlərdə yoxdur)
 Ramiz Məlikov — Şamxal (Fikrət Əliyev) (titrlərdə yoxdur)

 İstinadlar 

 Mənbə 
 "Qara gözlərin sorağında" [İ. Şıxlının "Dəli Kür" romanının ekranlaşdırılması haqqında] //Bakı.- 1968.- 24 avqust.
 Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 13.
 Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 383; 511.
 İmanova, S. "Dəli Kür"də millilik amili" //Mədəniyyət.- 1999.- fevral.
 Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923–2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 143; 162–164.
 İsmayılova, P. "Dəli Kür"də səhvlər var: Ələddin Abbasov: "Bu yaşda oturaq bir rol olsa, oynayardım": [Kino-aktyor Ələddin Aslan oğlu Abbasov haqqında] //Həftə içi.- 2011.- 6 yanvar.- S. 6.
 Hacımusalı, O. "Dəli Kür"də Cahandar ağa obrazı: [Xalq artisti Ələddin Abbasovun canlandırdığı obraz haqqında] //Xalq cəbhəsi.- 2011.- 12 oktyabr.- S. 13.

 Xarici keçidlər 
 Filmi izlə

Kateqoriya:1969-cu ilin filmləri
Kateqoriya:Dram filmləri
Kateqoriya:Hüseyn Seyidzadənin filmləri
Kateqoriya:Ədəbi əsərlərin ekranlaşdırılması
Kateqoriya:Azərbaycanca filmlər
Kateqoriya:Rusiya dövrü Azərbaycan haqqında filmlər
Kateqoriya:"Azərbaycanfilm" filmləri