Даргиял мацӀал

Даргиял мацӀал ккола диалектияб континуум, 60-даса цӀикӀкӀун хьондакавказиял мацӀалги диалекталги гъорлӀе рачараб, гьел мацӀазда кӀалъала Дагъистаналда ругел дарги халкъал. Хайдакъ, кубачи, ицари, мохӀосезулаб ва хьургъи мацӀал рикӀкӀуна цого дарги мацӀалъул диалекталлъун. Ethnologue-алъ эл хъвала гӀаммаб дарги мацӀалда гъорлӀ, амма гьединго рикӀкӀуна эл жибго дарги мацӀалдаса батӀаго ругел мацӀал рукӀине бегьулиланги. Диалектазул бакъдасел къокъабазул батӀаго классификая гьабиялъе гӀилла буго бакъдасел диалектазда кӀалъалез, рехсохъе, литературияб гӀахъуша диалекталъул исисеб мацӀ гӀадин хал гьабулеб букӀин. МацӀазулаб фрагментация букӀиналъ, кӀалъалез гӀурус мацӀ хӀалтӀизабула лингва франкалъун.

 История 
Прото-дарги мацӀ батӀи-батӀиял мацӀазде биххи лӀугьанилан толеб буго гӀ-ш 2000 соналъ цебе.. Сергей Старостинил лексикостатистикияб цӀех-рехалда рекъон, биххи лӀугьун буго дагьабги нахъа, гӀ-ш 2300 соналъ цебе.. Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀуна дарги гӀаркьел батӀаго чӀараб бугилан бакъбаккул кавказияб хъизаналда, цогидал эл цойиде рачуна лак мацӀалда цадахъ.

 Классификация 
 Классификациялъул история 
Петро Усларица (1892) дарги диалектал рикьулаан 3 тайпаялде.:
 ГӀахъуша — ГӀахъуша, ЦӀудахъар, Усиша, Сирхи, Урахи, Муги, Муир, Къадар ва Кубачи;
 Хайдакъ
 Вуркун — ругин тола диалектал Ашти, Кунки, Худуц, Санжи, Анклух, Амух росабазул.

Хаду Быховскаялъ (1940) ва Абдуллаевас (1954) билӀинабуна диалектал гӀахъуша-урахи (АУ) ва цӀадахӀари типаззде бикьи геминатал ругел/гьечӀел гӀадинан; Гаприндашвилица (1952) рикьана диалектал лъабиде (ГӀахъуша, Урахи ва ЦӀадахӀари). Бакъдасел даргиязул (ЮД) ГӀабдуллаевас рехсон буго цохӀо Сурги (=Сирхи, цо-цо Худуц гъорлӀе бачун), Танти, Кубачи (Сулерки ва Амузги гъорлӀгун), Кунки, Амух. Дагьаб хаду Гасановалъ тӀаде жубана Санжи, Ицари, Хьургъи.

Унгоги, ГӀахъуша-Урахи тайпадул диалектал ккола хьондасеб дарги мацӀ (Муги ва ТӀаса-Мулебки хутӀизегӀан), а ЦӀадахӀари тайпа — хутӀанщинал мацӀал. 3. Гасановалъ (1971), примитивияб бинарияб схема нахъчван, дарги диалектал рикьана 13 тӀелалде..

Гьанжесел классификацияби
мини|Дарги мацӀазул классификация Юрий Коряковасда рекъон (2021)|256x256пкс

МацӀазул рикӀкӀен ва даргияб гӀаркьалида жаниб эзул классификация буго гӀелмиял дискусиябазул тема.. БатӀи-батӀиял гьанжесел классификациябазулӀ ратӀа рахъула 6-даса 19-де щун мацӀал..

Лингвист Юрий Коряковасул лексикостатистикияб классификациялда рекъон, даргиял мацӀал рикьула ункъго тӀелалде: хьондасел централал, бакъадсел, хьургъи ва хайдакъ. Дарги литературияб мацӀ ккола хьондасеб групалде. Бакъадсеб тӀел буго мацӀазулаб континуум: элъул идиомабазул ареалал географиб рахъалъ руго цоцада хаду чӀарал, щибаб мадугьилъихъ бугелдаса дагьалъ батӀияб, амма цоцадаса рикӀкӀад ругел идиомаби руго цӀакъго цоцадаса батӀиял. Шималиял даргиял мацӀаз, батизе, цо генеалогияб тӀел гӀуцӀуларо..

Коряковасда (2021) классификация:

Даргиял
 Хьондасеб централаб дарги group
 МохӀосезул
  Гапшима
 Муира
 ЦӀудахъар-Усиша-Бутри
 ЦӀудахъар
 Усиша-Бутри
Хьондассеб дарги
 Къадар
 Мурего-Губден
 Муги
 ТӀаса Мулебки
 ГӀахъуша
 Жибго ГӀахъуша
 Леваши
 Урахи
 Бакъдасеб група
 Ашти-Кубачи
 Ашти
 Кубачи
 Санжи-Ицари
 Санжи
 Ицари
Санакари-Чахрижи (класиификация гьечӀо)
 Амузги-Шири
Амузги 
Шири 
 Жанубияб бакътӀерхьул дарги
 Танти
 Ширва
 ТӀаса Вурхъуни/Амухъ-Худуц-Кунки
 Хьургъи
 Хайдакъ група
 Шари
 Хайдакъ

Муталовас 2021 кьуна батӀияб классификация:

Даргиял мацӀал
Шималияб дарги
ГӀахъуша/Шималияб даргва
Жибго ГӀахъуша
 Урахи
Мегеки
 Губден
 Мурего
 Къадар
 Муги
 Муира
 Гапшима
 МохӀосезул
 Жанубияб дарги
 Сирхя-ЦӀудахъар
 ЦӀудахъар
 Усиша
 Бутри
 Танти
 Ширва
 Худуц
 Амухъ
 Кунки
 Санжи
 Ицари
 Амузги-Шири
 цогидал диалектал
 Кубачи
 Жибго Кубачи
 Ашти
 Хайдакъ
 ТӀаса Хайдакъ
 Гъоркьа Хайдакъ
 Шари
 Чахрижи-Санакари
 Хьургъи

Glottolog-алда бугеб классификация буго батӀияб, Коряковасул 2012 сонил баяназда рекъон гьабураб.

Даргиял
Хьургъи
 Кубачи
 Хьондасел централал
 МохӀосезул
 Хьондасел
 ЦӀудахъар
 Гапши-Бутри
 Къадар
 Муир
 Дебук
 Харбук
Жани-хьондасел
 ГӀахъуша-Урахи
 ГӀахъуша
 Урахи
 Мугин
 Мурего-Губден
 ТӀаса Мулебки
 Бакъадсел
 Хайдакъ
 Бакъдасел бакътӀерхьул
 Амузги-Шири
 Санжи-Ицари
 Ицари
 Санжи
 Ширва-Танти
 ТӀаса Вурхъри
 Амух
 Худуц
 Кунки

 Хъвай-хъвагӀи ва алфабет 
БатӀи-батӀиял баяназда рекъон, 1921 яги 1925 соналъ лӀугьана къватӀибе биччазе тӀоцебесеб даргин газет.. Газета бахъиялъе бищана кӀалъалезул рикӀкӀен бищунго гӀемераб гӀахъуша идиом. Хаду, 1930 сонил конференциялда лъазабуна эб даргиязул литературиб мацӀ гӀадин хӀалтӀизаби. 1928 Соналъ Дагъистаналъул гӀемерисел мацӀазе, гъорлӀ даргигун, билӀинабуна латинаб кьучӀда гӀуцӀараб хъвай-хъвагӀи. 1938лелъ, дарги хъвай-хъвагӀи бачана кириллицалъул аслуялда бугелде, жиб хаду дагьалъго хисизабураб. 1960лел соназ тӀаде жубана ПӀ пӀ хӀарп. Дарги литературияб мацӀалъул гьанжесеб адфабет гӀуцӀун буго 46 хӀарпалдаса, жиндир 33 гӀурус кириллицалда бугеб.
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Кь кь КӀ кӀ Л л М м Н н О о П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Фонология 
Цогидал бакъбаккул кавказиял мацӀазде данде ккун, даргиял мацӀазул фонетикияб система буго гӀадатаб. Гьениб гъорлӀ буго 37 рагьукъабги 5 рагьарабги. ГьечӀо латералал, гӀемерисел мацӀазда лабиллъаралги рагьукъал. Даргиял мацӀазул цо бутӀаялъе (кубачи, хайдакъ цги.) хасиятаб руго геминатал, жал руголъуда-гьечӀолъуда рекъон даргиял мацӀал традиционго гӀахъуша ва цӀудахъар тайпабазде рикьулел рукӀарал.

Рагьукъал
Хадусеб таблоялда кьун руго киналниги даргиял мацӀазул ругел фонемаби.
ЛабиалДенталПосталвеоларПалаталВеларУвуларФарингеалЭпиглоталГлотталгӀад.сиб.НазалПлозив/Аффрикат зирарал1111 гъугъалхалатал222222эфективияб2Фрикатив зирарал11 гъугъал11халатал2222ВибрантАппроксимант

 Буго дарги литературияб стандарталда, гьечӀо цо-цо диалектзад.
 Буго цо-цо диалекталда, гьечӀо литературияб стандарталда.

Рагьарал
Рагьаразул система, гъорлӀе 4 аслияб цвел () бачунеб, цӀикӀкӀинабула фарингаллъарал фонемабаздалъун. Руго мацӀал, фарингализация буголъуда–гьечӀолъуда рекъон данде лъей бугеб, мисалалъе, ицариялда, жиндилӀ a—aI, u—uI данде лъолеб, кубачиялда, гьеб оппозициялъ кинабго система кколеб. Халалъарал рагьарал, билӀахъе, лӀугьуна цоцаде цӀавудалъун; цо-цо мацӀазда  халалъуда рекъон данде лъей буго фонематикияб лӀугьун. Кьабизабиги просодияги лъазарун руго загӀипго. Фарингализация буго кӀвар цӀикӀкӀараб просодикияб гӀаламат. Цо-цо мацӀазда грамматикиял магӀнаби рихьихаризе хӀалтӀизабун букӀине бегьула рагӀулаб кьабизаби.

 Референсал 
Баянал

Иццал

 Библиография 





Category:Хьондакавказиял мацӀал