Хунзахъ мухъ

Ху́нзахъ мухъ буго административиябгун территориалаб цвелги муниципалаб гӀуцӀи́ги (муницпалаб район), жиб Россиялъул Дагъистаналда гъорлӀ. Эб буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, Авариялъул централаб рахъалда; элъул гӀурхъи цураб буго жеги анкьго мухъалъулгун. Хунзахъ мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб анцӀила кӀиабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 35-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 551.91 кв. км.

Историкияб рахъалъ, гьанжсеб Хунзахъ мухъалъул территория букӀана центерлъун Авар пачалихъалъул, жиндир тахшагьарги Хунзахъ букӀараб. Жибго Хунзахъ мухъ гӀуцӀана 1929 соналъул 3 юналда, букӀараб Хунзахъ кантуналъул бакӀалда, элъ гъорлӀе бачана МагӀаруллъи (хундерилги хӀебдалазулги бо), гьединго Нахъахьиндаллъул цӀикӀкӀанисеб бутӀаги, хьиндалазул бодул чанго росу.

Хунзахъ мухъ бикьула къоло ункъго муниципалаб гӀуцӀиялде, жиндир росдал поселениялъул статус бугеб; эзул анцӀила щуго буго росдал совет, ичӀго буго жибго росу. Эз  гъорлӀе бачуна 61 росу, гьенирго гьоркьор ЛъарагӀлъула ругел мухъалъул анклавалги. Мухъалъул административияб центер буго Хунзахъ.

ЧагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ, Хунзахъ мухъ буго 29леб бакӀалда, гьенир гӀумру гьабун ругезул рикӀкӀен буго  чи (); мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола аварал. Мухъ буго авар мацӀалъул хундерил сверел тӀибитӀараб ареал.

 История 
1864 соналъ гӀуцӀана Дагъистаналъул областалъул Авар сверухълъи, Хунзахъ центергун. Дагъистан районазде бикьул проекталда рекъон, 1921 соналъ Авар сверухълъи ана Дагъистаналъул АССРалде гъорлӀе. 1928 сонил 22 ноябралда, Дагъистаналъул АССРалда билӀинабуна кантоназде бикьи, киналго округал тӀагӀинаруна, Авар сверухълъуда гъорлӀа батӀа гьабун гӀуцӀана Хунзахъ кантон, жиндир цӀар Хунзахъ район абун хисараб ВЦИКалъул лъазабиялдалъун 1929 сонил 3 юналда. Районалда гъорлӀе кколаан 91 росу, эб бикьун букӀана 33 росдал советалде, гӀатӀилъи букӀана 1274.5 кв. км. 

1935 сонил 23 январалда, Хунзахъ районалъул территориялъул цо бутӀаялда гӀуцӀана Онсоколо мухъ. 1944 сонил августалда, Хунзахъ мухъалъул Могьохъ росдал совет кьуна цӀигӀуцӀараб Хьаргаби мухъалде. 

 География 

 Бугеб бакӀ 
Хунзахъ мухъ буго Дагъистаналъул бакьулъ бутӀаялда, Авар ва ГӀандигӀоралъул жаниблъиязда гьоркьоб. МахӀачхъалаялдаса Хунзахъ мухъалде рачӀине буго 140 км.

Хунзахъ мухъалъул гурхъаби руго аваразул анкьго мухъалъулгун: шималияб рахъалда Бакълъул ва Унсоколо мухъалгун, бакъбаккуда Хьаргаби мухъгун, жанубияб бакъбаккул рахъалда Гъуниб жанубияб рахъалда Шамилил мухъалгун, бакътӀерхьуда ГӀахьвахъ ва Болъихъ мухъалгун. 

 Демография 

 Националаб гӀуцӀи́ 
Мухъалъул аслияб халкъ ккола аварал.

Мухъалъул националаб гӀуцӀи́ Россиялъул 2010 сонил цензалда рекъон::

 Этнос  РикӀкӀен,чи  БутӀа, % аварал  30,891  97,48 % цогидал  426  1,34 % бихьизабичӀел  374  1,18 % киналниги  31,691  100,00 %

ТӀолго россиялъулаб 2021 сонил цензалда рекъон:

 Этнос  РикӀкӀен,чи  БутӀа, % аварал  29,780  95.45 % цогидал  1,356  4.35 % бихьизабичӀел  56  1,19 % киналниги  31,199  100.00 %

Административиябги муниципалабги статус
Административияб рикьуда жаниб, Хунзахъ мухъ буго республикалъул 41 районалъул цояб. Эб бикьула 24 росдал советалдеги, 9 росдадеги, жидеца 59 росу жанибе бачарал.

Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хунзахъ муниципалаб район кинигин. Элъул анцӀила щуго росдал советги, ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло ункъгго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир росдал поселение абун статус бугеб. Хунзахъ ккола административиябгун муниципалаб районалъул центер.

Росаби
Хунзахъ мухъалда буго 61 росдалаб чӀел-бакӀ.

 Хъутаби

Хунзахъ мухъалъул хадусел росаби ккола анклаваллъун:
ГӀархъида ва Сентухъ —  Хасавхъала мухъалда; 
ГӀакаро, ГӀархъида ва ХачтӀа — Гелбахъ мухъалда;
ГӀондокъори ва Нуси — Дибирилросу мухъалда
ГӀарада, Ахтини, Квами, БагӀараб Росу ва Самилахъ — Турхъалиб мухъалда.

 Экономика 

 Росдал магӀишат 

 Туризм 

 Маданият 

 Спорт 

 Машгьурал бакӀал 
 БакьайчӀиса ЧӀанкӀал рукъ-музей;
 ГанчӀил щурун;
 Къарадахъ къварилъи;
 Макьасда рагӀал;
 МочӀохъ хӀор;
 Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей;
 Тобтил чвахеро;
 ГӀарани хъала;
 "ХъахӀал къункъарби" мемориалияб комплекс;
 ЦӀадаса ХӀамзатил мемориалияб рукъ-музей.

Галерея

 Машгьурал гӀадамал 
Хунзахъ мухъалда гьарурал:

 МугъчӀваял 

Библиография 

 РегӀелал 

 Дагъистаналъул муниципалитетал МГӀ "Хунзахъ мухъ"
 Хунзахъ мухъалъул сайт
 Мухъалъул администрациялъул расмияб сайт
 Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Президентасул расмияб сайт: Хунзахъ мухъ 
  казият «Росдал захӀматчи»
 Хунзахъ мухъалъул 90 сон тӀубялда хурхун тадбир

*
Категория:Авариялъул мухъал
Категория:Дагъистаналъул мухъал