Qatır Məmməd (film)

Qatır Məmməd — rejissor Rasim Ocaqovun ilk filmi. Filmdə qaçaq və üsyançı Qatır Məmmədin fəaliyyətindən bəhs olunur.

 Məzmun 
Kinolent 1919–1920-ci illərdə Gəncə quberniyasında baş vermiş inqilabi kəndli hərəkatı və onun əfsanəvi başçısı, xalq arasında məşhur olan Qatır Məmməd (əsl adı-Məmməd Əli oğlu Məmmədov) haqqında söhbət açır.

 Film haqqında 
 Film rejissor Rasim Ocaqovun quruluşçu rejissor kimi böyük kinoda ilk işidir.
 Film şair Zeynal Xəlilin eyniadlı pyesinin motivləri üzrə çəkilmişdir.
 Filmə quruluş vermək işi öncə Hüseyn Seyidzadəyə həvalə edilmişdi. Filmin ssenarisini 1969-cu ildə moskvalı kinodramaturqlar Mixail Maklyarski və Kirill Rapoport yazmışdı. Elə ilk oxunuşdaca Hüseyn Seyidzadə ssenaridəki kəm-kəsiri aydın görmüş və həmin əyər-əskiyi düzəltmək üçün ömrünün bir ilini sərf etmişdi. Müəlliflər də əvvəlcə onunla razılaşdılar, film istehsalata buraxılandan sonra isə daş atıb başlarını tutdular ki, Hüseyn Seyidzadə süjeti tamam dəyişdirib. Kinostudiyanın Bədii Şurası onların xahişi ilə ssenarini müzakirə etdi. Nəticəsi də bu oldu ki, rejissor haqlı çıxdı və ssenaridəki çatışmazlıqlar aşkar oldu. Uzun mübahisələrdən, çəkişmələrdən, yazışmalardan sonra filmin çəkilişinə icazə verildi. Film 450 min rubl məbləği ilə 1973-cü ilin sentyabr ayının 20-dək çəkilib qurtarmalı idi. Bu, yuxarının göstərişi idi. Hüseyn Seyidzadə sınaq çəkilişlərini başa vurdu, əsas rolların ifaçılarını bədii şura təsdiq etdi. 1973-cü ilin martında çəkilişlərə başlayan Hüseyn Seyidzadə ssenariyə öz əlavələrini etməklə çəkilişi başa çatdırırır… Moskvadakı Mərkəzi Bədii Şurası son anda filmin nümayişinə qəti qadağa qoyur və filmin yenidən çəkilməsinə göstəriş verir. Beləliklə, "Qatır Məmməd" Hüseyn Seyidzadədən alınır. Film bir çox rejissora təqdim olunsa da, heç biri yeni çəkilişi öz üzərinə götürmək istəmir. Kinostudiyanın direktoru bir "yanan" filmi şərt əsasında Rasim Ocaqova etibar edir."Bakı" qəzeti. 23 yanvar 1975-ci il. Şərt belə idi: Əgər Rasim Ocaqov bu filmi çəkib başa çatdıra bilərsə, onda gələcəkdə rejissor kimi film çəkmək imkanı əldə edəcəkdir. Nəhayət ki, bir neçə rejissorun imtina etdiyi "Qatır Məmməd"i o, çox qısa bir müddətə və demək olar ki, yenidən çəkir. Filmin ilk variantında dövlət tərəfindən ayrılan bütün vəsait xərcləndiyi üçün, ikinci variantda yaradıcı heyət qonorarsız çəkilmək əziyyətinə qatlaşmalı oldu…Ulduzə Qaraqızı. "Qatır Məmməd: Bir filmin iki çəkilişi", Ekspress qəzeti, 26.06.2003.
 Film 1-ci kateqoriyaya layiq görülmüşdür.

 Filmdəki səhvlər 
Qatır Məmmədlə Bakının hərbi qubernatoru olan general Tomsonun nümayəndəsinin söhbət etdiyi epizodda britaniyalı hərbçi "Əlahəzrət kraliçanın ordusunun Azərbaycandakı komandanı general Tomson məni sizin yanınıza göndərib" sözlərini deyir. Əslində, qadın monarxlar barəsində "əlahəzrət" deyil, "ülyahəzrət" xitabı işlənməlidir. Daha kobud səhv isə 1918–1920-ci illərdə (Qatır Məmməd qiyamının və general Tomsonun Bakı idarəçiliyinin baş verdiyi) dövrdə Böyük Britaniyada hakimiyyətdə V Corcun olması idi. Kraliça Viktoriya 1901-ci ildə vəfat etmişdi və məntiqlə Britaniya qoşunları "Əlahəzrət Kralın ordusu" adlanmalı idi. Ola bilsin ki, bu səhv filmin çəkildiyi 1970-ci illərdə Böyük Britaniya taxtında kraliçanın (II Elizabet) olması ilə əlaqədardır.

"Qatır Məmməd" filminin sonunda eyniadlı personajın öldürülməsi ilə bağlı "14 gündən sonra Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu. Qatır Məmməd o günü görmədi" sözləri deyilir. Əslində isə, Qatır Məmməd 18 sentyabr 1919-cu ildə qətlə yetirilmişdi.

 Filmin heyəti 

 Film üzərində işləyənlər 
 Əsərin müəllifi: Zeynal Xəlil (titrlərdə yoxdur)
 Ssenari müəllifi: Mixail Maklyarski, Kirill Rapoport
 Quruluşçu rejissor: Rasim Ocaqov
 Quruluşçu operator: Teyyub Axundov, Şərif Şərifov
 Quruluşçu rəssam: Nadir Zeynalov, Rafiz İsmayılov
 Bəstəkar: Cahangir Cahangirov
 Səs operatoru: Vladimir Savin
 Rejissor: T. Məmmədov
 Montaj edən: Nelli Mahmudova
 Geyim rəssamı: Bədurə Əfqanlı
 Qrim rəssamı: V. Bereznyakov, V. Arapov
 Rejissor assistenti: Vaqif Əsədullayev
 Operator assistenti: Amin Novruzov, Rafiq Əmirov
 Rəssam assistenti: N. Viçina
 Bədii rəhbər: Şamil Mahmudbəyov
 Redaktor: Nataliya Şneyer, Ədhəm Qulubəyov, İntiqam Qasımzadə
 Filmin direktoru: Tələt Rəhmanov
 Çalır: Ümumittifaq Kinematoqrafiya Komitəsinin Simfonik Orkestri
 Dirijor: Yuri Nikolayevski

 Rollarda 
 Şahmar Ələkbərov — Qatır Məmməd
 Rasim Balayev — Əziz
 Həsən Məmmədov — Səməd
 Ələddin Abbasov — Göyüş
 Səfurə İbrahimova — Həbibə
 Məmmədrza Şeyxzamanov — qubernator
 Olev Eskola — Müller
 Anatoli Falkoviç — Skott
 Səməndər Rzayev — Əhəd
 İsmayıl Dağıstanlı — Fətəli Xan Xoyski
 Ramiz Məlikov — Müllerin yavəri
 Yusif Vəliyev — halvaçı
 Həsənağa Turabov — Səlimov
 Mikayıl Mirzə (Mikayıl Mirzəyev kimi) — Qasım
 Rafiq Kərimov
 Y. Məmmədxanov
 R. Rüstəmov
 Əbdül Mahmudov — bolşevik
 Elxan Qasımov
 Sadıq Həsənzadə — kəndli
 Hamlet Xanızadə — bolşevik
 Rauf Qəniyev — Yunus
 Muxtar Maniyev — mülki geyimli adam
 Muxtar Avşarov — kəndli
 Bahadur Əliyev — Məmmədin adamı
 Elxan Ağahüseynoğlu — mülki geyimli adam
 Tariyel Qasımov — porutçik
 Kamil Qubuşov — Sadıq xan
 C. Qafarov
 Əzizağa Qasımov — unter
 Konstantin Adamov — fotoqraf
 Arif Mədətov — yeməkxana sahibi
 Ənvər Həsənov — hüquqşünas
 Eldəniz Rəsulov — yeməkxanadakı müştəri
 A. Məhərrəmov
 Mayak Kərimov — ofisiant
 Mirzəbala Məlikov (titrlərdə yoxdur)
 Fərəc Fərəcov — gimnaziya tələbəsi (titrlərdə yoxdur)
 Sadıq İbrahimov — Səlim (titrlərdə yoxdur)

 Filmi səsləndirənlər 
 Səməndər Rzayev — Müller (Olev Eskola) (titrlərdə yoxdur)
 Kamal Xudaverdiyev — Əhəd (Səməndər Rzayev) (titrlərdə yoxdur)
 Hamlet Xanızadə — Yunus (Rauf Qəniyev) (titrlərdə yoxdur)
 Əminə Yusifqızı — Həbibə (Səfurə İbrahimova) (titrlərdə yoxdur)
 Kamil Qubuşov — Skot (Anatoli Falkoviç) (titrlərdə yoxdur)
 Sadıq Hüseynov — kəndli (Sadıq Həsənzadə) (titrlərdə yoxdur)
 Rafiq Əzimov — kəndli (titrlərdə yoxdur)
 Yusif Vəliyev — Fətəli Xan Xoyski (İsmayıl Dağıstanlı) (titrlərdə yoxdur)

 İstinadlar 

 Mənbə 
 "El qəhrəmanı ekranda". "Kommunist" qəzeti. 8 fevral 1975-ci il.
 Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 16; 32; 304.
 Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923–2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 205–208.
 Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816.

 Xarici keçidlər 
 Filmi izlə

Kateqoriya:1974-cü ilin Azərbaycan filmləri
Kateqoriya:Bioqrafik filmlər
Kateqoriya:Döyüş filmləri
Kateqoriya:Tarixi filmlər
Kateqoriya:Rasim Ocaqovun filmləri
Kateqoriya:Alternativ adları olan Azərbaycan filmləri
Kateqoriya:Kinorejissorların debüt filmləri
Kateqoriya:"Azərbaycanfilm" filmləri