Хундерил сверел

Ху́ндерил сверел, гьединго гьоркьохъеб яги централаб — авар мацӀалъул диалект, жиб хьондасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб бакътӀерхьулги бакъаккулги сверелалда цадахъ. Ккола батӀи-батӀиял гаргаразул конгламератлъун, жиб тӀибитӀун бугеб Централаб Авариялда: аслияб куцалъ Хунзахъги Онсокологи мухъазда, гьединго гьезулгун гӀорхъоде кколел Бакълъул мухъалъул цо-цо росабалӀги. Гьелъ гъорлӀе бачунеб конгламерат бикьизе бегьула магӀарулги, нахъахьиндалги, хьи́ндалги гаргаразде.

ГӀемериселъ жиб болмацӀалъулги стандартмацӀалъулги кьоччӀокь бугилан рикӀкӀунеб хундерил сверел буго авар мацӀалъул жибго жиндаго чӀараб сверел, лексикаги морфологияги стандарталде цӀакъ гӀагараб, фонетика абуни батӀияб. Рагьукъазул стандарталъулго гӀадинаб система букӀаго, хундерил сверелалда буго гӀатӀидаб рагьаразул система, жиндица халаталги назаллъаралги рагьарал, гьединго полифтонгал гъорлӀе рачунеб. ГӀатӀидго данчӀвала рагӀабазулӀ ва га́рулӀ классиял ва гьезда релълъарал рагьукъал тӀагӀин, гьеб буго кинабниги стандарталдаса батӀалъиялъул кьучӀда бугеб феноменон.

 ТӀибитӀи 
Хундерил сверел тӀибитӀун буго Централаб Авариялда, аслияб куцалъ Онсокологи Хунзахъги мухъазда. Бакъдасеб рахъалда элъул ареалалъул гӀурхъи буго Шамилил мухъалда, гьениб диалекталда кӀалъалеб лъабго росу буго: ДатунатӀа, Къваниб, НитӀаб. Гьениса тӀадехун бугеб Хунзахъ мухъалъул киналниги росаби руго эб свералида кӀалъалел, жал бакъаккул свералида кӀалъалел ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ, КӀудияб ГьоцӀалӀ, ТӀагьада, Уздалросо, ХъахӀикӀкӀал  хутӀизегӀан. Онсоколо мухъалъул кӀиго росу — Рихьуни (жубараб сверел) ва ГьаракӀуни (бакъаккул сверел) — хутӀизегӀан киналго ккола хундерил свералида кӀалъалеллъун. Гьединго хундерил сверел буго Бакълъул мухъалъул Игьалиги, Гьарадерихъги.

 Жанисеб рикьи 
Хундерил сверел унгоги буго жидеда гаргаразул конгламерат. Гаргарал руго цоцаде цӀакъ гӀагарал, жидер цо-цо хаслъи бугел, кӀалъалелъул гьел риччӀула, хӀо цоялъул цогиялдаса батӀалъи букӀинги лъала. Жидер фонетикияб батӀалъуда рекъон, гьел гаргарал рикьизе бегьула лъабиде: 
 МагӀарул — Хунзахъ тӀалъул росабазул гаргарал (жалго хундерилги хӀебдалазулги), гьанибего хъвазе бегьула Гьарадерихъ росдалги;
 Нахъахьиндал — Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда ругел росабазул гаргарал.
 Хьи́ндал — Авар гӀорккун ругел Онсоколо мухъалъулги ва Бакълъул мухъалъул Игьали росдалги гаргарал.

 Фонология 
 Рагьарал 
БорхиКьерЦереселБакьулӀелНахъиселТӀасиял ,  , ТӀал-гьоркьохъел ,  , Гъоркьиял , 

Хундерил свералида буго стандартмацӀалде данде ккун дагьабги гӀатӀидаб рагьаразул система, жиндица гъорлӀе рачунеб халатал рагьаралги, дифтонгалги. Цо-цо гаргаразулӀ дандчӀвала назалиял рагьаралги, назалиял дифтонгалги. 

Хундерил свералил рагьаразул системалъулӀ цӀикӀкӀаниселъ данчӀвала тӀасиял, яги рорхатал рагьарал . Гьединлъидал гьел ккола удулел, У гьаракь абулел, бакъдасел свералаби гӀадин. Руго гаргарал тӀад-гьоркьохъеб  тӀубанго гьечӀеб, элъул бакӀалда кибго тӀасияб  гьаракь хӀалтӀизабулел, гьезде гъорлӀе уна игьелдерилаб, гьарадерилаб. Нахъахьиндалазул гаргарал руго одулел, гьезулӀ кибгогӀадин абула тӀад-гьоркьохъеб , стандарталда  абулелъубцин.

МагӀарул(игьелдерилгьарадерил)НахъахьиндалСтандартро́суру́суро́соро́суке́туке́туке́токе́туоцуцоцоц

МагӀарул гаргаразулӀ гьединго гӀемериселъ батула . Стандарталда  батулелъуб, мисалалъе, инфинитивазулӀ, каузативазулӀ, дативазулӀ ва цогидазулӀ, магӀарул гаргаразда кибго абула , нахъахьиндалазул гаргаразда абула стандарталда гӀадин  (цо-цо бакӀалда стандартаб  бугелъубги):
МагӀарулХьиндалНахъахьиндалСтандартхӀа́лтӀизихӀа́лтӀизехӀа́лтӀизебукӀинизибукӀинайзебукӀинабизебу́гибу́гебу́гебва́сас̄ива́сас̄ева́сас̄екъас̄и́къас̄е́къас̄и́

 Халалъарал рагьарал 
Халалъараллъун букӀине бегьула щуябго рагьараб  (Ӣ),  (Ӯ),  (Е̄ ),  (О̄ ),  (А̄ ). Хундерил свералида рагьарал гьаркьал халалъула кӀиго релълъараб рагьараб гьаркьида гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун, гьеб кӀиябго аскӀобе ккеялдалъун. Гьез хӀала магӀна батӀахъул рол: эл (цӀарубакӀ) — э̄л (эбел), чӀар — чӀар (чӀабар), лал — лал (лабал).

Халатаб борхатаб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб  букӀуна стандарталда кӀиго И гьаркьида гьоркьоб хундерилалда тӀагӀунеб рагьукъаб бугелъуб:
ХундерилИФАСтандартц̄Ӏӣлц̄Ӏиби́лкьӣлкьиби́лхьӣлхьиби́л

Яги гьеб букӀине рес  буго -ий- конструкт цолъун, цожварал рагӀабазул дативалъулӀ ва щий гьикъул цӀарубакӀалъулӀ. Нахъахьиндалазул гаргаразулӀ гьединго 2-абилеб классалъул рачӀул 5 сериялъулӀги.

ХундерилИФАСтандартдӣди́ел̄ъӣл̄ъи́ещӣщийхурӣхури́бе

Гьеб гьаракь батулел хассал бакӀалги руго, гьанибго рехсезе бегьула позиционияб халалъиги. Мисалалъе, херехьдерил гаргаралда гьеб гьаракь батула гьикъул цӀарубакӀазулъ, жиб лӀугьараб -ниги комплекс гьоркьоса -г- тӀагӀун цолъиялдалъун, мисалалъе, щунӣ (щивниги), щинӣ (щийниги). ГӀарадерил гаргаралда халалъараб И лӀугьуна цолъул формалъул дативазда: бацӀӣ (бацӀие), тӀанчӀӣ (тӀанчӀие), хӀатӀӣ (хӀатӀие).

МагӀарул гаргаразда данчӀвазе гьединго позиционияб халалъараб , жиб рекъонкколеб хьиндал ва нахъахьиндал гаргаразул дифтонгазе. Гьеб лӀугьуна хадусеб куцалда стандарталдаса магӀарулалде:  >  > () > . Халалъиги гьениб букӀуна кӀиабизе лӀугьараб.
ХундерилНахъахьиндалСтандарт ~ гьӣзегьаи̯зегьаби́зещӣзещаи̯зе~ щайзе

Халатаб борхатаб нахъисеб гургинлъараб рагьараб  данчӀвала гьанщадерилги, гӀарадерилги, хьинда́дерилги гаргаразда, гьединго игьелдерилалда адвербазулӀ, жал стандарталда классазулал кколел:
ХундерилИФАСтандартщӯщивжӯживас̄кӀӯаскӀо́в

ТӀаса-бакьулӀеб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб  цӀикӀкӀаниселъ букӀуна гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун кӀиго Е цодецӀаралъуб.
ХундерилИФАСтандартэ̄лэбе́лэ̄нэме́нэ̄х̄агьемехалъ
Халатаб Е данчӀвала цо-цо гаргаразул ниж цӀарубакӀул хъвалсарал формабазулӀ, мисалалъе, нахъахьиндалазул не̄ц̄а — стандарталда ниже́ца. Свералида  гьаракь тӀагӀин билӀараб жо гуро, амма гьаб бакӀалда гьеб фонетикияб процессалъул хал гьабизе бегьула:  >  ин гӀадин, жиб хассго данчӀвалеб нахъахьиндалазул гаргаразулӀ. Жибго гьеб  гьаракь тӀагӀин буго тайпадулаб процесслъун.

ТӀаса-бакьулӀеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб  данчӀвала цӀикӀкӀаниселъ кӀиго О гьаракь цоцаде цӀаялдалъун.  
ХундерилИФАСтандартгьо̄лгьобо́лхӀо̄дахӀобо́даччо̄риччобо́ри

Халатаб О данчӀвала цогидал бакӀазлаги:
 Нахъахьиндалазул гаргаразул цо-цо вариантазул гьанжесеб гӀахьалаб мехалъул гьечӀолъул формабазулӀ, мисалалъе, стандартаб бегьу́ларо — гьанщадерил бегьо̄рой.
 Чиясул классалъул адвербги гьанжесеб мехалъул вербги цолъаралъуб: ас̄кӀо̄го — станд. аскӀо́в вуго.

Гъоркьияб гьоркьохъеб гургинлъичӀеб рагьараб  букӀуна кӀиго А гьаркьида гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун, гьел цолъулелъуб:
ХундерилИФАСтандартчӀа̄рчӀабаррукъза̄хърукъзабахъхурза̄хъхурзабахъцӀа̄лцӀа́ял

Назалиял рагьарал
Жибго жиндаго бугеб назализация данчӀвала, мисалалъе, хьиндадерил гаргаралда: гьу́ᵸкъизе  ("лъелӀе тӀерхьине"), гьенибго назализациялъул буго магӀна батӀахъул кӀварги, гьу́ᵸкъизе — гьукъизе. Гьединго хьиндадерил, игьелдерил гаргаразда назаллъула цӀикӀкӀанисел -VnC- комплекс бугел рагӀаби:
ИгьелдерилХьиндадерилСтандарта́ᵸлӀуа́ᵸлӀоанлӀгоу́ᵸкъуу́ᵸкъоу́нкъго

 Дифтонгал 
Рагьаразул халалъи кӀиго цохӀого рагьараб цоцаде цӀан лӀугьунеб батани, дифтонгизация букӀуна, гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун, кӀиго батӀияб рагьараб аскӀобе ккедал. Хундерил свералида дифтонгизация данчӀвала хьи́ндал ва нахъахьиндал гаргаразулӀ, магӀарул гаргаразда абуни дифтонгазул бакӀалда ратула халалъарал рагьарал, гьеб риккӀине бегьула кӀиабизесеб процесслъун.

 Рагьукъал 
Рагьукъазул система буго болмацӀалда бугеб гӀадинаб, цо-цо гаргаразулӀ дандчӀвазе бегьула батӀиял рагьукъалги.

 Морфология 
Морфологияб рахъалъ хундерил сверел гӀемер батӀияб гьечӀо стандарталдаса. Бугеб батӀалъиги лӀугьараб буго классалъул гӀаламатал тӀагӀиналдалъун. Хундерил сверелалда дагьабги гӀатӀидго хӀалтӀизабула кӀиабилеб свери. ГӀемерлъул формаби рукӀуна -и яги -ай (-зай) суффиксаз гьарурал. Аналитикиял вербалиял формаби цоцаде цӀан лӀугьуна синтетикиял формаби.

 МугъчӀваял 
 Комментариял 

 Иццал 

 Библиография 



Хундерил сверел
Категория:Авар свералаби