Авар грамматика

Авар грамматика буго авар мацӀалъул структуриял нормабазулги асасазул данде бакӀарараб жо. Элъ гъорлӀе бачуна рагӀул, фразабазул, клаузабазул, сентенциябазул ва тӀобарал текстазул гӀуцӀи.

Куц-мухъ
Авар буго агглутинативияб мацӀ, жинда гъорлӀ фузиялъул цо-цо элементалги ругеб, жинца рагӀи лӀугьунебги хисулебги категрияби ратӀа рахъулеб гӀеме-гӀемерал суффиксаздалъун. РагӀаби цойиде рачуна лексика-семантикиял групабада жанир каламалъул бутӀаби гӀадин, элги рикьула аслияздеги (цӀар, цӀарубакӀ, рикӀкӀен, адйектив, верб, адверб) квекулаздеги (хадурегӀел, бутӀа), жиде-жидер ратӀа рахъул хасаб семантикиябгун грамматикияб хаслъи бугел.

 ЦӀарис 

ЦӀарис жаваблъун бачӀуна щав, щий, щиб, щал гьикъазе, ва семантикияб рахъалъ рахъалъ рикьула хасаздеги гӀаммаздеги. Элъул категорияби авар мацӀалда руго хадусел: класс (чиясул, чӀужуялъул, гьоркьохъеб), рикӀкӀадулаб форма (цолъул, дагьлъул, гӀемерлъул) ва хӀалат: (абсолутив, эргатив, генитив, датив, инструменталис ва локативазул серияби).

 Класс 
Авар цӀарсал рикьула лъабго классалде. ТӀоцебеселде гъорлӀе ккола бихьинчиясда хурхарал цӀарсал: бихьинчи, эмен, вас, вац. КӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал цӀарсал: чӀужу, эбел, яс, яц ва ц. ХутӀарал цӀарсал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги жал рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе.
+Жинсиял гӀаламаталКлассЖинсЦолъул формаМисалГӀемерлъул формаМисалIчиясулввас вачӀанар/лвасал рачӀанаIIчӀужуялъулйяс ячӀанаясал рачӀанаIIIгьоркьохъеббчу бачӀаначуял рачӀана

 РикӀкӀадул форма 
ЦӀарсазул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀе, мисалалъе, цолъул форма гурони букӀунаро рокьи, сахлъи гӀадинал абстрактивиял цӀарсазул.

Руго цо-цо pluralia tantum рагӀаби: кагътал (хӀай, цолъул формаялда кагъат — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), цӀороберал, цӀадираби. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула рос-лъади, эбел-эмен гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукӀуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьараларский язык. Морфология, категория числа. Атаев, Алексеевв (балагье Авар росабазул гӀадамазда абулел цӀарал).

Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъиялъул магӀнаги: гамачӀ — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда.

Авар мацӀалда гӀемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кӀиго тӀелалде:

 Продуктивиял:
 -абиАтаевасул ва Алексеевасул Авар мацӀалда гьединго рехсон буго гьаб аффикс продуктивияб букӀиналъ, гьалъ ахиралда -а бугел рагӀабазулги лъугьинарулин гӀемерлъул форма абун: маргьа — маргьаби, къункъра — къунр-аби, ракета — ракет-аби (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял -н, -л ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тӀагӀуна): дару — дар-аби, рагӀи — рагӀ-аби, хӀалтӀухъан — хӀалтӀухъ-аби;
 -заби — гӀадамазда хурхарал цӀаразулъ: чапар — чапар-заби, гӀалим — гӀалим-заби, гьудул — гьудл-заби;
 -ал — рагьукъаб ахиралда ругел рагӀабазулъ: бис — бис-ал, бер — бер-ал, кӀул — кӀулал; авар мацӀалъул жиндирго журарал аслу бугел рагӀабазулъ (тӀадецуй бугеб суффиксалъулъ) аслуялъул кӀиабилеб рагьаралъул лъугьуна редукция: гудур — гудр-ал, лъимер — лъим-ал, лъим — лъин-ал; къанагӀат суффикс -ал дандчӀвала ахиралда рагьараб бугеб битӀараб аслуялъулъ, жиндие гӀемерлъул формаялда редукция лъугьунеб: гьобо — гьабал; гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулъ суффикс ккола тӀадецуй гьечӀеб ва редукция лъугьунаро: трактор — трактор-ал;
 -ял — цожубараб CV аслу бугел рагӀабазулъ: къо — къо-ял, цӀа — цӀа-ял, чу — чу-ял, амма ца — ца-би, цӀва — цӀва-би, чӀва — чӀва-би;

 Продуктивиял гурел:
 -зал (цожубарал рагӀабазулъ): лагъ — лагъ-зал, нугӀ — нугӀ-зал, хур — хур-зал;
 -дул, -ул (аслуялъул вокализм хисула V > у): гъадаро — гъудр-ул, кету — кут-ул, тӀегь — тӀугь-дул;
 -и (аслу хисиялъул низам гьечӀел): тӀинчӀ — тӀанчӀ-и, хӀинчӀ — хӀанчӀ-и, гӀака — гӀач-и; гьабго цоцаца хиси хутӀула цо-цо жубараб аслу бугел рагӀабазулъ, жидер кӀиабилеб бутӀалъун -чи компонент бугел: захӀмат-чи — захӀмат-чагӀи, гӀолохъан-чи — гӀолохъ-аби;
 -би (аслуялъул вокализм хисула V > у): кӀветӀ — кӀутӀ-би, гӀанса — гӀунсби, квартӀа — куртӀ-би.

ГӀемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго чӀужу — руччаби параялда. Гьединго дандчӀвала цо-цо рагӀабазул гӀемерлъул форма лъугьунеб кӀи-кӀи къагӀидабиги: хабар — хар-бал/хабарал, кету — кут-ул/кат-ал, хоб — хобал/хабал/хабзал ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечӀеб суффикс -ал, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечӀеб букӀин: дагьалго рукъал — гӀемарал рукъзалСулеманов. 1985. Цо-цо нухалда плюралисалъул батӀи-батӀияб формация гьабиялдалъун лексикияб магӀна хисула. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): рокъо-рокъоре, рахъ-рахъалде.

 ХӀалаталъул категория 
ГӀадатал
Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀалат, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатал хӀалатазде гъорлӀе уна аслияб, жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, актив, хаслъул ва кьовул хӀалатал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел.
 ХӀалат  СуалСуффиксал хӀалтӀизабулаАслияб хӀалат
(номинатив/абсолюютив)щив? щий? щиб? щал?  унгутӀияб (транзитивияб-гуреб) фигӀлуялъул субъект бихьизабизе: жакъа цӀад бана;
 аналитикиял континуалиял формабазда транзитивиял фигӀлабазул субъект бихьизабизе (номинативияб конструкция): бацӀги церги давла бикьулел рукӀанаКонструкция буго номинатив-абсолютив, «бацӀги церги» — кӀиябго цӀар, субъектал (агенсал) — буго номинативалда, «давла» — объект (пациенс) буго абсолютивалда.;
 транзитивияб фигӀлуялъул пациенс (битӀараб тӀадежубай) бихьизабизе: васас кагъат хъвана; гьабго модель хутӀула гьединго лугбузул багъа-бачари бихьизабулел фигӀлаби ругел жумлабаздаги: Дица, бералги къанщун, бетӀер гьанкӀезабуна;
 жубараб предикаталъул цӀарулаб бутӀаялда -лъун бутӀагун цадахъ: гьурилъун роржун ана сонал.
 хитӀаб гьабиялда;
 аппозитивиял конструкциязда, гӀемерисеб гӀагарлъиялда хурхарал терминазда, хӀалтӀи-пишаялъул цӀаразда, топонимазда ва ц.: дирго вац МухӀамадкамил; гьанибго бегьула аслияб хӀалат батӀи-батӀиял дандраязда цадахъ букӀинеги: Щибаб кечӀ тӀаде вачӀунев гьобол гӀадин букӀуна;
 бутӀрул хъваялда, суратазда гъоркьваязда, къамусияб ва абулеб форма хӀисабалда.Актив хӀалат
(эргатив)лъица? сунца?-с/-лъ/-ца транзитивияб фигӀлуялъул агенс бихьизабизе (эргативияб конструкция): Ханас гьесухъе чи витӀанила;
 инструменталияб тӀадежубайлъун: васас къалмица сурат бахъана;
 иш лъугунеб куцалъул хӀаллъун: дунго матӀуялъ вихьана;
 заманалъул хӀаллъун: гьеб къоялъ ниж дандчӀвана;
 бакӀалъул ва гӀилла-мурадалъул хӀаллъун: гӀемер хъвадариялъ килщал унтула.Хаслъул хӀалат
(генетив)лъил? сундул?-(у)л щиб букӀанги сундуе букӀанги кколеб букӀин бихьизабизе: инсул рукъ, тӀехьалъул жилд, гьоболасул чу;
 киналдасаго бутӀа бихьизабизе: гӀадамасул берал, кочӀол рагӀаби, нусалъул бал;
 щиб букӀаниги кинаб букӀаниги материалалъул гьабураб букӀин бихьизабизе: меседил баргъич, щагӀил гъадаро, цӀулал гъуд;
 гӀемерлъиялдаса цо элемент бихьизабизе: рекӀаразул цевехъан;
 субъекталъул иш/хӀал бихьизабизе: гӀалимзабазул бахӀс, бетӀералъул унти, рекӀел кьаби; шартӀияб къагӀидаялъ гьанибго бачине бегьула субъект — ишалъул хӀасил бихьизабигиарский язык. Категория падежа. Атаев, Алексеевв: моцӀрол канлъи, зурма-къолол гьаракь;
 гӀуцӀулеб элементалъул къадар бихьизабизе: лъел гӀеретӀ, ханждал хъап, тӀорщалил роцен;
 группаялъул гӀуцӀи бихьизабизе: тӀогьол квацӀи, ясазул тӀел, боцӀул рехьед;
 гӀаммаб баянлъиялъул гьоркьолъи бихьизабизе: рокьул гӀаламат, эркенлъиялъул бакънал, лъикӀаб тайпаялъул айгъир;
 заманалъул гьоркьолъи бихьизабизе: роол гӀуж, хасалил сордо, ихдалил заман;
 бакӀалъул гьоркьолъи бихьизабизе: авлахъалъул тӀугьдул, росдал гӀадамал;
 гӀаламатазул ва гьел тӀаде кколезул гьоркьолъи бихьизабизе: мугӀрузул борхалъи, гӀадамасул чӀухӀи, халичабазул гьайбатлъи;
 сундуе букӀаниги щиб букӀаниги жо хӀалтӀизаби: чол тӀикъва, оцазул рукь;
 тӀаде цӀаялъулаб конструкциялъул субъект бихьизабизе: Гьав ханасул йикӀанила цӀакъ берцинай цо яс;
 цо-цо фигӀлабигун хъвалсараб тӀадежубай хӀисабалда: Киназго жиде-жидер поэзи-ялъул, халкъазул бицана.Кьовул хӀалат (датив)лъие? сундуе?-е цӀаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букӀин бихьизабизе: дица васасе кумек гьабуна;
 бокьизе фигӀлуялда субъект бихьизабизе: дие мун йокьула;
 цогидал предикалгун цадахъги: Цо замандаласан бацӀи-е-ги цара-е-ги кӀи-кӀи тӀинчӀ гьабун буго.

БакӀалъулал
БакӀалъул хӀалатаз рихьизарула меслъиялъул, иналъул, багъариялъул ва цогидал магӀнаби. Рикьула хадусел тӀелазде:
 локатив яги чӀовул хӀалатал (суффикс -д) жидеца бугеб бакӀ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел;
 аллатив яги рачӀул хӀалатал (суффикс -е), жидеца кибехун букӀаниги рачӀин/ин бихьизабулел (букӀине бегьула -хун бутӀагун);
 аблатив яги ратӀалъул (суффикс -са), жидеца сундаса букӀаниги киса букӀаниги батӀалъун ин бихьизабулел;
 транслатив (суффикс -н), жинца сунда жанисаниги ин бичӀчӀизабулеб.

Локализациялъул суффиксазде балагьун, хӀалатазул щибаб тӀелги бикьула щу-щу сериязде:
 ХӀалатСерия/хӀалат СуалСуффиксал ЛокативI/жинда хӀалатлъида? сунда?-да/--тӀаII/жиндихъ хӀалатлъихъ? сундухъ?-хъIII/жиндилъ хӀалатлъилъ? сундулъ?-лӀIV/жиндикь хӀалатлъикь? сундукь?-кьV/жаниб хӀалаткиб?-в/-й/-б/-рАллативI/жинде хӀалатлъиде? сунде?-д-еII/жиндихъе хӀалатлъихъе? сундухъе?-хъ-еIII/жиндилъе хӀалатлъилъе? сундулъе?-лӀ-еIV/жиндикье хӀалатлъикье? сундукье?-кь-еV/жанибе хӀалаткибе? -в-е/-й-е/-б-е/-р-еАблативI/жиндаса хӀалатлъидаса? сундаса?-д-а-саII/жиндихъа хӀалатлъихъа? сундухъа?-хъ-аIII/жиндилъа хӀалатлъилъа? сундулъа?-лӀ-аIV/жиндикьа хӀалатлъикьа? сундукьа?-кь-аV/жаниса хӀалаткиса?-саТранслативI/жиндасан хӀалатлъидасан? сундасан?-д-а-санII/жиндихъан хӀалатлъихъан? сундухъан?-хъ-анIII/жиндилъан хӀалатлъилъан? сундулъан?-лӀ-анIV/жиндикьан хӀалатлъикьан? сундукьа(н)?-кь-анV/жанисан хӀалаткисан?-сан

БакӀалъул хӀалтал сериязде балагьун, хӀалтӀизарула:

 I серия — щиб букӀаниги лъиде/сунде букӀнии данде ккун тӀадехун букӀин (локатив), тадехун ин/бачӀин (аллатив), тасӀа ин/бачӀин (аблатив), тӀасан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
 III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гӀагарлъухъ букӀин (локатив), гӀагарлъухъе ин/бачӀин (аллатив), гӀагарлъухъа ин/бачӀин (аблатив), гӀагарлъухъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
 III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъорлъ букӀин (локатив), гъорлъе ин/бачӀин (аллатив), гъорлъа ин/бачӀин (аблатив), гъорлъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизбизе;
 IV серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъоркь букӀин (локатив), гъоркье ин/бачӀин (аллатив), гъоркьа ин/бачӀин (аблатив), гьоркьан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;
 V серия — щиб букӀаниги сунда букӀаниги жаниб букӀин (локатив), жинибе ин/бачӀин (аллатив), жаниса ин/бачӀин (аблатив), жанисан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе;

Гьел хӀалатазул гьединго хӀалтӀизарула бакӀазул магӀнаялда гуребги, цогидаб магӀнаялдаги. Бищун гӀемер хӀалтӀизабулеб I сериялъул локатив:

 рекӀее асар лӀугьиналъул фигӀлабигун субъект бихьизабизе: васасда гьеб бичӀчӀана, дида кинабго жо кӀочон тана;
 адресатияб ва цогидал тӀадежубаял рихьизаризе: АбутӀалибица авар мацӀалда дие жиндирго цӀияб кечӀ цӀалана;
 физикияб асар гьабиялъул фигӀлабазул объект гьабизе: дос таманча речӀана долда;
 дандекквеялъул объект лӀугьинабизе: гьев вукӀана вацасдаса къуватав вуго.

 ЦӀаралъул свери 
Авар мацӀалъул цӀарал, жидер актив игӀрабалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букӀуна -с, II свериялъул — -лъ, III свериялъул — -ца.

тӀоцебесеб свериялда рекъон рачӀуна гӀемерисел чиясул жинсалъул гӀаммал цӀарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел хасал цӀарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цӀаралги), гьединго -ов, -ев ахирал ругел фамилиялгиАвар мацӀ. М.-С. СагӀидов, .
+чи, вац, Хириясулав, ГӀумаровИгӀрабЦолъул формаАслиябчивацХириясулавГӀумаровАктивчи-ясвац-асХириясул-асГӀумаров-асХаслъулчи-яс-улвац-ас-улХириясул-ас-улГӀумаров-ас-улКьовулчи-яс-евац-ас-еХириясул-ас-еГӀумаров-ас-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабчи-яс-давас-ас-даХириясул-ас-даГӀумаров-ас-дажиндихъ игӀрабчи-яс-ухъвац-ас-ухъХириясул-ас-ухъГӀумаров-ас-ухъжиндилъ игӀрабчи-яс-улъвац-ас-улъХириясул-ас-улъГӀумаров-ас-улъжиндикь игӀрабчи-яс-укьвац-ас-укьХириясул-ас-укьГӀумаров-ас-укьжаниб игӀраб————РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабчи-яс-девац-ас-деХириясул-ас-деГӀумаров-ас-дежиндихъе игӀрабчи-яс-ухъевац-ас-ухъеХириясул-ас-ухъеГӀумаров-ас-ухъежиндилъе игӀрабчи-яс-улъевац-ас-улъеХириясул-ас-улъеГӀумаров-ас-улъежиндикье игӀрабчи-яс-укьевац-ас-укьеХириясул-ас-укьеГӀумаров-ас-укьежанибе игӀраб————РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабчи-яс-даса(н)вац-ас-даса(н)Хириясул-ас-даса(н)ГӀумаров-ас-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабчи-яс-ухъа(н)вац-ас-ухъа(н)Хириясул-ас-ухъа(н)ГӀумаров-ас-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабчи-яс-улъа(н)вац-ас-улъа(н)Хириясул-ас-улъа(н)ГӀумаров-ас-улъа(н)жиндикьа(н) игӀрабчи-яс-укьа(н)вац-ас-укьа(н)Хириясул-ас-укьа(н)ГӀумаров-ас-укьа(н)жаниса(н) игӀраб————
кӀиабиле свериялда рекъон рачӀуна чӀужуялъул жинсалъул гӀаммал цӀарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел, хасал цӀарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикӀаланго гӀаммал ва хасал цӀаралАвар мацӀ. М.-С. СагӀидов. Аслияб игӀрабалда -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугӀулел батӀиял мацӀаздаса рачӀарал цӀарал игӀрабазде сверулаго, ахирияб -я/-е гьаракь гьоркьоса тӀагӀуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, школа, аптека гӀадал рагӀаби
+чӀужу, яц, рукъ, хӀулиИгӀрабЦолъул формачӀужуялъул жинсгьоркьохъеб жинсАслиябчӀужуяцрукъхӀулиАктивчӀужу-ялъяц-алърукъ-алъхӀули-ялъХаслъулчӀужу-ялъ-уляц-алъ-улрукъ-алъ-улхӀули-ялъ-улКьовулчӀужу-ялъ-еяц-алъ-ерукъ-алъ-ехӀули-ялъ-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабчӀужу-ял-даяц-ал-дарукъ-ал-дахӀули-ял-дажиндихъ игӀрабчӀужу-ялъ-ухъяц-алъ-ухърукъ-алъ-ухъхӀули-ялъ-ухъжиндилъ игӀрабчӀужу-ялъ-улъяц-алъ-улърукъ-алъ-улъхӀули-ялъ-улъжиндикь игӀрабчӀужу-ялъ-укьяц-алъ-укьрукъ-алъ-укьхӀули-ялъ-укьжаниб игӀраб——рукъ-алъ-уб(в/й/р)—РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабчӀужу-ял-деяц-ал-дерукъ-ал-дехӀули-ял-дежиндихъе игӀрабчӀужу-ялъ-ухъеяц-алъ-ухъерукъ-алъ-ухъехӀули-ялъ-ухъежиндилъе игӀрабчӀужу-ялъ-улъеяц-алъ-улъерукъ-алъ-улъехӀули-ялъ-улъежиндикье игӀрабчӀужу-ялъ-укьеяц-алъ-укьерукъ-алъ-укьехӀули-ялъ-укьежанибе игӀраб——рукъ-алъ-убе—РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабчӀужу-ял-даса(н)яц-ал-даса(н)рукъ-ал-даса(н)хӀули-ял-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабчӀужу-ялъ-ухъа(н)яц-алъ-ухъа(н)рукъ-алъ-ухъа(н)хӀули-ялъ-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабчӀужу-ялъ-улъа(н)яц-алъ-улъа(н)рукъ-алъ-улъа(н)хӀули-ялъ-улъа(н)жиндикьа(н) игӀрабчӀужу-ялъ-укьа(н)яц-алъ-укьа(н)рукъ-алъ-укьа(н)хӀули-ялъ-укьа(н)жаниса(н) игӀраб——рукъ-алъ-уса(н)—
Лъабабилеб свериялда рекъон сверула чиясул ва чӀужуялъул жинсалъулги хасал цӀарал, гьоркьохъеб жинсалъул гӀезагӀанго цӀарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачӀунел гьоркьохъеб жинсалъул рагӀабазул кьибилалъулъ лъугьуна флексия: ракӀ — рекӀе-ца, цо-цо рагӀабазул актив игӀрабалда -д бачӀине бегьула, гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазул ахиралдаса тамахаб ишара тӀагӀунаАвар мацӀ. М.-С. СагӀидов.
+МухӀамадкамил, ПатӀимат, ракӀ, рахьИгӀрабЦолъул формаГӀемерлъул формачиясул жинсчӀужуялъул жинсгьоркьохъеб жинсАслиябМухӀамадкамилПатӀиматракӀрахьАктивМухӀамадкамили-цаПатӀимати-царекӀе-царахьда-цаХаслъулМухӀамадкамили-лПатӀимати-лрекӀе-лрахьда-лКьовулМухӀамадкамили-еПатӀимати-ерекӀе-ерахьда-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабМухӀамадкамили-даПатӀимати-дарекӀе-дарахьда-дажиндихъ игӀрабМухӀамадкамили-хъПатӀимати-хърекӀе-хърахьда-хъжиндилъ игӀрабМухӀамадкамили-лъПатӀимати-лърекӀе-лърахьда-лъжиндикь игӀрабМухӀамадкамили-кьПатӀимати-кьрекӀе-кьрахьда-кьжаниб игӀраб————РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабМухӀамадкамили-деПатӀимати-дерекӀе-дерахьда-дежиндихъе игӀрабМухӀамадкамили-хъеПатӀимати-хъерекӀе-хъерахьда-хъежиндилъе игӀрабМухӀамадкамили-лъеПатӀимати-лъерекӀе-лъерахьда-лъежиндикье игӀрабМухӀамадкамили-кьеПатӀимати-кьерекӀе-кьерахьда-кьежанибе игӀраб————РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабМухӀамадкамили-даса(н)ПатӀимати-даса(н)рекӀе-даса(н)рахьда-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабМухӀамадкамили-хъа(н)ПатӀимати-хъа(н)рекӀе-хъа(н)рахьда-хъа(н)жиндилъа(н) игӀрабМухӀамадкамили-лъа(н)ПатӀимати-лъа(н)рекӀе-лъа(н)рахьда-лъа(н)жиндикьа(н) игӀрабМухӀамадкамили-кьа(н)ПатӀимати-кьа(н)рекӀе-кьа(н)рахьда-кьа(н)жаниса(н) игӀраб————

ГӀемерлъул формаялда ругел цӀарал игӀрабазде свери.
+вацал, яцал, рукъзал, ракӀалИгӀрабГӀемерлъул форма формаI свери
ч. ж.II свери
чӀ. ж.II свери
гь. ж.III свери
гь. ж.АслиябвацаляцалрукъзалракӀалАктиввац-азяц-азрукъзаб-азракӀ-азХаслъулвац-аз-уляц-аз-улрукъзаб-аз-улракӀ-аз-улКьовулвац-аз-еяц-аз-ерукъзаб-аз-еракӀ-аз-еЧӀовул
(локатив)жинда игӀрабвас-аз-даяц-аз-дарукъзаб-аз-даракӀ-аз-дажиндихъ игӀрабвац-аз-ухъяц-аз-ухърукъзаб-аз-ухъракӀ-аз-ухъжиндилъ игӀрабвац-аз-улъяц-аз-улърукъзаб-аз-улъракӀ-аз-улъжиндикь игӀрабвац-аз-укьяц-аз-укьрукъзаб-аз-укьракӀ-аз-укьжаниб игӀраб————РачӀул
(аллатив)жинде игӀрабвац-аз-деяц-аз-дерукъзаб-аз-деракӀ-аз-дежиндихъе игӀрабвац-аз-ухъеяц-аз-ухъерукъзаб-аз-ухъеракӀ-аз-ухъежиндилъе игӀрабвац-аз-улъеяц-аз-улъерукъзаб-аз-улъеракӀ-азс-улъежиндикье игӀрабвац-аз-укьеяц-аз-укьерукъзаб-аз-укьеракӀ-аз-укьежанибе игӀраб————РатӀалъул
(аблатив/транслатив)жиндаса(н) игӀрабвац-аз-даса(н)яц-аз-даса(н)рукъзаб-аз-даса(н)ракӀ-аз-даса(н)жиндихъа(н) игӀрабвац-аз-ухъа(н)яц-аз-ухъа(н)рукъзаб-аз-ухъа(н)ракӀ-аз-ухъа(н)жиндилъа(н) игӀрабвац-аз-улъа(н)яц-аз-улъа(н)рукъзаб-аз-улъа(н)ракӀ-аз-улъа(н)жиндикьа(н) игӀрабвац-аз-укьа(н)яц-аз-укьа(н)рукъзаб-аз-укьа(н)ракӀ-аз-укьа(н)жаниса(н) игӀраб————

 Адйектив 

Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва кинаб?, кинай?, кинаб?, кинал? абураб гьикъ лъезе бегьулеб кӀалъал бутӀа. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: хирияв эмен, хирияй эбел, хирияб тӀалъи, хириял тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ворхатав, йорхатай, борхатаб, рорхатал.

Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде:
 Кинлъи бихьизабулел — жалго жедедаго ругел адйективал: берцинаб, цӀакъаб, халатаб цги.
 ГӀахьалал — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: маххулаб, ганчӀилаб цги.
 Хаслъул — тӀасияб групалъул тайпа: вацасулаб, дираб, чиясулаб цги.

Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция бищун + адйектив: бищун берцинаб, бищун гъваридаб. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде -аб, -ав, -ай журан: багӀарабаб, кӀудиявав. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: - + адйектив: гьелдаса кӀудияб.

ЦӀарсида цадахъ бугел адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: лебалав чи (), лебалав чияс (), лебалав чиясул . Адйективазул субстантиватал, цӀар лӀугьарал, хисула чияс классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон.

 РикӀкӀен 

Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). Цо-ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика -го. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул -ила (анцӀила), -ло (къоло), -алда (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. 

Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде:
 ГӀадатал: цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги;
 Журарал: кӀикъого, лъабнусго цги;
 ГӀуцӀарал: анцӀила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго цги. 

+РикӀкӀеназул тайпаби№ТайпаСуффиксМисалалГьикъ1БацӀцӀадаб кьучӀцо, кӀи2Кардиналал (тӀолабго цадахъ)-гоцо, кӀиго, анцӀго, нусгочан?3Дистрибутивиял (цада-цадахъ боси)Редупликацияцо-цо, кӀи-кӀи,  анцӀ-анцӀ, нус-нусчан-чан?4Коллективияб групияб (рихьизарула цвелал) -(й)абгокӀиябго, лъабабго, анцӀабго, нусабгочан?5Коллективияб групияб (тӀолалъул бутӀа)-го + -ябцояв, кӀигояв, анцӀгояв, нусгояв6Индефинитал (рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)цо-кигӀо, лъабго-ункъго, щуго-анлӀго7Мултипликативал (чан нухалъ букӀин)-цӀулцоц1ул (цин), к1иц1ул, анц1ул, нусц1улчанцӀул?8Ординалал (цоцада хаду-цере рукӀин)-абилебцоабилеб, кӀиабилеб, анцӀабилебчанабилеб?

РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.

 ЦӀарубакӀ 

Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.

Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — дун, эксклюзивияб ниж, инклюзивияб нилӀ; 2-леб — мун, нуж.
+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма ХӀалат          Абсолютив дун  мун  нилӀ  ниж  нуж Эргатив  ди-ца  ду-ца  нилӀе-ца  ниже-ца  нуже-ца Генитив  ди-р  ду-р  нилӀе-р  ниже-р  нуже-р Датив ди-е  ду-е  нилӀе-е  ниже-е  нуже-е Эссив  ди-да  ду-да  нилӀе-да  ниже-да  нуже-да Латив  ди-де  ду-де  нилӀе-де  ниже-де  нуже-де Аблатив  ди-даса  ду-даса  нилӀе-даса  ниже-даса  нуже-даса Транслатив  ди-дасан  ду-дасан  нилӀе-дасан  ниже-дасан  нуже-дасан Инструментал ди-далъун  ду-далъун  нилӀе-далъун  ниже-далъун  нуже-далъун

Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. 
+ Бихьизабул цӀарубакӀал Чиясул  ЧӀужуялъул  Гьоркьохъеб  ГӀемерлъул  Комментарий гьа-в  гьа-й  гьа-б  гьа-л  кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи гье-в  гье-й  гье-б  гье-л  адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан до-й  до-й  до-б  до-л  кӀалъалездаса рикӀкӀад гьада-в  гьада-й  гьада-б  гьада-л  кӀалъалездаса рикӀкӀад гъо-й  гъо-й  гъо-б  гъо-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги гьагъа-в  гьагъа-й  гьагъа-б  гьагъа-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги лъо-в  лъо-й  лъо-б  лъо-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги гьалъа-в  гьалъа-й  гьалъа-б  гьалъа-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги

Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго:
 гӀадатал: жи-в, жи-й, жи-б, жа-л;
 журарал:  жи-в-го, жи-й-го, жи-б-го, жа-л-го;
 кӀилъарал: живго жинцаго, жийго жинцаго, жибго жинцаго, жалго жедецаго.

Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик -го: дун-го, ди-ца-го, ниж-го, ниже-цаго.

Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола:

 щи-в, щи-й, ща-л
 щи-б
 ща-й
 чан
 кин
 кигӀан
 кида
 кина-в, -й, -б, -л
 кисса
 ки-в, -й, -б, -р

Индефинитал яги баян-гьечӀе цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.

+ Индефинитал цӀарубакӀал Тип  ЛӀугьин  Мисал спецификиял  -али + -го  щивалигокинабалиго тӀасарищул  -ни + -ги  щибнигикибниги универсалал  -го  щивгокибго дистрибутивиял  редупликаци + -ни + -ги  щиб-щибнигикиб-кибниги негативиял  -ни + -ги  щибнигикибниги негативиял  -го  щибгокибго кинабголъул  -аб  щибаб тӀолголъул   —  тӀолабготӀолгояв

 Верб 

Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мехх, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.

ГьечӀолъул форма

 Фреквентатив ва каузатив 
Авар мацӀалъу фигӀлабазул аспектияб категориялде гъорлъе ккола фреквентативияб (такрарлъул) форма. Гьелъ жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабула; лӀугьуна фреквентатив такрарлъунгутӀиял фигӀлабаздаса хадусел къагӀидабаз:
КуцХӀалтӀизабиМисалСуффиксация-араслияб ва бищун продуктивияббохьизе — бохь-ар-изе, хисизе — хис-ар-изе, малълъизе — малълъ-ар-изе-дарCV вербал ва деноминалиял вербалхъвазе — хъва-дар-изе, пузе — пу-дар-изе, хех-дар-изе, щак-дар-изе-д-а- бугел тӀоцересел аслуязда ва редупликациял ва гьаркьада релълъарал аслуязда.лъалъазе — лъалъа-д-изе, чӀаразе — чӀара-д-изе; мими-д-изе, къвакъва-д-изе, гӀергӀе-д-изе-ахъдхурхинабула жидер тӀоцересел такрарлъул формантал ругел аслуяздакӀобокӀ-ахъд-изе, бекер-ахъд-изе, багъар-ахъд-изе-деаслияб куцалъ сонорияб, ларингалияб яги лабиалияб гьаракь бугездагьализе — гьал-де-зе, кьвагьизе — кьвагь-де-зе, ахӀизе — ахӀ-де-зе, амма къап-е-зе, хьвагӀ-е-зе-анхъбагъа-бачариялъул вербаздаборжине — борж-анхъ-изе, билълъине — билълъ-анхъ-изе, белъизе — белъ-анхъ-изеАблауту/и > еCVRC вербазда, кьабизабуца бакӀ хисулагъа́нчизе —гъанч-е́-зе, пи́рххизе — перхх-е́-зе, кӀу́тӀизе — кӀетӀ-е́-зеКьабизабуца бакӀ хисикӀа́нцӀана — кӀанцӀа́на, хӀа́нчӀана — хӀанчӀа́наКьолбол редупликациябихьизабула ишалъул цо чанго фаза букӀинкъотӀизе — къотӀ-къотӀизе, хъарсине — хъарс-хъарсине, кьуризе — кьур-кьуризеБаян: цо-цо вербазул такрарлъул формаби лӀугьуна аблауталдалъунги редупликациялдалъунги: кӀутӀизе — кӀетӀезе — кӀутӀ-кӀутӀизе

Каузатив, яги жо гьабизе тӀами биччӀизабулеб вербалаб форма лӏугьуна  инфинитив ва гьа-б-изе форма цоцалъӀиналдалъун: гьабизе — гьабизабизе, хӀалтӀизе — хӀалтӀизабизе, хъвазе — хъваз-а-б-изе.

 Мехх 
Авар мацӀалъул фигӀлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлъе ккола:

 гьанжесеб гӀаммаб заман, жинца кидаго лъугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гӀурхъи гьечӀеб иш бихьизабулеб (суффиксал -(у)ла/-уна);
 бачӀунеб заман, жинца лъугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: -(и)ла/-ина);
 араб заман (аорист), жиндица цебе лъугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: -(у)на, -(а)на);

Аналитикиял формаби лъугьуна гьанже заманалъул сипат-фигӀлу (бутӀагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив «букӀине» фигӀлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлъе уна:

 Гьанжесеб баянаб заман (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лъугьунеб бугеб: дун вухӀулев вуго!; гьанжесеб гӀаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигӀлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магӀна: Кинабго жо хисулеб-сверулеб букӀуна.
 Перфект (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хӀасил гьанжесеб заманалде бугеб: дун гьанже сахлъун йиго; кӀиявго хутӀун вуго.
 Имперфект (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотӀелалда лъугьунеб букӀараб: Балеб букӀана цӀад.
 Плюсквамперфект (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лъугӀараб иш яги гьелъул хӀасил (араб заманалдаго): Ахирал соназ эмен захӀматго унтун вукӀана.
 БачӀунеб баянаб заман (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабул иш, жиб бачӀунеб заманалда лъугьине кватӀичӀого лъугьине бугеб (гӀемерисеб букӀуна гьабизе ялъуни лъугьине ккеялъул сипат): Ясалъ ретӀел хисизе буго.

Араб заманалъул формаби гьединго лъугьине бегьула гьанжеселдаса -ан суффиксалъул кумекалдалъунАварский язык. (Михаил Алексеев, Борис Атаев): Дун хонжрокьа хӀинкъулаан.

 Модус 
 Индикатив — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: гьабуна, гьабула, гьабила, гьабулеб букӀана, гьабулеб буго, гьабулеб букӀина, гьабун букӀана, гьабуна буго, гьабун букӀина, гьабулаан, гьабизе буго.
 Субюнктив (-ни) — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: гьабу-ни, вачӀани, хъвани.
 Ирреалаб субюнктив ( + -ани) — субюнктивалъул тайпа: гьабурабани, вачӀарабани, хъварабани.
 Концессив ( + -ги) — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: гьабуниги, хӀалтӀаниги, хъваниги.
 Интеррогатив (-ищ) — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: гьабунищ, вачӀунищ, хъвалищ.
 Парафразив (-ин) — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: гьабилин, вачӀанин, хъвалин.
 Императив (-а / -е / -й / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: гьаб-е, вачӀ-а, хъвай.
 Прогьибитив (-ге / -уге / -унге) — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: гьабуге, вачӀунге, хъваге.
 Оптатитв ( + -ги) — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: гьабеги, вачӀаги, хъваги.
 Гьортатив ( + -ин) — оптативияб форма: гьабизин, вачӀинин, хъвазин.
 Ирреалаб оптатив ( + -ан) — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: гьабилаан, вачӀинаан, хъвалаан.

 Транзитивлъи 
Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: васас (агенс, акт. и.) кагъат (пациенс) хъвана (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: гьабизабуна, букӀинабуна, хъвазабуна.

Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ихх тӀаде щвана. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: хъвадарана, цӀехолдула цги.

ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: -е суффикс бугел ккола транзитивиял (гьаб-е — гьабизе, те — тезе, къотӀе — къотӀизе), -а суффикс бугел ккола транзитив-гурел (а — ине, бачӀа — бачӀине, бега — бегизе), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: чӀвазе, базе цги.

 Финит-гурел формаби 

 Инфинитив 

 Масдар 

 Партицип 

 Конверб 

 ТӀадрагӀи (адверб) 
ТӀадрагӀиялъ авар мацӀалда баян гьабула фигӀлуялъ бихьизабулеб иш лъугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лъугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна хӀаллъун, ва гьеб хурхараблъун букӀуна : жакъа дун цудунго вахъана — гьаниб цудунго абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лъугьараб заман, ва гьеб вахъана абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна кин?, кибе?, киб?, кисан?, щай?, щиб гӀиллаялъе гӀоло?, щиб мурадалда?, гӀадал суалал.

ТӀадрагӀиялъул рукӀунаро рагӀи хисиялъул формаби, амма авар мацӀалда руго цо-цо тӀадрагӀаби, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: аскӀо-б, аскӀо-в, жани-б, це-б-е, хаду-б, гьани-б ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: жани-б, жани-б-е, жани-са.

ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лъугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лъугьинчӀел: сон, метер, жакъа, сах, лъикӀ, хъахӀ, берцин ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — -го (сон-го, метер-го). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лъугьуна цогидал каламалъул бутӀаби:

 сифатал: сахаб, лъикӀаб, хъахӀаб, берцинаб;
 цӀарал: сахлъи, лъикӀлъи, хъахӀлъи, берцинлъи;
 фигӀлаби: сахълъизе, лъикӀлъизе, хъахӀлъизе, берцинлъизе;
 сифат-фигӀлаби: сахлъараб — сахлъун; лъикӀлъараб — лъикӀлъун, хъахӀлъараб — хъахӀлъун, берцинлъараб — берцинлъун;

Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лъугьарал:
ЛъугьунаЛъугьунеб къагӀидаМисалЦӀаралдаса кин?
 кида?
 кин? -къ суффиксалъул кумекалдалъун
 -дал суффиксалъул кумекалдалъун
 -са суффиксалъул кумекалдалъун ретӀел — ратӀликъ; квен — кваникъ; куц — коцокъ
 рии — риидал; их — ихдал; кьин — кьиндал
 хьибил — хьибил+са; дегӀен — дегӀен+саЦӀарубакӀаздаса киб?
 кин? -а суффиксалъул кумекалдалъун
 -ин суффиксалъул кумекалдалъун доб — доб+а; лъоб — лъоб+а
 гьаб — гьадин; доб — додин; гъоб — гъодинРикӀкӀеназдаса кин? -ихъе суффиксалъул кумекалдалъун кӀиго — кӀийхъе; лъабго — лъабихъеКонвербаздаса кин? -иса суффиксалъул кумекалдалъун
 -хъе суффиксалъул кумекалдалъун битӀун — битӀуниса; бегун — бегуниса
 бицун — бицухъе; вижун — вижухъе

МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде:

 Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартӀан, гьединго, лъикӀ, квеш;
 Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): сон, жакъа, нолъ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегӀан;
 БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегӀиса, рикӀкӀад, тӀасан, добасан;
 Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): гӀемер, дагь, миркалъ;
 ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): щайго, чӀалгӀаде, махсараде;

Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулъ бачӀуна -р суффикс, сифатазда гӀадин -л бачӀунаро: хадув, хадуй, хадуб, хадур.
СуалМисалкибе?рикӀкӀадекиса(н)?рикӀкӀадаса(н)киб?рикӀкӀадкида?радалкидаялде?радалалдекидаялдаса(н)?радалалдаса(н)

 Дандраял 
Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде:
+ДандрайХӀалтӀизабулаХаслъиМисалЦолъизарул-гикӀиго рагӀи, ялъуни кӀиго жумла цоцазда бухьинабизеккола авар мацӀалъул жиндирго букӀараб дандбай; кӀиябго рагӀулъ, я жумлаялъулъ гьеб такрарлъула, ва рагӀуда рекӀун хъвалаВас гьечӀого кавуги хутӀутеги, яс гьечӀого эбелги хутӀутеги (К.)ва кӀиябго рагӀулъ, я жумлаялъулъ такрарлъуларо, цохӀо нухалъ рехсон букӀуна кӀиябго жиндица бухьун бугеб рагӀулъ; хъвала батӀаго.Гьениб Нажмудиница гьесие къого тумен кьела ва цо лъагӀелалъ бид вахъун балъго Чачаналъе витӀила (ГӀ. Ш.)жегиХъвадаро, тӀамач, жеги къаламги хӀажалъулагьедингоГӀали, МухӀамад, гьединго дун экскурсиялъ ун рукӀинчӀо.Гьоркьоса бахъиялъулякӀиго рагӀи, я кӀиго жумла цоцазда данде кквезе яги гьоркьоса бахъизекӀиябго цоцазда данде лъолеб рагӀуда цебе лъун такрар гьабула ва батӀа тӀун букӀунаЯ нижее, я машинаялъе кӀудияб зарал ккечӀо (Р. хӀ.)ялъуниДуца гьеб иш тӀубай, ялъуни тӀаде босуге.Данде ккунгутӀиялъул дандраяламмакӀиго рагӀи, я жумла данде ккунгутӀи бихьизабизеЖивго жинцаго чӀвазе захӀматаб амру гуро,
Амма яхӀ бугес гӀумру гӀаламалъе цӀунула (цӀ. хӀ.)Релълъенлъиялъул дандраялгӀадинцо рагӀи цогиялда релъараб букӀин бихьизабизежубараб нахъбиллъараб жумлаялъулъ релълъенлъиялъулаб магӀна кьолаКвачӀида бахъун чӀараб гьалагаб барти гӀадин, гӀурул лъимер, щай ралъад, мун речӀчӀанхъулеб бугеб? (М. Гъ.)кинигиЧед бортараб таргьа кинигин (К.)Нахъбилълъиналъул дандраялъулал рагӀабищай абуниЖубараб нахъбилълъараб жумлаялъулъ бетӀерабги, гьелда барабги жумла бухьинегӀилла-мурадалъулаб магӀна кьолаМетер дарсиде рачӀуне кколаро, щай абуни метер байрам буго.щай гурелъулМашина бачун бажаруларо, щай гурелъул нухда биццатаб гӀазу буго.гьелъие гӀолохӀасил бичӀчӀизабулеб магӀна кьолаГӀиял магӀарде рагъарана, гьелъие гӀоло гӀи тӀобитӀизе гӀолохъаби къватӀир рахъана.гьединлъидалМикьго тӀубана, гьединлъидал нижги школалде ана.гьелдалъунДоб мехалъ орденги цӀарги цӀакъ къанагӀатаб ва гьелдалъун къиматаб букӀана (хӀ. Р.)гьебмехалъзаманияб магӀна бичӀчӀизабулеб магӀна кьолаМухӀамадихъе хабар щвана, гьебмехалъ гьев къватӀив вахъана.гьеб заманалдаДица университет лъугӀизабила, гьебмехалда лъугьина хӀалтӀизе

 БутӀаби 
БутӀабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагӀабазде тӀаде жураялдалъун гьел рагӀабазе батӀи-батӀияб магӀна кьола. Жибго батӀаго босун цониги бутӀа каламалда жаниб хӀалтӀизабуларо, гьелъул жиндирго магӀнаги букӀунаро. гӀемерисел бутӀабаз рагӀабазул магӀна батӀи-батӀияб рахъалдаса кутаклъизе, мухӀканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хӀалтӀизарун рукӀине бегьула суффиксазул бакӀалдаги. Авар мацӀалда гӀемер руго бутӀабазул кумакалдалъун лъугьарал тӀадрагӀаби, рикӀкӀенал, ва гь. ц.: щай — щай-го, кида — кида-го, щуго — щу-цӀул, нусго — нус-цӀул. БутӀабазул кумакалдалъун лъугьуна цӀиял рагӀабиги: масала, фигӀлуялъул суалияб хисизаби форма: босула — босул-ищ, кьола — кьол-ищ. Цо-цо бутӀабаз кӀалъалесул рекӀел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагӀул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагӀуде тӀаде кколедухъАвар мацӀ (М.-С. СагӀидов). БутӀабазул тӀелал:

 тӀадрагӀабазул магӀна кьолел: -гӀан, -го, -са, -хун, -лъул, -духъ, -лъун, -ги
 дандекквеялъул магӀна кьолел: -гӀан, -гӀанаб, -гӀадинаб (гӀадаб), гӀадин, кинигин
 къадар бихьизабулел: -гӀан, -го
 батӀагьабиялъул: -цин, -ни, -ин, -йин
 баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: -алиго, -ялиго
 цадахълъи бихьизабулел: -гун (-гин)
 суалиял: -ищ, -йищ, -дай
 цитатиял: -ан, -ян, -илан, -йилан
 рагӀул магӀна гучлъизабулел: -ин, -йин, -али, -яли, -гӀаги, -го, -цин, -ха, -я, -щинаб.

Гьел тӀадехун рехсаразде гьорле унарел бутӀаби:

 -гутӀи (гьечӀолъиялъул магӀна кьола)
 -лъун (щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун? суалазе жаваблъун рачӀунел рагӀабигун хӀалтӀизабула)
 гӀоло (мурад бихьизабула)
 хӀакъалъулъ (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)
 -хӀа (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула)
 -ани (анищалъул магӀна кьола).

ГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел:
 ГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун. 
 БитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур.
 илан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун.

 ХадурегӀел 
Авар мацӀалда буго гӀурабго къадар хадурегӀелазул, гьезул функция — бакӀалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, ва гьез цӀаразда цадахъ гӀуцӀула цоккураб рагӀабазул дандбай — хадурегӀелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгӀрабиял формабазда цадахъ хадурегӀелаз дагьалъги цӀикӀкӀун загьир гьарула рагӀабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакӀалъул хурхенал. Мисалале: шагьаралда бугеб музей — гьаниб шагьар рагӀул жинда падежалул кумекалдалъун бичӀчӀизабулеб буго музей шагьаралда жаниб букӀин; цоги мисал: шагьаралда аскӀоб бугеб парк — гьаниб жинда игӀрабалда цадахъ хӀалтӀизабун буго аскӀоб хадурегӀел, гьелъ бичӀчӀизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскӀаб букӀинМагомедов М. И. Выражение пространственных отношений превербно-послеложными словосочета­ниями в аварском языке // Выражение пространственных отношений в языках Дагестана. Махачкала, 1990. С. 286.. ХадурегӀелал хӀалтӀизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хӀалтӀизарула локативгун ва рихьизарула бакӀалъул игӀрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакӀалъул гьоркьолъаби.

ХӀадурегӀелал ккола кумекалъул рагӀабилъун, гьединлъидал гьел рагӀабазул дандраязул жалго жидедаго чӀарал бутӀабилун кколаро; гьел рагӀабузул дандраязде гъорлъе ккола гӀицӀго цӀаразда цадахъ цо компонент хӀисабалда.

ХадурегӀелал лъугьун руго батӀи-батӀиял каламалъул бутӀабаздаса:

 тӀадкаламаздаса: цебе, нахъа, хадуб, тӀад, гъоркь, тӀарада, аскӀоб, рикӀкӀад, гъорлъ, гьоркьоб ва ц.

 цӀараздаса: хьолбохъ, рагӀалда, бакьулъ, сверухъ, тӀагьиб ва. ц.

 игӀрабалдаса лъугьун буго сверун хадурегӀел.

ЦохӀо гӀоло ккола гӀицӀго хадурегӀеллъун, хутӀарал хадурегӀелал формабаздалъун тӀадрагӀабазда релълъерал рукӀуна. Гьезда гьоркьоб букӀуна магӀнаялъулаб батӀалъи, хадурегӀелал хурхарал рукӀуна цӀаралъул I сериялъул локативгун: тӀад — ганчӀида тӀад, гъоркь — ганчӀида гъоркь, аскӀоб — ганчӀида аскӀоб, хадуб — гьелдаса хадубАварский язык. Атаев, Алексеев. . ТӀадрагӀабилъун ругеб мехалъ гьел рагӀабаз бичӀчӀизабула бакӀалъулаб магӀна, киб? кибе? кисан? абурал суалазе жаваблъунги рачӀуна, цогидал тӀадрагӀаби гӀадин гьел рагӀаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукӀуна.

Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялдеМаллаева З. М. Система временных и пространственных отношений в аварском языке: автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1989. С. 19.:

 жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: тӀад, гъоркь, гъорлъ, жаниб ва ц.
 жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: гӀагарда, рикӀкӀада, аскӀоб ва ц.
 жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: эхебе, эхеде, гӀебеде, данде, квегӀиса, квараниса ва ц.

СверухъбакӀалъул магӀна кьолел хадурегӀелазул рукӀуна киналниги бакӀазул игӀрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегӀелал: эхебе, эхеде, гӀебеде, квегӀиса, квараниса). Цо-цо хадурегӀелал игӀрабаздеги сверула, гьезул букӀуна локативазул чӀванкъотӀараб сериязул форамаби; хадурегӀелазул игӀраб бараб букӀуна фигӀлияб семантикаялда, гьего заманалда цӀаралъул форма хисуларо. Жинсияб гӀаламат гъорлъ ругел хадурегӀелал лъабабго жинсалдеги ва гӀемерлъул формаялдеги хисула: аскӀов, аскӀой, аскӀоб, аскӀор.

 Гьоркьоберех 
Авар мацӀалда  бихьизабула кӀалъалев чиясул батӀи-батӀиял хӀалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьоберехалъ, каламалъул бакӀалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батӀи-батӀиял асарал ричӀчӀизаризе бегьула. Масала: огь абураб рагӀи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хӀинкъи, рекӀекълъи бичӀчӀизабизе хӀалтӀизабун букӀине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлъе уна ле, огь, я, ия, ияхӀ, вай, гьа, огьо-гьой, вала-лай, ваба-бай, гьай залин, унго, вахӀ, гьуя, гьая. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде:

 батӀи-батӀиял рекӀел асарал: вабабай — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ия — щаклъи, огь — ургъел, роххи, вай — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ияхӀ, вахӀ — гӀажаиблъи;
 цо жоялде гьуси: воре — цӀодорлъи гьаби;
 хитӀаб: ле — бихьинчиясле, йо — чӀужугӀаданалде;
 аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе).

Гьоркьоберехазде гьоркьоре уна гьединго алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе! гӀадал цочӀарал калимабиги. Гьоркьоберахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагӀидабиги.Аварский язык. Атавев, Алексеев

Гьоркьорехал рукӀуна гӀадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хӀучч цӀан (гьа-гьа, ваба-бай). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Горкьоберехазда хадур хӀалтӀизарун ругони бутӀаби, гьел гьоркьоберехгун рекӀун хъвала (унхале, огьха).

 Референсал

 Библиография 
ГӀурусалда:


Инглисалда:

Категория:Авар грамматика