İğdır ili

İğdır ili () — Türkiyənin şərqində, Şərqi Anadolu regionunda inzibati–ərazi vahidi. Şimalda, şimal–şərqdə və şərqdə Ermənistan Respublikasının Ararat mərzi, cənub–şərqdə Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonu və İran İslam Respublikasının Qərbi Azərbaycan ostanının Maku şəhristanı, cənubda Ağrı ilinin Doğubəyazid və Daşlıçay ilçələri, cənub–qərbdə və qərbdə Ağrı ilinin Mərkəz ilçəsi, qərbdə və şimal–qərbdə Qars ilinin Kağızman ilçəsi, şimal–qərbdə isə Qars ilinin Diqor ilçəsi ilə həmsərhəddir. İnzibati mərkəzi İğdır şəhəridir. İğdır ilinin Ermənistanla sərhəd xəttinin uzunluğu 51 km,3. Mevcut Durum Analize. — 3. 1. İlin Coğrafi/Demografik Yapısı, sayfa 11. // T. C. Iğdır İl Özel İdaresi: Stratejik Plan, 2010 – 2014. Iğdır — Ağustos 2009, 93 sayfa.2. Mevcut Durum Analize. — 3. 1. İlin Coğrafi/Demografik Yapısı, sayfa 8. // T. C. Iğdır İl Özel İdaresi: Stratejik Plan, 2015 – 2019. Iğdır — Ağustos 2014, 49 sayfa. Azərbaycanla 15 km,Ümumi məlumat, səhifə 10. // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017....Ümumi məlumat, səhifə 9. // Azərbaycanın Statistik Göstəriciləri 2015 (statistik məcmuə). Müəllifi: Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. Məcmuənin ümumi rəhbəri: Həmid Bağırov; Məcmuənin hazırlanması üçün məsul şəxs: Rafael Süleymanov. Bakı — 2015, 814 səhifə. ISBN 5-86874-232-9  İranla isə 49 km5. İlçeler. — 5.2. Iğdır İli Aralık İlçesi Önerilen Kentsel Dönüşüm Alanları, sayfa 21. // T. C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı T. C. Iğdır Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü: Iğdır İlinin Kentsel Dönüşüm Bölgeleri Tespit Raporu — 27 sayfa. təşkil edir.

 Tarixi 
7 noyabr 1982–ci ildə qəbul edilmiş və hazırda qüvvədə olan Türkiyə Respublikası Konstitusiyasının 126–cı maddəsinə əsasən ölkə I dərəcəli inzibati vahid olan illərə bölünür.Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Kanun No.: 2709 Kabul Tarihi: 7.11.1982). — III Kısım: Cumhuriyetin Temel Organları. — II. Bölüm: Yürütme. — IV. İdare. — C. İdarenin kuruluşu. — 1. Merkezî idare.
İğdır 27 may 1992-ci ildə TBMM-nin qəbul etdiyi 3806 saylı qanunla Qars ilindən ayrılaraq Türkiyənin 76-cı vilayəti olmuşdur.Azərbaycanla sərhəd yeganə Türkiyə ilidir.

İğdır ili 1992-ci ildə Qars ilindən İğdır (yaranmasından bir müddət sonra ilin yaradılması haqqında qanunun müvafiq bəndinə uyğun olaraq İğdır ilçəsi ərazisi və əhalisinin bir qismi hesabına Qaraqoyunlu ilçəsi təşkil edildi), Duzluca və Aralıq ilçələri əsasında təşkil edilmişdir. Hər üç ilçə 1920-ci ildə yaradılmışdı (1920-ci ildən 1927-ci ildək İğdır nahiyyəsi, Aralıq nahiyyəsi və Qulp/Duzluca nahiyyəsi adlanırdılar, 1927-ci ildə nahiyyələr dəyişdirilərək ilçə adlandırıldılar). Bu tarixdə illərin tərkibinə daxil edilən ilçələr qəza adlanırdı və onlar da daha kiçik vahid olan nahiyyələrə bölünürdülər. Beləliklə 1920-ci ildə yeni yaradılan Bəyazid ili Bəyazid (Bəyazid və Musun nahiyyələri), Diyadin (Diyadin və Daşlıçay nahiyyələri), İğdır (İğdır və Aralıq nahiyyələri), Qulp/Duzluca (Qulp/Duzluca və Uqurcu/Bernaut nahiyyələri), Qarakösə (Qarakösə və Hamur nahiyyələri), Torpaqqala/Eleşgird (Torpaqqala/Eleşgird nahiyyəsi) və Tütək/Antəb (Tütək/Antəb və Sepki nahiyyələri) qəzalarından ibarət idi. Bu qəzalarda şəhər və qəsəbələrdən başqa 754 kənd yerləşirdi və 1927-ci il siyahıya alması zamanı ildəki bütün yaşayış məntəqələrində cəmi təxminən 89 min nəfər insan yaşayırdı.

 Iğdır soyqırımı 
200px|thumb|right|İğdır Soyqırım Abidəsi
Bu soyqırım 20-ci əsrin əvvəllərində olmuşdur. Bu soyqırımın əsas təşkilatşısı erməni polkovniki Drodur. Həmin soyqırım zamanı 500 qadın, 200 uşaq və 800-dən çox yaşlı insan qətlə yetirilmişdir.

 Coğrafi mövqeyi 
İqlimi quraqdır. Ən hündür dağı İğdır dağıdır. Hündürlüyü 2093 metrdir. Bu dağ Ermənistanın Vedi, Masis, Arşataş, Ararat rayonlarından görsənir. İlin mərkəzi çökək ərazidə yerləşir, lakin ətrafı dağlarla örtülmüşdür.
 İqlimi 
 Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Ara Yıl Ort. En Yüksek °C 2,6 5,6 12,8 20,1 24,3 29,4 33,7 34,4 29,1 21,2 12,6 4,9 ? Ort. En Düşük °C -7,3 -4,9 0,1 6,5 10,5 14,3 18,3 17,7 12,2 6,1 0,2 -4,2 ? Ort. Güneşlenme Süresi(saat) 2,7 4,1 5,4 6,1 7,5 9,6 10,1 9,9 8,5 6,3 4,3 2,4 ? Yağışlı Gün Sayısı 5,8 6,5 7,6 11,2 15,0 10,6 5,5 4,1 4,0 8,3 6,9 6,2 ?''kaynak: www.meteor.gov.tr 

 İnzibati bölgü 
Türkiyə Statistika Qurumunun rəsmi məlumatına görə 31 dekabr 2014–cü il tarixinə olan vəziyyətə əsasən İğdır ili inzibati cəhətdən 4 ilçəyə bölünür. Şəhər hesab edilən ilçə mərkəzlərndən başqa ilin ərazisində boş olanlar da sayılmaqla 162 kənd yerləşir.

 Əhalisi 
 Sayın dinamikası 
Tarix1927–ci illərə aid məlumatlar siyahıyaalınmaların yekunlarını, 2007–2014–cü illər üçün məlumatlar isə Cari hesablamalar tarixi. Daimi əhali TarixCari hesablamalar tarixi. Daimi əhali TarixCari hesablamalar tarixi. Daimi əhali28.10.19272.1.6. Nüfusu, sayfa 23. // Iğdır İlinin Mekansal Analiz Raporu. T. C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. Iğdır Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü. Hazırlayanlar: İmar, İskan ve Kooperatifler Şubesi Şube Müdürü Yasin Aksoy, Şehir Plancısı Demet Savaş, Jeoloji Mühendisi Sezen Dursun. Iğdır — Nisan 2012, 92 sayfa. 34840 25.10.1970. 112256 31.12.2008. 18402520.10.1935 45648 26.10.1975. 130338 31.12.2009. 183486 20.10.1940 46669 12.10.1980. 127438 31.12.2010. 184418 21.10.1945 49115 20.10.1985. 141490 31.12.2011. 188857  22.10.1950 56882 21.10.1990. 142601 31.12.2012. 190409  23.10.1955 70951 30.10.1997Iğdır İli'ndeki Yer Adlarının Kaynakları (yazarlar: Dç. Dr. İbrahim Güner, Dr. Mustafa Ertürk, Dr. Ünsal Bekdemir), sayfa 278. // Doğu Coğrafya Dergisi (ISSN: 1302-7956). Cilt 6. Sayı 4. Editör: Prof. Dr. İbrahim Fevzi Şahin. Erzurum — 2000, 390 sayfa. 145411 31.12.2013. 190424  23.10.1960 85041 22.10.2000. 168634 31.12.2014. 192056  24.10.1965. 96652 31.12.2007. 181866   

İlçə 21.10.1990 22.10.2000 31.12.2007Mərkəz 79306 102648 119432Duzluca 28886 25954 25682Aralıq 17983 21747 22155Qaraqoyunlu 16426 18285 14597

İlçə 31.12.2008 31.12.2009 31.12.2010Mərkəz 121848 122780 123570Duzluca 25739 25042 24996Aralıq 22165 21674 21810Qaraqoyunlu 14273 13990 14042

İlçə 31.12.2011 31.12.2012 31.12.2013Mərkəz 127609 128976 130134Duzluca 24769 24648 24393Aralıq 22425 22521 21881Qaraqoyunlu 14054 14264 14016

 Yerləşməsi 
TarixCari hesablamalar tarixi. Şəhər əhalisi Kənd əhalisi Ümumi əhali21.10.1990 55547 87054 14260122.10.2000. 81852 87052 16863431.12.2007 97054     84812 18186631.12.2008 94407 89618 18402531.12.2009 94685 88801 18348631.12.2010 95550 88868 18441831.12.2011 99550 89307 18885731.12.2012 101483 88926 19040931.12.2013. 102154 88270 19042431.12.2014 105276 86780 192056

TarixCari hesablamalar tarixi. İğdır şəhəri Duzluca şəhəri Aralıq şəhəri Qaraqoyunlu şəhəri21.10.1990. 38917 7698 4822 411022.10.2000 59880 8827 8115 476031.12.2007 75927     11239 7239 264931.12.2008 75824 9790 6361 243231.12.2009 76950 9203 6098 243431.12.2010 77912 8959 6201 247831.12.2011 81162 8993 6775 262031.12.2012 82656 9177 6986 266431.12.2013 83944 9175 6393 264231.12.2014. 86567 9586	 6497		 2626

 Sıxlığı 
 İlçə Ərazi (km²–lə) Daimi əhali (31.12.2014) Sıxlıq (nəfər/km²) Mərkəz 1 431.17 132 110 92.31 Duzluca 1 253.5  24174		 19.29 Aralıq  709.23  21 843 30.80 Qaraqoyunlu 193.91  13 929 71.83 Cəmi 3 587.81  192 056 53.53

 Yaş və gender strukturu 
"Ünvana əsaslanan əhali qeydiyyatı sistemi" hesablamalarının 31 dekabr 2014–cü il tarixinə olan yekunlarına istinadən Türkiyə Statistika Qurumunun yayımladığı məlumatlara əsasən İğdır ilinin daimi əhalisinin yaş və gender strukturu:..
Yaş qrupu Kişilər Qadınlar  Cəmi %0 – 4 11040		 10295	 21335 11.115 – 9 10073 9472 19545 10.1810 – 14 10776 10071	 20847 10.8515 – 19 10638		 9965 20603 10.7320 – 24 9694 8128 17822		 9.2825 – 29 8367 7615 15982 8.3230 – 34 7793	 7059 14852 7.7335 – 39 6005 5398	 11403 5.9440 – 44 5735 5343 11078 5.7745 – 49 4299 3857	 8156 4.2550 – 54 4075		 4033 8108 4.2255 – 59 3233 3177 6410 3.3460 – 64 2432 2785 5217		 2.7265 – 69 1825		 2044 3869 2.0170 – 74 1104 1295 2399	 1.2575 – 79 845 1069	 1914  1.0080 – 84 668		 889	 1557 0.8185 – 89 203		 426 629 0.3390 +  103 227 330 0.17Cəmi  98908 93148	 192 056 100.00
 Miqrasiya 
Tarix İmmiqrantlar Emmiqrantlar  + / - %2007 — 2008 5559		 9356	 – 3.797 – 20.422008 — 2009 5179		 7986	 – 2807 – 15.182009 — 2010 6667		 8353	 – 1686 – 9.102010 — 2011 6915		 8579	 – 1664 – 8.772011 — 2012 6429		 8632	 – 2203		 – 11.502012 — 2013 6882		 9779	 – 2897 – 15.102013 — 2014 7407		 9453		 – 2046 – 10.59

 Dil 
1927–ci il siyahıyaalınmasına əsasən Qars vilayətinin İğdır qəzasında danışılan dillər:İqdır qəzası indiki İğdır ilinin ərazisi müqayisə edilərsə hazırkı İğdır, Qaraqoyunlu və Aralıq ilçələrinin ərazisini əhatə etmişdir. 1927-ci il siyahıya almasına əsasən Qulp/Duzluca qəzasının eyni adlı nahiyəsində yaşayan əhali 9,631 nəfər olmuşdur. Sonradan 1927-ci ildəki İğdır qəzası və Qulp/Duzluca qəzasının eyni adlı nahiyyəsi əsasında İğdır ilinin təşkil edildiyini nəzərə alsaq demək münkündür ki, 1927-ci il siyahıya almasına zamanı İğdır ilinin indiki ərazilərində 34,840 nəfər əhali yaşamışdır.Cumhuriyetin İlk Nüfus Sayımına Göre Iğdır’ın Demografik Yapısı (yazarlar: Hidayet Kara, Sami Yuca), sayfa 194. // History Studies: International Journal of History. Editör: Osman Köse. Volume 2 Issue 3. Samsun, Kasım 2010, 367 sayfa. 
Dil Kişilər % Qadınlar % Cəmi %Türk dili 7291 54.48 6054 51.20 13345 52.94Kürd dili 6080 45.43 5770 48.79 11850 47.01Çərkəz dili 1  0.00 0 0 1 0.00Digər 12 0.09 1 0.01 13 0.05Cəmi 13384 100.00 11825 100.00 25209 100.00

Hazırda il əhalisi əsasən türkcə və qismən kürd dilində danışır.

 Yerli özünüidarə 
Dördü şəhər (İğdır, Duzluca, Aralıq və Qaraqoyunlu) bələdiyyəsi, dördü isə kənd (Xəlfəli, Xoşxəbər, Mələkli və Daşburun) bələdiyyəsi (türklər ona qısaldımış şəkildə belde - də deyirlər) olmaqla ilçədə səkkiz bələdiyyə vardır.

 İqtisadiyyat 
Pambıqçılıq, taxılçılıq, heyvandarlıq, ərikçilik, ağ ərikçilik, şaftalıçılıq və başqa müəssisələr fəaliyyət göstərir. İlk dəfə İğdırda Şalağı adlı ərik növü yaradılmışdır.
 Kənd təsərrüfatı 
200px|thumb|right|Iğdır-da heyvandarlıq
Burada kənd təsərrüfatı çox inkişaf etmişdir. Məsələn, burada Mor Qaraman adlı qoyun növü vardır.

 İdman 
İğdırda 1 futbol klubu, 2 kəndirdartma klubu, 1 güləş klubu fəaliyyət göstərir.

 Qardaş şəhərlər 
 25px Şamaxı, Azərbaycan
 25px Şərur, Azərbaycan

 Media 
İğdırda 2008-ci ildə yaradılmış İğdır Tv yayımlanır.

 Qeydlər 

 İstinadlar 

 Xarici keçidlər 
 https://archive.today/20151011111654/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-14:16:22-1058030014673078596443559870.html?
 https://archive.today/20151011111533/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-14:15:06-141408760412170737001293335476.html?
 https://archive.today/20151011111310/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-14:12:45-15386565431167119135688906416.html?
 https://archive.today/20151011111121/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-14:08:19-19346999047728977911006715338.html?
 https://archive.today/20151010212658/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-00:22:42-9026940161090460965135494108.html
 https://archive.today/20151010213316/http://rapory.tuik.gov.tr/10-10-2015-17:00:21-11749065921622032065982118050.html?
 https://archive.today/20151010213548/http://rapory.tuik.gov.tr/10-10-2015-16:41:58-2128354570834673918149087507.html
 https://archive.today/20151010214204/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-00:37:55-113798139432037266306203170.html
 https://archive.today/20151010214055/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-00:35:41-15120220031041079062129981352.html
 https://archive.today/20151010214352/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-00:34:09-3301646461418914307540627082.html
 https://archive.today/20151010214441/http://rapory.tuik.gov.tr/11-10-2015-00:33:12-2031805742761850020411077694.html
 Ermeni Araştırmaları Enstitüsü (ERAREN) :Ağrı Dağı Eteklerinde Yitik Canlar: Iğdır Ovasının Kurbanları
 T.C. İğdır Valiliği
 Yeşil İğdır Gazetesi
 İğdırlıların buluşma noktası : İgdirli.com
 T.C. Yerel yönetimler portalı-nda İğdır ili 
  T.C. Sağlık Bakanlığı : İğdır Devlet Hastanesi 
 Türkiyenin buluşma noktası Kenthaber.com-da İğdır Haberleri

 Həmçinin bax 
 İğdır Soyqırım Abidəsi və Muzeyi
 İğdırspor