Türk dilləri

Türk dilləri — Şərqi və Cənubi Avropadan Orta Asiyaya, Şərqi Asiyaya, Şimali Asiyaya (Sibir) və Qərbi Asiyaya qədər türk xalqlarının danışdığı 35-dən çox sənədləşdirilmiş dildən ibarət dil ailəsi.

Türk dilləri ailəsi 41 dil, ləhcə və ya şivədən ibarətdir. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Özbəkistan, Başqırdıstan, Tatarıstan, Tıva, Çuvaşıstan, Yakutiya (Saxa), Dağlıq Altay və Xakasiya yerli əhalisinin, eləcə də İran, İraq, Əfqanıstan, Çin, Bolqarıstan, Rumıniya, keçmiş Yuqoslaviya və Albaniyanın bir sıra xalqlarının genoloji (mənşəcə) və tipolji cəhətdən qohum dilləri. Keçmiş SSRİ-də türk xalqları slavyan xalqlarından sonra II yeri tuturdu və SSRİ-də bu dil ailəsinə mənsub 23 dil olmuşdur. Türk dilləri qismən Dağıstanda (Qumuqlar, Noğaylar), Kabarda-Balkariya, Qaraçay-Çərkəz (Balkarlar, Qaraçaylılar, Noqaylar), Stavropolda (Noğaylar, Truxmenlər), Moldovada (Qaqauzlar), Litvada (Kəraimlər, Tatarlar), Ukraynada (Krım tatarları) və s. yerlərdə də yayılmışdır. Türk dillərinin hansı dillər ailəsinə daxil olması indiyədək müəyyənləşdirilməmişdir. Alimlərin bir qismi onları Ural-Altay, digər qismi isə Altay dillərinə daxil edirlər. Türk dilləri qrupunu müstəqil dil ailəsi hesab edənlər də var. Türkiyədə isə ümumən türk dilləri əvəzinə türk ləhcələri təbiri qəbul edilməkdədir və buna görə Türkiyə türkcəsi, Azərbaycan türkcəsi, özbək türkcəsi, və s. hamısı türk dilinin ləhcələri hesab edilir. Türk dili deyəndə Türkiyə türkcəsi nəzərdə tutulmaz, ləhcələrin hamısını əhatə edən dil kimi başa düşülür. Türkiyədə universitetlərdə Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları adlanan kafedralarda türk dilləri və ədəbiyyatları barədə dərslər keçilir.

Hazırda bu dil ailəsi 180 milyon insanın doğma dilidir.

Türk dillərinin tarixi inkişafı aşağıdakı mərhələlərə bölünür:
 Altay və Hun dövrləri (eramızın V əsrinədək)
 Qədim Türk dövrü (V-X əsrin əvvəli)
 Orta Türk dövrü (X-XV əsrlər)
 Yeni və ən yeni türk dövrləri (XVI-XX əsrdə).

 Türk dillərinin təsnifatı 

Qəbul olunmuş təsnifata görə türk dilləri Qərbi (Qərbi hun) və Şərq (Şərqi hun) qollarına ayrılır: 
 Bolğar qolu
Bulqar dili
 Xəzər dili
Çuvaş dili
 Ortaq Türk qolu 
 Oğuz
 Oğuzlar(X-XI əsrlər)
 Qərb qolu
 Qədim Anadolu Türkcəsi 
Azərbaycan türkcəsi
 Osmanlı türkcəsi
Ahıska dili
Türkiyə türkcəsi
Qaqauz dili
Xorasan türkcəsi
 Əfşar dili
 Qaşqayı dili
Türkmən dili
Salar dili (?)
 Qıpçaq 
Başqırd dili
Qazax dili
Qaraçay dili
Balkar dili
Qaraqalpaq dili
Qumuq dili
Karai dili
Noqay dili
Tatar dili
 Karluq 
Özbək dili
Uyğur (yeni uyğur) dili
 Sibir 
Qədim Uyğur dili
Altay dili
Tuva dili
Yakut dili
Xakas dili
Şor dilləri
Sarı Yuqur dili
Qədim Qırğız dili
 Qırğızqıpçaq 
Qırğız dili

 Üstünlüyü 

Bir dilin nə qədər köklü və güclü olduğu, o dilin keçmişiylə ölçülür. Şübhəsiz türkcə, bilinən ilk yazılı qaynağı (Orxon Abidələri) ələ alındığında, min ildən çox keçmişiylə köklü və güclü bir dildir.

Söz və cümlə durumu hər dildə özünə aid bir qanuna bağlıdır. Bu qanunların toplumuna dil qrammatikası deyilir. Qanunlardan əlavə dillərin ayrıca özəl qanunları da var ki düzənli qaydalara bağlı deyillər. Məsələn: mukəssər cəmi ərəb dilində, artıq hərflər və qaydasız feillər ingilis dilində qaydasız qrammatikalardırlar. Belə qanunsuz qaydalara ərəb dilində səmai (eşitməli) deyirlər. Bu deyişin səbəbi də onların bəlli bir qanuna bağlı olmadığıdır, buna görə də onları gərək eşidib və yadda saxlayasan.

Səmainin tərsi qiyasi (müqayisə etməli) olur ki, qaydalı qanunlara bağlıdır və dilin əsas gücü bu qaydaya dayanır.

Səmai sözlər bir dildə az olduqca dilin qaydalı olmağı və gücü də artar.

Açıq və ümumi dil qaydaları az, bütöv, və yayğın olsa dilin gücü və davamı da artar. Məsələn : Düzdür ki,ərəb dili (sərf və nəhv) baxımından çox güclüdür amma onun qayda və qanunları o qədər budaqlı və çoxdur ki, onu bütün bir səviyyədə öyrənmək çətindir.Kitab-Türk dili Hünərdir/yazar İsmail hadi-1996 Təbriz birinci çap s,09

Türk dilləri sərf və açl qayda baxımından zəngin və asan öyrənişlidirlər. Bu qayda və qanunlar diqqət, genişlik və asanlıq baxımından riyaziyyat qaydalarına bənzəyirlər. Türk dilinin sərf qaydaları neçə barmaq sayılı bütün qaydaya bölünür və bu mövzu türk dilinin asan öyrənişli və dil gücünün əlamətidir.

 Dil ailəsinin xüsusiyyətləri 

Türk dillərinin hamısında ahəng qanunu, samitlərin assimiliyasiyası, kök və şəkilçilərin xüsusi quruluşuna malik olması, demək olar ki, eynilik təşkil edir. Bu tipoloji uyğunluq morfologiyaya da aiddir. Türk dili iltisaqi dillərə daxildir. Onlarda qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Qoşmalar sözün sonuna əlavə olunur, sözdüzəldici və sözdəyişdirici şəkilçilərin sırası möhkəm qanunauyğunluğa tabedir. Hal və mənsubiyyət kateqoriyaları çoxlu ümumi cəhətlərə malikdir. Kök sözlərin heç bir şəkilçi qəbul etmədən işlənə bilməsi, vahid təsrif sistemi, əvəzliklərdəki ümumilik və s. də belə oxşarlıqlardandır. Bu dillərin sintaktik quruluşunda da tipoloji eynilik çoxdur; söz və söz birləşmələrinin cümlədəki sırası sabitdir: təyin təyin olunandan əvvəl gəlir və onunla uzlaşmır, tamamlıq tamamladığı sözlərdən əvvəl gəlir, tabeli mürəkkəb cümlələr az, tərkiblər isə çoxdur. Lüğət tərkibində ümumilik daha qabarıq şəkildə özünü göstərməlikdədir.

  Əski türkcə  Azərbaycanca Türkiyə türkcəsi  Türkməncə Tatarca Qazaxca Özbəkcə Uyğurca Yakutca Çuvaşca ataatababa ata 	ota 	   anaana	anne/ana	ene	ana	ana	ona	ana	 an'n 	o'guloğul	oğul	oğul	uğlı ul	o'gil	oghul	uol	yvul 	er(kek)ər/erkəkerkekerkek ir	yerkekerkak	är	yer	ar kyzqız	kız	gyz	qız	qιz	qiz	qiz	kis	χe'r kišikişi	kişi	kişi	keşe	kisi	  kihi	  kelingəlin	gelin	geli:n kilen	kelin	kelin	kelin	kilin	kilen   Əski türkcə Azərbaycanca Türkiyə türkcəsi  Türkməncə  Tatarca  Qazaxca  Özbəkcə  Uyğurca  Yakutca  Çuvaşca 	jürekürək	yürek	ýürek yörək	zhürekyurak	yüräk	su‘req	  	qanqan	kan	ga:n	qan	qan	qon	qan	qan	jon 	bašbaş	baş	baş	baş	bas	 baş	bas	puš 	qylqıl	kıl	qyl	qıl	kyl	kyl	kyl	kil	χe'le'r 	közgöz	göz	göz	küz	köz	ko'z	köz	kos	kör kirpikkirpikkirpikkirpikkerfekkirpikkirpikkirpikkirbiχurbuk 	qulqaqqulaqkulak	gulak	qolaq	qulaq	quloq	qulaq	gulkakχo'lga 	burunburun	burun	burun	borın	murιn	burun	burun	murun	  	qolqol	kol	gol	qul	qol	qo'l	 qol	χol 	el(ig)əlel	el	   ili:	ala' barmakbarmaqparmakbarmakbarmaq barmoqbarmaq   tyrnaqdırnaqtırnakdyrnaqtırnaqtιrnaqtirnoqtirnaqtiniraq  	tizdiz	diz	dy:z	tez	tize	tizza	tiz	tüsäχ	  	baltyrbaldırbaldırbaldyrbaltırbaldyrboldyrbaldirballyr  	adaqayaq	ayak	aýaq	ayaq	ayaq	oyoq	 ataq    qarynqarın	karın	garyn	qarın	qarιn	qorin	qor(saq)qarynχyra'm   Əski türkcə Azərbaycanca Türkiyə türkcəsi  Türkməncə  Tatarca  Qazaxca  Özbəkcə  Uyğurca  Yakutca  Çuvaşca atat	at	at	at	at	ot	at	at	ut 	siyirsığır	sığır	sygyr	síır (sıyır)	siyιr	sigir	    	ytit	it	it	et	iyt	it	it	yt	jyda balyqbalıq	balık	balyk balıq	balιq	baliq	beliq	balyk	pola' 	bitbit	bit	bit	bet	biyt	bit	pit	byt	pyjda   Əski türkcə Azərbaycanca Türkiyə türkcəsi  Türkməncə  Tatarca  Qazaxca  Özbəkcə  Uyğurca  Yakutca  Çuvaşca 	evev	ev	öý	öy	üy	uy	öy	 av 	otagotaq	otağotaq	  otaq	otoq	 otu:	  yolyol	yol	yo:l	yul	zhol	yo'l	yol	suol	sol köprüqkörpüköprüköpri	küpar	köpir	ko'prikkövrükkürpe  oqox	ok	ok	uk	 o'q	oq	oχ	ugu ototot	ot	ut	ot	o't	ot	uot	vot külkül	kül	kül	köl	kül	kul	kül	kül	kö'l suvsu	su	suw	syw	suw	suv	su	ui	syv kemigəmi	gemi	gämi	kimä	keme	kema	  kim 	kölgöl	göl	köl	kül	köl	ko'l	köl	küöl	  atovada	ada	ada	atan	aral	orol	aral	  ută künešgünəşgüneşgünqoyaşkün kün	kün	χĕvel bulutbulud	bulut	bulut	bolıt	bult	bulut	bulut	bylyt	pĕlĕt yulduzulduzyıldızýyldyzyoldızzhuldιzyulduzyultuzsulusşăltăr 	topraqtorpaqtopraktopraktufraqtopιraqtuproqtupraqtoburaχtăpra  töpütəpə	tepe	depe	tübä	töbe	tepa	 töbö	tüpe 	yağacağac	ağaç	agaç	ağaç	ağaš    jyvăş  tenritanrı tanrı	taňry täñre  tängritanaratură   Əski türkcə Azərbaycanca Türkiyə türkcəsi  Türkməncə  Tatarca  Qazaxca  Özbəkcə  Uyğurca  Yakutca  Çuvaşca 	uzunuzun	uzun	uzyn	ozın	uzιn	uzun	uzun	uhun	vărăm 	yanyyeni	yeni	yany	yaña	zhangayangi	yengi	sana	şĕnĕ 	semizsəmiz	semiz	semiz	simez	semiz	semiz	semiz	emis	samăr 	toludolu	dolu	do:ly	tulı	tolι	to'la	toluq	tolorutulli 	aqağ	ak	ak	aq	aq	oq	aq	   qaraqarakara  gara	qara	qara	qora	qara	χara	χura 	qyzylqızıl	kızıl	gyzyl	qızıl	qızıl	qizil	qizil	kyhyl	χĕrlĕ kökgöygök	gök	kük	kök	ko'k	kök	küöq	kăvakSaylar Əski türkcə Azərbaycanca Türkiyə türkcəsi  Türkməncə  Tatarca  Qazaxca  Özbəkcə  Uyğurca  Yakutca  Çuvaşca1	birbir	bir	bir	ber	bir	bir	bir	bi:r	pĕrre2	ekiiki	iki	iki	ike	yeki	ikki	ikki	ikki	ikkĕ4	törtdörd	dört	dö:rt	dürt	tört	to'rt	töt	tüört	tăvattă7	yetiyeddi	yedi	yedi	cide	zheti	yetti	yättä	sette	şiççĕ10	onon	on	o:n	un	on	o'n	on	uon	vunnă100	yüzyüz	yüz	yü:z	yöz	zhüz	yuz	yüz	sü:s	şĕr
Şəxs əvəzlikləriTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşbenmənmenmenmenminminmenmenminepĕ / epbanamənəmaňamengamangamiñämiñamağanmagamiexe / miexeğemanabenimənimenimeniménimineminemenimenimiiginmanabendeməndəmendemendamende / méningdemindämindämendemende -manrabendenməndənmendenmendanmendin / méningdinmindänminnänmenenmendenmiigittenmanranbenimmənimmeniňmeningméningmineñminemmeniñmeninmieneman / manănbenimlemənimləmen bilen / meniň bilenmen bilan / mening bilanmen bilen / méning bilenmineñ menänminem belänmenimenmen menenmiiginenmanpaTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşsensənsensensenhinsinsensenenesĕ / essanasənəsaňasengasangahiñäsiñasağansagaeyiexe / eyiexeğesanasenisənisenisenisénihinesinesenisenieyiginsanasendesəndəsendesendasende / séningdehindäsindäsendesende -sanrasendensəndənsendensendansendin / séningdinhindänsinnänsenensendeneyigittensanranseninsəninseniňseningséninghineñsineñseniñsenineyienesan / sanănseninlesəninləsen bilen / seniň bilensen bilan / sening bilansen bilen / séning bilenhineñ menänsineñ belänsenimensen meneneyiginensanpaTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşsizsizsizsizsiz / siliheźsezsizsizenesir / esĕrsizesizəsizesizgasizge / siligeheźgäsezgäsizgesizgeeyiexe / eyiexeğesiresizisizisizisiznisizni / siliniheźźeseznesizdisizdieyiginsiresizdesizdəsizdesizdasizde / silideheźźäsezdäsizdesizde -sirĕntesizdensizdənsizdensizdansizdin / silidinheźźänsezdänsizdensizdeneyigittensirĕntensizinsizinsiziňsizningsizning / siliningheźźeñsezneñsizdiñsizdineyienesirĕnsizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiz bilan / sizning bilansiz bilen / sizning bilen / sili bilen heźźeñ menänsezneñ belänsizbensiz meneneyiginensirĕnpeTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşoooluuululolalkinivăl / ulonaonaoňaungauninghauğaañaoğanagakiniexeănaonuonuonuuniuniunıanıonıanıkininiănaondaondaondaundaunda / uningda / andaundaandaondaanda -unra / untaondanondanondanundanundin / uningdin / andinundanannanonanandankinittenunran / untanonunonunonuňuninguningunıñanıñonıñanınkieneun / unănonunlaonunlao bilen / onuň bilenu bilan / uning bilanu bilen / uning bilenunıñ menänanıñ belänonımenal menenkininenunpaTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşbizbizbizbizbizbeźbezbizbizbihigiepir / epĕrbizebizəbizebizgabizgebeźgäbezgäbizgebizgebihiexe / bihiexeğepirebizibizibizibiznibiznibeźźebeznebizdibizdibihiginipirebizdebizdəbizdebizdabizdebeźźäbezdäbizdebizde -pirĕnte / pirtebizdenbizdənbizdenbizdanbizdinbeźźänbezdänbizdenbizdenbihigittenpirĕnten / pirtenbizimbizimbiziňbizningbizningbeźźeñbezneñbizdiñbizdinbihienepirĕnbizimlebizimləbiz bilen / biziň bilenbiz bilan / bizning bilanbiz bilen / bizning bilenbeźźeñ menänbezneñ belänbizbenbiz menenbihiginenpirĕnpeTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşsizsizsizsenlarsiler / sénlerheźsezsendersilerehigiesir / esĕrsizesizəsizesenlargasilerge / sénlergeheźgäsezgäsendergesilergeehiexe / ehiexeğesiresizisizisizisenlarnisilerni / sénlerniheźźeseznesenderdisilerdiehiginisiresizdesizdəsizdesenlardasilerde / sénlerdeheźźäsezdäsenderdesilerde -sirĕntesizdensizdənsizdensenlardansilerdin / sénlerdinheźźänsezdänsenderdensilerdenehigittensirĕntensizinsizinsiziňsenlarningsilerning / sénlerningheźźeñsezneñsenderdiñsilerdinehienesirĕnsizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensenlar bilan siler bilen / sénler bilenheźźeñ menänsezneñ belänsendermensiler menenehiginensirĕnpeTürkiyəAzərbaycanTürkmənÖzbəkYeni UyğurBaşqırdTatarQazaxQırğızYakutÇuvaşonlaronlarolarularularularalar / ularolaralarkinilervĕsem / vălsemonlaraonlaraolaraulargaularghaularğaalarğaolarğaalargakinilergevĕseneonlarıonlarıolaryularniularniularźıalarnıolardıalardıkinilerivĕseneonlardaonlardaolardaulardaulardaularźaalardaolardaalarda -vĕsencheonlardanonlardanolardanulardanulardinularźanalardanolardanalardankinilertenvĕsenchenonlarınonlarınolaryňularningularningularźınalarnıñolardıñalardınkiennerevĕsen / vĕsenĕnonlarlaonlarlaolar bilenular bilanular bilenular menänalar belänolarmenalar menenkinilerinenvĕsempe

 Əlifbası 

Türk dilinin qədim yazılı abidələri (Orxon-Yenisey əlifbası ilə) VI-XI əsrlərə aiddir; daha qədim abidələri isə mani, brahmi və soğdi əlifbası ilə yazılmışdır (Sintszyan və Orta Asiya). Sonralar türk yazısı (Uyğur və Ərəb əlifbaları ilə) şərqdə Kaşqar, Orta-Asiya və Qızıl Ordada, qərbdə isə Səlcuqilər dövlətində (Kiçik Asiya), Azərbaycanda, Türkiyədə, Misirdə, Hindistanda və s. yerlərdə inkişaf etmişdir.

XX əsrin 20-30-cu illərində keçmiş SSRİ-nin türkdilli xalqları latın əlifbasından istifadə etmişlər. 30-cu illərin sonunda bu dillərin çoxu üçün kiril qrafikası əsasında əlifba yaradılmışdır. Türkiyədə 1928-ci ildən latın qrafikalı əlifba qəbul olunmuşdur. Lakin SSRİ dağıldıqdan sonra azad olmuş türkdilli dövlətlər yenidən latın qrafikalı əlifbadan istifadə etmişlər.

 Tarix 

 XIX əsr 

Keçmiş Sovet türk xalqlarının arasında ədəbi dilləri inkişaf etməyə ilk başlayanlar Volqa və Krım tatar, Azərbaycan və qazax mütəfəkkirləri idilər. Onların arasından olan Krım tatar mütəfəkkiri, İsmayıl Qaspıralı 1884 ildə Terjuman jurnalında bir türk lingua franca-nı yaratmağa təklif edib.Geoffrey Wheeler The Turkic Languages of Soviet Muslim Asia: Russian Linguistic Policy, Middle Eastern Studies, Vol. 13, No. 2 (May, 1977), pp. 208-217 (p. 209)

 XX əsr 
 Sovet dövrü 

Sovet İttifaqının "müsəlman" sayılan əhalisinin böyük əksəriyyəti türk dillərində danışırdı.Geoffrey Wheeler The Turkic Languages of Soviet Muslim Asia: Russian Linguistic Policy, Middle Eastern Studies, Vol. 13, No. 2 (May, 1977), pp. 208-217 (p. 208) Sovet dövründə türk dillərin sayısını standatlaşma yolu ilə azaltma imkanı bir türkçü iddia kimi hücüm olunurdu. Əksinə, əvvəl dialekt sayılan bir sıra ləhcə dil statusa qaldırılmış.Jonathan Pool Developing the Soviet Turkic Tongues: The Language of the Politics of Language, Slavic Review, Vol. 35, No. 3 (Sep., 1976), pp. 425-442 (p. 430)

 Türk dilləri barəsində fəaliyyətlər və elmi işlər 
SSRİ dövrünə qədər türkdilli xalqların iki əsas yazılı dili var idi: Osmanlı türkcəsi və Çağatay türkcəsi. Bu dövrdə Osmanlı və Azərbaycan ərazilərindən başqa türk dünyasının əhəmiyyətli bir hissəsi Çağatay türkcəsi işlədib bu yazı dilini Türki Til adlandırmışdır. Bu dövrdə və hətta SSRİ-nin qurulmasından bir müddət sonra da əcnəbilərin təsnifatda türk ləhcələrinin nomenklaturasını işlətdikləri görülür. Əslində rusların hər bir türk tayfası üçün ayrıca yazı dili quraşdırmaq səyləri hələ Çar Rusiyası dövründə başlamışdır. Bundan əlavə, V. Radloffun “Opit slovarya tyurkskih nareçiy” (Versuch eines Wörterbuches der Turk-Dialecte) I-IV əsəri də “Türk dialektlərinin lüğət essesi” adlandırılmış və əsərdə qazax, qırğız, özbək və b. dialekt kimi təsnif edilirdi. Özbək Əbdürrəuf Fitrətin 1919-cu ildə nəşr etdirdiyi “Tilimiz” adlı məqaləsində öz dilini türk adı ilə qeyd etdiyi görünür. Azərbaycanlı Mirzə Ələkbər Sabirin 1910-cu ildə “Günəş” qəzetində Osmanlı dilindən öz dilinə tərcüməni türkcədən türkcəyə tərcümə kimi şərh və tənqid etdiyi görünür. Azərbaycan şairi, yazıçısı və maarifçisi Abdulla Şaiqin türk dili (1924) və Türk ədəbiyyatı (1924) adlı əsərləri də azərbaycan dilinin türk dili adlandırılmasına nümunədir. B. Ercilasun, Türkiyədə türk ləhcələrinin təsnifatının keçmişdən bəri davam edən bir təcrübə olduğunu və bunun rusların həyata keçirdiyi dil siyasəti nəticəsində ortaya çıxan təsnifatı qəbul etməməkdən ibarət olduğunu iddia edir. Tələt Təkinin əvvəlcə dialekt təsnifatını qəbul etdiyi, daha sonra dil təsnifatına müraciət etdiyi görülür.

Türkiyədə türk dilləri və ya türk ləhcələri adı altında bir çox türk dillərinin birlikdə və ya ayrı-ayrılıqda müzakirə edildiyi akademik nəşrlər mövcuddur. Məqalələrdən başqa bir çox türk dilinin birlikdə müzakirə edildiyi əsas mənbələrdən bəziləri bunlardır:

 Ahmet Cevat Emre, Türk Lehçelerinin Mukayeseli Grameri, TDK, İstanbul 1949.
 Saadet Çağatay, Türk Lehçeleri Örnekleri, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1950.
 Ahmet Bican Ercilasun vd., Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Kültür Bakanlığı, Ankara 1991.
 Timur Kocaoğlu vd., Türk Dünyası Konuşma Kılavuzu, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1992.
 Talat Tekin, Türk Dilleri -Giriş-, Simurg, İstanbul 1999.
 Ahmet Buran, Çağdaş Türk Lehçeleri, Akçağ, İstanbul 2001.
 Nami Ardakoç vd., Modern Türk Dilleri Seyahat ve Konuşma Kılavuzu, Geçit Kitabevi, İstanbul 2005.
 Ahmet Bican Ercilasun vd., Türk Lehçeleri Grameri, Akçağ, İstanbul 2007.

Bunların arasında 1991-ci ildə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən nəşr edilən Müqayisəli Türk ləhcələri lüğəti adlanan lüğətə Türk Dil Qurumunun rəsmi lüğət internet səhifəsində sozluk.gov.tr onlayn olaraq daxil olmaq mümkündür. Pamukkale Universitetindən bir tədqiqatçı tərəfindən hazırlanan Türk Dil Kurumu, Dil Öğretme ve Öğrenme Çalıştayı Raporu, 2018 PAU ÇTLE saytında müxtəlif türk ləhcələri lüğətləri və söz öyrənmə oyunlarıSabah Gazetesi web sitesi, PAÜ'nün 9 farklı dille adam asmaca oyunu büyük beğeni topladı, 28 May 2020PAÜ Burada web sitesi, PAÜ'den 9 dilde yeni bilgisayar oyunu Feza X, 17 Dekabr 2021 onlayn olaraq yayımlanır.Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (Türk Ləhcələrinin Müqayisəli Lüğəti) birincidə Türk Dil Qurumunun tdk.gov.tr ​​rəsmi saytındakı lüğətlər arasında yayımlanıb. Daha sonra bu lüğətlər sozluk.gov.tr ​​saytına köçürülüb. Pamukkale Universitetinin lüğəti 2014-cü ildə ctle.pau.edu.tr domen adı ilə nəşrə başlayıb və 2019-cu ildə pauctle.com-a keçib.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
Türk Dilleri Portalı
Türk dil qrupuna aid xəritə
Orxon Abideleri mətni 
Türk dillərinin sözlükləri
 Həmçinin Bax 
 Azərbaycan dili
 Türk dili
 Ortaq türk dili


Kateqoriya:Ural tarixi
Kateqoriya:Rusiya dilləri