Xocavənd rayonu

Xocavənd rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. Mərkəzi Xocavənd şəhəridir.

 Tarixi 

Xocavənd adlı yaşayış məntəqəsinin adı 1823-cü il Qarabağ Vilayətinin vergi dəftərlərində keçir. Əhalisi köçəri Azərbaycanlılardan təşkil olunduğu açıq–aşkar yazılıb.Описание Карабагской провинции, составленное в 1823 году, Тифлис, 1866, p Xocavənd rayonunun 1923-cü ilədək adı Aşağı Qaranlıq olmuşdur. Oykonimin birinci komponenti yaşayış məntəqəsinin coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Məntəqə adını ərazidəki Qaranlıq dağından almışdır. Ərazidə eyniadlı çay da vardır. Ermənistan ərazisindəki Martuni rayonunun adı da 1946-cı ilədək Aşağı Qaranlıq olmuşdur."Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti". İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007.

26 noyabr 1991-ci ildə DQMV ləğv edilərək Martuni və Hadrut rayonlarının bazası əsasında Xocavənd rayonu yaradılmışdır. Rayonun ümumi sahəsi 1458 km², əhalisi 41.725 (o cümlədən azərbaycanlılar – 10.648) nəfərdir. Rayonda 1 şəhər (Xocavənd şəhəri–rayon mərkəzi), 2 iri qəsəbə (Qırmızı Bazar və Hadrut), 81 kənd var. Olduqca əlverişli coğrafi mövqeyə və şəraitə malik Xocavənd rayonu Ağdam, Ağcabədi, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Laçın, Şuşa, Xocalı rayonları ilə həmsərhəddir.

1988-ci ilin fevralından başlayan Birinci Qarabağ müharibəsində Xocavənd rayonu 145 şəhid (onların 13 nəfəri qadın, 13 nəfəri uşaqdır) vermişdir. 2 oktyabr 1992-ci il tarixdə Xocavənd şəhəri Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.

+Xocavənd rayonunun işğal olunmuş kəndləri Kənd adı  İşğal tarixi  İşğaldan azad olunma tarixi Tuğ  30.10.1991  9.11.2020 Salakətin  30.10.1991  9.11.2020 Xocavənd  19.11.1991  10.11.2020 Axullu  09.01.1992  20.10.2020 Qaradağlı  17.02.1992  10.11.2020 Muğanlı  02.10.1992  10.11.2020 Əmiralılar  02.10.1992  10.11.2020 Kuropatkino  02.10.1992  10.11.2020 Günəşli  23.07.1993  20.10.2020 Arakül  20.08.1993  20.10.2020


4 oktyabr 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Xocavənd Rayon Prokurorluğu yaradılmışdır.

10 noyabr 2020-ci ilə qədər Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsi və 34 kəndi işğal azad edilmişdir.

Rayon mərkəzi 2 oktyabr 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələrinın tərəfindən işğal edilmişdir.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən 2020-ci ilin oktyabr ayının 9-da rayonun Hadrut qəsəbəsi, Qoçbəyli, Sor kəndi, 14-də Qırmızıqaya, Məlikcanlı, Tağaser, 15-də Edilli, Edişə, Bulutan, Dağdöşü, Düdükçü, Çiraquz, 16-da Xırmancıq, Ağbulaq (Edilli), Axullu, 20-də Ağcakənd, Mülküdərə, Daşbaşı, Günəşli, Çinarlı, 23-də Dolanlar, Bünyadlı, noyabrın 7-də Ataqut, Hünərli, 9-da Ağdam, Arpagədik, Quşçular, Məmməddərə, Susanlıq, Domi, Binədərəsi, Tuğ, Akaku, Azıx, Cilən, Mets Tağlar, Dərəkənd (Xocavənd), Salakətin, Şahyeri, Şexer, Zoğalbulaq, Arakül, Tağavard, Böyük Tağavard, Zərdanaşen, Petrosaşen, Çaylaqqala, Köhnə Tağlar, Şəhər kəndləri işğaldan azad edilmişdir.

10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Xocavənd şəhəri, Qırmızı Bazar qəsəbəsi, Ağbulaq (Gavahın), Ağkənd, Amaras, Arpadüzü, Avdur, Cəmiyyət, Cütcü, Çağadüz, Çartar, Çörəkli, Əmirallar, Gavahın, Güneyçartar, Güneyxırman, Heşan, Xanoba, Xərxan, kənd Xocavənd, Kəndxurd, Kiş, Kuropatkino, Qağartsi, Qaradağlı, Qarakənd, Qarazəmi, Qarıtəpə, Qarqar, Quzeyçartar, Quzeyxırman, Quzumkənd, Mirikənd, Muğanlı, Müşkapat, Sos, Şıx Dursun, Yemişcan, Yenikənd, Zavadıx kəndləri Rusiya Sülhməramlı kontingentinin nəzarəti altında olub.

10 noyabr 2020-ci il tarixdə imzalanmış atəşkəsə əsasən Xocavənd rayonunun şimal hissəsi (keçmiş Martuni rayonu) müvəqqəti olaraq Rusiya Sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə verilmişdir.

19–20 sentyabr 2023-cü il tarixlərində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin antiterror tədbirləri nəticəsində Xocavənd rayonu Azərbaycanın nəzarətinə qayıtmışdır.

Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan işğaldan azad edilmiş ərazilərdə (Şuşa rayonu istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi nümayəndəsinin müavini, Prezidentin Xocavənd rayonu üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi Əli Zeynalovdur.

 Tarixi abidələr 
180px|thumb|right|Xocavənd rayonu Azıx kəndi yaxınlığında yerləşən və Azərbaycan ərazisində ən qədim insan məskəni , Azıx mağarasından aşkarlanmış Paleolitin Aşel mədəniyyəti dövrünə aid Azıxantropun alt çənə sümüyü. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi.
180px|thumb|right|Xocavənd rayonu Dolanlar kəndi ərazisində yerləşən Son Tunc–Erkən Dəmir dövrünə aid nekropoldan aşkarlanmış maral buynuzu formalı mis bəzək. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi.Qədim yaşayış məskənlərindən sayılan Xocavəndin ərazisi təbii sərvətlərlə – tikinti materialları və faydalı qazıntılarla, meşə zolaqları və şirin su ehtiyatları ilə zəngindir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyindən verilən məlumata görə Xocavənd rayonunun Qırmızıbazar qəsəbəsində diametri 600 sm, hündürlüyü 25 m olan 1 ədəd 1000 və 1 ədəd 2000 il yaşlı Şərq çinarları qədim təbiət abidəsi kimi qorunurdu. Rayonun Qarakənd kəndində "Qırmızı kitab"a düşən, üçüncü dövrün relikt növü olan, orta diametri 24 sm, hündürlüyü 12 metr, yaşı 100 illik azat ağacları da mühafizə edilirdi. Rayonun Tuğ kəndinin 5 km-də V əsrə aid "Alban" kilsəsi", Tuğ kəndi ərazisində XII–XVII əsrlərə aid "Alban" kilsələri, I–V əsrlərə aid "Alban" qəbiristanlıqları, Salaketin kəndi ərazisində yerləşən "Dəmrov" ocağı, "Dağdağan" ocağı, Xocavənd kəndi ərazisində yerləşən "Cicim" ocağı, Qaradağlı kəndi ərazisində qədim "Alban" qəbiristanlığı, Bəhrəmli kəndi ərazisində yerləşən "Bəhmənli" piri, Muğanlı kəndində yerləşən "Seyid Rza" kumbəzi, Qaradağlı kəndi ərazisində "Yel" piri erməni işğalcıları tərəfindən vəhşicəsinə dağıdılmışdır.

Azərbaycanı qədim yaşayış məskəni kimi dünyada tanıdan abidələrdən biri, dəniz səviyyəsindən 900 metr hündürlükdə yerləşən, uzunluğu 190 metr, əhəng daşları oksfordkimeric dövrünə aid olan Azıx mağarası Xocavəndin Füzuli rayonuna yaxın, Azıx kəndinin 1 kilometr cənubi–şərqində yerləşir. Həmin rayonun Mets–Tağlar kəndindən cənubda, dəniz səviyyəsindən 850 m hündürlükdə yerləşən, uzunluğu 22 metr, əhəng daşları oksfordkimeric dövrünə aid olan Tağlar mağarası da tarixi abidə kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Xocavənd ərazisində istifadəyə yararlı yeraltı su ehtiyatlarını qiymətləndirmək məqsədilə bir vaxtlar kompleks hidrogeoloji tədqiqatlar aparılıb. Nəticədə 9 perspektiv sahə seçilib və həmin sahələr üzrə IV dövr, Təbaşir və Yura sulu komplekslərinin 83 min kubmetr/gün həcmində yeraltı su ehtiyatları aşkarlanıb. Bundan başqa bulaq axımı moduluna əsasən 7,34 min kubmetr/gün həcmdə yeraltı su ehtiyatları hesablanıb. Beləliklə, rayonun ərazisində istifadəyə yararlı yeraltı sular 90,34 min kubmetr/gün təşkil edir.

İşğal altında olan Xocavəndin ərazisi bütövlükdə ekoloji terrora məruz qalıb. Azıx mağarasını ermənilər silah anbarına çeviriblər. Rayonun ərazisində yerləşən və ümumi sahəsi 25,5 min hektar olan meşədəki palıd ağacları qırılaraq daşınıb, Xonaşen çayının kənarlarında bitən təbii meşə isə tamamilə məhv edilib. Xocavəndin Yelli Gədik sahəsində Füzuliyə gedən yolun sağ və sol tərəflərində avtomobil yollarının mühafizəsi məqsədilə əkilən ağaclar da kəsilib.

 Ktişvəng monastırı — Tuğ kəndi.
 Ktiş qalası — Tuğ kəndi.
 Müqəddəs Stefan kilsəsi — Tuğ kəndi.
 Müqəddəs Məryəm kilsəsi — Tuğ kəndi.
 Müqəddəs İohann kilsəsi — Tuğ kəndi.
 Dizaq məliklərinin sarayı — Tuğ kəndi.
 Yeddi qapı monastırı — Susanlıq kəndi.
 Xutudərə monastırı — Binə kəndi.
 Qırmızı kilsə — Binə kəndi.
 Müqəddəs İohann monastırı — Böyük Tağlar kəndi.
 Tağlar mağarası — Böyük Tağlar kəndi.
 Azıx mağarası — Azıx kəndi.
 Müqəddəs Məryəm kilsəsi — Zoğalbulaq kəndi.
 Küratağ qalası — Düdükçü kəndi.
 Müqəddəs Tanrı anası kilsəsi — Zakirli kəndi.
 Katarovəng monastırı — Ziyarət dağının zirvəsi, Çaylaqqala kəndi.
 Müqəddəs Məryəm kilsəsi — Ərəkül kəndi.
 Ağ xaç kilsəsi — Vəng kəndi.
 Müqəddəs Tanrı anası kilsəsi — Tağaser kəndi.
 Müqəddəs Məryəm kilsəsi — Tağaser kəndi.
 Amaras monastırı — Sos kəndi.
 Müqəddəs Qriqoris kilsəsi — Zavadıq kəndi.
 Mavas monastırı — Gavahın kəndi.
 Müqəddəs Yelisey monastırı — Çartar kəndi.
 Müqəddəs tərcüməçilər kilsəsi — Qağartsi kəndi.
 Bri kilsəsi — Çörəkli kəndi.
 Müqəddəs Tanrı anası kilsəsi — Çörəkli kəndi.

 Ermənistan tərəfindən işğalın nəticələri 
Xocavənd rayonu 1992-ci il oktyabrın ayının 2-də Ermənistan silahlı birləşmələri və onların havadarları tərəfindən işğal edilib. İşğal nəticəsində rayonun azərbaycanlılar yaşayan 10 kəndində 1723 yaşayış evi ermənilər tərəfindən yandırılaraq əmlakları talan edilib, 47 sənaye, 144 kənd təsərrüfatı obyekti dağıdılaraq viran edilib. Erməni vandalları tərəfindən 17 təhsil müəssisəsi, 4 məktəbəqədər tərbiyə ocağı, 32 səhiyyə müəssisəsi, 59 mədəniyyət obyekti, 10 tarixi abidə dağıdılıb. Rayonun infrastrukturuna aid olan 12 rabitə qovşağı, 341 km avtomobil yolları, 32 körpü, 42 su anbarı və 316 km su kəməri xətti dağıdılıb, talan edilərək yararsız hala salınıb. İşğal nəticəsində vurulmuş maddi, mənəvi ziyanla barəbər, rayonun bitki və meşə örtüyünə də böyük miqdarda zərər dəyib. Belə ki, rayonun 1202 ha meşə sahəsindəki qiymətli ağac növləri qırılaraq məhv edilib. Bunu eliyən isə Erməni separatçılarıdır

Xocavəndlilər 13 nəfəri qadın, 13 nəfəri uşaq olmaqla 145 nəfər şəhid verib, rayon sakinlərindən 300 nəfərdən çox insan sağlamlığını itirib və ya əlil olub, 243 uşaq valideynlərindən birini, 68 qadın həyat yoldaşını itirib. Müxtəlif dövrlərdə girov götürülmüş 110 nəfər dinc sakinlərdən 49 nəfəri əsir və girovluqda olarkən erməni terroru və vəhşiliyinin qurbanı olub, bir ailədən olan 3 uşaq hər iki valideynini itirib.

Ermənistan Silahlı Qüvvələri 2017-ci il fevralın 24–25-nə keçən gecə böyük strateji əhəmiyyət daşıyan Nərgiztəpəni işğal etmək üçün hücuma keçiblər. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri qarşı keçirdiyi əməliyyat zamanı düşmənin atəş mövqelərinə və cəmləşmə nöqtələrinə qarşı müvafiq cavab tədbirləri həyata keçirib.

 Coğrafi xüsusiyyətləri 
Rayon ərazisi Qarabağ silsiləsində yerləşir. Şuşa rayonu ilə sərhəddə Böyük Kirs (2725 m) zirvəsi yüksəlir, şərq hissəsində isə maili düzənliklər üstünlük təşkil edir. Ərazidə Yura, Təbaşir və Neogen dövrlərinə aid çöküntülər yayılmışdır.

İqlimi qışı quraq keçən mülayim–isti iqlim tipinə aiddir, şərq hissədə isə yayı quraq keçən mülayim–isti iqlim tipi üstünlük təşkil edir. Yanvarın orta temperaturu −2 °C–dən −5 °C–yə qədər, iyulun orta temperaturu 20 °C–dən 24 °C–yə qədər dəyişir. Yağıntıların orta illik miqdarı 400–800 mm arasında olur.

Rayonun əsas çayları Köndələn, İşğan, Qozlu və Quru çaylarıdır. Onlar Araz hövzəsinə aiddir. Həkəri çayının bəzi qolları da bu ərazidən başlayır.

Ərazidə şabalıdı və qəhvəyi dağ–meşə torpaqları yayılmışdır. Bitki örtüyündə kolluqlar və enliyarpaq meşələr üstünlük təşkil edir. Rayonun faydalı qazıntıları sırasına üzlük və tikinti daşları daxildir.

 İnzibati-ərazi bölgüsü 
Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin inzibati-ərazi bölgüsü təsnifatına (2024) əsasən Xocavənd rayonunda 1 şəhər, 2 qəsəbə və 38 kənd inzibati ərazi dairəsi mövcuddur. Bu inzibati dairələrə ümumilikdə 1 şəhər, 2 qəsəbə və 80 kənd ərazi vahidi daxildir.
 İnzibati ərazi dairəsi  Ərazi vahidləri Xocavənd şəhər  Xocavənd şəhəri Ağkənd kənd  Ağkənd Axullu kənd  Axullu Arakül kənd  Arakül, Bünyadlı, Cilən, Daşbaşı, Mülküdərə Arpadüzü kənd  Arpadüzü Azıx kənd  Azıx, Zoğalbulaq Binə kənd  Binə Binədərəsi kənd  Binədərəsi, Sor Böyük Tağlar kənd  Böyük Tağlar Bulutan kənd  Bulutan, Xırmancıq, Məlikcanlı Cəmiyyət kənd  Cəmiyyət Çaylaqqala kənd  Çaylaqqala, Arpagədik Çiraquz kənd  Çiraquz, Hünərli, Məmməddərə Dərəkənd kənd  Dərəkənd, Şahyeri Dolanlar kənd  Dolanlar Edilli kənd  Edilli, Ağbulaq, Düdükçü Əmiranlar kənd  Əmiranlar Gavahın kənd  Gavahın, Ağbulaq Güneyxırman kənd  Güneyxırman, Güneyçartar, Quzeyçartar, Quzeyxırman Günəşli kənd  Günəşli, Quşçular Hadrut qəsəbə  Hadrut, Çinarlı, Dağdöşü, Edişə, Qırmızıqaya, Qoçbəyli, Tağaser Heşan kənd  Heşan Xanoba kənd  Xanoba Xocavənd kənd  Xocavənd Kəndxurd kənd  Kəndxurd, Müşkapat Kiş kənd  Kiş Köhnə Tağlar kənd  Köhnə Tağlar, Ağcakənd Kuropatkino kənd  Kuropatkino Qağartsi kənd  Qağartsi, Qarıtəpə Qaradağlı kənd  Qaradağlı Qarakənd kənd  Qarakənd, Yemişcan Qarqar kənd  Qarqar, Xərxan, Zavadıx Qırmızı Bazar qəsəbə  Qırmızı Bazar, Şexer, Şıx Dursun Quzumkənd kənd  Quzumkənd, Qarazəmi Mirikənd kənd  Mirikənd, Avdur Muğanlı kənd  Muğanlı Salakətin kənd  Salakətin Sos kənd  Sos, Cütcü Tağaverd kənd  Tağaverd, Çağadüz, Zərdanaşen Tuğ kənd  Tuğ, Ataqut, Ağdam, Susanlıq Yenikənd kənd  Yenikənd, Çörəkli

 Əhalisi 

İllər Cəmi əhalinin sayi, min nəfər o cümlədən: Bütün əhaliyə nisbətən, faizlə  şəhər yerləri  kənd yerləri şəhər yerlərikənd yerləri 2000 8 032.84 116.43 916.451.248.820018 114.34 167.23 947.151.448.620028 191.34 219.73 971.651.548.520038 269.14 273.73 995.451.748.320048 349.04 403.63 945.452.747.320058 447.34 477.63 969.753.047.020068 553.04 565.73 987.353.446.620078 665.94 636.64 029.353.546.520088 779.84 733.64 046.253.946.120098 896.94 818.34 078.654.245.820108 997.44 866.64 130.854.145.920119 111.14 829.54 281.653.047.0
'Doğum, ölüm və təbii artım'
İllərNəfərəhalinin hər 1000 nəfərinə Doğulanlar  Ölənlər  Təbii artım  Doğulanlar  Ölənlər  Təbii artım  2000 116 99446 7017029314.85.98.92001110 35645 2846507213.85.78.12002110 71546 5226419313.85.88.02003113 46749 0016446614.06.08.02004131 60949 5688204116.16.110.02005141 90151 9628993917.26.310.92006148 94652 2489669817.86.211.62007151 96353 6559830818.06.311.72008152 08652 7109937617.86.211.62009152 13952 5149962517.25.911.32010165 64353 580112 06318.56.012.5
 ərazi cəmi kişi qadın nəfər faiz nəfər faiz nəfər faizXocavənd rayonu 41468 100,0 16904 100,0 24564 100,0Şəhər əhalisi 15161 36,56 5778 34.18 9383 38.20Kənd əhalisi 26307 63,44 11126 65.82 15181 61.80

 İqtisadi xarakteristikası 
Xocavənd rayonu əsasən kənd təsərrüfatı rayonudur. Üzümü və yaşıl mərməri ilə məşhur olan rayonda əsas təsərrüfat sahələri heyvandarlıq, üzümçülük, quşçuluq, taxılçılıq, bostançılıq və tərəvəzçilikdir. Rayonda arpa, buğda, qarğıdalı, soğan, kartof, yem çuğunduru və bostan–tərəvəz bitkiləri yetişdirilir. Rayon ərazisində Bağırxan, Qırmızı Bazar, Mədə Bulağı, Baba Bulağı, Ballı Bulaq və s. onlarla istirahət zonaları var.

 Görkəmli şəxslər 
 Cavad bəy Məlik-Yeqanov — Lənkəran şəhərinin general–qubernatoru, Həmkarlar İttifaqları Təşkilatının banilərindən biri, Parlamentin üzvü, müsəlman fəhlələrinin həmkarlar ittifaqının yaradıcısı. Azərbaycan Milli Şurasının üzvü kimi Azərbaycanın Müstəqilliyi haqqında İstiqlal Bəyannaməsinə imza atmışdı. Dizaq mahalı məlikləri Məlikyeqanovların nəslindəndir.
 Xudadat bəy Məlik-Aslanov — Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin Dəmir Yolları naziri, texnika elmləri doktoru, professor.
 Mir Mehdi Xəzani — Məşhur "Qarabağnamə"lərdən birinin müəllifi, tarixçi, şair.
 İbad Hüseynov — Azərbaycan Milli Qəhrəmanı, müharibə veteranı.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 Virtual Qarabağ İKTM-də Xocavənd rayonu
 Embassy of the Republic of Azerbaijan to the Hellenic Republic : Armenian aggression against Azerbaijan 
 Xocavəndi ermənilərdən təmizləmək planının iflası — uğursuz əməliyyat…
 "Nurəddin Sadıxov uğurlu Xocavənd əməliyyatını yarımçıq dayandırdı" – Keçmiş briqada komandiri ilə MÜSAHİBƏ

 Həmçinin bax 
 Xocavənd rayonunun abidələri
 Xocavənd əməliyyatı (1997)
 Xocavənd rayonunda kütləvi məzarlıqlar
 Qaradağlı qətliamı
 Qarakənd faciəsi


Kateqoriya:Dağlıq Qarabağ