Evropium

Evropium (Eu) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 63-cü element.
Tarixi
İlk dəfə Kruks, sonralar isə Lekok de Buabodran(1892) evropiuma aid olan spektral xəttləri müşahidə etmişdilər. 1896-cı ildə samariumun torpağında Demarse elementin spektrini aşkar etdi. 1901-ci ildə isə ayrılmağına nəsib olaraq təsvir etdi və onu Avropanın şərəfinə evropium adlandırdı.
Atomun xassələri
Adı, simvolu, nömrəsi                      Evropium, Eu, 63
Atom kütləsi (molyar kütləsi)           151,964 a.k.v.(q/mol)
Elektron konfiqurasiyası                    4ƒ76s2
Atom radiusu                                      199 pm
Fiziki xassələri
Digər lantanoidlər kimi, Eu təmiz halda yumşaq, gümüşü-ağ metaldır. Dövrü sistemdə qonşuları olan qadolinium və samariumla müqayisədə evropiumum çox aşağı sıxlığa(5,243q/sm3) əritmə temperaturuna (8260C) və qaynama tempera - turuna (14400C) malikdir. Evropiumun f-elektron rabitəsi tam yarısı dolduğu üçün metal rabitənin əmələ gəlməsində nüvə tərəfindən cazibəsi zəif olan 2 elektron iştirak edir ki, bu da atom radiusunun artmasına səbəb olur.Analoji hadisələr itterbium atomunda da müşahidə olunur. Normal şəraitdə qəfəsinin sabiti 4,581Å olan Eu kub həcm-mərkəzli qəfəs əmələ gətirir.Yüksək təzyiqdə kristallaşanda Eu kristalik qəfəsin yeni iki modifikasiyasını əmələ gətirir. Qeyd etmək lazımdır ki, modifikasiyaların ardıcıllığı təzyiq  artdıqca digər lantanoidlərin ardıcıllıqlarından fərqlənir.Birinci faza keçidi 12,5GPa-dan çox olan təzyiqdə baş verir və evropium parametrləri a=2,41Å və c=5,45Å olan heksaqonal kristallik qəfəs əmələ gətirir. Təzyiq 18GPa olanda Eu daha sıx yerləşmiş analoji heksaqanal kristallik qəfəs əmələ gətirir. Bəzi birləşmələrinin kristallik qəfəsində yerləşən Eu ionu intensiv flüoresensiya əmələ gətirmək qabiliyyətinə malik olur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, şüalanma işığının dalğasının uzunluğu evropium ionunun oksidləşməsindən asılıdır. Eu3+ ionu dalğa uzunluğu 613 və 618 nm olanda işıq buraxır ki, bu da intensiv qırmızı rəngə uyğundur. Təzyiq 80HPa və temperatur 1,8K olduqda  Eu yüksək keçirici xassə göstərir.
Tətbiqi
Kimyəvi xassələri
Kovalent radiusu                                    185 pm
İon radiusu                                        (+3e)95(2e)109pm
Elektromənfiliyi                                    1,2 (Polinq şkalasına görə)
Elektrod potensialı                                 Eu←Eu3+−1,99V
Eu←Eu2+−2,08V
Oksidləşmə dərəcəsi                                 3,2
İonlaşma enerjisi                                   546,9 kC/mol
Evropium tipik aktiv metaldır və bir çox qeyri-metallarla reaksiyaya girir. Lantonoidlər qrupunda ən çox Eu kimyəvi aktivdir. Havada tez oksidləşir, metalın səthində həmişə oksid təbəqəqsi olur. Evropium  şüşə ampulada kerosin təbəqəsi altında saxlanılır. Havada 1800C qızdırdıqda alışır və yanaraq evropium(III) oksid əmələ gətirir: 4Eu+3O2→2Eu2O3
Çox aktivdir, duz məhlullarından, demək olar ki, bütün metalları sıxışdırıb çıxarır. Birləşmələrində ən çox Eu+3 oksidləşmə dərəcəsi göstərir, müəyyən şəraitdə Eu+2 oksidləşmə dərəcəsi olan birləşmələr almaq olar.Oksidləşmə -reduksiya dərəcəsinin  şəraitinin dəyişməklə  Eu3O4  oksidini almaq olar. Hidrogenlə Eu qeyri-stexiometrik fazalar əmələ gətirir. Evropium ammonyakda həll olaraq göy rəngli məhlul əmələ gətirir ki, bu da qələvi metal məhlullarında olduğu kimi solvatlaşmış elektronların əmələ gəlməsi ilə izah olunur.
Bəsit maddənin termodinamiki xassələri
Sıxlığı   (n.ş)                             5,243 q/sm3
Ərimə temperaturu                           1099K(8260C)
Qaynama temperaturu                         1802K(15290C)
Xüsusi ərimə istiliyi                       9,21kC/mol
Xüsusi buxarlanma istiliyi                  176 kC/mol
Molyar istilik tutumu                       27,656 kC/mol
Molyar həcmi                                28,9 sm3/mol    
Bəsit maddənin kristallik qəfəsi
Qəfəsin strukturu                               kub həcmmərkəzli
Qəfəsin parametrləri                           4,851Å    
Nüvə energetikası
Nüvə energetikasında, atom reaktorlarında evropium(əsasən evropium oksidi, hidroksidi və boratı) neytronların neytrallaşmasında tətbiq olunur. Təqribən 4500 barnda istilik neytronlarının evropiumla toqquşma  zamanı  udulması təşkil olunur və burada ən aktiv Eu-151(9200 bar) neytronların udulmasında iştirak edir.
Atom-hidrogen energetikasında
Evropium oksidi atom-hidrogen energetikasında suyun termokimyəvi parçalanmasında  tətbiq olunur.(evropium-stronsium-iodid sikli)
Lazerli materiallar
Dalğanın uzunluğu 0,61mkm olan (narıncı şüalar) spektrin görünən sahəsində lazer şüalanmanın generasiyasında evropium ionları istifadə olunur. Ona görə evropium oksidi bərkcisimli və çox da geniş yayılmış olmayan maye lazerlərinin hazırlanmasında tətbiq olunur.
Elektronika
Eu samariumun monosulfidində (termoqeneratorlar) leqinləşmiş qatqı, həmçinin almazabənzər karbon nitridinin sintezində leqirləşmiş komponent kimi istifadə olunur. İnteqral mikroelektronikada evropium silisidi nazik plyonka kimi tətbiq olunur. Funksional elektronikada nazik plyonka şəklində evropium monooksidi, habelə evropium və samarium monooksidlərinin ərintiləri maqnit  yarımkeçirici kimi tətbiq olunur. 
Lyuminoforlar
Elektron şüalı və plazmalı rəngli ekranlarda evropium lyuminoforların vacib tərkibidir. Avro əskinazları saxtalıqdan evropiumun əsasında yaranan lyumoforlarla  qorunurlar. Evropium  volframat-mikroelektronikada  stifadə  olunan lyuminofordur.Qara işıqlı lampalarda lyuminofor kimi evropiumla legirləşmiş stronsium borat istifadə olunur.
Suyun keyfiyyətinə təsiri
Su ilə reaksiyada evropium özünü kalsium kimi aparır.PH-ın qiyməti 6-dan aşağı olduqda evropium suya  ion  şəklində miqrasiya  etmək  qabiliyyətli olur. Yüksək pH-da evropium pis həll olan, az hərəkətli hidroksidlər əmələ gətirir. Havanın oksiqunilə  təmasda  Eu2O3 qədər oksidləşir. Təbii qaz ilə minerallaşmış təbii sularda evropiumun maksimum qatılığı 1mkq-dan az olur (dəniz suyunda-1,1∙10-6 mq/l).
Bu qatılıqlar suyun keyfiyyətinə çox da təsir görstərmir. Evropium az toksik elementdir.
Yataqları
Lantanoidlərin tərkibinə daxil olan Eu ən çox ABŞ, Qazaxıstan, Rusiya, Avstraliya, Braziliya, Hindistan və Skandinaviyada rast gəlir. Evropiumun dünyada ən iri yatağı Keniyada yerləşir.
Alınması 
Metalik evropium Eu2O3-ün vakuum şəraitində lantan və ya karbon ilə reduksiyasından alınır.Həmçinin EuCl3-un ərintisindən elektroliz üsulu ilə alınır.
Qiyməti
Evropium lantonoidlərin içində ən bahalısıdır. 2014-cü il üçün 1kq metalik evropiumun qiyməti ABŞ-də 800-2000$ arasında qeydə alınmışdır. Evropium oksidinin isə 1kq (99,9% təmizlikdə) 500$-dır.
İzotopları
Təbii evropium 2 izotopdan ibarətdir: 151 Eu−52,2% və 153Eu−47,8% (nisbət1:1)
Bu yaxınlarda 151 Eu-un zəif α-radioaktivliyi olan yeni bir izotopu aşkar edilmişdir. Bu təbii radioizotopdan başqa 35 süni evropiumun radioizotopları yaradılmış və tədqiq edilmişdir. Onların arasında daha davamlısı 150Eu,151Eu və 154Eu-dür.
Ədəbiyyat
Sinha S.P. Europium. / Springer-Verlag New York Inc., 1967. — 164 p. — (Anorganische und allgemeine Chemie in Einzeldarstellungen. Herausgegeben von Margot Becke-Goehring. Band VIII).
Данные о европии на сайте WebElements.

Kateqoriya:Kimyəvi elementlər
Kateqoriya:Lantanoidlər