Авар сверухълъи

Авар сверухълъи, ялъуни Авар округ — Дагъистаналъул вилаяталда ва Совет Дагъистаналда гъорлӀ административияб цвел (округ), жиб 1864–1928 соназда букӀараб. Элъул административияб центер букӀана Хунзахъ.

 История 
Дагъистаналъул вилаяталда гъорлӀ Авар сверухълъи гӀуцӀана 1864 соналъ, Авар ханлъи тӀагӀинабун, элъул букӀараб территориялда. 1865 соналъ, Авар сверухълъуде гъорлӀе бачана хьиндалазул бодул цӀикӀкӀанисеб территория, Хьиндал наиблъи гӀадин. Хьиндалазул бодул БуцӀра, ГӀуркӀачӀиб, Могьохъ, ХӀоцоб, Шагьада росаби рачана Хунзахъ наиблъуде гъорлӀе. 

1921 соналъ эб ана Совет Дагъистаналде гъорлӀе. 1928 ноябралда Дагъистаналъул АССРалда гьабуна кантоназде рикьи, ва киналго сверухълъаби гӀадин, Авар сверухълъиги тӀагӀинабуна.

 Административияб рикьи 

 XIX гӀасру 
1895 соналъ, 1493.8 кв. км. гӀатӀилъи бугеб Авар сверухълъуда букӀана 81 росу, жиндица 55 росдал жамагӀат гӀуцӀулеб, эл рикьун рукӀана 4 наиблъуде: Бакълъухъ (центер — Гъоркьбакълъухъ), Хьиндал (центер — Унсоколо), Хунзахъ, ЦӀатӀанихъ (центер — Харахьи).

 Бакълъухъ наиблъи 
Наиблъи гӀуцӀун букӀана анкьо росдал жамагӀаталдаса, жиндица Жанисеб Авариялъул Кьурукь регионалъул анцӀабго росу жанибе бачараб. Гьенир рукӀана 970 цӀаракиги, 3251 чиги. Наибасулаб чӀел букӀана Гъоркьа Бакълъухъ.
+Бакълъул наиблъул росаби№ЖамагӀатРосуЦӀаракиЧагӀазулрикӀкӀенБо1БакълъухъГъоркьа Бакълъухъ180571КьурукьелТӀаса Бакълъухъ73239Кьурукьел2Гьандихъ172595Кьурукьел3Гьолокь231735Кьурукьел4ЗанатӀа59202Кьурукьел5Къваниб84292Кьурукьел6Могьохъ74243Кьурукьел7НитӀабМалиданахъа2280КьурукьелНакӀкӀикь (БатинчӀиб)35130КьурукьелНитӀаб40164Кьурукьел

 Хунзахъ наиблъи 
Наиблъи гӀуцӀун букӀана 22 росдал жамагӀаталдаса, жинца 39 росу жанибе бачараб. Эзда гъорлӀ рукӀана хундерил бодул киналгоги, хӀебдалазул бодул цӀикӀкӀаниселги, хьиндалазул щугоги росаби. Эб кколаан Авар сверухълъул бищун чи гӀемераб наиблъи, гьениб букӀана 3,764 цӀараки, чагӀазул рикӀкӀен букӀана 15,336 чи. Сверухълъулги, наиблъулги чӀел букӀана Хунзахъ.
+Хунзахъ наиблъул росаби№ЖамагӀатРосуЦӀаракиЧагӀазул
рикӀкӀенБо1БакьайичӀиб183788ХӀебдалал2БуцӀраБуцӀра177675ХьиндалалШагьада63279Хьиндалал3Гиничукь118457Хунз4ГьамищтӀаГьамищтӀа32141ХунзЖалакьури50190ХунзЦӀалкӀитӀа2997Хунз5ГьацӀалухъ85364ХӀебдалал6ГьоцӀалӀ3121089Хунз7ГӀахьалчӀиб237843ХӀебдалал8ГӀободаГозолоколоб43146ХунзГъоркьколоб63272ХунзГӀобода183734ХӀебдалал9ГӀуркӀачӀиб79298Хьиндалал10Ингердахъ (Ингурдахъ)105490ХӀебдалал11КӀахъКӀахъ46221ХунзХӀариколоб71330Хунз12ЛъагӀелухъЛъагӀелухъ37171ХунзТӀекитӀа28111Хунз13МестӀерухъ117504ХӀебдалал14МогьохъЧӀабтӀи-Могьохъ164622ХьиндалалХӀоцоб38160Хьиндалал15Сивухъ173772ХӀебдалал16ТӀагьадаТӀагьада39160ХунзХъахӀикӀкӀал29124ХунзУздалросу44184Хунз17ТӀанусибГӀебутӀа23108ХӀебдалалТӀанусиб148589ХӀебдалал18ТӀукитӀа156643Хунз19ХунзахъБайикь36176ХунзГъонохъ44172ХунзИлӀа36153ХунзХунзахъ4061768ХунзЦӀада45189ХунзЧӀондокь48199Хунз20ХьимакъороХьимакъоро44196ХунзШотода68231Хунз21ЦӀелмес61260Хунз22ЦӀолода101430Хунз

 Хьиндал наиблъи 
Наиблъи гӀуцӀун букӀана 14 росдал жамагӀаталдаса, жиндица хьиндалазул бодул 15 росу жанибе бачараб. Гьенир рукӀана 2921 цӀаракиги, 9958 чиги. Наибасул чӀел букӀана Онсоколоб.
+ Хьиндал наиблъул росаби№ЖамагӀатРосуЦӀаракиЧагӀазул
рикӀкӀенБо1БалахьуниБалахьуни292904ХьиндалалЩулалъутӀа1664Хьиндалал2БекьилӀ90335Хьиндалал3Генуб3151125Хьиндалал4ГьаракӀуни3851190Хьиндалал5ГӀашилтӀа115478Хьиндалал6Зирани44160Хьиндалал7Игьали3251135Хьиндалал8ИнкӀкӀвалитӀа40176Хьиндалал9Къудукь214658Хьиндалал10МокӀсохъ80309Хьиндалал11Онсоколо611288Хьиндалал12Рихьуни188613Хьиндалал13ХарачӀиб108382Хьиндалал14ХъахӀабросу98341Хьиндалал

 ЦӀатӀанихъ наиблъи (Нахъахьиндал) 
Наиблъи гӀуцӀун букӀана 11 росдал жамагӀаталдаса, жиндица 17 росу жанибе бачараб. Эзда гъорлӀ рукӀана нахъахьиндалазулги хӀебдалазулги росаби. Гьенир рукӀана 1716 цӀаракиги, 6236 чиги. Наибасул чӀел букӀана Харахьи.
+ЦӀатӀанихъ наиблъул росаби№ЖамагӀатРосуЦӀаракиЧӀагӀазул
рикӀкӀенБо1ГьамущиБакъда Гьамущи147550НахъахьиндалалХьунда Гьамущи30137Нахъахьиндалал2ГьарадерихъБакьулӀ-Гьарадерихъ66235Гъоркьа-Гьарадерихъ39148ТӀаса-Гьарадерихъ652603ГӀоротӀа183629Нахъахьиндалал4ГӀочӀлоГӀочӀло52221ТӀадколоб22965ИштӀибуриИштӀибури53292ХӀебдалалИштӀибури-Колоб75286ХӀебдалал6Кьохъ3271032Нахъахьиндалал7МочӀохъ1164188Мущули72294Нахъахьиндалал9Харахьи184699Нахъахьиндалал10ХьиндахъГохӀаколоб57191НахъахьиндалалХьиндахъ74254Нахъахьиндалал11ЦӀатӀанихъ148603ХӀебдалал

 XX гӀасру 
1913 соналде Авар сверухълъи бикьулаан кӀиго бутӀаялде: Хунзахъ бутӀа, 596.71 кв. км. гӀатӀилъигун, Хьиндал бутӀа, 710.09 кв. км. гӀатӀилъигун. Хунзахъ бутӀаялъул гӀатӀилъи букӀана 596.71 кв. км., элъ гъорлӀе бачунаан 64 росу, 26 жамагӀаталде бикьараб. Гьениб букӀана 4,521 цӀараки, чагӀазул рикӀкӀен букӀана 19,676.
+Хунзахъ участок№ЖамагӀатРосуЦӀаракиЧагӀазул рикӀкӀен1БакьайичӀиб11688762БуцӀра324611363Гиничукь11063964Гьамущи11635785ГьацӀалухъ1863666Гьарадерихъ31575647ГьоцӀалӀ433112048ГӀахьалчӀиб620210419ГӀобода3283122310ГӀоротӀа116473211ГӀочӀло27232212ГӀуркӀачӀи17931013Кьохъ1330132014КӀахъ211851015ЛъагӀелухъ26523016МочӀохъ212249017Мущули18932818Сивухъ117784419ТӀагьада510952020ТӀанусиб217285821Харахьи220597522Хунзахъ11657322223Хьимакъоро210443524Хьиндахъ214350125ЦӀалкӀитӀа310542526ЦӀелмес168279ТӀолго644,52119,676
1926 соналде сверухълъиялъул административияб гӀуцӀи букӀана хадусеб ункъго бутӀа: Бакълъухъ (центер — Гьандихъ), Хьиндал (центер —  Унсоколо), Харахьи ва Хунзахъ.

 Демография 

 Россиялъул империялъул ценз (1897) 
1897 соналъул Россиялъул империялъул агьлулъиялъул къадар рикӀкӀиналъул бяназда рекъон, Авар сверухълъиялъул агьлулъи букӀана 37 639 чи, гьезул 18 890 бихьинчи ва 18 749 чӀужугӀадан. Халкъалъул цӀикӀкӀанисезул рахьдал мацӀлъун букӀана Авар.
+Авар сверухълъиялъул лингвистикияб гӀуцӀи (1897 сон)МацӀКӀалъалезул къадар%Авар36,06395.81ГӀараб9122.42ГӀурус4281.14Украин830.22Пол260.07Дарги180.05Тум130.03ЖугьутӀ120.03Гуржи110.03Герман70.02Армен60.02ЛъарагӀ50.01Курал40.01Татар40.01Чачан10.00Парс10.00Цогидал450.12КИНАВНИГИ37,639100.00

Сверухълъиялъул марказ Хунзахъ гӀумру гьабун вукӀана 1587 чи.

 Кавказияб Календар (1917) 
Кавказияб Календаралъул 1917 соналъулаб басмаялда рекъон, 1916 соналъ Авар сверухълъиялда гӀумру гьабун вукӀана 35 749 чи, гьезул 17,956 бихьинчи ва 17 793 чӀужугӀадан, гьел киназдасаго 34 935 чи вукӀана кидаго гӀумру гьабун вугев, 814 чи вукӀана заманалъ чӀарав:
ХалкъКъадар%Шималкавказиял34,95797.78ГӀурусал6661.86Цогидал европиял910.25ЖугьутӀал310.09Армениял40.01КИНАВНИГИ35,749100.00

 Баянкьелал 

 МугъчӀваял 

Библиография 

Категория:Авар сверухълъи
Категория:Дагъистаналъул вилаяталъул сверухълъаби
Категория:Дагъистаналъул АССРалъул сверухълъаби