Чолода

Чоло́да — ГьидалӀ, МачӀада гӀагарлъухъ букӀараб росу. Гьеб регионалда кӀодо гьабулеб букӀараб мес, гьениб букӀун буго, биценазда рекъон, Кавсар абун насранияв нуциясул чӀел. Росдал хабзал ккола Дагъистаналъул историялъул гьоркьохъел гӀасрабазулаб гӀарас, гьенив вукъун вуго ГьидалӀ ислам тӀибитӀизабурав Удурат-хӀажи.

 Этимология 
Чолода абураб топоним лӀугьун буго авар чал рагӀудаса. Гьидерил свералида гьеб рагӀуд бихьизабула ицц, лъим бакӀарулеб бакӀги бугеб, тӀад рукъги бараб, мадугьалихъ бугеб бакълъухъезул свералида гьеб рагӀул магӀна буго 'лъим бакӀарулеб бакӀ, хӀавуз, бассен'. Гьеб территориялда буго кӀиго гьединаб тӀад бараб ицц, цояб Чолодаса 1 км-алъ гъоркьегӀан, ГӀабдурахӀманил чал абун, цогидаб, Удуратил чал, бакътӀерхьудехун, 500 м-алъ.

 История 
КӀалзулаб традициялда рекъон, Чолода лӀугьун буго МачӀада росдадаса нахъа. Эб гӀуцӀилалдего, гьеб территориялда букӀун буго лъабго росу: НехьетӀа (гьид. Нехьелʼа), Соло, ЧӀурда. Авар гӀорул кваранаб рагӀалда, кьуртӀа бараб, Соло букӀана бищун кӀудияб ва асс бугеб. Гьениб букӀана Кабтарил гьен, росдал бакьулӀ бараб, сиги бугеб. Кабтар абураб цӀар кколеб буго титул, жиб ГьидалӀе каву цӀунулезул букӀараб. 

Биценазда рекъон, тушманасда Соло бахъизе ва биххизабизе кӀун буго рекӀкӀалдалъун: къаси росу сверун ккун рукӀарал эл, чуязда тӀукъбиги нахъехур руссинарун чӀван, рахчун руго мадугьалихъ рохьор. Нахъисеб къоялъ, махх тӀад ккурал каваби рагьидал, тушманас, тохлъукьего тӀадекӀанцӀун, бахъун буго Соло росу. Кавутар чӀван вуго, росдал чагӀи рохьазде, кӀкӀалабазде риххун руго, эзул цоял тӀоранго ун руго Гуржиялде. Нахъа цинги Соло росдал чагӀаз, НехьетӀагун ЧӀурдаса мадугьалзабазда цадахъ, кьучӀ тӀамун буго Чолода росдае. Биценазда рекъон, пичч бугес малълъун, роччараб сардида эз бичан тун буго гванзаб дегӀен, жинца, бицанихъе, бегизе лъикӀаб бакӀ балагьулеб; эб батаралъуб росуги бан буго хадуса.

БакӀалъул биценазда рекъон, регионалда асар букӀун буго Гуржиялъул, гьоркьоб бугеб къотӀи цӀунун, цоцазухъе кьовид гьарун чагӀи ритӀулел рукӀун руго. Гьедин Гуржиялде витӀана Чолодаса Удурат, гьениса эв ккана ГӀагараб Бакъбаккуде. ХӀапизовасда рекъон, гьеб лӀугьа бахъин букӀине бегьула 1440 соналъ, Хъарахъоюнлуялъул бетӀер Джехан-шагь Гуржиялде тӀаде кӀанцӀараб мехалда. ГӀарабалӀ вугеб мехалда Удуратица босана ислам, цинги ГьидалӀе вуссиндал, лӀугьана гьеб тӀибитӀизабизе. Ругел хъвавулал баназда рекъон, гьеб кколеб буго гьижрияб 880 сон (грегорианияб 1475/76). Чолода бусурманлъараб мехалда, мадугьалихъ МачӀада жеги букӀана христианлъи ва хӀалтӀулеб гьатӀан. Ахирги, Чолодаса чагӀи МачӀаде рахъун, гьеб гьатӀан биххизабуна, МачӀада исламги билӀинабуна. 

 Референсал 

Категория:ГьидалӀ