А (кириллица)

А, а — кириллицаялда гӀуцӀарал киналниги алипбаязул тӀоцӀебесеб хӀарп. БачӀин буго  (альфа) хӀарпалдаса, жибги финикияб «алеф» хӀарпалдаса лӀугьараб. ГӀемерисеб бихьизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  гьаракь.  

 Тарих 
Кириллияб А хӀарп лӀугьараб буго грек альфа () хӀарпалдаса. Басрияб славян алипбаялда гьелде абула азъ–илан,  (azǔ), "Дун" абураб магӀнаги бугеб. Кириллияб рикӀкӀеназул системаялда А хӀарпалъул магӀна буго 1.

 Форма 
Тарихалда жаниб, кириллияб А хӀарпалъул букӀана батӀи-батӀияб форма. Россиялда I Пётрица граждан шрифт билӀинабуралдаса нахъе, кириллияб А хъвала латин варианталда релълъун; курсивги, мухъил формаги гьединго.

 ХӀалтӀизаби 
ГӀемерисел мацӀазда, жидеца кириллица хӀалтӀизабулел, — авар, булгар, украин, белорусс, гIурус, русин, серб, македон ва черногор мацӀал гӀадал, — кириллияб А хӀарпалъ бихьизабула рагьараб гьаракь . Ингуш ва чачан мацӀазда бихьизабула гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  ва гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералул рагьараб . Тувин мацӀалда гьеб хӀарп хъван букӀине бегьула диграф гӀадинги. 

 Авар мацӀалда 
Авар мацӀалда киса-кибего хӀалтӀизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  гьаракь бихьизабизе, мисалалъе: анцӀго, гӀадан, вац. РагӀул байбихьуда гьеб гьаракь дандчӀваларо, гьелда цебе букӀуна гьамза, амма гьеб бихьизабуларо, гьединлъидал киса-кибего рагӀабазул байбихьуда хъвала А хӀарп. Гьелдаса байбихьулеб бищун къокъаб рагӀи буго авар мацӀалда ине фигӀлуялъул тӀалабияб буссинаби: а.

 ГӀурус мацӀалда 
ГӀурус адабияталъулаб мацӀалда А хӀарп, рагӀулӀ бугеб позициялда рекъон, цӀалула батӀи-батӀиял къагӀидабазда:

 кьабизабиялъукь (рука́ ‘квер’) — [а] гьаракь гӀадин;
 кьабизабиялда цебесеб гьижаялъулӀ (паро́м) — [] гӀадин; гьединго -ао-, -оа- ва ц. хӀарпазул дандраязда: баоба́б, коагуля́нт;
 цогидал кьабизабиялъукь гьечӀел позициязда (кьабизабиялда хадуб ва кьабизабиялде щвелалде цоялдаса цӀикӀкӀун гьизаялъе цебе) — [] гӀадин
 цоц-о кьабиязабул гуреб позициялда — [] гӀадин: часы́ 'сагӀат', к сожале́нию ‘талихӀъиналъе’.
 Кьабизабиялъукь гьечӀел гьижабазда А цӀалула О хӀарпго гӀадин: «пора́» [пра́] 'ригь', «росла́» [рсла́] 'гӀолеб букӀана'.

ГӀурус рагӀаби А хӀарпалдаса байбихьулел, аслияб къагӀидаялъ руго цогида мацӀаздаса рачӀарал, цо-цо гьоркьоберехал яги гьаркьахъе абулел рагӀаби ва "а" рагӀи хутӀизегӀан.

Хурхарал хӀарпал ва цогидал релълъарал ишараби
A a : латин A хӀарп
Α α : грек Α хӀарп
Ă ă : латин A хӀарп бревисгун
Â â : латин A хӀарп циркумфлексгун
Ā ā : латин A хӀарп макронгун
 Æ æ  исланд Æ хӀарп

Кодал

Ралагье гьединго
Юникодалда кириллиял ишараби

Баянкьелал

 Адабият 




КъватӀисел регӀелал
 А хӀарпалъул хӀакъалъулӀ 

Категория:Рагьарал хӀарпал
Категория:Кириллицаялъул хӀарпал
Категория:Авар алипба
Категория:Украин алипба
Категория:Македон алипба
Категория:Булгъар алипба
Категория:Басрияб славян алипба
Категория:ГӀурус алипба
Категория:Белорус алипба
Категория:Чуваш алипба

Категория:Вуковица