XIX гӀасру

XIX гӀасруялда лӀугьана чӀахӀиял социалиял хиса-басиял. Европаялъул Америкаялъулги цӀикӀкӀанисеб рахъалда хвезабуна лагълъи. ТӀоцебесеб ва кӀиабилеб (жал гьединго данде кколел XVIII ва XX гӀасрабаздеги) индустриалияб революция сабаблъана массаяб урбанизациялъе ва жо гьаби, тӀегьай ва хайир дагьабги борхатаб мартабаталде бахиналъе. Исламиял тӀункӀихералъулал империял загӀиплъана, европияб империализмалъ абуни кверщаликье бачана Жанубияб ва Жанубиябгин Бакъбаккул ва тӀубарабниги колониалияб кверщаликье.

XIX гӀасруялда жаниб халатаб къеркьеялдаса хадуб байбихьана Кавказалда гӀурус оккупация; тӀагӀана аваразул сиясияб чиядарачӀолъи ва пачалихълъи.

 ЛӀугьа-бахъинал 

 Дунялалъул тарихалда 

Авар тарихалда 
 1801, 22 март — ЧӀарахъ накълулъана аваразул КӀудияв нуцал ГӀумахан V.

 МугъчӀваял