Şuşa rayonu

Şuşa rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati ərazi vahidi.  İnzibati mərkəzi Şuşa şəhəridir.

 İnzibati ərazi bölgüsü 
ŞUŞA   RAYONU – 70200001 

İnzibati ərazi dairələrinin sayı:                                           Ərazi vahidlərinin sayı:

Şəhər     .               .               1             Şəhər     .               ..              .                 1

Qəsəbə  .               .               1             Qəsəbə  .               .               .                 1

Kənd      .               .               10           Kənd      .               .               .               34 
KODLARADLARKODLARADLAR70201005

70201014

70211005

70211018

70212005

70212018

70209005

70209018

70209038

70209028

70208005

70208018

70208058

70208028

70208068

70208078

70208048

70208088

70208038

70213005

70213028

70213018

70204005

70204018

70204038

70204048 1. Şuşa şəhər iəd

   Ş u ş a   ş.

2. Daşaltı kənd iəd

   D a ş a l t ı   k.

3. Göytala kənd iəd

   G ö y t a l a   k.

4. Xanalı kənd iəd

   X a n a l ı   k.

              Həsənabad k.

               İmamqulular k.

5. Xəlfəli kənd iəd

   X ə l f ə l i   k.

             Armudlu k.

             Dükanlar k.

             Qarabulaq k.

             Laçınlar k.

             Mirzələr k.

             Şuşulu k.

             Zamanpəyəsi k.

6. Qaladərəsi kənd iəd

   B ö y ü k   Q a l a d ə r ə s i   k.

               Kiçik Qaladərəsi k.

7. Qaybalı kənd iəd

   Q a y b a l ı   k.

             Xudaverdilər k.

             Nağılar k. 70202005

70202018

70202028

70207005

70207018

70207028

70207048

70207038

70210005

70210018

70210068

70210028

70210048

70210078

70210058

70210038

70210088

70215005

70215016

70203005

70203018

70203028 8. Sarıbaba kənd iəd

     S a r ı b a b a   k.

               Onverst k.

9. Səfixanlar kənd iəd

     S ə f i x a n l a r   k.

               Allahqulular k.

             Həsənqulular k.

               Xanlıqpəyə k.

10. Şırlan kənd iəd

     Ş ı r l a n   k.

             Ağbulaq k.

             Cəmillər k.

             Çaykənd k.

             İmanlar k.

             Məmişlər k.

             Paşalar k.

             Turabxan k.

11. Turşsu qəsəbə iəd

     T u r ş s u   q.

12. Zarıslı kənd iəd

     Z a r ı s l ı   k.

               Nəbilər k. 

 Tarixi 

 Azərbaycan SSR tərkibində 
1930-cu ildə təşkil edilmişdir.

 Azərbaycan Respublikasının tərkibində 
1992-ci ildən rayon erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal olunub. Şuşa şəhəri Qarabağ müharibəsinin gedişində hərbi əməliyyatlar zamanı qismən dağıdılmışdır.

Şuşa şəhəri İkinci Qarabağ müharibəsində 8 noyabr 2020-ci ildə və 9 noyabr 2020-ci ildə isə Daşaltı kəndi düşməndən azad edilmişdir.

10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq qalan ərazilər Rusiya Sülhməramlı kontingentinin nəzarəti altına keçmişdir.

25 mart 2023-cü il tarixində Azərbaycan Ordusunun keçirdiyi əməliyyat nəticəsində Zamanpəyəsi və Allahqulular kəndləri, 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları'ndan sonra Turşsu qəsəbəsi, Ağbulaq, Armudlu, Aşağı Quşçular, Bayat, Böyük Qaladərəsi, Cəmillər, Çaykənd, Dükanlar, Əmillər, Göytala, Həsənabad, Həsənqulular, Xanalı, Xanlıqpəyə, Xəlfəli, Xudaverdilər, İmamqulular, İmanlar, Kiçik Qaladərəsi, Qarabulaq, Qaybalı, Laçınlar, Malıbəyli, Məmişlər, Mirzələr, Nağılar, Nəbilər, Onverst, Paşalar, Salatınkənd, Sarıbaba, Səfixanlar, Şırlan, Şuşulu, Turabxan, Yuxarı Quşçular, Zarıslı, Xan bağı kəndləri Azərbaycanın suverenliyinə keçmişdir.

31 may 2021-ci il tarixində “Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı – Şuşa şəhəri haqqında” Azərbaycan Respublikasının 338-VIQ nömrəli Qanunu qəbul edilib.

15 iyun 2021-ci il tarixində “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında” Şuşa Bəyannaməsi imzalanmış, 1 fevral 2022-ci il tarixli  478-VIQ nömrəli Qanunla təsdiq edilmişdir.

"Azərbaycan Respublikasının Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Qubadlı, Laçın və Şuşa rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında" 5 dekabr 2023-cü il tarixli 1044-VIQ nömrəli Qanunla Şuşa rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil olan Malıbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Malıbəyli kəndi, Quşçular kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Yuxarı Quşçular və Aşağı Quşçular kəndləri Xocalı rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil edilmişdir.

 Tarixi-mədəni abidələri və memarlıq qoruğu 
İbrahimxəlil xanın tikdirdiyi sığınacaq evi (XVIII əsr), tövlə, hamam qalıqları.

Rayon ərazisində Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu yerləşir.

Bazarbaşı (Şuşa) rayon ərazisində yerləşir.

 Tarixi abidələri 

 Dini-tarixi abidələri 
 Hacı Yusifli məscidi (XVIII)
 "Çöl Qala" məscidi (XVIII əsr)
 Xoca Mərcanlı məscidi (XVIII əsr)
 Quyuqluq məscidi (XVIII əsr)
 Seyidli məscidi (XVIII əsr)
 Məscid (XVIII əsr)
 Mərdinli məscidi (XIX əsr)
 Aşağı Gövhər Ağa məscidi (1874–1875)
 Culfalar məscidi (XIX əsr)
 Yuxarı Gövhər Ağa məscidi (XIX əsr)
 Mamay məscidi (XIX əsr)
 Köçərli məscidi (XIX əsr)
 Malıbəyli məscidi
 Alban kilsəsi
 Qaybalı məscidi
 Şırlan məscidi
 Rus kilsəsi

 Tarixi memarlıq abidələri 
 Qala divarı (uzunluğu 8 kilometr)
 Qala divarı üzərində tikilmiş bürclər (17 ədəd)
 Qədim üslubda salınmış 17 məhəllə
 17 məscid
 17 bulaq
 17 hamam
 Turşsu Qalereyası
 Karvansara (4 ədəd)
 Gəncə qapısı
 Rasta bazar
 Torpaq meydan
 Üzeyir Hacıbəyovun heykəli
 Cıdır düzü
 Malıbəylidə Qızlar məktəbi
 Un dəyirmanı
 "Həzrət Əli" kahası
 "Qızıl qaya"
 Bəhmən Mirzə Qacarın hərəmxanası
 Bəhmən Mirzə Qacarın tikdirdiyi "Bab" hamamı
 Şeytan bazar
 Əfsanəvi Leyli qalası
 Çuxur məhəllədə 2 minarəli "Şəfa ocağı"
 "Həzrət Abbas Şəfa ocağı"
 Molla Pənah Vaqifin poeziya evi
 Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi
 Molla Pənah Vaqifin müəllimlik etdiyi bina
 Molla Pənah Vaqifin evi
 Xan qızı Xurşudbanu Natəvanın sarayı
 Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın tikdirdiyi "Qarama"
 Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın tikdirdiyi həbsxana binası
 Qasım bəy Zakirin yaşadığı ev
 Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi
 Azərbaycanda ilk "realnı uçiliş"in binası
 Yaşıl aptek
 Mədəniyyət evi
 Külli miqdarda gümüş və mis qablar
 İbrahim Xəlil xanın 1801-ci ildə tikdirdiyi mədrəsə kompleksi (Gövhər Ağanın məscidini həyətində)
 Qarabağ xanlığının vəziri Mirzə Camal bəy Cavanşirin və onun ailəsinin məqbərə kompleksi
 Tarixin yaddaşı olan Daş kitabələr
 Azərbaycanda ilk realnı məktəbin binası
 Malıbəylidə "Qızlar məktəbi"
 Külli miqdarda gümüş və mis qablar
 Ağaböyük xanımın bürcü

 Karvansaralar 
 İkimərtəbəli karvansara (1888–1889-cu illər)
 Zarıslıda Korun karvansarası
 Hacı Məhərrəm karvansarası
 Hacı Əmiraslan bəyin karvansarası
 Uğurlu bəyin karvansarası
 Mir Səyyaf oğlunun karvansarası
 Murad bəyin karvansarası
 Hacı Hüseynin karvansarası
 Gövhər Ağanın karvansarası
 Hacı Abbas bəyin karvansarası
 Cavad ağanın karvansarası
 Xanlıq Muxtarın karvansarası

 Qəsrlər 
 Ağabəyim Ağanın qəsri
 Sadıqcanın qəsri

 Qalalar 
 "Pənahabad" Şuşa qalası (1750–1757-ci illər)
 Leyli qayası;
 Daşaltı kəndində müdafiə qalası.

 Büstlər 
 Bülbülün büstü
 Üzeyir Hacıbəyovun büstü
 Hüsü Hacıyevin büstü
 Molla Pənah Vaqifin büstü
 Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın büstü

 Kompleklər 
 İbrahim Xəlil xanın 1801-ci ildə tikdirdiyi mədrəsə kompleksi
 Qarabağ xanının vəziri Mirzə Camal bəy Cavanşirin və onun ailəsinin məqbərə kompleksi
 "Dəlik-daş" pilləkən kompleksi
 Qarabağ xanlığının divan kompleksi
 Qacarların məqbərə kompleksi
 Bəhmən Mirzə Qacarın saray kompleksi
 Mir Möhsün Nəvvabın abidə kompleksi
 Mehmandarovun ev kompleksi
 Qarabağ xanlığının Divan kompleksi
 Dəlik-daş pilləkən kompleksi
 Xan qızı Xurşud Banu Natəvanın bulaq kompleksi

 Muzeylər 
 Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi
 Bülbülün ev-muzeyi
 Xalça muzeyi
 Tarix-diyarşünaslıq muzeyi
 Qarabağ dövlət tarixi muzeyi
 Rəsm qalereyası

 İmarətlər 
 Məhəmməd Həsən Ağanın imarəti
 Səməd bəy Mehmandarovun Şuşadakı mülkü
 Hacı Şükürün imarəti
 Məmməd Həsən Ağanın imarəti

 Mülklər 
 Qarabağ qazisinin mülkü
 Qədimovların mülkü
 Qarabaş Qazisinin mülkü
 Mir Möhsün Nəvvabın mülkü
 Nəcəfqulu ağanın mülkü
 İbrahim xanın mülkü
 Hacı Bəşirin mülkü
 Cabbar Qaryağdı oğlunun mülkü
 Mirzə Hüseynin mülkü
 Mirəlibəyin mülkü
 Seyid Məcidin mülkü
 Hacı Qulamın mülkü
 Nəcəfqulu Ağanın mülkü
 Kəlba Şirinin mülkü
 Öpənnik Qara Zeynalın mülkü
 Fərzalı bəyin mülkü
 Allahverənli Kəlba Şirinin mülkü
 Nəcəf bəy Vəzirovun mülkü
 Firudin bəy Köçərlinin mülkü
 Süleyman Sani Axundovun mülkü
 Məşədi Qəhrəmanın mülkü
 Quyruq məhəlləsində Sadıq bəyin mülkü
 Yusif Vəzir Çəmənzəmənlinin mülkü
 Mir Həsən Vəzirovun mülkü
 Qaraşovların mülkü
 Hüseyn Qayıbovun mülkü
 Məşədi Şirinin mülkü
 Gəraf Əsgərovun mülkü
 Ağamirovların mülkü
 Hüsü Hacıyevin mülkü
 Hacı Dadaşın mülkü
 Hacı Quluların mülkü

 Malikanələr 
 Qulam Şahın malikanəsi
 Əsəd bəyin malikanəsi -  Şuşa şəhərində, Voroşilov küçəsində yerləşən XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi.
 Mamay bəyin malikanəsi - XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi.

 Evlər 
 Çuxur məhəllədə Kal Həsənin evi
 Təzə məhəllədə Xayatlılar Mehdinin evi
 Çuxur məhəllədə Kürd uşağının evi
 Quyruq məhəlləsində Məşədi Teymurun evi
 Ağa-Əbdürrəhim ağanın evi
 Uluq bəyin evi
 Zöhrabbəyovların evi
 Cəlal bəyin evi
 Kəlba Hüseynin evi
 İsmayıl bəyin evi
 Əbdülrəhim bəy Haqverdiyevin evi

 Bağlar 
 Kəlba Şəhriyarın bağı
 Şəmilin bağı
 Hacıyevlərin armud bağı
 Mirfəseh bağı

 Körpülər 
 Şahlıq körpüsü
 Təzə məhəllədə körpü

 Qəbristanlıqlar 
 Mirzə Həsən qəbiristanlığı
 Mirfəseh qəbiristanlığı

 Bulaqlar 
 Meydan bulağı
 İsa bulağı
 Saxsı bulaq
 Ovdan bulağı
 Şor bulaq
 Səkili bulağı
 Qotur bulağı

 Hamamlar 
 Hacı Salehin hamamı
 Uğurlu bəyin hamamı
 Xeyransa xanımın hamamı
 Ağa Mirzə Əli Qazinin hamamı
 Şahbaz bəyin hamamı
 Hacı Əbdürrrəhimin hamamı
 Rüstəm bəyin hamamı

 Coğrafiyası 

 Coğrafi mövqeyi 
Kiçik Qafqazda Qarabağ silsiləsi ərazisində yerləşir.

Səthi dağlıqdır (Qarabağ silsiləsi). Rayonun şərq hissəsi Keçəldağ aşırımı ilə hüdudlanır.

Səthi dağlıqdır. Ən yüksək zirvəsi Böyük Kirs dağıdır (2725 m). Ərazisinin əksər hissəsi yayı quraqlıq keçən mülayim isti və qışı quraq keçən soyuq iqlim tiplərinə aiddir. Orta temperatur yanvarda −4 °C-dən −1 °C-yədək, iyulda 16–19 °C-dir. İllik yağıntı 700–800 mm-dir. Ərazisindən Qarqarçay axır. Torpaqları qəhvəyi və qonur dağ-meşə, çimli dağ-çəmən tiplidir. Yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Alçaq dağlıq və dağətəyi sahələrdə qırılmış meşələrin yerində çəmənlər və kserofit kolluqlar var. Heyvanat aləminə ayı, canavar, tülkü, boz dovşan, cüyür, kəklik, göyərçin və s. aiddirlər.

 Geoloji quruluşu 
Yura və Təbaşir çöküntüləri.

 Hidrologiyası 
Mineral sular (Turşsu), bulaqlarla (İsa bulağı) zəngindir. Əsas çayları Qarqarçayın qolları olan Zarıslı, Xəlfəli çaylarıdır.

 Landşaftları və bioloji müxtəlifliyi 
Meşələrdə şərq fıstığı , ibcriya palıdı və qafqaz vələsi üstünlük təşkil edir. Çirişli dağının aşağı hissəsində dəniz səviyyəsindən 1160–1210 m yüksəklikdə yamacın şimal baxarında meşəlikdə bir-birindən təxminən 100 m-ə qədər aralı məsafədə 30-a yaxın şabalıd ağacları bitir. Burada şabalıd ağacları palıd — vələs meşəliyinin tərkibinə daxil olur. Meşə altında müxtəlif kol cinsləri — fındıq , murdarça , alça , göyəm , gərməşov, yemişan , əzgil , itburnu və s. bitir. Meşələrdə həmçinin vələs, ağcaqayın , gilas , göyrüş və palıd növləri yayılmışdır.Abutalıbov M. H., Hacıyev V. C. Azərbaycanın bitki örtüyü. Bakı; İşıq, 1976

 Geoloji təbiət abidələri 
Daşaltı kəndində karst mağaraları. Şuşada Şahnəzər mağarası. Şuşa şəhəri yaxınlığında Daşaltı kanyonu. Böyük Kirs dağı, Keçəldağ aşrımı, Üçmıx dağı

 Arxeoloji abidələri 
Şuşa Şahnəzər mağarasının uzunluğu 125 m, eni 20 m, hündürlüyü 10 in-dir. Mağaradan Paleolitə aid ikikobud daş çapacaq, Mezolitə aid mikroiit bıçaqlar, m.ə. V — IV minilliyə aid Eneolit gil qablar, Tunc, Dəmir Dövrləri və orta əsrlərə aid saxsı məmulat qalıqları, müsəlman qəbri tapılmışdır.

 İqlimi 
Ərazinin əksər hissəsi qışı quraq keçən mülayim isti, bəzən isə soyuq iqlim şəraitinə malikdir. Burada yanvar ayında orta temperatur 4 dərəcədən 1 dərəcəyə qədər, iyulda isə müsbət 16–19 dərəcə, illik yağıntı isə 700–800 mm olur.

 Torpaqları 
Torpaqları əsasən, qəhvəyi dağ-meşə, çimli dağ-çəməndir. Yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür.

 Təbiət qoruğu 
Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı Şuşa rayonunun ərazisində yerləşir.

 Əhalisi 

AzStat-ın 1 yanvar 2014-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonun (de-yuri olaraq) 31.499 nəfər əhali qeydiyyatda olub.Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi : Şuşa rayonu  (yenilənmə: 1 yanvar, 2014-cü il) — yoxlanılıb: 28.12.2014

 Etnik tərkibi 

 Etnikqrup 1939-cu ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Шушинского района по переписи 1939-го года  — yoxlanılıb: 08.03.2015Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР. Азербайджанский ССР >> Шушинский  // Источник: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, Д.Д. 966–1001 ("Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам"), Д.Д. 256–427 (табл. 26 "Национальный состав населения районов, районных центров, городов и крупных сельских населенных пунктов") 1959-cu ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Шушинского района по переписи 1959-го года  1970-ci ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Шушинского района по переписи 1970-го года  1979-cu ilEthno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Шушинского района по переписи 1979-го года  1989-cu il 1999-cu ilPopulation statistics of Eastern Europe : Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census  2009-cu il Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % azərbaycanlı 6 306 58.29% 6 564 61.77% 9 890 72.38% 12 955 80.87% 18 679 91.68% 23 135 95.05% 27 364 95.81% erməni 4 177 38.61% 3 794 35.70% 3 577 26.18% 2 881 17.98% 1 430 7.02% 1 140 4.68% 1 140 3.99% türk … … … … … … … … … … … … 41 0.14% ləzgi 17 0.16% … … … … … … … … 1 0.01% 4 0.01% rus 256 2.37% 198 1.86% 142 1.04% 114 0.71% … … 16 0.07% 4 0.01% kürd 4 0.04% … … … … … … … … 33 0.14% 3 0.01% tatar 4 0.04% … … … … … … … … 5 0.02% 2 0.01% ukraynalı 20 0.18% … … 7 0.05% 11 0.07% … … 9 0.04% … … digər 35 0.32% 70 0.66% 48 0.35% 58 0.36% 265 1.30% 1 0.01% 2 0.01% cəmi 10 819 100% 10 626 100% 13 664 100% 16 019 100% 20 374 100% 24 340 100% 28 560 100%

 Şuşada doğulanlar 
Bax: Şuşada doğulanlar

 Rayon komitə sədrləri və icra başçıları 
 Mikayıl Gözəlov
 Nizami Bəhmənov

 Mənbə 



 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Virtual Qarabağ İKTM-də Şuşa rayonu
 Şuşa
 Şuşanın işğalından 15 il keçir 
 Yaddan çıxmaz qarabağ 
 Erməni vəhşilikləri
 Şəkillər 
 Şuşanın şəkilləri, 2000–2005 ilə qədər
 2007ci il Şuşa şəkilləri: vetennamine.com 


Kateqoriya:Dağlıq Qarabağ
Kateqoriya:Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin rayonları