Авар цӀарубакӀал

Авар мацӀалда цӀарубакӀ хӀалтӀизабула цӀаралъул, сифаталъул, рикӀкӀеналъул бакӀалда, ва гьеб магӀнаялъул рахъалъан цӀаралдаса, сифаталдаса, рикӀкӀеналдаса жиндир магӀна дагьабги цӀикӀкӀун гӀаммаб букӀиналдалъун батӀалъула. МагӀнаялде балагьун, цӀарубакӀал рикьула:

 Гьумералъул цӀарубакӀал: 1-себ гьумер — дун, ниж, нилъ; 2-леб гьум. — мун, нуж; 3-леб гьум. — дов, дой, доб, дол; жив, жий, жиб, жал. ТӀоцебесеб гьумералъул цӀарубакӀазул гӀемерлъул формаялъе авар мацӀалда буго эксклюзивияб ниж ва инклюзивияб нилъ (нилӀ) формаби. Ниж хӀалтӀизабула жиндехун кӀалъай буссарав чи гъорлъ гьечӀолъи бичӀчӀизабизе. Нилъ цӀарубакӀ хӀалтӀизабула жиндехун кӀалъай буссарав чи гъорлъ вукӀин бичӀчӀизабизе.
 Ишараялъул цӀарубакӀал: ав, эв, гьав, дов, гьадав, гъов, гьагъав, лъов, гьалъав. Гьумералъул цӀарубакӀазул цо-цо формаби ишараялъул цӀарубакӀаздаги хӀалтӀизабула, масала: дов. Цо-цо мехалда гьел цӀарубакӀазул авалалда гьа- жубала (гьа- тӀаде жубараб форма лъугьунаго аслуялъулъ о гьаракь а гьаракьалде сверула): дов > гьадав. Ишараялъул цӀарубакӀаз манзилги бичӀчӀизабула: гьав — кӀалъалесда аскӀов цун вугев; гьев — жинда кӀалъалесда аскӀов чӀун вугев; дов — рикӀкӀад вугев; лъов — кӀалъалесдаса ворхалъуда вугев; гъов — кӀалъалесдаса гъоркьехун вугев;
 Суалиял цӀарубакӀал: щив? щий? щиб? щал? кинав? кинай? кинаб? кинал? чан?
 Баяналъул цӀарубакӀал: щибав, щибай, щибаб, щибай, кинавго, киналго, тӀолго;
 Баянлъи гьечӀолъиялъул цӀарубакӀал: щивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалиго, кинавалиго, кинаялиго, кинабалиго, киналалиго;
 Абсолютиял цӀарубакӀал: щивниги, щалниги;

ЦӀарубакӀ жумлаялда жаниб гӀемерисеб мехалъ субъектлъун букӀуна, гьединго гьеб, жиб хӀалтӀизабун бугеб магӀнаялъухъ ва формаялъухъ балагьун, букӀуна батӀиял гӀахьалбутӀабилъунги: битӀараб тӀадежубайлъун (объект), предикатлъун, баянлъун, хъвалсараб тӀадежубайлъун.

 ЦӀарубакӀ игӀрабазде свери 
Гьумералъул, суалиял, ишариял ва гьездаса лъугьарал цӀарубакӀал хисиялъул руго хадусел хаслъалаби:

 цолъул формаялъул гумералъул цӀарубакӀазул ва суалиязул букӀуна супплетивияб хъвалсараб аслу: ди-е, ду-е, лъи-е, сунду-е — кьовул игӀраб.
 стандартияб гуреб къагӀидаялда лъугьуна хъвалсараб аслу гӀемерлъул формаялда ругел гьумералъул цӀарубакӀазул: ниже-е, нуже-е, жинди-е, жиде-е — кьов. и.
 щиб ва жив цӀарубакӀазул актив игӀрабалда тӀагӀуна аслуялъул кӀиабилеб къотӀел: сун-ца, жин-ца;
 нахъруссиналъул ва гьумералъул цӀарубакӀазул хаслъул падеж лъугьуна -р суффиксалъул кумекалдалъун: ди-р, ду-р;
 жал гьумералъул цӀарубакӀаллъун хӀалтӀизарулел баяналъул цӀарубакӀазул хъвалсараб аслу лъугьуна -с- (Ӏ кл.), -лъ- (II—III), -з- (гӀем. ф.) суффиксазул кумекалдалъун ва класс бихьизабуле ахир къотӀиялдалъун;
 рихьизарул цӀарубакӀазул кьовул падеж лъугьуна -ие суффиксалдалъун: гьес-ие, гьелъ-ие.

+Гьумералъул цӀарубакӀал игӀрабазде свериялъул парадигмаИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул форма1-себ гьумер2-леб гьумер3-леб гьумер1-себ гьумер2-леб гьумер3-гьумерАслиябдунмундовдойдобнижнилънуждолАктивди-цаду-цадосдолъниже-цанилъе-цануже-цадозХаслъулди-рду-рдос-улдолъ-улниже-рнилъе-рнуже-рдоз-улКьовулди-еду-едос-иедолъ-иениже-енилъе-енуже-едоз-иеЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабди-даду-дадос-дадол-даниже-данилъе-дануже-дадоз-дажиндихъ игӀрабди-хъду-хъдос-ухъдолъ-ухъниже-хънилъе-хънуже-хъдоз-ухъжиндилъ игӀрабди-лъду-лъдос-улъдолъ-улъниже-лънилъе-лънуже-лъдоз-улъжиндикь игӀрабди-кьду-кьдос-укьдолъ-укьниже-кьнилъе-лънуже-кьдоз-укьжаниб игӀраб————долъ-уб (-ув/-уй/-ур)———РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабди-деду-дедос-дедол-дениже-денилъе-денуже-дедоз-дежиндихъе игӀрабди-хъеду-хъедос-ухъедолъ-ухъениже-хъенилъе-хъенуже-хъедоз-ухъежиндилъе игӀрабди-лъеду-лъедос-улъедолъ-улъениже-лъенилъе-лъенуже-лъедоз-улъежиндикье игӀрабди-кьеду-кьедос-укьедолъ-укьениже-кьенилъе-кьенуже-кьедоз-укьежанибе игӀраб————долъ-убе(-уве/-уйе/-уре)———РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабди-даса(н)ду-даса(н)дос-даса(н)дол-даса(н)ниже-даса(н)нилъе-даса(н)нуже-даса(н)доз-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабди-хъа(н)ду-хъа(н)дос-ухъа(н)долъ-ухъа(н)ниже-хъа(н)нилъе-хъа(н)нуже-хъа(н)доз-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабди-лъа(н)ду-лъа(н)дос-улъа(н)долъ-улъан(н)ниже-лъа(н)ниже-лъа(н)нуже-лъа(н)доз-улъа(н)жиндикьа(н) игӀрабди-кьа(н)ду-кьа(н)дос-укьа(н)долъ-укьа(н)ниже-кьа(н)нилъе-кьа(н)нуже-кьа(н)доз-укьа(н)жаниса(н) игӀраб————долъ-уса(н)———
Ишараялъул цӀарубакӀал
+ав (й/б/л), гьав (й/б/л), гъов (й/б/л)ИгӀрабЦолъул формаАслиябавайабгьавгьайгьабгъовгъойгъолАктивасалъгьасгьалъгъосгъолъХаслъулас-улалъ-улгьас-улгьалъ-улгъос-улгъолъ-улКьовулас-иеалъ-иегьас-иегьалъ-иегъос-иегъолъ-иеЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабас-даал-дагьас-дагьал-дагъос-дагъол-дажиндихъ игӀрабас-ухъалъ-ухъгьас-ухъгьалъ-ухъгъос-ухъгъолъ-ухъжиндилъ игӀрабас-улъалъ-улъгьас-улъгьалъ-улъгъос-улъгъолъ-улъжиндикь игӀрабас-укьалъ-укьгьас-укьгьалъ-укьгъос-укьгъолъ-укьжаниб игӀраб——алъ-уб
(-ув/-уй/-ур)——гьалъ-уб
(-ув/-уй/-ур)——гьолъ-уб
(-ув/-уй/-ур)РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабас-деал-дегьас-дегьал-дегъос-дегъол-дежиндихъе игӀрабас-ухъеалъ-ухъгьас-ухъегьалъ-ухъгъос-ухъегъолъ-ухъежиндилъе игӀрабас-улъеалъ-улъегьас-улъегьалъ-улъегъос-улъегъолъ-улъежиндикье игӀрабас-укьеалъ-укьегьас-укьегьалъ-укьегъос-укьегъолъ-укьежанибе игӀраб——алъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)——гьалъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)——гьолъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабас-даса(н)ал-даса(н)гьас-даса(н)гьал-даса(н)гъос-даса(н)гъол-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабас-ухъа(н)алъ-ухъа(н)гьас-ухъа(н)гьалъ-ухъа(н)гъос-ухъа(н)гъолъ-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабас-улъа(н)алъ-улъа(н)гьас-улъа(н)гьалъ-улъа(н)гъос-улъа(н)гъолъ-улъан(н)жиндикьа(н) игӀрабас-укьа(н)алъ-укьа(н)гьас-укьа(н)гьалъ-укьа(н)гъос-укьа(н)гъолъ-укьа(н)жаниса(н) игӀраб——алъ-уса(н)——гьалъ-уса(н)——гъолъ-уса(н)
+ал, гьал, гъолИгӀрабГӀемерлъул формаАслиябалгьалгъолАктивазгьазгъозХаслъулаз-улгьаз-улгъоз-улКьовулаз-иегьаз-иегъоз-иеЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабаз-дагьаз-дагъоз-дажиндихъ игӀрабаз-ухъгьаз-ухъгъоз-ухъжиндилъ игӀрабас-улъгьаз-улъгъоз-улъжиндикь игӀрабас-укьгьаз-укьгъоз-укьжаниб игӀраб——РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабаз-дегьаз-дегъоз-дежиндихъе игӀрабаз-ухъегьаз-ухъегъоз-ухъежиндилъе игӀрабаз-улъегьаз-улъегъоз-улъежиндикье игӀрабаз-укьегьаз-укьегъоз-укьежанибе игӀраб———РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабаз-даса(н)гьаз-даса(н)гъоз-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабаз-ухъа(н)гьаз-ухъа(н)гъоз-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабаз-улъа(н)гьаз-улъа(н)гъоз-улъа(н)жиндикьа(н) игӀрабаз-укьа(н)гьаз-укьа(н)гъоз-укьа(н)жаниса(н) игӀраб———
Суалиял цӀарубакӀал:
+щив (-й/-б), щалИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формач. ж.чӀ. ж.гь. ж.АслиябщивщийщибщалАктивлъи-цасун-цалъицаХаслъуллъи-лсунду-ллъилКьовуллъи-есунду-елъи-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀраблъи-дасун-далъи-дажиндихъ игӀраблъи-хъсунду-хълъи-хъжиндилъ игӀраблъи-лъсунду-лълъи-лъжиндикь игӀраблъи-кьсунду-кьлъи-кьжаниб игӀраб———РачӀул
(аллатив)жинде игӀраблъи-десун-делъи-дежиндихъе игӀраблъи-хъесунду-хъелъи-хъежиндилъе игӀраблъи-лъесунду-лъелъи-лъежиндикье игӀраблъи-кьесунду-кьелъи-кьежанибе игӀраб———РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀраблъи-даса(н)сун-даса(н)лъи-даса(н)жиндихъа(н) игӀраблъи-хъа(н)сунду-хъа(н)лъи-хъа(н)жиндилъа(н) игӀраблъи-лъа(н)сунду-лъа(н)лъи-лъа(н)жиндикьа(н) игӀраблъи-кьа(н)сунду-кьа(н)лъи-кьа(н)жаниса(н) игӀраб———
Баяналъул цӀарубакӀал (лъугьуна суалиял цӀарубакӀаздаса -а- ва классалъул ахиралъул суффиксазул кумекалдалъун: щиб — щиб-а-в, гьанире гъорлъе рачӀуна гьединго тӀолго ва гьадинаб (-в/-й/-л) цӀарубакӀалгиАварский язык. Местоимение. Атаев, Алексеев).
+щибав (-й/-б), кинавго (-айго/-абго), щибал, киналгоИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формаАслиябщибавщибайщибабкинавгокинайгокинабгощибалкиналгоАктивщибасщибалъкинас-гокиналъ-гощибазкиназ-гоХаслъулщибас-улщибалъ-улкинас-ул-гокиналъ-ул-гощибаз-улкиназ-ул-гоКьовулщибас-ещибалъ-икинас-е-гокиналъ-е-гощибаз-екиназ-е-гоЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабщибас-дащибал-дакинас-да-гокиналъ-да-гощибаз-дакиназ-да-гожиндихъ игӀрабщибас-ухъщибалъ-ухъкинас-ухъ-гокиналъ-ухъ-гощибаз-ухъкиназ-ухъ-гожиндилъ игӀрабщибас-улъщибалъ-улъкинас-улъ-гокиналъ-улъ-гощибаз-улъкиназ-улъ-гожиндикь игӀрабщибас-укьщибалъ-укькинас-укь-гокиналъ-укь-гощибаз-укькиназ-укь-гожаниб игӀраб——щибалъ-уб
(-ув/-уй/-ур)——киналъ-уб-го(-ув/-уй/-ур)-го——РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабщибас-дещибал-декинас-де-гокинал-де-гощибаз-декиназ-де-гожиндихъе игӀрабщибас-ухъещибалъ-ухъекинас-ухъе-гокиналъ-ухъе-гощибаз-ухъекиназ-ухъе-гожиндилъе игӀрабщибас-улъещибалъ-улъекинас-улъе-гокиналъ-улъе-гощибаз-улъекиназ-улъе-гожиндикье игӀрабщибас-укьещибалъ-укьекинас-укье-гокиналъ-укье-гощибаз-укьекиназ-укье-гожанибе игӀраб——щибалъ-убе(-уве/-уйе/-уре)——киналъ-убе-го(-уве/-уйе/-уре)-го——РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабщибас-даса(н)щибал-даса(н)кинас-даса(н)-гокинал-даса(н)-гощибаз-даса(н)киназ-даса(н)-гожиндихъа(н) игӀрабщибас-ухъа(н)щибалъ-ухъа(н)кинас-ухъа(н)-гокиналъ-ухъа(н)-гощибаз-ухъа(н)киназ-ухъа(н)-гожиндилъа(н) игӀрабщибас-улъа(н)щибалъ-улъа(н)кинас-улъа(н)-гокиналъ-улъа(н)-гощибаз-улъа(н)киназ-улъа(н)-гожиндикьа(н) игӀрабщибас-укьа(н)щибалъ-укьа(н)кинас-укьа(н)-гокиналъ-укьа(н)-гощибаз-укьа(н)киназ-укьа(н)-гожаниса(н) игӀраб——щибалъ-уса(н)——киналъ-уса(н)-го——
Баянлъи гьечӀел цӀарубакӀал (лъугьуна суалиял цӀарубакӀаздаса -алиго тӀаде жубан: щиб — щиб-алиго).
+щивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалигоИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формач. ж.чӀ. ж.гь. ж.АслиябщивалигощиялигощибалигощалалигоАктивлъицаялигосунцаялигоГӀемерлъул формаялда ругел баянлъи гьечӀел цӀарубакӀал

игӀрабазде сверула цолъул

формаялда релълъун.ХаслъуллъилалигосундулалигоКьовуллъиеялигосундуеялигоЧӀовул
(локатив)жинда игӀраблъидаялигосундаялигожиндихъ игӀраблъихъалигосундухъалигожиндилъ игӀраблъилъалигосундулъалигожиндикь игӀраблъикьалигосундукьалигожаниб игӀраб—сундунибалиго*РачӀул
(аллатив)жинде игӀраблъидеялигосундеялигожиндихъе игӀраблъихъеялигосундухъеялигожиндилъе игӀраблъилъеялигосундулъеялигожиндикье игӀраблъикьеялигосундукьеялигожанибе игӀраб—сундунибалиго*РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀраблъидасаялиго/лъидасаналигосундасаялиго/сундасаналигожиндихъа(н) игӀраблъихъаялиго/лъихъаналигосундухъаялиго/сундухъаналигожиндилъа(н) игӀраблъилъаялиго/лъилъаналигосундулъаялиго/сундулъаналигожиндикьа(н) игӀраблъикьаялиго/лъикьаналигосундукьаялиго/сундукьаналигожаниса(н) игӀраб—сундасаялиго/сундасаналиго*
Абсолютиял цӀарубакӀал
+щивниги, щийниги, щибниги, щалнигиИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формач. ж.чӀ. ж.гь. ж.АслиябщивнигищийнигищивнигищалнигиАктивлъицанигисунцанигиГӀемерлъул формаялда ругел абсолютиял

цӀарубакӀал игӀрабазде сверула цолъул

формаялда релъун.ХаслъуллъилнигисундулнигиКьовуллъиенигисундуенигиЧӀовул
(локатив)жинда игӀраблъиданигисунданигижиндихъ игӀраблъихънигисундухънигижиндилъ игӀраблъилънигисундулънигижиндикь игӀраблъикьнигисундукьнигижаниб игӀраб—сундунибниги*РачӀул
(аллатив)жинде игӀраблъиденигисунденигижиндихъе игӀраблъихъенигисундухъенигижиндилъе игӀраблъилъенигисундулъенигижиндикье игӀраблъикьенигисундукьенигижанибе игӀраб—сундунибениги*РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀраблъидасаги (лъидасаниги)сундасаги/сундасанигижиндихъа(н) игӀраблъихъаги (лъихъаниги)сундухъаги/сундухъанигижиндилъа(н) игӀраблъилъаги (лъилъаниги)сундулъаги/сундулъанигижиндикьа(н) игӀраблъикьаги (лъикьаниги)сундукьаги/сундукьанигижаниса(н) игӀраб—сундасаниги*
Нахъбуссиналъул цӀарубакӀал (лъугьуна гьумералъул цӀарубакӀаздаса гьезде тӀаде -го суффикс жубаялдалъун: дун — дун-го, мун — мунго; лъабабилеб гьумералъе нахъбуссиналъул цӀарубакӀлъун хӀалтӀизбула жив/жий/жиб/жал)
ИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формач. ж.чӀ. ж.гь. ж.АслиябживжийжибжалАктивжинди-цажиде-цаХаслъулжинди-ржиде-рКьовулжинди-ежиде-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабжинди-дажиде-дажиндихъ игӀрабжинди-хъжиде-хъжиндилъ игӀрабжинди-лъжиде-лъжиндикь игӀрабжинди-кьжиде-кьжаниб игӀраб——РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабжинди-дежиде-дежиндихъе игӀрабжинди-хъежиде-хъежиндилъе игӀрабжинди-лъежиде-лъежиндикье игӀрабжинди-кьежиде-кьежанибе игӀраб——РатӀлъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабжинди-даса(н)жиде-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабжинди-хъа(н)жиде-хъа(н)жиндилъа(н) игӀрабжинди-лъа(н)жиде-лъа(н)жиндикьа(н) игӀрабжинди-кьа(н)жиде-кьа(н)жаниса(н) игӀраб——

Category:Авар цӀарубакӀал
Category:ЦӀарубакӀал мацӀазда рекъон
Category:Авар цӀарсал
Category:Авар рагӀаби