Altay dilləri

Altay dilləri — Ural-Altay dilləri hipotezinin Altay qoluna verilən addır. Altay dilləri Avropadan, Orta Şərq və Orta Asiyadan Uzaq Şərqə qədər uzanan böyük bir ərazidə yayılmış dil ailəsi hipotezidir. Bu dil ailəsi hipotezinə türk, monqol və tunqus-mancur dillərinin daxil olduğu iddia edilir.

Altay dilləri Asiya qitəsində geniş bir coğrafiyada yayılmış dillər qrupu hipotezidir və bu qrupun daxilində Türk dilləri, Monqol dilləri, Tunqus-Mancur dilləri və bəzi tədqiqatçılara görə Koreya və Yapon dillərinin də yer aldığı iddia edilir. Lakin Altay dilləri ilə bağlı nəzəriyyə mübahisəlidir və dilçi alimlər arasında bu dillərin həqiqətən ortaq bir ailəyə aid olub-olmadığı barədə fikir ayrılığı var. 

Bu dillərin xüsusiyyətləri arasında uyumlu saitlər, səslərin ardıcıl dəyişiklikləri, sözlərin köklərinin sabit qalması və əlavələrlə dəyişməsi kimi morfoloji xüsusiyyətlər yer alır. Hər bir qrupun özünəməxsus xüsusiyyətləri var:

1. Türk dilləri: Bu qrupda Azərbaycan, Türkmən, Qazax, Qırğız, Özbək, Uyğur və daha bir sıra dil yer alır. Bu dillər əsasən Orta Asiya, Qafqaz, Anadolu və Sibir bölgələrində danışılır.

2. Monqol dilləri: Monqol, Buryat və Kalmık dili bu qrupa daxildir. Bu dillər əsasən Monqolustan, Rusiya və Çində danışılır.

3. Tunqus-Mancur dilləri: Bu qrupa Evenk, Mancur və Nanay dili daxildir. Bu dillər əsasən Sibir və Şimali Çin bölgələrində danışılır.

Altay dilləri nəzəriyyəsi üzərində hələ də tədqiqatlar davam edir və bu dillərin ümumi bir ailəyə aid olub-olmaması barədə dəqiq bir konsensus yoxdur. Lakin bu dillərin arasında müəyyən qrammatik və fonetik oxşarlıqlar olduğu qəbul edilir.

 Tərkibi 
Altay dil ailəsi türk, monqol, tunqus-mancur və koreya-yapon budaqlarına şaxələndirilir. Türk dillərinin çoxlu təsnifatı mövcuddur. Onlardan biri türk dillərini beş qrupa ayırır:

Bulqar, cənub-qərb, şimal-qərb, cənub-şərq və şimal-şərq. Bu qrupun bütün dilləri hazırda da bir-birinə çox yaxındır. Hazırda ölü dil olan bulqar və xəzər dilləri, habelə müasir çuvaş dili Bulqar qrupuna daxildir.

Cənub-qərb budağı ölü oğuz dilindən, türkmən, truxmen, azərbaycan, qaqauz və türk dillərindən təşkil olunmuşdur.

Tatar, başqırd, qazax, qırğız, altay, kumık, noqay, qaraqalpaq, qaraçay-balkar, qaraim, habelə ölü poloves və peçeneq dilləri; cənub-şərq qrupu özbək, uyğur və ölü caqatay dilləri Şimal-qərb qrupuna aiddir. Buraya yakut, tuva, xakas, şor, qaraqas, orxon habelə qədim uyqur ölü dili şimal-şərq dilinə aiddir.

Çingiz xanın imperiyasının dağılmasından sonra bir vaxtlar vahid olan monqol dili dialektlərə ayrılır və sonralar inkişaf edib müstəqil dillərə çevrildi. Hazırda monqol dillərinə: monqol, buryat, kalmık, moqol, monqor və daxur dilləri daxil edilir.

Altay dillərinin iddia olunan qolları:
 Türk dilləri
 Türkiyə türkcəsi
 Azərbaycan türkcəsi
 Özbək dili
 Türkmən dili
 Qazax dili
 Qırğız dili
 Uyğur dili
 Tatar dili
 Krım-tatar dili
 Başqırd dili
 Qaşqay dili
 Qaraçay-balkar dili
 Qaraqalpaq dili
 Noqay dili
 Qumuq dili
 Qaqauz
 Xələc dili
 Karaim dili
 Saka dili
 Çuvaş dili
 Saxa dili
 Tuva dili
 Xakas dili
 Şor dili
 Altay dili
 Sarı uyğur dili
 Salar dili
 Monqol dilləri
 Buryat dili
 Kalmık dili
 Tunqus-mancur dilləri
 Mançur dili
 Evenk dili
 Even dili

 Mənbələr 

Altay dilləri ilə bağlı məlumatların mənbələri dilçilik sahəsindəki tədqiqatlardan, lüğətlərdən və akademik nəşrlərdən əldə edilir. Bu mövzuda bəzi tanınmış mənbələr aşağıdakı kimidir:

1. "The Altaic Languages" - Sergey Starostin, Anna Dibo və Oleq Mudrak tərəfindən hazırlanmış bir əsərdir. Bu kitabda Altay dilləri nəzəriyyəsi və bu dillərin qohumluğu ilə bağlı detallı tədqiqatlar yer alır.

2. "An Introduction to the Altaic Problem" - Martin Robbeets tərəfindən yazılmış məqalələr və tədqiqatlar Altay dilləri nəzəriyyəsi ilə bağlı mübahisəli məsələlərə toxunur və müxtəlif dillərin qohumluğunu araşdırır.

3. "The Oxford Handbook of the Uralic Languages" - Bu kitabda Ural və Altay dillərinin qohumluğu haqqında müxtəlif nəzəriyyələr müzakirə olunur.

4. "Comparative Altaic Linguistics: The Reconstruction of Proto-Altaic" - Ramstedt və Poppe kimi dilçilərin əsərləri Altay dillərinin mənşəyi və qohumluq məsələləri ilə bağlı dərin təhlillər aparır.

5. "Language Contact and the Genetic Relationship of the Altaic Languages" - Lars Yohanson tərəfindən yazılmış bu məqalə Altay dilləri arasındakı əlaqələri və onların inkişafını analiz edir.

Bu mənbələrdən və digər akademik nəşrlərdən əldə olunan məlumatlar Altay dilləri nəzəriyyəsi və onların mümkün qohumluğu ilə bağlı geniş və kompleks bir anlayış verir. Bu nəzəriyyə ilə bağlı tədqiqatlar davam edir və alimlər arasında hələ də mübahisələr mövcuddur.

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 


Kateqoriya:Rusiya dilləri