İndoneziya

{{Dövlət
| orijinal_adı                = İndoneziya Respublikası
| rəsmi_adı                = Republik Indonesia
| adı                = İndoneziya
| milli_şüarı                = Bhinneka Tunqqal Ikaal Ika Milli İdeologiya: Pançasila| himni                = "İndoneziya Raya"
| bayrağı                = Flag of Indonesia.svg
| gerbi                = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| xəritəsi                = Indonesia (orthographic projection).svg
| rəsmi_dilləri                = İndoneziya dili
| regional_dilləri                = 700-dən çox
| dini                = 87,2% İslam9,9% Xristianlıq—7,0 Protestantlıq—2,9% Roma-Katolik kilsəsi1,7% Hinduizm0,7% Buddizm0,2% Konfutsiçilik və qeyriləri 
| paytaxtı                = 20px Cakarta  
| ən_böyük_şəhəri                = Cakarta, Surabaya, Bandunq, Bekasi, Medan, Tanqeranq, Depok, Semaranq, Palembanq, Makasar, Cənubi Tanqeranq, Malanq, Surakarta
| etnik_qrupları                = 300-dən çox etnik qrup
| demonimi                = İndoneziyalı
| idarəetmə_forması                = Unitar prezident respublikası
| rəhbərin_titulu1                = Prezident
| rəhbərin_titulu2                = Vitse – prezident
| rəhbərin_titulu3                = Xalq Nümayəndəsi Şurasının sədri
| rəhbərin_titulu4                = İndoneziya Ali Məhkəməsinin Baş Hakimi
| rəhbərin_adı1                = Prabovo Subianto
| rəhbərin_adı2                = Qibran Rakabuminq Raka
| rəhbərin_adı3                = Puan Maharani
| rəhbərin_adı4                = Məhəmməd Hatta Əli
| qanunverici_orqanı                = Xalq Məşvərət Məclisi (MPR)
| yuxarı_palatası                = Regional Nümayəndələr Şurası (DPD)
| aşağı_palatası                = Xalq Nümayəndələr Şurası (DPR)
| quruluş_növü                = 
| quruluş                = 
| quruluş_hadisəsi1                = Hindu və buddist krallıqları
| quruluş_tarixi1                = II əsr
| quruluş_hadisəsi2                = Müsəlman sultanlıqlar
| quruluş_tarixi2                = XIII əsr
| quruluş_hadisəsi3                = Niderland Ost-Hind Şirkəti
| quruluş_tarixi3                = 20 mart 1602
| quruluş_hadisəsi4                = Niderland Ost-Hindi
| quruluş_tarixi4                = 1 yanvar 1800
| quruluş_hadisəsi5                = Yapon işğalı
| quruluş_tarixi5                = 9 mart 1942
| quruluş_hadisəsi6                = Müstəqilliyin elan edilməsi
| quruluş_tarixi6                = 17 avqust 1945
| quruluş_hadisəsi7                = Tanınma və federasiya
| quruluş_tarixi7                = 27 dekabr 1949
| quruluş_hadisəsi8                = Unitar respublika
| quruluş_tarixi8                = 17 avqust 1950
| ərazisi                = 1.904.569
| ərazi_sırası                = 14-cü
| ərazisi_mil                = 
| su_ərazisi_faizi                = 4,85
| ərazi_etiketi2                = Ümumi quru ərazisi
| ərazi_məlumatı2                = 
| təxmini_əhalisi                = 277,749,853
| təxmini_əhali_sırası                = 4cü
| təxmini_əhalisi_il                = 2023
| əhalisinin_siyahıya_alınması                = 270,203,917
| əhalisinin_siyahıya_alınması_il                = 2020
| əhalisinin_sıxlığı                = 143
| əhalisinin_sıxlığı_sırası                = 90cu
| ÜDM_AQP                = $4,398 trilyon
| ÜDM_AQP_sırası                = 7ci
| ÜDM_AQP_il                = 2023
| adam_başına_ÜDM_AQP                = $15,837
| adam_başına_ÜDM_AQP_sırası                = 98ci
| ÜDM_nominal                = $1,391 trilyon
| ÜDM_nominal_sırası                = 16cı
| ÜDM_nominal_il                = 2023
| adam_başına_ÜDM_nominal                = $5,011
| adam_başına_ÜDM_nominal_sırası                = 112ci
| Cini_indeksi                = 37,9
| Cini_indeksi_il                = 2021
| Cini_indeksi_fərq                = artış
| Cini_indeksi_mənbə                = 
| Cini_indeksi_sırası                = 
| İİİ                = 0.705
| İİİ_il                = 2021
| İİİ_sırası                = 114cü
| İİİ_fərq                = azalma
| İİİ_mənbə                = 
| valyutası                = İndoneziya rupiyası (Rp) (IDR)
| valyutası_kodu                = 
| saat_qurşağı                = +7…+9
| üv_fərq                = 
| yay_vaxtı_saat_qurşağı                = 
| tarix_formatı                = DD/MM/YYYY
| nəqliyyatın_yönü                = solQeyd edək ki, bu, sürücünün oturacağına deyil, istifadə olunan yolun tərəfinə aiddir
| iso3166_kodu                = ID
| internet_domeni                = .id
| telefon_kodu                = 62
| qeydlər                = 
}}

İndoneziya  — Cənub-Şərqi Asiyada ən böyük dövlət. Rəsmi adı  İndoneziya Respublikası () bəzən, İndoneziya Respublikası Unitar Dövləti (Negara Kesatuan Republik Indonesia) milli adı istifadə olunur.  Cənub-Şərqi Asiyada, Hind və Sakit okeanları arasında olan bir ölkədir. Dünyanın ən böyük ada ölkəsidir, on yeddi mindən çox adaya malikdir. Sahəsi 1.904.569 kvadrat kilometr (735.358 kvadrat mil), torpaq sahəsi ilə dünyada 14-cü, dəniz və quru ərazisi ilə birgə 7-ci sıradadır. 261 milyondan çox əhalisi olan bu ölkə dünyanın ən çox  əhalisi olan dördüncü ölkəsi və ən çox müsəlman əhalisi olan  ölkədir.  Dünyanın ən sıx məskunlaşmış adası olan Yavada  ölkə əhalisinin yarıdan çoxu yaşayır.

Bu suveren dövlət seçilmiş qanunverici orqanı olan prezident və konstitusiyalı bir respublikadır. Onun 34 əyaləti var, onlardan beşinin xüsusi statusu var. Ölkənin paytaxtı Cakarta dünyada ikinci ən sıx məskunlaşmış şəhər ərazisidir. Ölkə quru sərhədlərini Papua-Yeni Qvineya, Şərqi Timor və Malayziyanın şərq hissəsi ilə bölüşür. Digər qonşu ölkələrə Sinqapur, Vyetnam, Filippin, Avstraliya, Palau, Hindistanın Andaman və Nikobar adaları daxildir. Çoxlu əhalisi və sıx məskunlaşdığı bölgələrə baxmayaraq, İndoneziya geniş səhralara malikdir, yüksək bioloji müxtəlifliyi dəstəkləyir.   Ölkədə neft və təbii qaz, kömür, qalay, mis, qızıl, nikel kimi zəngin təbii ehtiyatlar vardır, kənd təsərrüfatı əsasən düyü, xurma yağı, çay, qəhvə, kakao, dərman bitkiləri, ədviyyat və rezin istehsal edir. Çin, ABŞ, Yaponiya, Sinqapur və Hindistan İndoneziyanın əsas ticarət tərəfdaşlarıdır.

İndoneziya arxipelaqının tarixi öz təbii sərvətlərinə çəkilən xarici güclərin təsirinə məruz qalmışdır. Ən azı VII əsrdən etibarən Srivicaya və daha sonra Macapahit materik Çin və Hindistan yarımadasının subyektləri ilə əlaqəli olduğu dövrdən bəri ticarət üçün dəyərli bir bölgə olmuşdur. Yerli hökmdarlar erkən əsrlərdən tədricən xarici təsiri özündə cəmləşdirdilər və Hind və Buddist krallıqları çiçəkləndi. Müsəlman ticarətçilər və sufi alimləri İslamı gətirdilər, Avropa işğal gücləri xristianlığı gətirdilər və kəşf əsrində Maluku ədviyyat ticarətində inhisar etmək üçün bir-birlərinə qarşı mübarizə apardılar. Bəzən portuqal, fransız və ingilislər tərəfindən müdaxilə edilsə də, Hollandiya arxipelaqdakı 350 illik mövcudluğunun çoxuna görə Avropanın ən öndə gedən güclərindən idi. 20-ci əsrin əvvəllərində bir millət dövləti kimi "İndoneziya" anlayışı yarandı və müstəqillik hərəkatları formalaşmağa başladı.Robert Elson, The idea of Indonesia: A history (2008) pp 1–12 İkinci Dünya müharibəsindən sonra Asiyanın müstəmləkə koloniyalarından çıxılan dövründə İndoneziya Hollandiya ilə silahlı və diplomatik qarşıdurmadan sonra 1949-cu ildə müstəqillik əldə etdi.

İndoneziya yüzlərlə fərqli yerli etnik və dil qruplarından ibarətdir, ən böyük və siyasi baxımdan dominant olan etnik qrupu yavalılardır. Müsəlman əksəriyyəti olan əhali arasında milli dil, etnik müxtəliflik, dini plüralizm və müstəmləkəçilik və ona qarşı üsyan tarixi ilə müəyyən edilən ortaq bir şəxsiyyət meydana gəldi. İndoneziyanın milli şüarı olan Bhinneka Tunggal Ika ("Müxtəliflikdə Birlik" sözün həqiqi mənasında "hələ də birdir") ölkəni formalaşdıran müxtəlifliyi ifadə edir. İndoneziya iqtisadiyyatı nominal ÜDM-ə görə dünyada 16-cı, AQP-də ÜDM-ə görə 7-ci yerdədir. Ölkə bir çox çoxtərəfli təşkilatların üzvüdür, bunlar arasında BMT,20 yanvar 1965-ci ildə müvəqqəti olaraq tərk edildi.  ÜTT, BVF, G20 və Qoşulmama Hərəkatının, Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyasının, Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı, Şərqi Asiya Sammiti, Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatıdır.

 Etimologiya 
İndoneziya adı Yunanca "Hind adaları" mənasını verən İndos  (Ἰνδός) və  nesos (νῆσος) sözündən yaranmışdır. Ad müstəqil İndoneziyanın yaranmasından çox əvvəl,yəni 18-ci əsrə aiddir.  1850-ci ildə bir ingilis etnoloq Corc Vindsor Erl "Hind arxipelaqı və ya Malay arxipelaqı" nın sakinləri üçün İnduneziyalılar və üstünlük verdikləri Malayzyanlar termlərini təklif etdi.  Eyni nəşrdə tələbələrindən biri Ceyms Riçardson Loqan  İndoneziyadan Hind arxipelağının sinonimi kimi istifadə etdi. Lakin, Niderland Ost-Hindinin nəşrlərində yazan holland akademiklər İndoneziyadan istifadə etmək istəmirdilər; Malay arxipelağına (Maleische Archipel); Niderland Ost-Hindinə (Nederlandsch Oost Indië':), ümumi olaraq İndiëyə; Şərq (de Oost); və ya İnsulindeyə üstünlük verirdilər.

1900-cü ildən sonra İndoneziya Hollandiya xaricindəki akademik dairələrdə daha çox yayıldı və yerli millətçi qruplar bunu siyasi ifadə üçün qəbul etdilər.  Berlin Universitetindən Adolf Bastian İndoneziyanın İnseln des Malayischen Archipels,1884–1894 adlı kitabı ilə populyarlaşdı. Bu addan istifadə edən ilk yerli alim Ki Hacar Devantara idi, 1913-cü ildə Hollandiyada Indonesisch Pers-bureau adlı bir mətbuat bürosunu qurdu.

 Tarixi 

İndoneziya ərazisində Aşağı, Yuxarı Paleolit və Mezolit dövrlərinə aid abidələr aşkar edilmişdir. II – V əsrdən başlayaraq İndoneziyada məhsuldar qüvvələr inkişaf etməyə Tarum, Kalinq, Malayya, Şirvicayya kimi erkən dövlətlər formalaşmağa başladı. XIII əsrdə arxipelaqın əksər hissəsini əhatə edən böyük imperiya möhkəmləndi, Yavadakı, Macapani dövləti ilə birləşdi, lakin XVI əsrdə İndoneziya müsəlman sülalələrinin başçılıq etdiyi kiçik dövlətlərə bölündü. Avropalılar isə İndoneziyanı XIX əsrin sonu- XX əsrin əvvəllərində, demək olar ki, işğal etdilər. 1941-1942-ci illərdə İndoneziyanı Yaponlar işğal etdi. 1945-ci il avqustun 17-də İndoneziya müstəqillik əldə etdi, unitar İndoneziya Respublikası elan olundu.

194cicil də ingilislər ilə toqquşmalar oldu  . İndoneziya SSRİ ilə yaxınlıq siyasəti aparırdı. 50-ci illərin sonlarında sosialist metodların tətbiqi , SSRİ ilə yaxınlıq xalqda narazılıq ilə qarşılandı. 1960-cı ildə Qərb dövlətləri sukarnonun SSRİ ilə yaxınlaşdıgı üçün münasibətlər pisləşdi. 1965-ci ildə kommunistlər çevriliş etmək istədilər. 1967-ci ildə Sukarno bütün səlahiyyətləri general Suxartoya verdi. Və 1968-ci ildə Suxarto prezident seçildi. Ölkənin rəsmi xətti - anti kommunizm elan edildi.

 Coğrafiya 
İndoneziya – dünyada ən böyük arxipelaqdır. Rəsmən statistikaya görə arxipelaq 17,804 adadan ibarətdir, onlardan 7,870 – adlı, 9,634 – adsız, 6000-də əhalisi var: 5 əsas və 30 kiçik arxipelaqlarda yerləşənlər adalar.İndoneziya 13 mindən çox adadan ibarətdir.

Dünyanın ən böyük ada dövlətidir . 17 mindən çox adaya sahibdir  . Və sakit okeanı və hind okeanı arasında yerləşir

Papua adasında yerləşən, 4,884 metr hündürlüyü olan Pancak Caya zirvəsi ölkənin ən hündür yeri, Sumatra adasında yerləşən Toba gölü isə sahəsinə görə (1,145 kv.m) İndoneziyanın ən böyük gölüdür. Ən uzun çayı isə Kalimantan adasında olan Mahakam və Barito çaylarıdır.

İndoneziya tektonik cəhətdən fəal ərazidə yerləşdiyinə görə, ərazisində Krakatua və Tambora vulkanları da daxil olmaqla, 150-dən çox aktiv vulkan var.

 Mədəniyyəti 

İndoneziya aqrar ölkə idi, 1940-ci ildə aparılan hesablamalara görə əhalinin yalnız 6%-i savadlı idi. Yalnız 1961-ci ildən etibarən ibtidai təhsil məcburi oldu. 1977-ci ildə ölkədə 28 dövlət universiteti, 23 özəl universitet fəaliyyət göstərirdi. Məsələn, Cakarta şəhərində İndoneziya Universiteti, Cokyakartada Qaca – Mada Universitetləri, Banqdunda Pacacaran Universiteti, Texnoloji Universitetlər fəaliyyət göstərir. Ölkədə həmçinin böyük mədəniyyət və incəsənət mərkəzləri də mövcuddur: Boqorda təbiət elmləri kitabxanası, Cakartada Parlament kitabxanası, Mədəniyyət muzeyi, Zoologiya muzeyi (Cakartada) və s.

 Mətbuat 
İndoneziyada 100-dən çox gündəlik qəzet çıxır. İndoneziya dilində "Merdeka", "Sinar xarapan", "Kompas", "Anqkatan bersencata", "Brita Buana", "Suara Kaya", "Pelita", ingilis dilində "İndonezian observer" (1950) və başqa adda qəzetlər nəşr edilir. Cakartada həmçinin dövlət radio və televiziya şirkətləri də fəaliyyət göstərir.

 Ədəbiyyat 
İndoneziya ərazisində VII əsrin sonu- VIII əsrin əvvəllərinə aid olan daş kitabələr, yazılı abidələr mövcuddur. Bu kitabələr, əsasən, Malayya və Yava dillərində yazılmışdır. Yava dilində ədəbiyyat da IX-XI əsrlərdə daha yüksək şəkildə inkişaf etmişdir. "Ramyana" (Hind şairi Bhattinin "Ravana vadha" eposu əsasında), "Arcunanın toyu" poemalarını misal gətirmək olar. Bu dövrdə İndoneziyada ədəbiyyatın inkişafına Hind ədəbiyyatı güclü təsir göstərmişdir. Lakin bununla belə mifologiyaya əsaslanan və tarixi inkişafı əks etdirən əsərlər də yazılmışdır. Məsələn, "Tantu Pangelaran", "Pararaton" kimi mifologiyaya istinad edən nəsr əsərlərini, Prapançanın "Naqarakertaqama" poemasını göstərmək olar. Həmzah Fansuri, Nurəddin ər – Raniri, Əbd ür – Rauf və başqalarının tarixi, didaktik və islamın təbliğinə xidmət edən əsərləri meydana gəldi. Ədəbi dil inkişaf etməyə başladı. Bu işdə Abdullah bin Əbdülqadir Münşinin rolu daha böyük olmuşdur. Onun əsərləri o dövr üçün ədəbi dil nümunələrinə çevrilmişdir.

XVI – XVIII əsrlərdə yaşayıb yaratmış ədiblərin əsərlərində maarifçilik ideyaları da təbliğ edilirdi. Məhəmməd Musa, Viləm İsgəndər Mud və başqalarının yaradıcılığında bu daha qabarıq verilmişdir. Bu dövrdə həm də İndoneziya dili də dövlət dili kimi formalaşdı. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində daha zəngin və ziddiyyətli əsərlər yazılmağa başladı. M.Rusei, Nur Sultan İsgəndər məişət romanları, S.T.Əlişahbana maarifçi romanlar, R.Əfəndi və M.Yəmin vətənpərvər ruhlu şerlər yazdılar. Əbd ül– Muis, Asmar Hadi və başqalarının yaradıcılığında müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə mövzusu əsas yer tuturdu. 30-cu illərin sonunda Armayn Pane, X.B.Yasin, X.Bandaharonun əsərlərində realist ideyalar daha üstünlük təşkil edirdi. İndoneziyada mütərəqqi ədəbiyyat ancaq o müstəqillik qazandıqdan sonra daha yüksək şəkildə inkişaf etməyə başladı.

 Musiqi 
İndoneziyada xalq musiqisi yüksək professionallıqla inkişaf etmişdi. Slendro (pentatonika növü) və peloq (tonları qeyri – bərabər olan 7 pərdəli lad) İndoneziya musiqisinin lad əsasını təşkil edir. İnkişaf etmiş heterofoniya və çoxsəslilik İndoneziya musiqisinin xarakterik cəhətlərindəndir. Orta əsrlərdə mövcud olan qamilan xalq çalğı alətləri orkestri İndoneziyanın klassik musiqisinin yüksək nümunəsidir.

Musiqi alətlərindən bonanq, qambanq, gendanq, müxtəlif sinclər (zərb alətləri), sulinq (nəfəs aləti) geniş yayılmışdır. İndoneziyanın professional musiqisinə XX əsrdə Avropanın dini musiqisinin (Qriqori xorları) müəyyən dərəcədə təsiri olmuşdur. Ölkədə respublika yarandıqdan sonra bir sıra həvəskar və professional musiqi kollektivləri, Cokyakarta, Cakarta radioları nəzdində kamera orkestrləri yaradılmışdır. Surakarta şəhərində konservatoriya və İndoneziyada klassik musiqi məktəbi açılmışdır. Həmin dövrdə Sucasmina, A.Pasaribu, Susbini kimi məşhur bəstəkarlar fəaliyyət göstərmişlər.

 Dini vəziyyət 
İndoneziya əhalisinin böyük əksəriyyəti (87,5 %) müsəlmanlardır. Müsəlmanlar əsasən sünniliyin şafii məzhəbinə etiqad edirlər. Şiələr Hindistan və Pakistandan gələnlərin bir hissəsidir. İslam İndoneziyanın yerli xalqları arasında çox geniş yayılıb. Xristianlar əhalinin 7 faizini təşkil edir. Protestantlar (6 mln. nəfər), katoliklər (3 mln. yaxın), eyni zamanda bir sıra müstəqil kilsələr mövcuddur: Xristian batak protestant kilsəsi (1 mln-dan artıq), Timor kilsəsi (650 min nəfər), Maluku protestant kilsəsi (275 min nəfər), minaxasların xristian evanqelist kilsəsi (500 min nəfər) və başqaları.

İndoneziyada induizm dini faktiki olaraq İslam tərəfindən sıxışdırılmışdır. Burada əhalinin çox az hissəsi (2%) induizmə ibadət edir. Buddizm isə əvvəllər Sumatra adasında geniş yayılmışdı. Zaman keçdikcə İslam dini daha üstün mövqeyə çıxır və buddistlərin sayı tədricən azalmağa başlayır. Ölkədəki çinlilər konfusialıq və daosizmə etiqad edirlər. Bununla yanaşı burada az sayda iudaistlər də vardır. Bir sıra rayonlarda əhali arasında qəbilə inancları qorunub saxlanılmaqdadır.

 Bayramlar 

 Qeydlər 

 İstinadlar 

Biblioqrafiya












 Həmçinin bax 
 Banyak

 Xarici linklər 

 Indonesia BBC Newsdan
 Key Development Forecasts for Indonesia  Beynəlxalq əməliyyatlardan

Hökumət
 Minister of The State Secretary 
 Statistics Indonesia
 Chief of State and Cabinet Members 

Ümumi
 Indonesia UCB İctimai Hökumət Kitabxanaları 
 Indonesia Encyclopædia Britannica''

 Official Site of Indonesian Tourism


Kateqoriya:G20 ölkələri
Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr
Kateqoriya:G15 ölkələri
Kateqoriya:İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlər