Авар тӀадрагӀи

Каламалъул бутІа: «Адверб».

Адвербалъ авар мацІалда баян гьабула фигӀлуялъ бихьизабулеб иш лӀугьараб куц, заман, бакІ ва гьеб лӀугьиналъе гІилла-мурад. Жумлаялда жаниб Адверб букІуна хІаллъун, ва гьеб хурхун букІуна : жакъа дун цудунго вахъана — гьаниб цудунго абураб Адвербялъ бихьизабун буго иш лӀугьараб заман, ва гьеб вахъана абураб предикатгун бухьараб буго. Адвербялъе жаваблъун рачІуна кин? кибе? киб? киса(н)? щай? щиб гІиллаялъе гІоло? щиб мурадалда? гІадал суалал.

Адвербялъул букІунаро рагІи хисиялъул формаби, амма авар мацІалда руго цо-цо Адвербял, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: аскІо-б, аскІо-в, жани-б, це-б-е, хаду-б, гьани-б (чанго бакІалъул Адверб хІалтІизабула заманалъул магІна кьезеги). ГІемерисел бакІалъул тІадрагІабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: жани-б, жани-б-е, жани-са, жани-сан.

ГІуцІиялъул рахъалъ авар тІадрагІаби рикьула кІиго тІелалде: асляздеги лӀугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутІаяздаса жал лъугьинчІел, ай жал гӀодосанго тӀадрагӀабилъун кколел: сон, метер, жакъа, сах, лъикІ, хъахІ, берцин ва гь. ц. Гьездехун рекІинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутІа -го: сон-го, метер-го. Аслиял адвербаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутІаби:

 адйективал: сахаб, лъикІаб, хъахІаб, берцинаб;
 цІарелал: сахлъи, лъикІлъи, хъахІлъи, берцинлъи;
 вербал: сахълъизе, лъикІлъизе, хъахІлъизе, берцинлъизе;
 партиципал: сахлъараб > сахлъун; лъикІлъараб > лъикІлъун, берцинлъараб > берцинлъун;
 конвербал: хъахӀлъараб > хъахӀлъулаго.

 ТӀадрагӀаби лӀугьунеб къагӀида 
Авар мацӀалда тӀадрагӀиял лӀугьуна хадусел къагӀидабаздалъун:
ЛӀугьунаКъагІидаМисалЦІаралдаса кин?
 кида?
 кин? -къ суффиксалъул кумекалдалъун
 -дал суффиксалъул кумекалдалъун
 -са суффиксалъул кумекалдалъун ретІел — ратІликъ; квен — кваникъ; куц — коцокъ
 рии — риидал; их — ихдал; кьин — кьиндал
 хьибил — хьибил+са; дегІен — дегІен+саЦІарубакІаздаса киб?
 кин? -а суффиксалъул кумекалдалъун
 -ин суффиксалъул кумекалдалъун доб — доб+а; лъоб — лъоб+а
 гьаб — гьадин; доб — додин; гъоб — гъодинРикІкІеназдаса кин? -ихъе суффиксалъул кумекалдалъун кІиго — кІийхъе; лъабго — лъабихъеКонвербаздаса кин? -иса суффиксалъул кумекалдалъун
 -хъе суффиксалъул кумекалдалъун битІун — битІуниса; бегун — бегуниса
 бицун — бицухъе; вижун — вижухъе

 МагӀнаялъул рахъалъ классификация 
Авар мацІалъул тӀадрагӀаби рикьула хадусел тайпабазде:

 Кинлъи бичІчІизабулел тІадрагІаби (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартІан, гьединго, лъикІ, квеш;
 Заманалъул тІадрагІаби (кида? кидалъагІан?): сон, жакъа, нолӀ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегІан;
 БакІалъул тІадрагІаби (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегІиса, рикІкІад, тІасан, добасан;
 Къадаралъул тІадрагІаби (кигІан? кигІаналъ?): гІемер, дагь, миркалъ;
 ГІилла-мурадалъул тІадрагІаби (щай? щибизе?): щайго, чІалгІаде, махсараде;

 ТӀадрагӀи жинсгун формаялда ва хӀалатазда рекъон свери 
ГӀесериселъ жидер рагӀи свериялъул формаби гьечӀониги, авар тӀадрагӀабазул буго цогидал мацӀазул тӀадрагӀабазул гьечӀеб хасаб тӀабгӀ: сифаталго гӀадин, цо-цо тІадрагІаби, жинсалде ва цолъул яги гІемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тІадрагІабазулӀ бачІуна -р, сифатазда гІадин -л бачІунаро: хадув, хадуй, хадуб, хадур.

Гьединго руго цо-цо тӀадрагӀаби, жидер лӀугьунеб лъабго хӀалатияб форма, ай чӀовул, рачӀул ва ратӀалъул хӀалатазул:
СуалМисалкибе?рикІкІадекиса(н)?рикІкІадаса(н)киб?рикІкІадкида?радалкидаялде?радалалдекидаялдаса(н)?радалалдаса(н)

 ТӀадрагӀаби цогидал каламазул бутӀабазде ссвери 
Аслиял тІадрагІабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутІаби:
 сифатал: сахаб, лъикІаб, хъахІаб, берцинаб;
 цІарелал: сахлъи, лъикІлъи, хъахІлъи, берцинлъи;
 фигІлаби: сахълъизе, лъикІлъизе, хъахІлъизе, берцинлъизе;
 сифат-фигІлаби: сахлъараб > сахлъун; лъикІлъараб > лъикІлъун, берцинлъараб > берцинлъун;
 конвербал: хъахӀлъараб > хъахӀлъулаго.

 ТӀадрагӀабазул битӀунхъвай 

 О хӀарп хъвала хадусел тӀадрагӀабазулӀ: 
 -го бутӀагун ругел: лъикӀго, берцинго, бигьаго 
 локативазда (кӀиябго рагьараб): кодоб, гӀодоб, босноб 
 хекко тӀадрагӀиялъулӀ
 И хӀарп хъвала локативиял жаниб, къватӀиб ва ц. гӀадал ва къаси тӀадрагӀабазулӀ.
 Е хӀарп хъала хадусел тӀадрагӀабазулӀ: метер, сезе, лезе, цебе ва ц.
 Абухъе, бицухъе, рагӀухъе ва ц. тӀадрагӀабазулӀ ахирал хъвала Е.
 БукӀунедухъ, абуледухъ гӀадал тӀадрагӀабазулӀ ахирисеб гьижаялда хъвала У, цебеселъе — Е.
 КӀиго, я цӀикӀкӀун рагӀудаса лӀугьарал журарал тӀадрагӀаби рекӀун хъвала: гьабсагӀат, гьебмехалъ, бакъинегӀан, кӀалагъоркье, чехьатӀаде, чӀванкъотӀун, цӀанбитӀун.
 Дефисгун хъвала хадусел тӀадрагӀаби:
 кӀиго цокьибилаб рагӀи такрарлъун лӀугьарал: гьенже-гьанже(ги), нахъ-нахъ, цебе-цебе, добе-добе;
 кӀиго магӀна гӀаксал (антонимиял) рагӀабаздаса лӀугьарал: тӀаде-гъоркье, цебе-хадуб, жаниб-къватӀиб, доба-гьаниб.

 РегӀелал 

 Адабият 

Категория:Авар мацІ
Категория:Авар мацІалъул грамматика
Категория:ТІадрагІи