Aşqabad

Aşqabad — Türkmənistanın paytaxtı . Əhalisi 1 milyon 31 min nəfərdir .

Şəhər 38-ci paralelin altında, Afina, Seul və San-Fransisko enlərində yerləşir; Türkmənistanın ən böyük şəhəridir.

 Tarixi 
Aşqabad dünyanın ən qədim şəhərlərindəndir. Arxeoloqlar köhnə Aşqabadın ən azı 8 min il yaşı olduğunu və buranın heç vaxt tam boşalmadığını bildirirlər. Müasir Aşqabad 1881-ci ilin yanvarında Rusiya imperiya qoşunlarının bütün Axal-Tekinsky oazisini və xüsusən onun şərqində yerləşən Aşqabad kəndini işğal etdikdən sonra hərbi istehkam kimi quruldu.. Karvan yollarının və yaxın bir dəmir yolunun olması şəhərin sürətli inkişafını təmin etdi. Bütün yaxın ərazilərdən insanlar buraya gəldilər. Bəziləri pul qazandılar, bəziləri təqiblərdən qaçdı, üçüncüsü yeni bir şəhərin inşasında varlanmaq istədi. Aşqabadın sürətlə yüksəlməsinin ikinci səbəbi yaxşı təmiz su və tikinti materialları — yaxınlıqdakı dağlarda ağac, şəhərətrafı ərazilərdəki çınqıl və gilin çiçəklənməsidir. Rusiyanın müxtəlif yerlərindən, xüsusən də Qafqazdan Aşqabada insanların axını töküldüyü zaman dəmir yolunda nəqliyyat çətin idi: sabit bir gəlir, gündəlik bir parça çörək ümidi ilə kasıb bir sənətkar və kiçik bir tacir buraya gəldi; təşəbbüskar sənayeçi və bacarıqlı tacir tələsik yeni bir koloniyada yağlı bir qazana inanırdı. Dəmir yolunun tikintisini başa vurmuş işçilər, xidmət müddətini keçmiş əsgərlər və istefada olan zabitlər şəhərdə qalmaq üçün qaldılar; farslardan gələn tacirlər, tacirlər, sənətkarlar, fermerlər. Bölgənin əsas şəhərində uyğun bir peşə tapmaq asan idi; Bəhai farsları buradan qaçdılar, vətənlərində dini dözümsüzlüklə təqib edildi. Aşqabadın 10 yaşı olanda artıq 13 min əhalisi var idi. Sonrakı on beş il ərzində şəhərin əhalisi üç dəfədən çox artdı və 1911-ci ilə qədər 45 min nəfəri keçdi.

1917-ci ildən bəri Sovet rejiminə qarşı çıxanların hamısı Aşqabada sürgün edildi, 1918-ci ildə burada qiyam baş verdi. Qiyamçılar Türkmənistanın demək olar ki, bütün bölgələrini ələ keçirdi.21 iyul 1918 Qırmızı Komissar Poltoratsky tutuldu və edam edildi. Bir gün sonra əks-inqilabçılar Asxabadın 9 komissarını və Qırmızı Ordunun komandirlərini güllələdilər. Ancaq qələbəni uzun müddət qeyd etmək lazım deyildi. 1919-cu ildə qiyam Qırmızı Ordu tərəfindən darmadağın edildi. Şəhərin tarixində yeni bir mərhələ başladı. 1925-ci ilin fevralında Türkmənistan Sovet Sovetlərinin I Qurultayı Poltoratskı yeni yaranan respublikanın paytaxtı elan etdi. 1927-ci ilin aprelində Sovet Türkmənistanının ilk konstitusiyasını təsdiqləyən Sovetlərin növbəti, ikinci respublika qurultayı paytaxtına tarixi və milli adını — Aşqabadı qaytardı. 1939-cu il siyahıyaalınmasına əsasən şəhərdə 126 mindən çox insan yaşayırdı ki, bunların arasında artıq 12% türkmənlər olmuşdur.

1948-ci il oktyabrın 5-dən 6-sına keçən gecə Türkmənistanın Aşqabad şəhərində baş vermiş 7,3 ballıq zəlzələ tikililərin 90–98 faizinin dağılması ilə nəticələnmişdi. İlk yardım Türkmənistanın digər şəhərləri və qonşu respublikalar — Özbəkistan, Azərbaycan və Gürcüstandan gəldi. Sovet dövründə təbii fəlakət qurbanlarının dəqiq sayı açıqlanmasa da, 2010-cu ildə Türkmənistan prezidenti bildirmişdi ki, zəlzələ nəticəsində respublikanın 176 min sakini, o cümlədə Aşqabad əhalisinin 89 faizi həlak olmuşdu (o vaxtlar xalq arasında "Aşqabad batan kimi…" ifadəsi yaranmışdı). 1995-ci ildən başlayaraq 6 oktyabr Türkmənistanda zəlzələ qurbanlarının anım günü kimi qeyd olunur.

Zəlzələdən xarabalıqlara dönən bir şəhərin köhnə planlaşdırma quruluşuna düzəlişlər edildi, bu da bir çox mənada şəhərin simasını kökündən dəyişdirdi. Nəticədə, bugünkü Aşqabad dünyaya gəldi, burada küçələr əvvəlkindən daha geniş, meydanlar vahid ansambllarda bəzədilib, onlarla bulaq bağları yeni bulvarlar, meydanlar, bağlar, parklar, çiçək bağları üçün ayrılıb. İndi bütün sənaye müəssisələri qruplara, ixtisaslaşma və əməkdaşlıq üçün ən əlverişli yerlərdə, xammal tədarükü və məhsul ixracı üçün yığılmışdır. Şəhərin mərkəzi hissələrində ansambllar respublika və yerli qurumlar, universitet və akademik kompleks, respublika teatrları, daha da qərbdən və cənub-qərbdən — xəstəxana və universitet şəhərciklərindən ibarətdir. Şəhər ərazisinin ən böyük hissəsi əlbəttə ki, yaşayış sahələri ilə işğal olunur. Müasir planlaşdırma prinsipinin tələb etdiyi kimi, paytaxtda 15-dən çox olan mikrorayon salındı.

İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda Aşqabadda 65 böyük və 200 kiçik sənaye müəssisəsi, 3 institut, Akademiyanın Türkmənistan filialı, SSRİ Elmləri, 3 teatr və kinostudiya, Təsviri incəsənət muzeyi, filarmoniya və Türkmənistan yazıçıları, rəssamlarını, memarlarını və bəstəkarlarını birləşdirən yaradıcı birliklər çalışdı. Şəhər əsasən qərb və şərqə doğru uzanırdı. Şimala dəmiryolu üzərindən keçdi və artıq cənub-şərqdə yeni bir sənaye sahəsi böyüdü.

Şəhərin 1962-ci ildə dünyanın ən uzun su kanallarından biri olan və Amudərya çayıyla bağlanan Qaraqum kanalına bağlantısı gerçəkləşmişdir.

 Etimologiya 
Aşqabad 1881-ci ilədək Asxabat adı ilə tanınıb. Türkmən dilində "asx" və "abad" sözlərindən yaranıb,"sevimli şəhər" deməkdir.

 Həmçinin bax 
 Türkmənbaşı sarayı
 Gülüstan ticarət mərkəzi (Aşqabad)
 Amandurdı Annadurdıyev

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Aşxabad mənzərələri (2005-ci il) 

*
Kateqoriya:Türkmənistan şəhərləri