Авар мацӀалъул романизация

Ава́р рома́низация ккола авар мацӀалъул кӀалъавулги хъвавулги формаби латин хъваялдалъун бихьизаби. 1928–1938 соназда авар хъвай-хъвагӀи букӀана латин графикалда, нахъа гьебги хвезабун, билӀинабуна кириллияб. Официалаб романизация авар мацӀалъул жакъа къоялъ гьечӀ. Латин хӀарпаздалъун авар мацӀ хъван бихьизабизе буго чанго транскрипционияб система, интернационалаб фонетикияб алфабет гӀадаб, жиб гӀелмияб хӀалтӀизабиялъе.

 История 


1928 Сонил февралалда, Дагъистаналъул АССРалъул обкомалъулги Совнаркомалъулги 2-абилеб цогьабураб пленумалда масъала лъуна республикалъул халкъазе, гьезулӀго аваразеги, латин алфабетал рахъизе. Гьебго соналъ алфабет гӀуцӀана ва тасдикъ гьабуна. Дагестанской АССРалъул централаб комитеталъул лъазабиялда рекъон, 1930 сонил 1 октобралдаса нахъе латинлъизабураб авар алфабет лӀугьана официалал сферабазда цохӀоги бугеб хӀалтӀизабизеги бегьулеблъун.

ТIоцебесеб латинаб алфабеталъул рукIинчIо бетIерал хIарпал, жибго алфабет букIана хадусеб куцалда:

1932 соналъ алфабеталда гьабуна хиса-баси: тIаде журана бетIерал ва ,  хIарпал, гьоркьоса бахъана 7px, гьеб куцалда хӀалтӀизабулаан 1938 сониде щвезегӀан.Şahnazarov, Ħ. (1935). Avar alif. Maħac-Ӿala.

1936 соналъ профессор Жироквас гӀуцӀараб Аварско-русский словарь-алда бугеб алфабеталда  гьаркь бихьизабула латин  хӀарпалъ. Базияб латин алфабеталъул авар хъвавулӀ хӀалтӀизарулароан , , тӀадеги къваригӀунел хӀарпал гьару́н рукӀана гӀадатаздаса гъоркь диакритикал лъун. КӀирекъарал хӀарпал рукӀана хадусел:

 Транскрипциониял cистемаби 
Транскрипциялъул системаби хӀалтӀизарула мацӀалда ругел фонемаби роцӀцӀинарун рихьизаризе, эзул мурад ккола гьаркьазул куц-мухъ кӀванагӀан дурус бихьизаби. Авар мацӀалъе буго чанго гьединаб система.

 Интернационалаб фонетикияб алфабет 
Интернационалаб фонетикияб алфабет, къокъго ИФА, ккола цӀар араб ва бищун гӀатӀид билӀараб гьанжесеб фонетикияб алфабет. Гьеб хӀалтӀизабула практикияб алфабет гӀадин ругелщинал мацӀазе. ИФАлъ рес кьола авар фонологиялъул щибаб гьаракьги элъул рижаги: абул куц, хӀалуцин, лабиаллъи — бихьизабизе.

Рагьарал гьаркьаз хӀалтӀизарула латин алфабеталъул  хӀарпал. Гьел гьаркьазул цо-цо назаллъи бугелъул, эб бихьизабула хӀарпалда тӀад хьвархьвач лъун (): .

Базияб латиналъул авар ИФАлда руго хадусел: . ИФАлъул транскрипциялда хӀалтӀизабула мухъилаб  хӀарпалъул цотӀалаябилан абулеб форма ɡ, кӀитӀалаяб форма g букӀине бегьула алтернативалъун; амма киналго шрифтазда гуро гьел формаби ратӀа рахъулел. Цогидал гьаркьазе хӀалтӀизарула батӀиял симболал: . Гьел киналго симболаз рихьизарула гӀадатал рагьукъал хӀарпал. Аффрикатал рихьизарула эл гӀуцӀарал плозивалги фрикативалги цадахъ кӀармида гъоркь хъван, мисалалъе, . 

+ ИФАлъулги кириллиялги цо-цо симболал данде кквей ИФА ʔ  ʃ  ʒ  ɬ  χ  ʁ  ħ  ʕ  ɫ  Кириллияб ъ  ш  ж  лъ  х  гъ  хӀ  гӀ  л 

Рагьукъазул кӀиабизесеб артикулацияги интенсивлъиги бихьизабизе хӀалтӀизарула диакритикалги цогидал симболалги.
+ Авар ИФАлъул диакритикалги цогидал симболалгиСимболГӀадаталАффрикаталХӀалуцин ЭйективЛабиаллъи

Латералабги, велариябги, увулариябги бакӀалъул аффрикатал стандарталда кидаго рукӀуна хӀалуцараллъун. ТӀадеги артикулация бугел интенсивиял аффрикатал рихьизарула чанго симбол цадахъ хӀалтӀизабун.

Интенсивиял эйективиял Интенсивиял лабиаллъаралИнтенсивиял лабиаллъарал эйективал

+ Аффрикатал рихьизарулеб куц ИФА t͡s  t͡sʼ  t͡ʃ  t͡ʃʼ  t͡ɬː  t͡ɬːʼ  k͡xː  k͡xːʼ  q͡χː  q͡χːʼ  Кириллияб ц  цӀ  ч  чӀ  лӀ  кь  кк  кӀкӀ  хъ  къ 

 Кавказиял мацӀазул транскрипция 
Кавказиял мацӀазул транскрипционияб система хас гьабун эл мацӀал хъвазе бахъараб система, жиб Сергей Старостиница A North Caucasian Etymological Dictionaty-ялдаги, гьединго Бабилалъул си баяназулаб базалда хӀалтӀизабулеб. Элъул кьучӀда буго Кибрикилги Кодзасовасулги транскрипция, Старостиница тӀаде гьарурал кӀвар бугел модификациябигун. 

ИФАлъул системалдаса батӀалъиги буго  бихьизабизе хасаб хӀарп  букӀин, гӀатӀидго диакритикалги хӀалтӀизари, мисалалъе, гӀадатал гьаркьал рихьизаризе: , эйективиязе тӀанкӀ диакритик: . Аффрикатал хъвала цо-цо хӀарпаздалъун, диакритикалгун комбинацияздаги: . Гьаркьазул интенсивлъи бихьизабула кӀитӀанкӀалъ, , лабиализация — ИФАлда гӀадин ().

СимболГӀадаталАффрикаталИнтенсивиял ◌̇ ◌̣Эйективиял◌̇: ◌̣:Интенсивиял эйективал—

 Оксфордалъул система 
Кавказалъул мацӀазул Оксфордалъулаб кветӀахьида () кьун буго кавказияб транскрипциялъул дагьалъго батӀияб вариант. Гьенир эйективал рихьизарун руго цадахъ апостроф хъван, мисалалъе, . ХутӀараб жо буго релълъараб.

 Вариантал дандекквей
 Кириллиябалфабет ИФА Старостинилсистема  Оксфорд  БукӀараблатин а    a  a  a б    b  b  b в    w  w  v г    g  g  g гъ    ʁ  ʁ  ƣ гь    h  h  h гӀ    ʕ  ʕ  h̨ д    d  d  d е    e  e  e ж    ž  ž  ƶ з    z  z  z и    i  i  i й    j  j  j к    k  k  k кк    k:  kː  kk къ    q̇:  qʼ  q кь    ƛ̣:  ƛ’  ꝗ кӀ    ḳ  kʼ  k̨ кӀкӀ    ḳ:  kːʼ  k̨k̨ л    l  l  l лъ    λ  ɬ  l̨ лълъ    λ:  ɬː  l̨l̨ лӀ    ƛ:  ƛ  ł м    m  m  m н    n  n  n о    o  o  o п    p  p  p p    r  r  r с    s  s  s сс    s:  sː  ss т    t  t  t тӀ    ṭ  tʼ  t̨ у    u  u  u ф    f  f  f х    χ  χ  x хх    χ:  χː  xx хъ    q:  q  ӿ хь    x  x  x̨ хӀ    ħ  ħ  ħ ц    c  c  ꞩ цц    c:  cː  ꞩꞩ цӀ    ċ  cʼ  z̨ цӀцӀ    ċ:  cːʼ  z̨z̨ ч    č  č  c чч    č:  čː  cc чӀ    č̣  čʼ  c̨ чӀчӀ    č̣:  čːʼ  c̨c̨ ш    š  š  s̨ щ    š:  šː  s̨s̨ ъ    ʔ  ʔ  ʼ -в    ◌ʷ  ◌ʷ  -v

Референсал

 Иццал 

Категория:Авар мацӀ
Категория:Авар хъвай
Категория:Романизация