Baden-Vürtemberq

Baden-Vürtemberq ( , ) – Almaniyanın parlamentar idarəolunan yarım-suveren federal əyalətdir. Əyalət Almaniyanın cənub qərbində yerləşir və Fransa ilə ölkənin cənub sərhəddini təşkil edir. Paytaxtı əyalətin ən böyük şəhəri olan Ştutqart-dır. O, 1952-də müharibədən sonrakı qısa ömürlü Vürtemberq-Baden,(Cənubi-)Baden və Vürtemberq-Hohenzolern əyalətlərinin (bu əyalətlər koalisiya ölkələri tərəfindən qədim Baden və Vürtemberq əyalətlərinin işğal bölgələrinə ayrılmasından yaranmışdı) birləşməsindən qurulmuşdur. Əyalətin Ştutqartdan sonrakı böyük şəhərləri Karlsrue və Manhaym-dır. Başqa şəhərlərinə Frayburq-im-Braysqau, Haydelberq, Haylbron, Pfortshaym, Roytlingen, Tübingen və Ulm şəhərləri daxildir.

Sahəsi 35 751,65 km², əhalisi 10 747 479 nəfər, əhali sıxlığı 1 km²-ə 300 nəfərdir. Almaniyanın ən böyük üçüncü əyalətidir.

Baden-Vürtemberq Almaniyanın ən çox məhsul ixrac edən (2018)  , ikinci ən az işsizliyə (Oktyabr, 2019)  , dördüncü ən yüksək adambaşına düşən ÜDM-a (2019)   və eləcə də ən çox adambaşına düşən patentlər sayına (2018)   malik əyalətidir. Orta ömür gözləntisi 2016/18-ci illərdə kişilər üçün 79,7 il və qadınlar üçün isə 84,1 il olmuşdur. Hər iki göstərici ölkə əyalətləri içərisində ən yüksəyidir.  

 Tarixi 
Baden-Vürtemberq tarixi Baden, Prussiya Hohenzolern və Vürtemberq-in ərazilərindən formalaşdırılmışdır.

B.e.-nın 100-cü ilində, Roma İmperiyası Vürtemberqi işğal etmiş, və onun şimal sərhədində limes (möhkəmləndirilmiş sərhəd bölgəsi) inşa etmişlər. B.e.-nın üçüncü əsri ərzində Alemanlar Romalıları məğlub edərək, onları Reyn və Dunay çaylarından qərb yönündə kənara çəkilməyə məcbur etmişlər. B.e.-nın 496-cı ilində, Alemanlar I Xlodviq-in rəhbərliyi ilə Franklar tərəfindən məğlub edilir.

Müqəddəs Roma İmperiyası bundan sonra qurulmuşdur. Burada yaşayan insanların əksəriyyəti Roman katolikləri olmuşdurlar və hətta bu protestant Reformasiyasının şimali Almaniyaya təsirindən sonra da davam etmişdir.

19-cu əsrin sonları və 20-ci əsrin əvvəllərində, bu əyalətdən əsasəndə kəndlərdən olan bir çox insanlar ABŞ-yə və digər ölkələrə köçmüşdür.

 Coğrafiyası 
Baden-Vürtemberq-in Almaniyanın digər əyalətləri Reynland-Pfalts, Hessen və Bavariya və eləcə də Fransa (Qrand Est regionu) və İsveçrə (Bazel-Landşaft, Bazel-Ştadt, Arqau, Sürix, Şafhausen və Turqau kantonları) ilə sərhədləri vardır.

Əyalətin bir çox əsas şəhərləri Nekkar çayı sahilində yerləşir. Çay cənub-qərbdən əvvəl mərkəzə, sonra isə şimal-qərb yönündə axmaqla Tübingen, Ştuttqart, Haylbron, Haydelberq və Manhaym şəhərlərindən keçir.

Reyn çayı əyalətin ´qərb sərhəddini eləcə də cənub sərhəddinin əsas hissəsini formalaşdırır. Qara Meşə (alm. Schwarzwald [Şvartsvald]) əyalətin əsas dağ sırasıdır. Eləcə də, Dunay çayı başlanğıcını bu əyalətdən götürür.

 Əhalisi 
Baden-Vürtemberqin əhalisi 10,486,660 nəfər təşkil edir (2014). Bunlardan 5,354,105 nəfəri qadın və 5,132,555 nəfəri kişidir. 2006-da, doğum səviyyəsi 1000 nəfərə 8,61 nəfər olmuşdur ki, bu da ölüm səviyyəsinə — 1000 nəfərə 8,60 nəfər — çox yaxın olmuşdur. Əhalinin 14,87%-i 15 yaşın altında, 18,99%-i isə 65 və üzəri yaşda olmuşdur (2008).

 Xaricilər 
1 yanvar 2020-ci il tarixinə görə, əyalətin xarici sakinləri ən çox aşağıdakı ölkələrdəndirlər:
+253,995184,555156,325122,83585,62082,13581,26062,61552,45044,770

 İqlimi 
1881–2019 zaman aralığında orta qiymətlərlə ən isti ay, il və fəsillər.
+1881–2019 illəri ərzində 10 ən isti illər Sıralama İl Temperatur °C 1 2018 10,38 2 2014 10,14 3 2015 9,89 4 1994 9,88 5 2019 9,87 6 2000 9,71 7 2011 9,64 8 2002 9,55 9 2007 9,47 10 2003 9,45
1881–2019 zaman aralığında orta qiymətlərlə ən soyuq ay, il və fəsillər.
+1881–2019 illəri ərzində 10 ən soyuq illər Sıralama İl Temperatur °C 1 1956 6,66 2 1887 6,74 3 1940 6,82 4 1888 6,96 5 1963 6,99 6 1890 7,03 7 1962 7,09 8 1941 7,10 9 1889 7,11 10 1931 7,18

1881–2019 illəri ərzində uyğun olaraq ən isti aylar
İlAyİlFəsilYan.Fev.MartAprelMayİyunİyulAvq.Sen.Okt.Noy.Dek.QışYazYayPayızİl20181966199420181917200320062003196120011994201520182006/
2007200720032006Maksimum4,335,637,6612,5015,5520,8621,7821,7316,6212,317,595,1410,383,7810,5120,5611,55

1881–2019 illəri ərzində uyğun olaraq ən soyuq aylar
İlAyİlFəsilYan.Fev.MartAprelMayİyunİyulAvq.Sen.Okt.Noy.Dek.QışYazYayPayızİl19401956188319031902192319191912191219051921189019561962/
1963197019131912Minimum -7,79 -10,19 -0,814,228,2811,2713,8113,378,253,65 -0,44 -5,516,66 -5,435,8214,385,46

 Əsas şəhərlər 
 Ştutqart
 Manhaym
 Haydelberq
 Karlsrue
 Konstanz
 Kalv
 Lüdviqsburq
 Esslingen a.N.
 Baden-Baden
 Frayburq-im-Braysqau
 Tübingen
 Haylbronn
 Ulm

 Bayraq 

 Həmçinin bax 
 Aax (Baden-Vürtemberq)
 Ostrax

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Baden-Vürtemberqin rəsmi saytı (almanca)
 Baden-Vürtemberqin xəritəsi