Туплисалъул имарат

Имарат гӀуцӀи 
Имарат гӀуцӀи букӀана гӀарабаз Кавказалда кверщел тӀибитӀизабиялъул хӀасиллъун. Гьеб байбихьана 645 соналъ ва 90 соналдаса (735) гӀарабазул рагъул цевехъан, Умаятилазул наслуялъул Марваница кверде босана Туплис. Марван тӀамуна Кавказалъул сардарлъун, гьесда цере лъун рукӀана тӀолго регион исламалде бачиналъул масъалаби. Туплисалда гьес тӀамуна амир, жиндир хӀакимлъи бакъбаккулги бакътӀерхьулги Гуржистаналда тӀибитӀарав.

 Имараталъул территория 
Байбихьуда Туплисалъул амирасе мутӀигӀаб букӀана кинабниги Бакъбаккул Гуржистан, амма VIII-IX гӀасрабазул гӀорхъодаса имараталъул территория дагь-дагьккун гьитӀинлъизе лӀугьана. Амиразул къуватаб позицион букӀана Квемо-Картли ва Шида-Картли.Джавахишвили И. А. Гуржи халкъалъул тарих, 11, гь. 91; Джанашиа С. Н. Гуржистаналда гӀарабазул кверщел, гь. 49—50, 62.

IX–XI гӀасрабазда Туплисалъул имараталъул шималияб гӀурхъи гӀунтӀулаан Дигом кӀкӀалахъе. Мусхелишвили Д. Л. КӀахетиялъул ва Гьеретиялъул сиясияб географиялъул суалао. — СИГГ, 111, 1967, гь. 75. Жанубалда туплисалъулав амирасул рукӀана Биртвиси, Орбети ва Парцхиси хъулби. IX  гӀасруялъул ахиралдаса Квемо Картлиялъул жанубияб рахъ щвана Багратилазухъе, гьезухъ букӀана Самшвилде хъала ва Квемо (Гъоркьияб) Картлиялъул жануб, Кциа гӀоралъул гьоркьохъеб ва гъоркьияб гӀурумухъги гъорлӀе бачун. БакътӀерхьуда имараталъул гӀурхъи букӀана Триалетигуе Гьенибго, гь. 72, 75.. Имараталъул бакъбаккул гӀурхъи букӀана аслияб къагӏидаялъ Кор гӀорккун, амма, бихьухъе, бакъбаккул рагӀалда имараталъул букӀана Исан расалъи, АвчӀала (), Рустави шагьар ва Къарби гӀоралъул аххалъуде щун территория. Мусхелишвили Д. Л. Рихь. ас., гь. 76; гьевго. Аслиял суалал…, бетӀ. IV, § 4. IX гӀасруялъул бащалъуде гӀагарлъуда имарат, территория гьитӀинлъуе, хутӀана Картлиялъул гӀурхъабазда.

 Тарих 
Гуржистаналде гІарабал тІоцере рачІана 645 соналъ, амма гуржи ракь-мухъалда кверщел тІибитІизабуна гьез 735 соналъ. Гьебго соналъ II Марваница кверде босана Туплис ва сверухъ ругел ракьал ва тІамуна гьенив амир, жив халифас яги, цо-цо Арминиялъул остиканица тасдикъ гьавизе кколев вукІарав. 

ГІарабазул заманалъ Туплис лІугьана исламияб гІалмалдаги шималияб Европаялдаги гьоркьоб даран-базаралъул центрлъун. Гьеб гуребги, гьеб функционлъулеб букІана кІвар бугеб ва румаздеги хазараздеги данде чІезе бугеб гІараб форпост ва буферияб провинция хІисабалда. Заман анагІан Туплис буссана исламияб шагьралде, амма сверухъ ругел ракьазда рукІана насраниял.

810-л соназ, ункъабилеб фитнаялдаса хадуб ГІаббасияб халифат загІиплъана, ва халифасул хІакимлъиялде данде рахъана жидеда гьоркьоб сепаратизм тІибитІарал перифериязул бутІрул, гьездаго гьоркьор рукІана Туплисалъул амирзабиги. Гьебго заманалда имарат гІужие босана цІилъулеб букІараб гуржиязул Багратиони наслуялъ, жиндица жиндирго ракь Тао-Кларджетиялдаса хутІарал гуржи ракьазде гІатІид гьабулел рукІарал. Туплисалъул имараталъул къуват цІикІкІана ИсхІакъ ибн ИсмагІилил (833–853) амирлъиялда, гьесул букІан гІураб къуват таватиязул жигар къинабиялъеги регионалда ГІаббасияб халифаталъул хІакимлъиялде данде къеркьеялъеги.  Гьес инкар гьабуна Багъдадалъе санайил магъало кьезе ва жиндирго халифаталда бачІолъи лъазабуна. Дандерахъин къинабизе 853 соналъ аль-Мутаваккиль халифас битІана гІадлу гьабиялъул экспедиция Бугъа аль-Кабирил бетІерлъиялда гъоркь. Гьес Туплис рохъолІугьинабун бухІана ва ИсхІакъ бетІер къотІун тана, гьелдалъун Туплисалъул имарат Кавказалда чиядабачІеб исламияб пачалихъ лІугьиналъул ресалдаса махІрум гьабуна. ГІаббасилаз хІукму гьабуна шагьар рукІараб масштабазда цІигьабичІого тезе, гьелъул хІасилалда исламияб престиж ва ссий регионалда загІиплъизе байбихьана.

1020-л соназдаса байбихьун гуржи пачаяз туплисалъул амирзабазде данде билІинабулеб букІана денде ккунгутІи бугеб, амма аслияб къагІидаялъ экспансионияб сиясат. Цо-цо амирзаби зама-заманлдаса унаан гуржи кверщаликье. Имараталъул территория гитІинлъана Туплисалда сверухъ ругел ракьазде щвезагІан. Амма 1070-л–1080-л соназ селджукъал тІаде кІанцІиялъ гуржияз гьабулеб букІараб тІадекъай хвезабуна ва багратилазул имарат бахъиялъе рукІарал планал 50 соналъ нахърахъизаруна. Туплисалъул амирлъиялъул ахирисеб мухъ лІугІана, рикІкІахъе,  гІ.-ш. 1080 соналъ, ва гьелъул хІасилалда шагьаралда хІакимлъи бачІана базаргабазул олигархиялъухъе, жал гуржи тариххъваязда тбилели береби, ай туплисалъулал чІахІал хІисабалда рехсон ругел. Гуржиязул пача IV Давидица селджукъазда тІад босараб бергьенлъиялъ ахирисеб кьаби щвезабуна исламияб Туплисалда, ва 1122 соналъ гуржи аскар шагьаралде лІугьна, гьелдалъун ункънусго соналъ букІараб исламияб кверщелалъе ахирги лъуна.

 БутӀрул 
АмирАмирлъиялъул заманДинастияБаянал1. ИсмагӀил бин ШугӀаб(813 соналде щвезегӀан)ШугӀабилал2. МухӀаммад I бин Атаб813–829ШугӀабилал3. ГӀали I бин ШугӀаб829–833ШугӀабилал-4. ИсхӀакъ бин ИсмагӀил бин ШугӀаб833–853ШугӀабилал5. МухӀаммад II бин Халил853–870Шайбанилал6. ГӀиса бин аш-Шайх аш-Шайбан870–876Шайбанилал7. Ибрагьим876–878Шайбанилал8. Гъабулак878–880Шайбанилал9. Джаффар I бин ГӀали880–914Джаффарилал10. Мансур I бин Джаффар914–952Джаффарилал11. Джаффар II бин Мансур952–981Джаффарилал12. ГӀали II бин Джаффар981–1032Джаффарилал13. Джаффар III бин ГӀали1032–1046Джаффарилал14. Мансур II бин Джаффар1046–1054Джаффарилал15. ГӀабдуль-Хайа бин Джаффар1054–1062Джаффарилал1062–1068Шагьаралъул мажлис16. Ганжаялдаса Фадлун1068–1080ДжаффарилалАлп Арсланица тӀамурав1080–1122Шагьаралъул мажлис аннексинабуна Гуржи пачалъиялъ

 Иццал 

Allen, WED (1932), A History of the Georgian People, K. Paul, Trench, Trubner & Co,
Minorsky, V.,  Tiflis in Encyclopaedia of Islam
Suny RG (1994), The Making of the Georgian Nation (2nd Edition), Bloomington and Indianapolis, 

ХӀужжаби

 КъватӀисел регӀелал 
Tiflis dirhams at Zeno.ru – Oriental Coins Database

Tbilisi
Категория: Гьоркьохъел гӀасрабазул Гуржистан
Категория:Гуржистаналда ислам
Категория:1122 disestablishments
Категория:736 establishments
Категория:Туплисалъул тарих
Категория:ГӀаббасияб халифаталъул тарих
Категория:States and territories disestablished in 1121