Авар рикӀкӀен

Авар мацӀалда рикӀкӀенал руго къадаралъулги (цо, кӀиго, лъабго, анцӀго, нусго) иргадулалги (цоабилеб/тӀоцебесеб, кӀиабилеб, лъабабаилеб, анцӀабилеб, нусабилеб). Формабазде балагьун, рикӀкӀенал рикьула гӀадатаздеги, жубараздеги, гӀуцӀараздеги.

ГӀадатал рикӀкӀенал ккола цо кьибилалдасан гӀуцӀарал: цо-ялдаса анцӀго-ялде щвезегӀан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лъугьарал иргадул рикӀкӀеналги гӀадатазде гьоркьоре ккола.

Журарал рикӀкӀенал ккола жал кӀиго яги лъабго рикӀеналъул кьибил жубан лъугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лъугьарал иргадул рикӀкӀеналги).
КӀиго кьибил бугелЛъабго кьибил бугел кӀинусго
 лъабнусго
 ункънусго
 щунусго
 анлънусго
 анкьнусго
 микьнусго
 ичӀнусго кӀиазарго
 лъабазарго
 ункъазарго
 щуазарго
 анлъазарго
 анкьазарго
 микьазарго
 ичӀазарго
 анцӀазарго
 нусазарго кӀинусазарго
 лъабнусазарго
 ункънусазарго
 щунусазарго
 анлънусазарго
 анкьнусазарго
 микьнусазарго
 ичӀнусазарго
Журарал рикӀенал лъугьунаго -го ахир гӀицӀго ахирисеб рикӀкӀеналъулъ гурони хутӀуларо: кӀиго + нусго = кӀинусго, лъабго + нусго = лъабнусго, ункъго + азарго = ункъазарго.

гӀуцӀарал рикӀкӀенал ккола кӀиго ва цӀикӀкӀун гӀадатал ва журарал рикӀкӀеназдаса жал лъугьарал: анцӀила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго ва ц. Гьел лъугьунаго ахирисеб рикӀкӀен бугеб хӀалалда босула, гьелда церехун кколел рикӀкӀеназде тӀаде -ло, -ла, -да ахирал журала; 11-ялдаса 19-де щвезегӀан ругел рикӀкӀеназда хӀалтӀизабулеб форма ккола анцӀи-ла: анцӀила цо, анцӀила кӀиго, анцӀила ичӀго; лъабабилеб тартибалъул цӀарубакӀазда хӀалтӀизабула къоло: къоло лъабго, къоло ункъго, къоло щуго. Авар мацӀалъул рикӀкӀиналъул система буго къоцӀулаб, тӀоцебесеб нусил рикӀенал лъугьунеб форма — рикӀеналъул аслу-къоялда + (анцӀила) + гӀадатаб рикӀкӀен: кӀикъоялда кӀиго, лъабкъоялда анцӀила ункъгоАварский язык. Атавев, Алексеев..

Предметияб цӀаралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рикӀкӀен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бачӀунеб предметияб цӀарги кидаго цолъул формаялда хӀалтӀизабула: кӀиго вас, лъабго яс, анцӀго гъветӀ.

Субстантивацияб иргадулаб рикӀкӀен игӀрабазде хисула сифат гӀадин: кӀиабилев вас, лъабабилей яс, анцӀила цоабилеб класс, къоабилел санал, амма цӀаргун цадахъ ругел мехалда иргадул рикӀкӀеналги падежазде сверуларо: микьабилеб класс, микьабилеб классалъ.

ЦӀаргун цадахъ бугеб мехалъ, рикӀкӀен баянлъун букӀуна, амма цӀар цадахъ гьечӀони, жумлаялда жаниб гьеб ккезе бегьула батӀи-батӀиял гӀахьалбутӀабилъун.

 Къадаралъул рикӀкӀен 
Къадаралъул рикӀкӀеналъ бихьизабула рикӀкӀунеб жоялъул къадар ва гьеб чан? абураб суалалъе жаваблъун бачӀуна. Сундул букӀаниги къадар гьелъ бихьизабула батӀи-батӀияб магӀнаялда. Авар мацӀалда къадаралъул рикӀкӀенал рикьизе бугьула анлъго тайпаялдеАвар мацӀ, § 29, 65 − 66 гьум. М.-С. СагӀидов..
№ТайпаЛъугьенеб куцМисалалСуалБаян1Къадар бихьзарулелцо рикӀкӀеналъул гӀицӀго аслу; хутӀарал: рикӀкӀеналъул аслу + -гоцо, кӀиго, лъабго, ункъго, щуго, анцӀго, нусгочан?Баян гьабула гӀаммаб къадар2Чан цадахълъи бичӀчӀзабулел гӀадатал рикӀкӀеназул аслу такрарлъун: кӀиго, кӀи-кӀи
 къого рикӀкӀеналдаса лъугьараб жубараб рикӀкӀен тӀубанго такрарлъула ва кӀиабилеб -го цӀунула: кӀикъо-кӀикъого
 азарго рикӀкӀеналдаса лъугьунаго тӀоцебесеб бутӀаялъул -р горкьоса уна: аза-азарцо-цо, кӀи-кӀи, лъаб-лъаб, ункъ-ункъ, щу-щу, анцӀ-анцӀ, нус-нусчан-чан?Гьел рикӀкӀеназ бичӀчӀизабула жиб рикӀкӀунеб бугеб жо кигӀан гӀемераб къадаралда бугониги батӀалъи гьечӀого, чан-чан цадахъккун батӀа гьабулеб бугебали3тӀолголъи бичӀчӀизабулелелрикӀкӀеназул аслу + ахир -абго (-ябго)кӀиябго, лъабабго, ункъабго, щуябго, анцӀабго, нусабгочан?Гьел рикӀкӀеназ баян гьабула гӀемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батӀаго босун рикӀкӀуна бук1ин.4тӀолголъи бичӀчӀизабуларелрикӀкӀеналъул аслу + -го + -яв/-яй/-яб/-ялцояв, кӀигояв, лъабгояв, ункъгояв, щугояв, анцӀгояв, нусгоявГьел рикӀкӀеназ баян гьабула гӀемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батӀаго босун рикӀкӀуна букӀин.5Къадаралъул щаклъи бичӀчӀизабулелгьеркьоб дефисги лъун рикӀкӀеналги журанцо-киг1о, лъабго-ункъго, щуго-анлъгоГьез баян гьабула рикӀунеб предметазул къадар щакаб букӀин.6ЧанцӀуллъи бичӀчӀизабулелрикӀкӀеналъул аслу + ахир -цӀулцоц1ул (цин), к1иц1ул, лъабц1ул, ункъц1ул, щуц1ул, анц1ул, нусц1улчанцӀул?Сундул букӀаниги такрарлъиялъул къадар.

 Иргадул рикӀкӀен 
Иргадул рикӀкӀеналъ бихьизабула рикӀкӀунеб жоялъул ирга ва чанабилеб? абураб суалалъе жаваблъунги бачӀуна. Лъугьуна къадаралъул рикӀкӀеналъул -го ахирги нахъе рехун, аслуялде тӀаде жинсалдеги формаялдеги балагьун -абилев, -абилей, -абилеб, -абилел ахиралги журан: кӀи-го — кӀи-абилев (кӀиабилей, кӀиабилеб, кӀиабилел), анц1го — анц1абилеб, нусго — нусабилеб.

ЦӀаргун бугеб мехалда иргадул рикӀкӀен цолъул яги гӀемерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ цӀаргун рекъола, амма сифатал гӀадинигӀрабазде хисуларо: кӀиабилев вас, лъабабилей яс, ункъабилеб гьумер, анцӀабилел къоял. ЦӀарги гьечӀого хӀалтӀизабун бугони, иргадул рикӀкӀенги, сифаталда релълъун, игӀрабазде сверулаАвар мацӀ, § 30, 66 гьум. М.-С. СагӀидов..

 РикӀкӀен игӀрабазде свери 
+Цояб (яв/яй/ял)ИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формачиясул жинсчӀужуялъул жинсгьоркьохъеб жинсАслиябцо-явцо-яйцо-ябцо-ялАктивцо-ясцо-ялъцо-язХаслъулцо-яс-улцо-ялъ-улцо-яз-улКьовулцо-яс-ецо-ялъ-ецо-яз-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабцо-яс-дацо-ял-дацо-яз-дажиндихъ игӀрабцо-яс-ухъцо-ялъ-ухъцо-яз-ухъжиндилъ игӀрабцо-яс-улъцо-ялъ-улъцо-яз-улъжиндикь игӀрабцо-яс-укьцо-ялъ-укьцо-яз-укьжаниб игӀраб——цо-ялъ-уб(в/й/р)—РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабцо-яс-децо-ял-децо-яз-дежиндихъе игӀрабцо-яс-ухъецо-ялъ-ухъецо-яз-ухъежиндилъе игӀрабцо-яс-улъецо-ялъ-улъецо-яз-улъежиндикье игӀрабцо-яс-укьецо-ялъ-укьецо-яз-укьежанибе игӀраб——цо-ялъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)—РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабцо-яс-даса(н)цо-ял-даса(н)цо-яз-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабцо-яс-ухъа(н)цо-ялъ-ухъа(н)цо-яз-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабцо-яс-улъа(н)цо-ялъ-улъа(н)цо-яз-улъа(н)жиндикьа(н) игӀрабцо-яс-укьа(н)цо-ялъ-укьа(н)цо-яз-укьа(н)жаниса(н) игӀраб——цо-ялъ-уса(н)—
+Лъабгояб (-яв/-яй/-ял)ИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формачиясул жинсчӀужуялъул жинсгьоркьохъеб жинсАслияблъабго-явлъабго-яйлъабго-яблъабго-ялАктивлъабго-яслъабго-ялълъабго-язХаслъуллъабго-яс-уллъабго-ялъ-уллъабго-яз-улКьовуллъабго-яс-елъабго-ялъ-елъабго-яз-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀраблъабго-яс-далъабго-ял-далъабго-яз-дажиндихъ игӀраблъабго-яс-ухълъабго-ялъ-ухълъабго-яз-ухъжиндилъ игӀраблъабго-яс-улълъабго-ялъ-улълъабго-яз-улъжиндикь игӀраблъабго-яс-укьлъабго-ялъ-укьлъабго-яз-укьжаниб игӀраб——лъабго-ялъ-уб(в/й/р)—РачӀул
(аллатив)жинде игӀраблъабго-яс-делъабго-ял-делъабго-яз-дежиндихъе игӀраблъабго-яс-ухъелъабго-ялъ-ухъелъабго-яз-ухъежиндилъе игӀраблъабго-яс-улъелъабго-ялъ-улъелъабго-яз-улъежиндикье игӀраблъабго-яс-укьелъабго-ялъ-укьелъабго-яз-укьежанибе игӀраб——лъабго-ялъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)—РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀраблъабго-яс-даса(н)лъабго-ял-даса(н)лъабго-яз-даса(н)жиндихъа(н) игӀраблъабго-яс-ухъа(н)лъабго-ялъ-ухъа(н)лъабго-яз-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀраблъабго-яс-улъа(н)лъабго-ялъ-улъа(н)лъабго-яз-улъа(н)жиндикьа(н) игӀраблъабго-яс-укьа(н)лъабго-ялъ-укьа(н)лъабго-яз-укьа(н)жаниса(н) игӀраб——лъабго-ялъ-уса(н)—
Къадаралъулаб рикӀкӀеналъул тӀелалда гъорлъа тӀололъи бичӀчӀизабулел рикӀкӀеналги игӀрабазде сверула (бакӀалъул падежалги гьадинанго руго):
ИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формачиясул жинсчӀужуялъул жинсгьоркьохъеб жинсАслияблъабавголъабайголъабабголъабалгоАктивлъабас-голъабалъ-голъабаз-гоХаслъуллъабас-ул-голъабалъ-ул-голъабаз-ул-гоКьовуллъабас-е-голъабалъ-е-голъабаз-е-гоЧӀовул
(локатив)жинда игӀраблъабас-да-голъабалъ-да-голъабаз-да-гожиндихъ игӀраблъабас-ухъ-голъабалъ-ухъ-голъабаз-ухъ-гожиндилъ игӀраблъабас-улъ-голъабалъ-улъ-голъабаз-улъ-гожиндикь игӀраблъабас-укь-голъабалъ-укь-голъабаз-укь-гожаниб игӀраб——лъабалъ-уб-го
(-ув/-уй/-ур)-го—РачӀул
(аллатив)жинде игӀраблъабас-де-голъабал-де-голъабаз-де-гожиндихъе игӀраблъабас-ухъе-голъабалъ-ухъе-голъабаз-ухъе-гожиндилъе игӀраблъабас-улъе-голъабалъ-улъе-голъабаз-улъе-гожиндикье игӀраблъабас-укье-голъабалъ-укье-голъабаз-укье-гожанибе игӀраб——лъабалъ-убе-го
(-уве/-уйе/-уре)-го—РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀраблъабас-даса(н)-голъабалъ-даса(н)-голъабаз-даса(н)-гожиндихъа(н) игӀраблъабас-ухъа(н)-голъабалъ-ухъа(н)-голъабаз-ухъа(н)-гожиндилъа(н) игӀраблъабас-улъа(н)-голъабалъ-улъа(н)-голъабазулъа(н)-гожиндикьа(н) игӀраблъабас-укьа(н)-голъабалъ-укьа(н)-голъабаз-укьа(н)-гожаниса(н) игӀраб——лъабалъ-уса(н)-го—
Иргадулаб рикӀкӀен игӀрабазде сверула сифатал гӀадин цӀаргун гьечӀеб мехалъ:
ИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формачиясул жинсчӀужуялъул жинсгьоркьохъеб жинсАслияблъабабилевлъабайголъабабголъабалгоАктивлъабабилеслъабабилелълъабабилезХаслъуллъабабилес-уллъабабилелъ-уллъабабилез-улКьовуллъабабилес-елъабабилелъ-елъабабилез-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀраблъабабилес-далъабабилел-далъабабилез-дажиндихъ игӀраблъабабилес-ухълъабаабилелъ-ухълъабабилез-ухъжиндилъ игӀраблъабабилес-улълъабабилелъ-улълъабабилез-улъжиндикь игӀраблъабабилес-укьлъабабилелъ-укьлъабабилез-укьжаниб игӀраб——лъабабилелъ-уб(в/й/р)—РачӀул
(аллатив)жинде игӀраблъабабилес-делъабабилел-делъабабилез-дежиндихъе игӀраблъабабилес-ухъелъабабилелъ-ухъелъабабилез-ухъежиндилъе игӀраблъабабилес-улъелъабабилелъ-улъелъабабилез-улъежиндикье игӀраблъабабилес-укьелъабабилелъ-укьелъабабилез-укьежанибе игӀраб——лъабабилелъ-убе
(-уве/-уйе/-уре)—РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀраблъабабилес-даса(н)лъабабилел-даса(н)лъабабилез-даса(н)жиндихъа(н) игӀраблъабабилес-ухъа(н)лъабабилелъ-ухъа(н)лъабабилез-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀраблъабабилес-улъа(н)лъабабилелъ-улъа(н)лъабабилез-улъа(н)жиндикьа(н) игӀраблъабабилес-укьа(н)лъабабилелъ-укьа(н)лъабабилез-укьа(н)жаниса(н) игӀраб——лъабабилелъ-уса(н)—

Category:РикӀкӀенал