Туркиял мацӀал

Туркиял мацӀал ккола мацӀазулаб хъизан, жинда жаниб 35-ялдаса цӀикӀкӀун документарурал мацӀалги ругеб, жинда туркиял халкъалги кӀалъалеб Евразиялъул Бакъбаккул Европалдасаги Бакъдасеб Европалдасаги Централаб Азиялдеги, Бакъбаккул Азиялдеги, Хьондасеб Азиялдеги (Сибир) БакътӀерхьул Азиялдеги гӀунтӀун ругел. Туркиял мацӀал лӀугьана Бакъбаккул Азиялъул регионалда Монголиялдаса бахъараб БакътӀерхьул Чиналде щвезегӀан бугеб, рикӀкӀунеб буго, гьениб кӀалъалеб мацӀ прото-турк букӀанилан, гьениса цинги эб тӀибитӀана Гьоркьохъеб Азиялде ва хадубккун бакътӀерхьудеги тӀоцебесеб азарсоналда жаниб. Эзие характеристика кьола диалоектияб континуум гӀадин.

Туркиял мацӀазда кӀалъала гӀ-ш 200 миллион чи. КӀалъалезул бищун гӀемераб рикӀкӀенб бугеб туркияб мацӀ ккола аслияб куцалъ Анатолиялдаги Балканаздаги бугеб турк мацӀ; элда кӀалъалез ккола киналниги туркиязда кӀалъалездаса account гӀ-ш 38%, хадусеблъун буго узбек мацӀ.

Характериял куц-мухъал, рагьаразул гьармония, агглутинация, субйект-обйект-верб тартиб, грамматикияб жинс гьечӀолъи гӀадал, ккола унвирселаллъун туркияб хъизамуда. Буго цӀикӀкӀараб цоцада гьоркьоб бичӀчӀи батӀи-батӀиял угъуз мацӀазул, жинде гъорлӀе турк, къажар, туркмен, хъашхъай, чагьармагьали турк, гагауз ва Балканазул гагауз турк, гьединго угъуз-асарукь ккараб хъиримтатар мацӀал унеб. Цогидал туркиял мацӀаз бихьизабула цоцазда бичӀчӀул батӀи-батӀияб даражал жидерго субгрупазда жаниб.  Классификациялъул методал чанго батӀиял рукӀаниги, туркиял мацӀал рикӀкӀуна кӀиго гӀаркьалиде рикьарал ругилан: огъур, жинда гъорлӀ чӀагояб цохӀо чуваш мацӀ бугеб, ва жалго туркиял (гӀаммал), хутӀарал мацӀал гъорлӀе рачунеб.

Туркиял мацӀаз бихьизабула гӀемерабго релълъен монголиял, тунгусиял, кореял ва япониял мацӀалгун. Гьел релълъабаз цо-цо лингвистал (гьезулӀго Талат Текинги) рачана алтаяб мацӀазулб хъизан цебелъезе, гьеб ургъ гӀатӀидго нахъчӀвалеб букӀаниги историк-лингвистаз. Уралиял мацӀазулгун релълъенлъуца тӀамун рукӀана гӀемераб мехалъ гьел хъизаби урал-алтаяб гьипотезалда гъоркь цо гӀадин рикӀкӀине .Sinor, 1988, p.710George van DRIEM: Handbuch der Orientalistik. Volume 1 Part 10. BRILL 2001. Page 336M. A. Castrén, Nordische Reisen und Forschungen. V, St.-Petersburg, 1849 Амма, рукӀинчӀо жеги гӀурал тӀоритӀалаби цониги гьеб макрохъизан бугилан чӀезабизе. МацӀазда гьоркьор ругел гӀаммал характеристикаби гьанжесеб мехалда хъвала гӀатӀидаб преисторикияб мацӀазулаб контакталъе.

 МацӀал 
Хадусеб табло бараб буго Ларс Йогьансонил классификационияб схемалда рекъон.Lars Johanson,  "The classification of the Turkic languages" , in Martine Robbeets and Alexander Savelyev (eds.), The Oxford Guide to the Transeurasian Languages, 2020, Oxford University Press, pp. 105–114

 Прото-турк Жалго туркиял БакъдатӀерхьул туркиял(угъуз)
upright=0.80|frameless   СаларБатӀагьетӀараб. Историкалго цӀебетӀуна бакъдатӀерхьулалдаса (угъуз) (Йогьансон 1998)   БакътӀерхьул угъуз Аджем-турк (хвараб)
 Анатолиялъул басрияб турк (хвараб)
 ГӀусманияб турк (цебетӀуна гьанжесеб турк мацӀалде 20леб гӀасруялда)
 Печенег (хвараб)
 Турк
 Гагауз
 Къажар Бакъбаккул угъуз Туркмен
 Хорасаналъул турк Бакъдасеб угъуз ХъашхъайJohanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. The Turkic languages. London: Routledge. 82-83p.
 Чагьармагьали турк
 Афшари турк
 Сонхъори турк (Аргъул)
upright=0.60|frameless   Халадж Хьондасел бакътӀерхьул жалго туркиял(Хъипчахъ)
frameless БакътӀерхьул хъипчахъ Кумик
 Хъарачай-балхъар мацӀ
 Хъирималъул татар
 УрумUrum  – Glottolog
 ХъримчахKrymchak  – Glottolog
 Хъарай
 Куман (хвараб) Хьондасеб хъипчахъ(Волга–Уралалъул туркиял) Татар
 Башхъир
 Басрияб татар (хвараб) Бакъдасеб хъипчахъ(Арало-Каспиял) Добруджалъул татар
 Хъазах
 Хъарахъалпахъ
 Нугъай
 Сибиралъул татар Бакъбаккул хъипчахъ(Хъиргъиз–хъипчахъ) Хъиргъиз
 Ферганалъул хъипчахъ (хвараб) Бакъдабаккул жалго туркиял(хъарлухъ)
upright=0.80|frameless БакътӀерхьул хъарлухъ Узбек Бакъбаккул хъарлухъ Уйгъур
 Или туркиIli Turki  – Glottolog
 Айну (абдал)
 Чагъатай (хвараб)
 Хорезмалъул турк (хвараб)
 Хъараханид (хвараб) Хьондаселгин бакъбаккул гӀаммал туркиял(Сибириял)
upright=0.80|frameless Хьондасеб сибириял Якут (саха)
 Долган Бакъдасел сибириял Саян-туркиял Туван 
 Тофа
 Сойот-цаатан (хвараб, бутӀаккун чӀагогьараб)
 Дугьа Алтай ва енисей туркиял Чулым
 Фуйу хъиргъиз
 Хакас
 Хьондасеб алтай
 Кумандин 
 Челкан
 Туба 
 Шор
 Бакъдасеб алтай
 Жибго алтай
 Теленгит
 Телеут  БакътӀерхьул югъурCoene 2009 , гь. 75Glottolog-алда, бакътӀерхьул югъур мацӀалъул классификация гьабун ьуго енисей-бакъбаккул сибирияб турк гӀадин.
 Орхон турк (хвараб)
 Басрияб уйгъур (хвараб) Огъуриял
upright=0.60|frameless Чуваш 
 Хазар (extinct)
 Булгъар (extinct)

Нотаби

Референсал

ТӀадеги цӀалуе

 Akhatov G. Kh. 1960. "About the stress in the language of the Siberian Tatars in connection with the stress of modern Tatar literary language" .- Sat *"Problems of Turkic and the history of Russian Oriental Studies." Kazan. 
 Akhatov G.Kh. 1963. "Dialect West Siberian Tatars" (monograph). Ufa. 
 Baskakov, N. A. (1962, 1969). Introduction to the study of the Turkic languages. Moscow. 
 Boeschoten, Hendrik & Lars Johanson. 2006. Turkic languages in contact. Turcologica, Bd. 61. Wiesbaden: Harrassowitz. 
 Clausen, Gerard. 1972. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
 Deny, Jean et al. 1959–1964. Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden: Harrassowitz.
 Dolatkhah, Sohrab. 2016. Parlons qashqay. In: collection "parlons". Paris: L'Harmattan.
 Dolatkhah, Sohrab. 2016. Le qashqay: langue turcique d'Iran. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
 Dolatkhah, Sohrab. 2015. Qashqay Folktales. CreateSpace Independent Publishing Platform (online).
 Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 2022. The Turkic Languages. Second edition. London: Routledge. .
 Johanson, Lars. 2022. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp. 83–120. 
 Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: Encyclopædia Britannica. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007. 
 Menges, K. H. 1968. The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies. Wiesbaden: Harrassowitz.
 Öztopçu, Kurtuluş. 1996. Dictionary of the Turkic languages: English, Azerbaijani, Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Turkish, Turkmen, Uighur, Uzbek. London: Routledge. 
 Samoilovich, A. N. 1922. Some additions to the classification of the Turkish languages. Petrograd.
 Savelyev, Alexander and Martine Robbeets. (2019). lexibank/savelyevturkic: Turkic Basic Vocabulary Database (Version v1.0) [Data set]. Zenodo. 
 Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." Turkic Languages 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
 Schönig, Claus. "The Internal Division of Modern Turkic and Its Historical Implications". In: Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, vol. 52, no. 1, 1999, pp. 63–95. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/43391369 . Accessed 3 Jan. 2023.
 Starostin, Sergei A., Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. Etymological Dictionary of the Altaic Languages. Leiden: Brill. 
 Voegelin, C.F. & F.M. Voegelin. 1977. Classification and index of the World's languages. New York: Elsevier.


Category:Агглутинативиял мацӀал
Category:МацӀазул хъизаби
Category:Уралалъул история