Vayominq

Vayominq (Wyoming) — ABŞ-nin ştatlarından biridir. Paytaxtı Çeyen (ing. Cheyenne) şəhəridir. Vayominq ştatının orta illik iqtisadi istehsalı 27.4 milyard dollardır. Bölgənin dağlıq olmasına baxmayaraq, kənd təsərrüfatı bugünədək davam etməkdədir. Kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, təbii qaz, uran, kömür kimi təbii sərvətləri də yetəri qədərdir."QuickFacts Wyoming; UNITED STATES" . 2018 Population Estimates. United States Census Bureau, Population Division. March 14, 2019. İstifadə tarixi: 14 Mart, 2019.

 Coğrafiyası 

 Məskunlaşma 
Vayominq ştatı 41° Ş ve 45 °C meridianlarında, 104°3' Ş and 111°3' Q paralellərində yerləşir və kvadrat formasındadır. Vayominq ştatı Montananın cənubunda, Cənubi Dakota və Nebraska ştatlarının qərbində, Kolorado ştatının şimalında və İdaho ştatının qərbində yer alır. Vayominq ABŞ-nin ən böyük 10-cu ştatıdır. Ştatın ərazisi 253,340 km²dir (97,814 mil²) və 23 rayondan ibarətdir."City and Town Population Totals: 2010–2017".  United States Census Bureau. İstifadə tarixi: 14 Mart, 2019

 Adalar 
Vayominq 32 adaya sahibdir. Bu adaların çoxu Cekson Gölü və Yellouston Gölündə yer alır.MainEnvironment.org  (PDF) Public Land Ownership by State, 1995 Main Environment.org. İstifadə tarixi: 24 oktyabr, 2011

 İqlim 
Vayominq ştatında əsasən kontinental iqlim qurşağında yerləşir. Amerika Birləşmiş Ştatlarının iqlimi ilə müqayisə edildikdə, Vayominq daha quru və küləkli bir ştatdır. Yay aylarında Vayominq ştatı yüksək istiliklərə məruz qalır, hava isə adətən 85 °F(29 °C) və 95 °F (35 °C) arasında olur. Qış ayları isə soyuq keçir, amma bəzi bölgələrində Chinook Küləkləri nəticəsində hava digər rayonlara nisbətən daha isti olur. Bəzən isə, havanın dərəcəsi çox-çox aşağı düşür. Vayominq quru ştatdır və ortalama yağıntı miqdarı 250 mm-dir. (10 inç-dir)
 Casper Şəhərinin İqlimi:  Aylar Yanvar Fevral Mart Aprel May İyun İyul Avqust Sentyabr Oktyabr Noyabr Dekabr İllikOrt. En Yüksək °F (°C) 32(0) 37(3) 45(7) 56(13) 66(19) 78(26) 87(31) 85(29) 74(23) 60(16) 44(7) 34(1) 58(14) Ort. En Aşağı°F (°C) 12(−11) 16(−9) 21(−6) 28(−2) 37(3) 46(8) 54(12) 51(11) 41(5) 32(0) 21(−6) 14(−10) 31(-1) Ortalama Yağış İnç (mm) 0.6(15.2) 0.6(15.2) 1.0(25.4) 1.6(40.6) 2.1(53.3) 1.5(38.1) 1.3(33.0) 0.7(17.8) 0.9(22.9) 1.0(25.4) 0.8(20.3) 0.7(17.8) 12.8(325.1) Mənbə:

 Tarixi 
Arxeoloqlar bu ştatda, e.ə 7-ci minilliyə xas olan insanların yaşayış izlərinə rastlamışlar. Bu ştatın adı Hindistanda "dəyişkən dağ və vadilər" mənasına gəlir.Bright, William (2004). Native American Place Names of the United States. Norman: Oklahama Universitet Nəşriyyatı, səhifə 576

Hal-hazırda Vayominq olaraq bilinən bu ştatda, keçmişdə qızıldərili insanlar yaşamışlar. Arapaholar, Apsalokeler, Lakotalar və Şoşonilər bu ştatın xalqlarından olmuşdur. Ancaq Avropalıların bu ştata ilk səyahətləri zamanı, Vayominqdə sadəcə 4–5 qəbiləyə rast gəlmək olardı. Bu ərazi 1848-ci ilədək İspaniya İmperiyasına məxsus idi. Ancaq Meksika-Amerika müharibəsi bitdikdən sonra, bu ştat ABŞ-yə üz dönmüşdür. 18-ci əsrlərin sonlarında isə Québec və Montréal-dan gələn Fransız-Kanada mənşəli ovçular Vayominqə üz tutumuşdur. Bu ovçular arasında Téton, La Ramie, John Colter kimi əfsanəvi adlara da rastlamaq mümkündür.

Vayominq konstitusiyasında qadın hüquqları və su hüquqlarına dair qabaqcıl məqalələr yer alır. Konstitutsiya qəbul edildikdən sonra, İyul ayının 10-da 1890-cı ildə ABŞ, Vayominqi 44-cü ştat olaraq qəbul etdi.Willam J. Gribb; Lawrence M. Ostrech. "Databases and Algorithms to Determine the Boundary of Wyoming" (PDF). University of Wyoming, Department of Geography. Bu mənbədən 17 Dekabr, 2008 tarixində arxivləndi. İstifadə tarixi: 14 Dekabr, 2008.

 Demoqrafiya 

 Əhali 
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Siyahıyaalma Bürosunun verdiyi məlumatlara görə Vayominq ştatının 2012-ci ildə təxmini əhalisi 576,412 olmuşdur. 2010-cu ildə isə əhali sayında 10% artım nəzərə çarpmışdır. 2010-cu ilə görə əhalinin irqinə görə bölünməsi bu şəkildədir:
 90,7% — Ağ Amerikalılar
 0,8% — Afroamerikan
 2,4% — Qızıldərili və Alyaska yerliləri
 0,8% — Asiya Amerikalıları
 0,1% — Havay Adaları və digər Sakit Okean adaları
 3,0% — Geri qalan irqlər Etnik olaraq isə əhalinin 8,9%-i Latın kökündən, 26% Alman, 16% İngilis, 13,3% İrland, 6,5% Amerikalı, 4,3% Norveç və 3,5% isə İsveçlidir.

 İnanclar 
Əhalinin çoxunun dini inancı protestantlıqdır. Dinsizlər və katoliklərdə əhalinin sayında xüsusi yer tuturlar.Distance Calculator . Javascripter.net. İstifadə tarixi 12 İyul, 2013
 85% — Xristianlıq
 16% — Katoliklər
 21% — Dinsizlər
 1% — Geri qalan dinlər

 İqtisadiyyat 
Birləşmiş Ştatlar İqtisadi Analiz Bürosunun verdiyi məlumatlara görə Vayominq ştatının GSP dəyəri 38,4 milyard dollar olmuşdur.

Ştatın 2015-ci ildə işsizlik dərəcəsi isə 4,0% olmuşdur. Vayominq ştatının iqtisadiyyatı — turizm, kənd təsərrüfatı, enerji hasilatı digər ştatlara nisbətən fərqlənir.

2002-ci ildə 6 milyondan çox insan Vayominq ştatındakı milli park və abidələri ziyarət etmişdir. Ştatın öndə gələn turistik məkanları Yellowstone Milli Parkı, Grand Teton milli parkı, Müstəqillik qayası (ing. Independence Rock), Fossil Butte Milli Abidəsidir. Həmçinin Yellowstone Milli Parkı yeganə parkdır ki, il boyu ortalama 3 milyondan çox insan qəbul edir.

 Mədən sənayesi 
Vayominq ştatında yüksək ölçüdə çıxarılan maddələr: kömür, təbii qaz, daş kömür, benzin və tronadır.

 Kömür — 2004-cü ildə Vayominqdə rekord nəticə olan 358,8 milyon ton kömür çıxarılmışdır. Həmçinin Vayominq ABŞ-nin ən çox kömür mədəni olan və kömür çıxarılan ştatıdır.
 Təbii qaz — 2007-ci ildə 2,254 trilyon kub metr təbii qaz çıxarılmışdır. Həmçinin Vayominq ölkə daxilində ən çox təbii qaz çıxarılan 2-ci ştatdır.
 Daş kömür — 2002 ilində 9.3 km³ daş kömür çıxarılmışdır.
 Benzin — 2007-ci ildə Vayominqdə 8,490,000 m³ neft çıxarılmışdır. Həmçinin 2007-ci ildə ABŞ-nin ən çox neft çıxarılan ştatı Vayominq olmuşdur.
 Trona — Vayominq Dünyanın ən böyük trona ehtiyatlarına malik yeridir. Tronadan güzgü, sabun, qabartma tozu, yumuşaldıcı və dərman istehsalında geniş istifadə olunur. Sadəcə Vayominq bütün Dünyanın Trona ehtiyatlarının 25%-i qarşılayır.


 Vergilər 
Vayominq ştatı, Alyaskadan sonra hər bir insana görə ən çox inkişaf vergisi alan ştatdır.

Həmçinin bu ştatda, satışdan 4% vergi almaqdadırlar. Rayonların isə sadəcə 1% çox vergi tutmaq haqqları var və mühüm səbəblər gətirməklə icazə vasitəsilə 1% əlavə də (ümumilikdə əlavə 2%) vergi tutmaq haqqları var. Qida məhsullarının satışından isə vergi tutulmur. Vayominq ştat daxilinə idxal olunan bütün məhsullardan 5% vergi tutur.

Ölkədə miraslardan vergi tutulmur. Federal vergi ilə əlaqədar əmlak vergisi də məhduddur.

 Nəqliyyat və daşımacılıq 
Vayominq ştatının ən böyük hava limanı 500-dən çox işçisi olan Jackson Hole Hava Limanıdır. Ştatlararası 3 şose və 13 Birləşmiş Ştatlar şosesi də həmçinin Vayominq ştatından keçir. Əlavə olaraq Vayominq ştatının özünə xas şose yolları da vardır.

Həmçinin Vayominq Şimali Amerikada yer alıb, AMTRAK tərəfindən xidmət verilməyən 2-ci ştatdır. (Digər ştat Cənubi Dakota)

 Qraflıqlar 
+VAYOMİNQ ŞTATININ QRAFLIQLARI Sırlama Rayon Əhali Sırlama Rayon Əhali 1Larami 94,483 13Konvers 14,008 2Natrona 78,621 14Goşen 13,636 3Kampbel 47,874 15Big Horn 11,794 4Svitvoter 45,267 16Sublet 10,368 5Frimont 41,110 17Platt 8,756 6Albani 37,276 18Conson 8,615 7Şeridan 29,596 19Vaşaki 8,464 8Park 28,702 20Kruk 7,155 9Teton 21,675 21Ueston 7,082 10Yuinta 21,025 22Hot Sprinqs 4,822 11Linkoln 17,961 23Niobrara 2,456 12Karbon 15,666Vayominq ümumilikdə576,412

 Təhsil 
Vayominq ştatında dövlət məktəbləri ştat tərəfindən təyin olunmuş dövlət müfəttişi tərəfindən idarə edilir və nəzarət edilir. Təhsil siyasəti, qurum tərəfindən təyin olunan doqquz nəfərlik bir heyət tərəfindən həyata keçirilir.

Tədris proqramı və dərsliklər dövlət tərəfindən müəyyən edilir və federal hökumət təhsilin proqramına və dərsliklərinə müdaxilə etmir. Həmçinin bu ştatda 2000-ci ilədək eşitmə əlilləri üçün xüsusi məktəblər də var idi. Ancaq sonradan bu məktəblər evdə təhsil ilə əvəz edildiyi üçün məktəblər bağlandı.

Həmçinin ştatda 4 il ali məktəb bakalavr təhsili verən Vayominq Universiteti vardır. Həmçinin iki illik təhsil verən 7 kollec də vardır. 2006-cı ilə qədər bəzi qurumlar belə diplomlar verə bilirdilər. Ancaq yeni çıxan qayda ilə bütün diplom verən qurumlar qapadıldı.

 İstinadlar 


Kateqoriya:ABŞ ştatları
Kateqoriya:Qərbi ABŞ