Novxanı

Novxanı — Azərbaycan Respublikasının Abşeron rayonunda kənd və bağlar massivi.

Abşeron və Bakı şəhərinin Binəqədi rayonlarının və Sumqayıt şəhərinin qovşağında yerləşir.

 Tarixi 
Qaynaqlara görə hələ 500 il əvvəl indiki Novxanıdan bir qədər aralı, Binəqədi duz gölünün xəzrisində "Siyan" adlı kənd olub. "Siyan" sözü "yanmaq" sözü ilə bağlı olub. "Sis", "his", "tüstü" sözünün deformasiyaya uğramış variantı kimi yozulur "hisyandıran" kimi mənalandırılır. Lakin dünyanın bir çox yerlərində - İranda, Çində və s. Siyan adlı kənd olduğu üçün "hisyandıran" etimologiyasını düzgün hesab etməyən tədqiqatlar var. Bu kənd XVII əsrin ortalarından dəniz suyunun artması (bəzi mənbələrdə güclü zəlzələ) nəticəsində batmış, əhali indi Aşağıbaş adlanan yerdə məskunlaşmışdır. Bu kənddə tikilmiş yeni evlərə "təzə evlər"- həmin dövr üçün Azərbaycan dilinə təsiri qüvvətli olan fars dilindən "nov xanı" (noii xanə) adı verilmişdir ki, sonralar kənd bütövlükdə Novxanı adlandırılmışdır.

 Toponimikası 
32 Bakı kəndindən biri, kəndin bir hissəsi Sumqayıt şəhərinin eyniadlı inzibati ərazi vahidinə, bir hissəsi isə Bakının Abşeron və Binəqədi rayonlarının inzibati ərazisinə daxildir, Abşeron yarımadasındadır. Oykonim İran dillərindəki noıı (yeni, təzə) və xanə (ev, məskən) sözlərindən ibarət olub, "yeni evlər", "yeni kənd" mənasındadır. Lakin "nov" həm də 9 deməkdir, bəzi ehtimallara görə ilk vaxtlar burada 9 ev olduğu üçün Novxanı belə adlanır. Yaşayış məntəqəsi bir neçə kilometrlikdəki qəd. bir kəndin əhalisinin XVI əsrin axırlarında indiki yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik Lüğəti. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427

 Mədəniyyəti 
Novxanı həm zahirən, həm də mental cəhətdən Abşeronun başqa kəndlərinə çox oxşasa da, fərqli cəhətləri var. Kəndin qədim hissəsində qalmış ev və həyətlərə diqqət yetirdikdə görürük ki, hər bir həyətdə su quyusu və tövlələr, habelə xırman, bostan məhsulları saxlamaq üçün anbarlar vardır. Novxanı kəndinin əncir və üzümü başqa kəndlərdən fərqlənir. Binaların və həyətlərin quruluşundan belə məlum olur ki, insanlar əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşlar. Novxanıda demək olar ki, hamının evində xalça, palaz toxunub, parçadan, zər baftadan tikmələr tikilib.
Yerli əhalinin özəl xüsusiyyətləri haqqında danışarkən bir fakt tez-tez vurğulanır ki, novxanılılar heç vaxt bağa çəpər çəkməz, həyətə qıfıl vurmazlarmış. Milli adətlərdən xeylisi bu günə gəlib çıxmasa da, bir qismi qorunmaqdadır. Məsələn, bağa köçəndə, bağdan geri qayıdanda "Yurd halvası " çalınır, bağa gedənlər üçün aparılırmış.
Kənddə əsasən xəmir və ət xörəklərinə üstünlük verilir. Əvvəllər çox işlənən balıq xörəkləri indi az işlənir. Çünki bir vaxtlar insanlar istədiyi balığı vətəgələrdən gətirirdilər. İndi həmin balıq növlərini tapmaq çətindir. Novxanının özünə məxsus "əncirfərəc" adlı məşhur şirniyyatı var.  

Kənddən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzəbala Məmmədzadə, Seyid Hüseyn, Ümgülsüm, Oqtay Sadıqzadə, Kamil Balakişiyev, Əzim Əzimzadə, Lütfi Zadə, Mixaylo - Mehdi Hüseynzadə, Süleyman Rüstəm, Sabit Orucov kimi şəxsiyyətlər çıxmışdır. Novxanıda Mehdi Hüseynzadə adına 1 saylı tam orta məktəb var. Abşeron nemətlərindən olan zəfəran, badam və püstə sovxozlar ləğv edildiyindən yalnız fərdi həyətlərdə yetişdirilir. Novxanıda XVII əsrə aid Şah Sultan Hüseyn məscidi və Hacı Səfəralı məscidi vardır.

Qarabağ savaşında 52 novxanılı iştirak edib. Onlardan 5 nəfəri şəhid olub.

 Tanınmış sakinləri 

Bəxtiyar Məmmədzadə (1947-2010) — Azərbaycan filoloqu, əruz vəzninin tədqiqatçısı, XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi və nəzəriyyəsinin mütəxəssisi, şair, alim və pedaqoq.
Əzim Əzimzadə (1880-1943) — Azərbaycan rəssamı, Azərbaycan karikatura sənətinin banisi, Azərbaycan SSR xalq rəssamı (1927), Əmək Qəhrəmanı (1927).
Kamil Balakişiyev (1906-1973) — Alim, Azərbaycanda elmi anatomiyanın banisi, pedaqoq, əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professor.
İbrahim Balakişiyev - Azərbaycan SSR Əməkdar həkimi
Nadir Balakişiyev - Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi 
Lotu Bəxtiyar (1959-1998) — qanuni oğru.
Lütfi Zadə (1921-2017) — azərbaycanlı ABŞ alimi, süni intellekt sahəsində müəssisəsinin ömürlük professoru seçilmiş yeganə şəxs. Amerikadakı Azərbaycan diaspor təşkilatlarının fəxri sədri.
Mehdi Hüseynzadə (1918-1944) — leytenant, partizan və təxribatçı, İkinci Dünya müharibəsi dövründə kəşfiyyat-təxribat qrupun rəhbəri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (1884-1955) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən biri, Azərbaycan ictimai-siyasi və dövlət xadimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının sədri (may-dekabr 1918).
Oqtay Sadıqzadə (1921-2014) — Azərbaycan təsviri sənətinin nümayəndəsi, Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı (1992), Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı laureatı (2014), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2002).
Toğrul Sadıqzadə - Rəssam, Əməkdar incəsənət xadimi, Seyid Hüseyn Sadiqin və Ümmügülsümün oğlu
Qumral Sadıqzadə - Yazıçı və tərcüməçi, Seyid Hüseyn Sadiqin və Ümmügülsümün qızı
Sabit Orucov -  Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, texnika elmləri doktoru, SSRİ qaz sənayesi naziri
Süleyman Rüstəm (1906-1989) — Azərbaycan şairi, dramaturq, tərcüməçi, ictimai xadim, 1934-cü ildən AYB-nin üzvü, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1976), Azərbaycan SSR xalq şairi (1960), "Stalin" mükafatı (1950), 2 dəfə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1970, 1986), 1940-cı ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü.
Seyid Hüseyn Sadiq (1887-1938) — yazıçı, tənqidçi, pedaqoq, Stalin repressiyalarının qurbanı.
Ümmügülsüm (1899-1944) — Azərbaycan şairəsi, repressiya qurbanı.
Məhəmməd Əli Rəsulzadə -  ictimai xadim, jurnalist, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri
Ağaməmməd Abdullayev - Pedaqoji elmlər doktoru, dilçi alim
Molla Ruhulla Məmmədzadə - Ruhani, ictimai xadim, Hidayət xeyriyyə cəmiyyətiin üzvü
Məhəmmədsadıq Axundov - Jurnalist, publisist, ictimai xadim, tərcüməçi və teatr tənqidçisi. Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası "Hümmət" təşkilatının üzvü. Molla Ruhulla Məmmədzadənin oğlu
Məmmədağa Tərlanov - Azərbaycan təsviri və tətbiqi sənətinin tədqiqatçısı, sənətşünas alim
Aqşin Əlizadə - Bəstəkar, Mehdi Hüseynzadəin bacısı oğlu
Əli Əlizadə (bəstəkar)  - Bəstəkar, Mehdi Hüseynzadəin bacısı nəvəsi, Aqşin Əlizadəin oğlu
Rəis Rəsulzadə - Rəssam, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəin nəvəsi
Cavanşir Dadaşov - Rəssam və heykəltaraş
Cavid Nəcəfov - Dövlət xadimi
Əliağa Süleymanzadə - Din xadimi,  Qafqaz müsəlmanlarının 10-cu Şeyxülislamı

 Əhalisi 
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 8.409 nəfər əhali yaşayır.Azərbaycan Respublikası Əhalisinin Siyahıyaalınması. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Bakı-2010. Səh.629

 Qalereya 

 Həmçinin bax 
 Abşeron rayonu

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Novxanı Bələdiyyəsi
 Bakının qədim Novxanı kəndindən foto-reportaj 
 Azərbaycan Respublikası Abşeron Rayon İcra Hakimiyyəti

Kateqoriya:Abşeron rayonunun kəndləri