Урартал

Урартал — некӀсияб халкъ, жиб Армяназул тӀалъуда гӀумру гьабулеб гин урарт мацӀалъ кӀалъалеб букӀараб. Гьел Урарталъул политикияб элита кколаан, XIII н. э. щ. гӀасруялдаса къавмазул цолъи гӀадин рехсолаан гин VIII-VI н. э. щ гӀасрабазда хӀукумат гӀадин.

И. М. Дянковас ургъараб гин ритӀухълъи бихьизабураб Армяназул этногеназалъул миграциягун-жубараб гипотезалда рекъон, урартаз, цогидал Урарталъул халкъаз гӀадин (гьурритаз гин лувияз), индо-европияб протоармян мацӀ босана гин хадуб армян этносалъул бутӀалъун ккана, гьелъие жиндираб маданияб хутӀел кьун, бетӀераб генетикияб компонентги гьездаса щун.

 Рижи 
Урартал кин рижаралали бихьизабулеб дурусал баянал гьечӀо. Лъала, урартал аккадалгун гин гьурриталгун цадахъ, армяноидияб популяциялъул къокъинире унел рукӀараблъи. РакӀалда буго, Армяназул тӀалъудаса урартал тӀиритӀанин Ревандуз мухъалдаса (гьанжесеб Ираналъул хьундасебгун-бакътӀерхьул рахъалда бугеб БакътӀерхьул Азербайжаналъул территориялда), киб некӀсияб Мусасир шагьар букӀараб.  

Гьебмехалъ, Урартуялъул бетӀерлъи гьабулеб династиялъул рижи индо-европиялъул букӀине рес буго, щайгурелъул хӀакимзабазул цӀаразул балкан мацӀазда параллелал руго.

1-леб азарго соналалъ урартал, цогидал халкъазда цадахъ, армяназул халкъалъул бижизабиялъул процессалда гӀахьаллъана. Армяназ тӀолабго нексӀияб тӀалъул халкъазул физикияб гин маданияб компонеталъул ирс босана, тӀоцебесеб иргаялда, гьанжесел армяназул аслияб генетикияб компонентлъун кколел хурритазул, урартазул гин лувиязул.

 МацӀ 
Урартазул мацӀ гьурритазул мацӀалде гӀагараб букӀанаан, гьединлъидал гьез гӀуцӀула гьурритазулгун-урартазул хъизан.

 Дин 
мини|150x150пкс|Урартазул куркьби ругеб бечед, рез, Топрак-кале, Эрмитаж
Урартазул дин гӀагараб буго Месопотамиялъул диназде: урартазул букӀана кӀудияб бучудузул пантеон, гӀемерисел якъинго росарал Месопотамиялъул хӀукуматазул диназдаса (Шумералъул, Аккадалъул гин Ассириялъул). Урартуялда тӀибитӀун букӀана къурбанхвей. Къурбаналде аслияб куцалъ босулеб букӀана оцал гин гӀиял. Гьединго ратун руго чагӀазул къурбанхвеязул лъалкӀал. 

 Гь. ралагье 

 Урартуялда бетӀербахъи гьабулеб халкъал
 Урартазул мацӀ

 МугъчӀваял 

Категория:НекӀсиял халкъал
Категория:Урарту