Vyana

Vyana (, bav. Wean, ) — Avstriyanın paytaxtı, ən böyük şəhəri və 9 federal əyalətindən biri. 2 milyondan çox əhalisi ilə Avstriyanın ən böyük şəhəri statusuna malikdir. Daha böyük aqlomerasiya rayonu təqribən 2,9 milyon əhaliyə ev sahibliyi edir ki, bu rəqəm də ölkənin əhalisinin təxmini üçdə birinə bərabərdir. Vyana ölkənin mədəni, iqtisadi və siyasi mərkəzi, Avropa İttifaqının əhalisinə görə 5-ci ən böyük şəhəri və Dunay çayının üzərindəki şəhərlər arasında ən sıx məskunlaşılan şəhəridir.

Şəhər Vyananı Avstriyanın ucqar qərb hissələrindən ayıran Apl dağlarının ən şimal-şərq təpələri olan Vyana meşələrinin şərq kənarında, Pannoniya hövzəsinə keçiddə yerləşir. Dunay çayının üzərində yerləşən şəhərə Vyana çayı tərəfdən keçilir. Vyana tamamilə Aşağı Avstriya ilə əhatə olunub və Slovakiyanın, həmçinin paytaxtı Bratislavanın təxminən 50 km qərbində, Macarıstanın 60 km şimal-qərbində, eləcə də Moraviyanın (Çexiya) 60 km cənububda yerləşir.

Bir vaxtlar keltlərin yaşadığı yer olan Veduniyanı I əsrdə romalılar kastrum və kanava Vindobonaya (Pannoniya əyaləti) çevirdi. Daha sonra 212-ci ildə Roma şəhərinin xalqlarına sahib munisipiuma yüksəltdi. Bunun ardınca bölgədəki əhalinin çoxunun slavyanların yaratdığı lombardlar, daha sonra Pannoniya avarlarının təsiri altında olan dövr gəlmişdir. Vyana 1155-ci ildə 976-cı ildən 1278-ci ilə qədər Avstriyaın lordları olan Babenberqlərin mərkəzi kimi qurulmuş və 1221-ci ildə Vyanaya şəhər hüquqları verilmişdir. XVI əsrdə Avstriyanın sonrakı lordları olan Habsburqlar 1806-cı ildə süqut edənə qədər Vyananı Müqəddəs Roma imperiyasının imperatorlarının mərkəzi kimi qurdu. 1804-cü ildə Avstriya imperiyasının yaradılması ilə Vyana bu imperiyanın və xələfi olan bütün dövlətlərin paytaxtı olmuşdur.

Vyana müasir dövr ərzində dünyanın alman dilində danışılan ən böyük şəhərləri arasında olmuşdur. XVIII-XIX əsrlərdə ən böyük şəhər olan Vyana XX əsrin əvvəlində Berlindən sonra ikinci sırada yer almazdan əvvəl iki milyon əhaliyə qalxmışdır. Vyana BMT, OPEC və ATƏT daxil olmaqla bir çox böyük beynəlxalq təşkilatlara ev sahibliyi edir. Şəhərin mərkəzi 2001-ci ildə UNESCO Ümumdünya İrs siyahısına əlavə edilmişdir. 2017-ci ilin iyulunda isə Təhlükədə olan ümumdünya irsi siyahısına əlavə edilmişdir.

Bethoven, Brahms, Brakner, Haydn, Maxler, Mozart, Şoenberq, Şxubert, I  Yohanna Strauss və II Yohanna Strauss kimi bir çox məşhur klassik musiqi sənətçisinin yaşayıb yaratdığı Vyana musiqi mirasına görə "musiqi şəhəri" kimi adlandırılmışdır. Vyana klassizmi dövründən XX əsrin əvvəllərinə qədər öndə gələn Avropanın musiqi mərkəzi kimi mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Vyana dünyanın ilk psixoanalisti Siqmund Freydə ev sahibliyi etmişdir. Vyananın tarixi mərkəzi Barok saraylar və baxçalar ilə böyük binalar, abidələr və parklarla əhatəli XIX əsrin sonuna aid Rinqştrase daxil olmaqla memarlıq cəhətdən zəngindir.

 Rayonları 

 Rayonlar 
№Rayon Gerb Ərazi(km2)Əhali(2023)Əhalinin sıxlığı (/km2) Xəritə1İçəri Şəhər 40px|Innere Stadt2.86916.5385,764120x120px2Leopoldştadt 40px|Leopoldstadt19.242110,1005,707120x120px3Landştrase 40px|Landstraße7.40398,39813,292120x120px4Viden 40px|Wieden1.77633,15518,668120x120px5Marqareten 40px|Margareten2.01254,40027,038120x120px6Mariahilf 40px|Mariahilf1.45531,38621,571120x120px7Noybay 40px|Neubau1.60831,51319,598120x120px8Yozefştadt 40px|Josefstadt1.09024,49922,476120x120px9Alzerqrund 40px|Alsergrund2.97641,63113,989120x120px10Favoriten 40px|Favoriten31.823220,3246,923120x120px11Zimmerinq 40px|Simmering23.256110,5594,754120x120px12Maydlinq 40px|Meidling8.103101,71412,556120x120px13Hitsinq 40px|Hietzing37.71355,5051,472120x120px14Pentsinq 40px|Penzing33.76098,1612,908120x120px15Rudolfshaym-Fyunfhaus 40px|Rudolfsheim-Fünfhaus3.91876,38119,495120x120px16Ottakrinq 40px|Ottakring8.673102,77011,849120x120px17Hernals 40px|Hernals11.39656,6714,973120x120px18Verinq 40px|Währing6.34751,3958,098120x120px19Döblinq 40px|Döbling24.94475,4003,023120x120px20Briqittenau 40px|Brigittenau5.71085,93015,049120x120px21Floridsdorf 40px|Floridsdorf44.443186,2334,190120x120px22Donauştadt 40px|Donaustadt102.299220,7942,158120x120px23Lizinq 40px|Liesing32.061121,3033,784120x120px
Vyana 23 rayondan (bezirke) ibarətdir. Vyanadakı "Magistratische Bezirksämter" kimi adlandırılan inzibati rayon ofisləri digər Avstriya əyalətlərindəkilərlə (bezirkshauptmannschaften kimi adlandırılır) oxşar işləri görürlər. Məmurlar Vyananın icra başçısına bağlıdır. Federal nəzarət altında olan polisin diqqətəlayiq istisnası vardır.

Vyanadakı rayon əhalisi (avstriyalılar, eləcə də burada daimi yaşayan Aİ vətəndaşları) Rayon Məclisi (Bezirksvertretung) seçir. İcra Hakimiyyəti məktəblər və parklar üçün xüsusi büdcələr yaradıb. Beləcə rayonlar prioritetlərini muxtar şəkildə təyin edə bilir. Bir rayonun hər hansı bir qərarı şəhər məclisi (Gemeinderat) və ya məsul şəhər müşaviri (amtsführender Stadtrat) tərəfindən ləğv edilə bilər.

 Əhali 
 İllər Əhali 1724  150 000 1754  175 460 1790  200 000 1796  235 098 1800  231 900 1810  224 548 1830  401 200 1840  469 400 1850  551 300 İllər Əhali 1857  683 000 1869  900 998 1880  1 162 591 1890  1 430 213 1900  1 769 137 1910  2 083 630 1916  2 239 000 1923  1 918 720 1934  1 935 881 İllər Əhali 1939  1 770 938 1951  1 616 125 1961  1 627 566 1971  1 619 885 1981  1 531 346 1988  1 506 201 1991  1 539 848 2001  1 550 123 2008  1 680 447

 Vyana əyalət parlamentində təmsil olunan partiyalar 
 Partiya 2010 2005 2001  1996  1991  1987  1983 SPÖ Avstriya Sosial-Demokratlar Partiyası 49  55  52  43  52  62  61 ÖVP Avstriya Xalq Partiyası 13  18  16  15  18  30  37 Yaşıllar 11  14  11  7  7  0  0 FPÖ Avstriya Azadlıq Partiyası 27  13  21 (14) 29  23  8  2 BZÖ Avstriyanın Gələcəyi İttifaqı 0  0  -(7) -  -  -  - LİF 0  -  0  6  -  -  -

 Dil 
→ Alman dili

Rəsmi dövlət dili Alman dilidir.

 Din 
Müxtəlif dini konfessiyalar fəaliyyət göstərir.

 Katolisizm %49,2
 Ateist %25,6
 İslam %7,8
 Ortodoks %6,0
 Protestan %4,7
 Yəhudilik %0,5

 Təhsil 

 Universitetlər 

 Vyana Təsviri İncəsənət Akademiyası
 Mərkəzi Avropa Universiteti
 Vyana Diplomatiya Akademiyası
 Vyana Tibb Universiteti
 PEF Özəl Menecment Universiteti
 Vyana Tətbiqi İncəsənət Universiteti
 Tətbiqi Elmlər Universiteti Vyana Kampusu
 Vyana Musiqi və İfa Sənətləri Universiteti
 Vyana Baytarlıq Tibb Universiteti
 Vyana Universiteti
 Vyana İqtisadiyyat və Biznes Universiteti
 Vyana Təbii Sərvətlər və Həyat Elmləri Universiteti
 Vyana Tətbiqi Elmlər Texniki Universiteti
 Vyana Texniki Universiteti
 Vebster Vyana Özəl Universiteti
 Siqmund Freyd Özəl Universiteti

 Beynəlxalq məktəblər 

 Vyana Amadeus Beynəlxalq Məktəbi 
 Vyana Amerika 
 Dunay Beynəlxalq Məktəbi
 Vyana Beynəlxalq Xristian Məktəbi
 Vyana-Yapon Beynəlxalq Məktəbi
 Lauder Biznes Məktəbi
 Vyana-Fransız Liseyi
 Vyana Səs Mühəndisliyi Məktəbi
 Vyana Beynəlxalq Məktəbi

 Mədəniyyət 
Vyanada Bethoven, Haydn, Şubert və Brahms kimi sənətkarlar yaşayıb yaradıblar. Ata Ştraus bu şəhəri vals rəqsinin mərkəzinə, Maks Reynhard isə teatr incəsənətini öyrənmək mərkəzinə çevirib. Avstriyanı bütün dünyada məşhurlaşdıran isə, onun Vyana Filarmoniyası və Vyana Dövlət Operası kimi mədəniyyət mərkəzləridir. Burada Qustav Miller və Rixard Ştraus kimi böyük dirijorlar fəaliyyət göstərib.

 Beynəlxalq münasibətlər 

 Beynəlxalq şəhər əməkdaşlıqları 
Vyana şəhərinin əsas siyasəti digər şəhərlərlə hər hansısa bir qardaşlaşma müqaviləsi imzalamaqdır. Həmçinin Vyananın sadəcə müəyyən əməkdaşlıq sahələri müəyyən etdiyi əməkdaşlıq müqavilələri vardır. 

 Ankara, Türkiyə
 Belqrad, Serbiya
 Bratislava, Slovakiya
 Brno, Czech Republic
 Budapeşt, Macarıstan
 Hamburq, Almaniya
 Krakov, Polşa
 Lyublyana, Sloveniya
 Paris, Fransa
 Praqa, Çexiya
 Vankuver, Kanada
 Zaqreb, Xorvatiya
 Sürix, İsveçrə

 Rayonlararası tərəfdaşlıq 
Bundan əlavə ayrı-ayrı Vyana rayonlarının bütün dünyada beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələri var. Ətraflı siyahı Vyana şəhərinin internet saytında dərc olunur.

 Şəkillər 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Vyana 


Kateqoriya:Milyon nəfərdən çox əhalisi olan şəhərlər