Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ

Европа — анлъго гӀаламалъул бутӀаялдасан цояб ккола. Европаги Азияги данлъун лъугьула Евразия - бищунго гӀемер гӀадамал ругеб ва бищунго цӀикӀкӏараб материк. Европаялъул халалъи — 10 млн км², Европаялда гӀадамазул къадар бахуна — 730 млн чиясде.

Европаялъул пачалихъал рикьула ункъго бутӀаялде: БакътIерхьулаб, Бакъбаккулаб, Хундасеб ва Бакъдасеб. Цо-цо ракьхъвайчагӀаз гьелда тӀад жубала — Гьоркьохъеб. Рагъ ккезехъинаб заманаялъ Европа бикьулаан кӀиго бутӀаялда: БакътIерхьул Европа - капиталистиял пачалихъал, Бакъбаккул Европа — социалистиял пачалихъал.

Кинго Европаялда буго 65 пачалихъ: гьезда гьоркьосан 50 эркенал, 9 эркенлъи щвечӀел ва 6 рикӀкӀинчӀел жумгьуриятал.

Лъабго пачалихъазул — Россиялъул, Туркиялъул ва Хъазахъистаналъул, киналго хӀужабазда рекъон, ракьал руго Европаялдаги Азиялдаги; ва гьединго кӀиго пачалихъ (Азарбижан ва Гуржистан) гӀемерисел гӀурусазулЕвропа // Академикалда словарал ва энциклопедиял ва Бакътӏерхьул ЕвропаялъулEurope  — Бриттаника энциклопедиялдаMerriam-Webster's Geographical Dictionary / 1997 г. стр. 97( 1387) ISBN	0877795460, 9780877795469 хӀужабазда рекъон, Азиялъул пачалихъаллъун рикӀкӀуна, амма америкаялъул хӀужабаз бицула буго гьел пачалихъазул цо-цо ракьал Европаялдаги ккола ругин. ТӀубанго Азиялда ругел пачалихъал: ЭрменистанЕвропияб Шураялъул официалияб сайт ва Кипр Жумгьурият - цо-цо геополитикиял хӀужабаздалъун рикӀкӀуна Европаялъулин.

Европаялъул ракьалда буго бищунго кӀудиябги (Россия), ва гьединго бищунго гьитӀинабги (Ватикан) пачалихъал.
200px|thumb|ЦМГIялъул балагьиялдалъун Европа икълимазде бикьи

 Баян кьей 
 Пачалихъал рикьун руго цо чанго икълималда, ЦМГIялъул цIаразда рекъон.
 СияхIалда пачалихъал рихьизарун руго алипбаялъул тартибалда.
 Ракь (площадь) бихьизабун буго Ункъбокӏонаб километралдалъун, халкъалъул гъунки цо чи/км², ГIЖП миллиард доллараздалъун ва (ГIЖП халкъалдаса цо чиясе доллараздалъун).
 Пачалихъазул кьерал географияб бугеб бакIалда рекъон: чIинкIиллъиял, ралъдаде раккуларел, ралъдал рагIалда ругел.
 Пачалихъазул кьерал хIукмуялъул низамалда рекъон:  конституциялъулаб, парламенталъулаб монархиял, президентасулаб, парламенталъулаб, жубараб республикаби.

 Аслиял икълимал 
 БакътIерхьул Европа 

БакътIерхьул Европа — геополитикияб Европаялъул бутӀа. Гьелда гъорлъе уна латин мацӀазул пачалихъал, ва гьединго кельт ва немцазул мацӀазул пачалихъалги. Экономикаялъул рахъалъ бищун цӀебетӀураб икълимлъун ккола гьеб.

Аслиял диназдасан ккола католицизмги протестантизмги. Ахир заманалъ гьениб Исламги лъикӀалан щущан ина буго.

ЦӀар(Киназдаго лъалеб цӀар)БайрахъТахшагьарМацӀГӀарацБайдан, км²Ракьалда бакӀГӀадамазул къадарГъункиГІЖПбббГІЖП халкъалдаса цо чиясеКартаАвстрия(Австрия жумгьурият) Вена Герман мацІ Евро 113   border|border|120pxБелгия(Бельгиялъул Ханлъи) Буруссел Герман;Гьоланд;Паранс Евро    border|border|120pxКІудабиритІанияКІудабритІанияги Ирландияги цодо заманаялда рикIкIуна Шималияб ва БакътIерхьул Европаялда гъорлъ.(БритIаниялъул ва Шималияб Ирландиялъул Цолъараб Ханлъи) Лондон Ингилис Стерлингазул фунт    border|border|120pxАлмания(Алманиялъул Федеративияб Республика) Берлин Герман Евро 61   border|120pxИрландия(Ирландиялъул Республика) Дублин Ирланд;ингилис Евро    border|120pxЛихтенштейн(Лихтенштейналъул Княжество) Вадуц Герман Швейцариялъул франк 189   border|120px Луксембург(Луксембургалъул ТIадегIанаб Герцоглъи) Люксембург Луксембург;Герман;Паранс Евро    border|120pxМонако(Монакоялъул Княжество) Монако Паранс Евро 193   border|120pxГьоланд(Гьоланд Ханлъи) Амстердам Гьоланд Евро    border|120pxПаранс(Парансалъул Республика) Париж Паранс Евро    border|120pxШвейцария(Швейцариялъул Конфедерация) Берн Герман;Итал;ретороманияб;Паранс Швейцариялъул франк 132   border|120px

 Бакъбаккул Европа 

Бакъбаккул Европа — геополитикияб икълим, Европаялъул бакъбаккул рахъалдехун кколеб. Ракьалъул гIатIилъиялъул рахъалъ европаялда бищун кIудияб икълим.

Икълим гIуцIцIана Византияб империя тIегьалеб ва цебетIолеб букIараб заманаялда.

Аслияб дин ккола православие ва католицизм. Икълималда хIалтIизабула кириллияб хъвай-хъвагIай (славяназул пачалихъазда) ва латиница.
 ЦIар(Официалияб цIар)БайрахъТахшагьарМацIВалютаПлощадьБакI дунялалдаХалкъалъул къадарГъункиГIЖПбббГIЖП халкъалдаса цо чиясеКартаБелоруссия(Белоруссия Жумгьурият) Минск Белорус;гIурус Белоруссиялъул гъурущ 83   border|120pxБулгъария(Булгъария Жумгьурият) София Булгъар Лев 102   border|120pxВенгрия(Венгрия) Будапешт Венгер Форинт 109   border|120pxМолдов(Молдова Жумгьурият) Кишинёв Молдов Молдавиялъул лей 135   border|120pxПольша(Польша Жумгьурият) Варшава Полак Злотый 68   border|120pxРоссия(Россиялъул Федерация) Маскав ГIурус Россиялъул гъурущ 1   border|120pxРомания(Романия) Бухарест Роман Романиялъул лей 78   border|120pxСловакия(Словакия Жумгьурият) Братислава Словак Евро 126   border|120pxУкраина(Украина) Киев Украин Украиналъул гривна 43   border|120pxЧехия(Чехазул Жумгьурият) Прага Чех Чехиялъул крона 114   border|120px

Россиялъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ккола, кинго гьеб рикIкIуна Бакъбаккул Европаялда гъорлъ, культуриябгун-тарихиял ва цогидалги гIиллабазе гIоло.

 Шималияб Европа 

Шималияб Европа — геополитикияб икълим, жинца скандинавиялъул ва прибалтикаялъул пачалихъал данде гьарулеб, Европаялъул хьундасеб рахъалдехун кколеб.

Икълим лъугьана нилъер рикІкІеналъул тIоцебесеб азаргосоналъул кIиабилеб бащалъиялда алманиязул колонистазул кьучIалда, ва гьеб халкъалъул гIемерал хаслъаби  ирсалъеги щвана.

Икълималда тIобитIарал диналлъун ккола лютеранство ва протестантизмаялъул батIи-батIиял мазгьабал .
 ЦIар(Официальное название)БайрахъТахшагьарМацIГӏарацБайданБакI дунялалдаХалкъалъул къадарГъункиГIЖПбббГIЖП халкъалдаса цо чиясеКартаДания(Даниялъул Ханлъи) Копенгаген Дат Даниялъул крона 130   border|120pxИсландия(Исландия) Рейкявик Исланд Исландиялъул крона 104   border|120pxНорвегия(Норвегия Ханлъи) Осло Норвег Норвегиялъул крона 66   border|120pxЛатвия(Латвия Жумгьурият) Рига Латви Евро 121   border|120pxЛитва(Литва Жумгьурият) Вильнюс Литов Лит 120   border|120pxФинляндия(Финляндиялъул Жумгьурият) Хельсинки Пин;швед Евро 63   border|120pxШвеция(Швеция Ханлъи) Стокгольм Швед(де-факто) Шведазул крона 55   border|120pxЭстония(Эстония Жумгьурият) Таллин Эстон Евро 132   border|120px

 Бакъдасеб Европа 

Бакъдасеб Европа — геополитикияб икълим, жинца Европаялъул бакъдасеб рахъалда ругел бакъдасел славянал, романиял ва грек мацІазул пачалихъал цо гьабулеб икълим.

Икълим лъугьана НекІсияб Грециялъул заманалда, Нилъер рикIкIеналда цебе гIага-шагарго 2 азарго соналъ цебе. Гьеб ккола Европаялъул бищун хера ва цебегосеб икълимлъун.

ЦIакъго тIоритIарал диналлъун ккола православие ва католицизм.
 ЦIар(Официалияб цIар)БайрахъТахшагьарМацIГӏарацБайданБакI дунялалдаХалкъалъул къадарГъункиГIЖПбббГIЖП халкъалдаса цо чиясеКартаАлбания(Албания Жумгьурият) Тирана Албан Лек 139   border|120pxАндорра(Княжество Андорра) Андорра-ла-Велья Каталан Евро 178   border|120pxБосния ва Гьерсек(Босния ва Гьерсек) Сараево Боснул;серб;хорват Босниялъул марка 127   border|120pxВатиканВатикан ккола рухIанияз бетIерлъи гьабулеб монархиялъун, букIаниги гьелъул буго парламентияб монархиялъул гIаламаталги.(Пачалихъ Шагьар Ватикан) Ватикан Латин Евро 234   border|120pxГреция(Грециялъулаб Жумгьурият) Афинал Грек Евро 94   border|120pxИспанияИспанияги Португалияги цого заманаялда рикIкIуна Жанубияб ва БакътIерхьул Европаялда гъорлъ.(Испаниялъул Ханлъи) Мадрид Испан Евро 51   border|120pxИталия(Италиялъулаб Жумгьурият) Рим Итал Евро 71   border|120pxМакедония(Македония Жумгьурият) Скопье Македон Македониялъул денар 148   border|120pxМальта(Мальта Жумгьурият) Валлетта Малт;ингилис Евро 185   border|120pxПортугалия(Португалиялъулаб Жумгьурият) Лиссабон Португал Евро 109   border|120pxСан-Марино(Гвангъараб Жумгьурият Сан-Марино) Сан-Марино Итал Евро 191   border|120pxСербия(Сербия Жумгьурият) Белград Серб Сербиялъул динар 113   border|120pxСловения(Словения Жумгьурият) Любляна Словен Евро 153   border|120pxХорватия(Хорватия Жумгьурият) Загреб Хорват Хорватазуо куна 126   border|120pxЧІегІермегІер(ЧІегІермегІер) Подгорица ЧІегІермегІер Евро 160   border|120px

 Хасал икълимал 

 Европаялда бутIаби ругел Азиялъул пачалихъал 
ЦIикIкIунисеб бутIа Европаялда гъорлъе унарел пачалихъал
 ЦIар(Официалияб цIар)БайрахъТахшагьарМацIГӏарацБайданБакI дунялалдаХалкъалъул къадарГъункиГIЖПбббГIЖП халкъалдаса цо чиясеКартаХъазахъистан(Хъазахъистан Жумгьурият) Астана хъазахъ
гIурус Хъазахъистаналъул тенге 9   border|120pxТуркия(Туркия Жумгьурият) Анкара Турк Туркиялъул лира 36   border|120pxАзарбижан(Азарбижан Жумгьурият) Баку Къажар Азарбижаналъул манат 112   border|120pxГуржи(Гуржи) Туплис Гуржи Гуржиялъул лари 118   border|120px

 Цогиязда рарал территориял 
Список территорий, находящихся под управлением другого государства, но официально не входящих в его состав, а также территорий, формально входящих в состав государств, но обладающих особым международным статусомнапр. Шпицбергенским трактатом или международной правосубъектностьюList of countries, territories and currenciesсм.: Special member state territories and the European Union (Особые территории государств-членов Европейского союза).
 ЦIар(Официалияб цIар)БайрахъТахшагьарПачалихъМацIГӏарацБайданХалкъалъул къадарГъункиГIЖПппсВВП на душу населенияКарта Гернси(Бейливик Гернси)  Сент-Питер-Порт КІудабритІания Ингилис Гернсиялъул фунт, Стерлингазул фунт    border|120px Гибралтар(Коронное Владение Гибралтар)  Гибралтар КІудабритІания Ингилис Гибралтаралъул фунт, Стерлингазул фунт    border|120px Джерси(Бейливик Джерси)  Сент-Хелиер КІудабритІания Ингилис;паранс Джерсиялъул фунт, Стерлингазул фунт    border|120px ЧІинкІиллъи Мэн(Коронное Владение Остров Мэн)  Дуглас КІудабритІания Мэн;ингилис Мэналъул фунт, Стерлингазул фунт    border|120px Фарерал(Фарерские островаПо внутренним законам Фарерские острова являются формально частью Королевства Дания, обладающей широкой автономией во всех вопросах, кроме обороны и внешней политики)  Торсхавн Дания Парер;дат Даниялъул крона    border|120px

 РикIкIинчIел ва цо-цояз рикIкIарал пачалихъал 
ТIубанго пачалихъаллъун рикIкIинчIел пачалихъазул сияхI.
 ЦIар(ТIубараб цIар)БайрахъТахшагьарЦМГIялъул член, цоги жиб рикIкIараб яги цо-цояз гурони рикIкIинчIеб пачалихъалъул кверщаликьа бугеб, жиндиего хасаб ракьалъе гIоло дагIба балеб пачалихъМацIГӏарацБайданХалкъалъул къадарГъункиКартаКосовоЦо-цояз рикIкIараб пачалихъ(Косово Жумгьурият) Приштина Сербия Албан;серб Евро   border|120pxПриднестровьеРикIкIинчIеб пачалихъ(Приднестроваялъулаб Молдавияб Республика) Тирасполь Молдавия Молдов;гIурус;украин Приднестровьялъул гъурущ   border|120px

 Балагье гьединго 

 Европаялдаги Азиялдаги гьоркьоб гІорхъи

 ХIужаби 

 Ссылки 
 Европаялъул Советалъул Официалияб сайт 
 Евроцолъиялъул Официалияб сайт  ва цогидал ЕЦ мацIал

Категория:Пачалихъазул сияхIал
Категория:Европа
Категория:СияхIал:Европа