Авар–гӀандиял мацӀал

Ава́р–гІанди́ял мацІал ккола хьонда-бакъаккул кавказияб мацӀазулаб хъизамул анкьго кьучӀаб гӀаркьалил цояблъун; цо-цо цӀунтӀиял мацӀазда цадахъ эб цойиде бачуна авар–гӀандияб–цӀунтӀияб къокъаялде. ГӀаркьел бикьула авар ва гӀандиял мацӀазде. Жинда 800,000 гӀанасев чи кӀалъалеб авар мацӀ буго литературияблъун гӀандиял мацӀал рахьдалаблъун кколев 60,000 чиясеги , гьединго гӀагарал цӀунтӀиял мацӀазда кӀалъалезеги.

Хронологиял гӀурхъаби авар–гӀандияб, гьединго жибго гӀандияб къокъаги бикьиялъул руго батӀиял: авар–гӀандияб — НЩ 2-абилеб азарсонидаса нилӀер эралде щун, гӀандияб — НЩ 1-себ азарсонил кьороса VIII нусраде щвезегӀан. М. Е. Алексеевас тӀарамагъадисеб букӀараб мехлъун рикӀкӀунеб буго нилӀер эра байбихьаралдаса VIII нусриде щвезегӀан; Ю. Б. Коряковас, глоттохронологиялъул баяназде мугъчӀвайги гьабун, авар–гӀандияб къокъа бикьи босулеб буго НЩ 2-абилеб азарсонил, гӀандияб бикьи — НЩ 1-себ азарсонил кьоробе.

 ГӀуцӀи 
ГъорлӀе рачуна Авар, багвалазул, балъхъадерил, гъодоберисезул, гӀандисезул, кӀкӀаратӀисезул, тӀиндисезул, гӀахьвалазул, чӀамалазул мацӀал. Авар мацӀ буго киназего, цадахъ цӀунтӀасезеги, болмацӀлъун.


Шулцида (2009) рекъон Авар–гӀандиял мацӀазул буго хадусеб хъизамулаб гъветӀ:

 Авар–гӀандияб хъизан
 Авар мацӀ
 ГӀандиял
 ГӀандисезул
 ГӀахьвахъ–ТӀинди
 ГӀахьвалазул
 КкӀаратӀа–ТӀинди
 КкӀаралазул
 Болъихъ–ТӀинди
 Балъхъадерил
 Гъодоберисезул
 ЧӀамалазул
 Багвал–ТӀинди
 Багвалазул
 ТӀиндисезул

ГӀандиял мацӀал, И. М. Дяконовасдаги С. А. Старостинидаги рекъон, рикьула щуго гьитӀинаб субгрупалде, (авар мацӀ хъвалеб буго авар–гӀандиял мацӀазул анлӀабилеб (бакъаккул) субгрупалъун):

 БахътӀерхьул субгрупа:
 ГӀандисезул
 Хьонда-тӀерхьул субгрупа:
 Балъхъадерил
 Гъодоберисезул
 Хьондасеб субгрупа:
 Багвалазул
 ТӀиндисезул
 ЧӀамалазул
 Хьонда-баккул субгрупа:
 КкӀаратӀисезул
 Централаб подгруппа:
 ГӀахьвалазул

Глоттохронологиял баяназ бихьизабулеб буго инс-гӀандияб мацӀ групазде биххи цомехда лӀугьинчӀолъи. Гьелда хурхун Ю. Б. Коряковас батӀахъулеб буго лъабго група батӀиял цӀаралгун.:
 бахъда-баккул субгрупа (гӀахьвалазул мацӀ), бищун цебе батӀалъараб;
 хьондасеб субгрупа (гӀандисезул мацӀ);
 жанисеб гӀандияб субгрупа (хутӀараб анлӀго мацӀ), гьезулӀа тӀоце батӀалъун буго кӀкӀаралазул мацӀ.

 Лексика 
+№Прото-формаАВБГВБЛЪГЪДГӀНДГӀХЬККӀРТӀНДЧӀМЛ1*di-ndun / дунdẽden(i)dendendenedendedī̃2*mi-nmun / мунmẽminminmenmenemenmemī7hab / гьабгьабе11щив12щиб22*ci-co / цоse-bse-bse-bce-wče-bece-bse-bse-b23*ḳi-ḳi-go / кӀигоḳ́e-raḳe-daḳ́e-dač̣e-guḳe-daḳe-daḳ́e-jaeč̣i-da45ччугӀа47*χʷoʔihoj / гьойhʷajχʷajχʷajiχʷojχʷēχʷajχʷāχʷaj48наццӀ64*biHV, *ħinHibi / биhinhini65*roƛ̣:iraƛ̣:á / ракьаraƛ̣:raƛ̣:irraƛ̣:inroƛ̣:iraƛ̣:iraƛ̣:eraƛ̣:ijaƛ̣:il67*qonuχonó / хоноχanuqonuqanuhanuχan68лӀар69*roč̣:Vrač̣: / раччӀ73*ħandiʕin / гӀинhaḳ́iṭahanṭuḳahanṭiḳahãdehanṭiḳahanḳ́iṭaanna74*ħarHiber / берhač̣ahajhajharḳuḳehaharḳahaḳ́ahač̣a75*miharmeʕér / мегӀерmiʕarmiʕarmiharmaharmiʕamiʕarmijarmaj77*colujca / цаsalusalusolčilosalesalusalʷ78*mic̣:imac̣: / маццӀmic̣:mic̣:imic:imic̣:i*mic̣:imac̣:imic:imiṣ83*kʷo-kʷer / квер103лъазе109хвезе128кьезе147*bV(r)q̇:V, *miʎibaq̇: / бакъmiʎmĩhimiʎimiʎimiʎimiʎemiʎimiʎ148*birc̣:ʷimoc̣: / моцӀboc̣:purc̣:upurc:uborc̣:iboc̣:oborc̣:oboc:uboṣ150*ʎ:inʔiʎ:im / лъимʎ:ẽʎ:eniʎ:eniʎ:enʎ:eniʎ:ẽjiʎ:ẽʎ:ī̃155*c̣:onʔic̣:am / цӀамc̣:ãʔic̣:ãʔic:ãjic̣:onc̣:anic̣:ãjic:ā̃ṣā̃156гамачӀ163гьури179*c̣aʔic̣a / цӀаc̣ajc̣ajc̣ajic̣ač̣aric̣ajc̣āc̣ā179лъагӀел182*=ic̣-цӀураб183*c̣inhV-c̣íja-b цӀиябc̣inu-bc̣ĩuc̣ĩjuc̣iwč̣ĩ-dac̣ijo-mc̣ĩhu-bc̣ĩw207*c̣:iric̣:ar / цӀарc̣:erc̣:eric̣:eric̣:erc̣:eric̣:eric:era

 Схема 

 Ралагье гьединго 
 Кавказалъул мацӀал

 МугъчӀваял 

Библиография 


Category:Хьондакавказиял мацӀал