Lerik rayonu

Lerik rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. Mərkəzi Lerik şəhəridir.

Lerik rayonu 1930-cu il avqustun 8-də təşkil olunmuşdur. 1938-ci ilədək Zuvand rayonu adlandırılmışdır.

 Tarixi 
Lerik rayonu 1930-cu ilin avqust ayında təşkil  olmaqla Zuvand rayonu adlanmışdır. 29 kənd ərazi icra nümayəndəliyi və 29 bələdiyyə qurumu fəaliyyət göstərir. 1084 km² əraziyə malik olan rayonda 161 kənd və bir şəhər vardır. Prezident İlham Əliyevin 13 iyun 2008-ci il tarixli sərəncamı ilə rayon mərkəzi olan Lerik qəsəbəsinə şəhər statusu verilmişdir.

Lerik rayonunun ərazisi ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Qədim zamanlardan ibtidai insanlar dağların ətəklərində indi də mövcud olan təbii mağaralardan yaşayış məskəni kimi istifadə etmişlər. Buranın təbii mağaralarından bəzilərinin hətta tunc dövründən də əvvəllərə aid olması ehtimal olunur. Görkəmli arxeoloq Hümmel bu mağaraları neolit (yeni daş dövrü) dövrünə aid edir. Buranın dağlarında eramızdan əvvəl III–II minilliklərə aid maddi–mədəniyyət abidələri mövcuddur.

Qədim tarixə malik olan Lerik rayonu ərazisində daş dövrünə aid olan əşyalar tapılmışdır. Büzeyir mağarası Azərbaycan ərazisində daş dövrünə aid olan ən qədim yaşayış məskənlərindəndir. XVIII–XIX əsrlərdən başlayaraq məşhur fransız arxeoloqu Jak De Morqan, K. Şaffer və qardaşı Henri ilə apardığı arxeoloji qazıntı zamanı buranı "arxeoloji cənnət" adlandırmış, qiymətli tarixi eksponatlar aşkarlamışdır. Morqan Lerikin Veri kəndi ərazisindəki Qızılbaşlar qəbiristanlığında arxeoloji qazıntılar aparmış, bu diyarın qədim tarixindən söhbət açmışdır. O, mərtəbəli qəbirlərdən tapdığı bütün maddi mədəniyyət nümünələrini özü ilə Fransaya aparmışdır. Həmin eksponatlar indi də Paris muzeylərini bəzəyir.

Görkəmli arxeoloq H. Hümmel Lerikdə tapılan maddi–mədəniyyət nümunələrini neolit (yeni daş) dövrünə aid etməklə Azərbaycan paleolit dövrü adamlarının Lerik ərazisində məskunlaşmasını təsdiq edir. Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutu Arxeologiya və Etnoqrafiya şöbəsinin müdiri, professor Əsədulla Cəfərov Lerik rayonu ərazisində elmi tədqiqat işləri aparmış, ilk dəfə olaraq Büzeyir mağarasında orta paleolit dövrünə dair qədim insan düşərgəsi aşkar etmişdir.

 Coğrafi mövqeyi 

 Relyefi 
Lerik rayonunun ərazisi Talış silsilə dağlarının əhatəsindədir. Cənub və cənub–qərbdə Yardımlı, şimal–şərqdə Lənkəran, şimal–qərbdə Masallı, cənub–şərqdə Astara rayonları ilə həmsərhəddir. İran İslam Respublikası ilə sərhəd boyu cənub dağ silsilələri, bundan şimalda Peştəsər və Bürəvər dağ silsilələri uzanır. Cənub və Peştəşər silsilələri arasında Zuvand (Diabar) çökəkliyi yerləşir. Ən yüksək zirvələri cənub silsiləsindəki Gömürgöy (2493 m) və Qızyurdudur (2433 m). Əsasən pallogenin vulkanogen–çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur.

 Təbiəti 
Lerikin bitki örtüyü əsasən kollu və seyrək meşəli çəmənlərdən və dağ meşələrindən ibarətdir. Meşələrdə palıd, vələs, fıstıq, qoz, dəmirağacı, azalt (nil) çoxluq təşkil edir.

Meşələrdə və Lerik çayının sahillərində tülkü, çaqqal, canavar, ayı, qaban, ördək, dovşan, meşə pişiyi, süleysin, kəklik, torağayı, bildirçin və s. heyvanlara, meşələrin əlçatmaz yerlərində, dağlarda bəbirə rast gəlmək olar.

Rayonun Zuvand ərazisində Zuvand dövlət yasaqlığı (qoruq) vardır. Burada fəaliyyət göstərən Milli Elmlər Akademiyasının "Nəbatət elmi–tədqiqat mərkəzi" ərazinin fauna və florasını öyrənir. Ərazidə 40,3 min hektar meşə örtüyü vardır.

Lənkəran–Lerik 56 km-lik avtomobil yolu boyu bir sıra turizm, istirahət əyləncə mərkəzləri inşa edilmişdir. "Relax", "Təbəssüm", "Meşəbəyi", "Ağgöl", "Paradis" və digər turizm obyektləri bu cür mərkəzlərdəndir. Burada kotec, istirahət evləri, əyləncə mərkəzləri, restoran və barlar, idman qurğuları qonaqların xidmətindədir. Turizm obyektlərində, 600 nəfərdən çox, o cümlədən "Relax" turizm istirahət əyləncə mərkəzində eyni vaxtda 600 nəfərdən çox qonağın qəbulu üçün şərait yaradılmışdır.

 İqlimi 
Payız fəslində Lerikdə tez–tez yağış yağır, kənd yollarında gediş–gəliş çətinləşir. Yayı quraq keçən mülayim isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi, həmçinin yayı quraq keçən mülayim isti iqlim üstündədir. Orta temperatur yanvarda 1−4 °C, iyulda 22–12 °C-dir. İllik yağıntı 300 mm-dən 800 mm-ə qədərdir.

 İri yaşayış məntəqələri 
Lerikdə yaşayış məntəqələrinin sayı 162-dir. 29 ərazi inzibati vahidi, 1 şəhəri, 161 kəndi var.

 Əhalisi 
2021-ci il yanvarın 1-nə olan statistik Lerik rayonunun əhalisi 86 585 nəfərdir. Əhalinin hər km² olan sıxlığı isə 80 nəfərdir. Lerik həmişə uzunömürlülər diyarı kimi məşhur olmuşdur. Bu rayonun sakini olmuş Şirəli Müslümov uzunömürlülük üzrə dünya rekordu müəyyən etmişdir. O, 163 il (1812–1975) ömür sürmüşdür. Onun digər həmyerlisi Məcid Ağayev 138 il (1835–1973) və Mahmud Eyvazov isə 150 il (1808–1958) yaşamışdır. Hazırda bu rayonda yaşı 100-ü keçmiş, lakin hələ də əmək qabiliyyətini saxlamış onlarca insan yaşayır. Səyyah, etnoqraf–tarixçi Berezin qeyd edir ki, "buranın yerli əhalisi çox qədim xalqdır. Onlar keçmiş midiyalılardır".

 Etnik tərkib 

+
Lerik rayonunun etnik tərkibi, rəsmi siyahıyaalmalara əsasən (1939–2009) Etnikqrup 1939-cu il1Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Лерикский район (1939 г.)  1959-cu il2,3Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Азербайджанской Республики  1970-ci il2Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Лерикский район (1970 г.) Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Распределение русских и украинцев по административно-территориальным единицам Азербайджанской ССР (1970 г.)  (без Нагорно-Карабахской АО) 1979-cu il2Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Лерикский район (1979 г.)  1999-cu ilPopulation statistics of Eastern (pop-stat.mashke.org): Europe Ethnic composition of Azerbaijan 1999  2009-cu ilPopulation statistics of Eastern (pop-stat.mashke.org): Europe Ethnic composition of Azerbaijan 2009  Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % Əhali % azərbaycanlı 8 855 29,09% 26 690 98,73% 36 936 98,62% 45 696 99,71% 56 197 88,76%talış 2.984 68,93% 7 076 11,18% 2. 281 8,06% rus 402 1,32% 260 0,96% 306 0,82% 28 0,06% 8 0,01% 11 0,01% ukrayın 85 0,28% 93 0,25% 0 0,00% 27 0,04% 0 0,00% ləzgi 20 0,07% 7 0,03% 9 0,02% 26 0,06% 5 0,01% 0 0,00% tatar … … … … 8 0,02% 3 0,01% 1 0,00% 0 0,00% erməni 32 0,11% 10 0,04% 20 0,05% 43 0,09% 0 0,00% 0 0,00% gürcü 5 0,02% 2 0,01% 15 0,04% 4 0,01% 0 0,00% 0 0,00% yəhudi 9 0,03% 0 0,00% 3 0,01% 2 0,00% 0 0,00% 0 0,00% avar 2 0,01% 1 0,00% 1 0,00% 1 0,00% 0 0,00% 0 0,00% saxur 1 0,00% 0 0,00% 0 0,00% 1 0,00% 0 0,00% 0 0,00% kürd 0 0,00% 0 0,00% 5 0,01% 0 0,00% 0 0,00% 0 0,00% alman 10 0,03% … … … … … … … … … … digər 38 0,12% 62 0,23% 56 0,15% 23 0,05% 35 0,06% 2 0,00% cəmi 30 443 27 032 37 452 45 827 63 314 74 522 <small> 11939-cu ildə Ağullar, Rutullar və Saxurlar birlikdə Digər Dağıstan xalqları başlığı altında siyahıya alınmışlar.2Talışlar azərbaycanlı olaraq siyahıya alınmışlar.3Ruslar və ukraynalılar.

 Görkəmli şəxsləri 
 Böyükağa Mirsalayev (1893–1938) — Zaqafqaziya KP(b)MK-nın II katibi.
 Mirzə Məmmədov (1909–1973) — Azərbaycan KP(b)Mk-nın III katibi, Azərbaycanın Xalq Maarif Komissarı, Azərbaycan SSR Maarif naziri.
 Şamil İskəndərov — Görkəmli  ziyalı, el ağsaqqalı.
 Rəşid Nurullayev — Alim–filosof.
 Əyyub İskəndərov — Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor.
 Soltanağa Ağayev — İqtisad elmləri doktoru, profesor.
 Balağa Bağırov (1929–2012) — Əməkdar həkim, tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.
 Bəhlul Abdulla (1940–2011) — Filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi.
 Mirzə Rüstəmov — Elmlər doktoru, professor.
 Polad Rufullayev — Elmlər doktoru, professor.
 Mürvət Abbasov — Kimya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.
 Əlihüseyn Hidayətov (1947–) — Tibb elmləri doktoru, Əməkdar elm xadimi.
 Elman İskəndərov — Texnika elmləri doktoru, professor, ADNSU-nun dekanı.
 Elman Quliyev (1958–) — Filologiya elmləri doktoru, professor.
 Asəf İsgəndərov (1941–) — Fizika–riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Lənkəran Dövlət Universitetinin sabiq rektoru.
 Əminağa Sadıqov (1962–) — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademik–katibi(vitse–prezidenti), AMEA-nın müxbir üzvü, professor.
 Hüseynbala Mirələmov (1945–) — Yazıçı, dramaturq, Milli Məclisinin sabiq deputatı.
 Xanoğlan Bayramov (1933–1999) — Neftçi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
 Miri Qənbərov (1935–2020) — Azərkontrakt SC-nin sabiq sədri, MM sabiq üzvü.
 Novruz Novruzov (1954–) — Yazıçı–publisist, Siyəzən rayon İH başçısı.
 Yaşar Kəlbiyev — İqtisad elmləri doktoru, profesor.
 Ağacəfər Həsənli — Şair.
 Eldar İsgəndərzadə (1964–) — Şair–dramaturq, kinossenarist.
 Aydın Qafarov — Texnika elmləri doktoru, professor.
 Firudin Əsədov — Tarix elmləri doktoru, professor.
 Vasif Qafarov (1982–) — VII çağırış, 80 saylı Lerik–Astara Seçki Dairəsindən Milli Məclisin deputatı, AMEA-nın baş elmi işçisi, tarix                         elmləri doktoru.
 Əbdülağa Qurbanov — Texnika elmləri doktoru.
 İqbal Məmmədov (1965–) — İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, sabiq Millət vəkili.
 Arzuman Muradlı — İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, politoloq.
 Faiq Abbasov — İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dövlət qulluqçusu.
 Əlisa Nicat (1936–) — Yazıçı–dramaturq, filosof.
 Valeh Müslümov (1968–1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
 Rövşən Abdullayev (1969–1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
 Amid Heydərov (1988–2020) — Şəhid mayor, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı.

 Maddi–mədəni irsi 
Lerikdə dövlət mühafizəsində olan daşınmaz tarixi mədəniyyət abidələri mövcuddur. Bunlardan yerli əhəmiyyətli memarlıq abidələri 27, arxeloji abidələr 25, monumental və xatirə abidələri 1, dekorativ, tətbiqi sənət abidələri 78 və s.-dir. Lerik şəhərində 1 ədəd tarix-diyarşünaslıq muzeyi, "Uzunömürlülər" muzeyi, rəsm qaleriyası fəaliyyət göstərir.

Lerikdə tapılmış mağarada daş dövrünün insanlarının yaşaması güman edilir. Rayonda çoxsaylı tarixi abidələr var. Xanəgah kəndindəki Xoca Seyid məqbərəsi (XIV əsr), Lüləkəran kəndindəki məscid (XIX əsr), Mistan kəndində, dəniz səviyyəsindən 2438 metr yüksəklikdə yerləşən "Qızyurdu" adlı qədim insan məskəni, Mondigah kəndindəki Baba İsa türbəsi, Kekonu kəndinin yaxınlığındakı Pir Yusif məqbərəsi, Lerikdən Cəngəmiran kəndinə gedən yolun üstündəki Cabir məqbərəsi (XII–XIV əsrlər) və s. Kəndlərin çoxunda daşdan yonulmuş qoç heykəlləri salamat qalmışdır. Cəngəmiran kəndinin yaxınlığında Xəlifə Zəkəriyyə məqbərəsi var. Bu kənddə qədim ağaclar da tarixi abidələr kimi qorunur. Məşhur fransız yazıçısı Aleksandr Düma vaxtilə Qafqaza səyahət edərkən Lerik meşələrindən keçərək Hovil kəndində olmuş, öz əsərlərində bu kəndin eskizlərini çəkmiş, gözəlliklərini vəsf etmiş, əhalinin qonaqpərvərliyindən, məşğuliyətindən geniş yazmışdır.

Lerik ərazisində mövcud olan Oğlan və Qiz qalaları müdafiə məqsədilə tikilmişdir. Bu qalalara su dulus borularla bulaq çeşmələrindən çəkilibmiş. Qalaların bürcləri orijinal arxitektura quruluşuna malikdir. Rəvayətə görə bura qədim albanların məskəni olmuşdur. Burada albanlara məxsus qəbiristanlıq indi də mövcuddur.

Səfəvilərin hakimiyyəti illərində Şah İsmayıl öz inanılmış adamlarını Lerik rayonu ərazisinə də göndərmişdir. İndi əhalinin ziyarətgaha çevirdiyi Babagil məqbərəsi də o dövrlərin yadigarıdır.

Qədim tarixə malik olan Lerik rayonu ərazisində daş dövrünə aid olan əşyalar tapılmışdır. Buzeyir mağarası Azərbaycan ərazisində daş dövrünə aid olan ən qədim yaşayış məskənlərindəndir.

XVIII–XIX əsrlərdən başlayaraq məşhur fransız arxeoloqu Jak de Morqan, K. Şaffer və qardaşı Henri ilə apardığı arxeoloji qazıntı zamanı buranı "arxeoloji cənnət" adlandırmış, qiymətli tarixi eksponatlar aşkarlamışdır. Morqan Lerikin Veri kəndi ərazisindəki Qızılbaşlar qəbiristanlığında arxeoloji qazıntılar aparmış, bu diyarın qədim tarixindən söhbət açmışdır. O, mərtəbəli qəbirlərdən tapdığı bütün maddi mədəniyyət nümünələrini özü ilə Fransaya aparmışdır. Həmin eksponatlar indi də Paris muzeylərini bəzəyir.

Görkəmli arxeoloq H. Hümmel Lerikdə tapılan maddi–mədəniyyət nümunələrini neolit (yeni daş) dövrünə aid etməklə Azərbaycan paleolit dövrü adamlarının Lerik ərazisində məskunlaşmasını təsdiq edir.

Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutu Arxeologiya və Etnoqrafiya şöbəsinin müdiri, professor Əsədulla Cəfərov Lerik rayonu ərazisində elmi tədqiqat işləri aparmış, ilk dəfə olaraq Buzeyir mağarasında orta paleolit dövrünə dair qədim insan düşərgəsi aşkar etmişdir.

 Şəkillər 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 

 Həmçinin bax