Авар свералаби

Авар свералаби яги авар диалектал ккола авар мацӀалъул  бакӀ-бакӀалъул батӀи-батӀиял традициониял вариантал. Рикьула хьондаселги бакъдаселги къокъабазде (тӀадгараби). ТӀоцебеселде гъорлӀе уна нахъбакӀазулги, хундерилги, бакъаккулги свералаби, кӀиабилелде гъорлӀе — гьидерил, анцухъдерил, цӀоралъулаб, къаралазул, гӀандалазул, къехӀдерил; гьоркьохъеб позиционалда буго бакълъухъезул сверел. Гьединго руго журарал гаргарал. БатӀаял диалекатаздаги, гьезул къокъабаздаги гьоркьоб буго фонетикиябги, морфологиябги, лексикиябги батӀалъи.

Хьондасел свералаби руго цоцадеги гӀагарал, гьоркьоб батӀалъиги гӀемер гьечӀел, бицунездаги ричӀчӀулел. Гьезде дандеккун, бакъдасел ккола батӀалъи жедер цӀикӀкӀарал, реликтияб характералъул свералабилъун.

 Хьондасеб тӀадгари 
Хьондасеб тӀадгарул ареал буго Авариялъул централабгиг хьондасебги рахъал. Элъ гъорлӀе бачуна лъабго цоцаде цӀакъ гӀагараб, гьоркьоб батӀалъиги гӀемер гьечӀеб лъабго сверел:
Бакъаккул
БакътӀерхьул
Централаб

Хьондасеб тӀадгарул кколеб болмацӀ буго авар литературияб мацӀалул кьучӀда, лъабаго сверелги буго стандарталде гӀагараб. Лъабабго свералида буго рагьаразда гьоркьоса зирараб билабиалаб плозив  тӀагӀин, гьеб процессалъул цӀиккӀараб тенденция буго хундерил свералида:  гуребги, гьенир тӀагӀуна цогидал классиял маркералги. Гьединго эл диалектазда стандарталъул гъугъаб билабиалаб плозивалъул  бакӀалда кибго гӀадин хӀалтӀизабула гъугъаб глотталаб фрикатив . Бакъаккул свералида данчӀваларо интенсивияб гъугъаб алвеоларияб латералаб аффрикат  (лӀ). Вокализмалда рекъон хундерил сверел буго цӀиккӀаниселъ удулеб, бакътӀерхьулаб — одулеб, бакъаккул свералил вокализм рикӀкӀуна рекъараблъун. Хундерил свералида руго халалъарал рагьаралги.

Морфологияб рахъалъ стандарталдаса кӀудияб батӀалъи данчӀвала бакътӀерхьул свералида: гьениб предикаталъулӀ хӀалтӀизабула вербалъул финитияб форма партиципалъул бакӀалда. Хундерил сверарлил гӀарадерил гаргаралда батула «масдар + гьабизе» конструкция, стандарталда инфинитивияб бугелъуб.

 Бакъдасеб тӀадгари 
Бакъдасеб Авариялда тӀиритӀарал эл свералаби руго стандартаб мацӀалдаса риккӀалъарал, жиделӀ фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батӀалъи  бугел. Бакъдасеб тӀадгарулӀе уна кинабниги анцӀила кӀиго диалект, жиб тӀибитӀараб аслияб куцалъ Гъуни, Шамилил, ЧӀарада, ЛъаратӀа, ЦӀоралда (Азарбижаналъухъ бугеб Закаталаги Билканги мухъал), гьединго бакъдасеб тӀадгарул цо сверел буго Рутул мухъалъул ГьочотӀа росулӀ (историкияб ГьитӀинаб Кьенсерухъ). Цоцаде гӀагарлъиялъул рахъалъ бакъдасел диалектазул чангояб бачуна Анцухъ–Закатала–Къарахъ ва Гьид–ГӀандал групалда, гьеб гуребги цо-цо диалекта ккола жураралъун ва цоросдалаллъун.

Бакъдасеб тӀадгарул диалектал ва эзул ареал:
 Анцухъдерил (гаргарал: тIомуразул, бухIнадерил, кьаналазул, ташазул, анцIросазул, чIадаколосезул) — ЛъаратӀа мухъ; 
 Бакълъухъезул (гаргарал: бакълъухъезул, занатIисезул, гьакьадерил, къородиссезул, махъадерил) — Шамилил мухъ;
 БецӀдерил — Гъуниб мухъалъул БацӀада;
 Гьидерил (гаргарал: гIурадиссезул, лъахъадерил, гIурухъсотIассезул, мачIчIадиссезул, хучадиссезул, зивуриссезул) — Шамилил мухъ, ЧӀарада мухъалъул ГӀурухъ-СотӀа;
 ГьочотӀисезул — ГьочотӀа (Рутул мухъ);
 ГӀандалазул (гаргарал: ссугъулдерил, чIахъадерил, ругъеждерил, кIкIуядерил, сулдерил, куделдерил, бухтӀадерил, кӀкӀогьорисезул, гIабхъадерил, гъенсдерил, хIотIочI-хьиндадерил) — Гъуниги Хьаргабиги мухъал, Шурагьиб мухъалъул ГьаркӀас ва Манасросу;
 ГӀунтӀадерил — Гъуниб мухъалъул ГӀунтӀи;
 Закаталисезул — ЦӀор (Закаталаги Билканги мухъал);
 Къаралазул (гаргарал: гъоркьакъаралазул, тӀассакъаралазул, кьессеразул, муккракьалълъул, риссиссезул) — ЧӀарада мухъ;
 Къелдерил — Шамилил мухъ (Къелеб бо);
 КъехӀдерил – Шамилил мухъалъул КъахӀиб.

 Лексика 
№СтандартХНЗАНЦГЬЧЗКТКЪРГЬДГӀНДБЦӀДГӀНТӀЩЛНБКЪКЪЛКЪХӀ1dun / дундундундундундундундундундундундундундун2mun / мунмунмунмунмунмунмунмунмунмунмунмунмунмун7hab / гьабабгьабаб11щивщуссущевщищощувиссивщищув12щибщиссибщещубиссиб22co / цоцошоцососо23ḳi-go / кӀигокӀиго45ччугӀаччугӀаццугӀщугӀащугӀа47hoj / гьойгьойгьвегьвегьвегьойгьой48наццӀнацӀцӀ64bi / биби65raƛ̣:á / ракьаракьаракӀкӀя67χonó / хонохонохӀонохӀонохӀоногьоно68лӀарлӀарлӀарлълъарлӀар69rač̣: / раччӀрачӀчӀрацӀцӀ73ʕin / гӀингӀингӀингӀингӀен74ber / бербер75meʕér / мегӀермегӀер77ca / цаса78mac̣: / маццӀмацӀцӀ83kʷer / кверквер103лъазелъази109хвезехвези128кьезекьези147baq̇: / бакъбакъ148moc̣: / моцӀцӀмоцӀцӀ150ʎ:im / лъимлъин155c̣:am / цӀамцӀан156гамачӀганчӀ163гьуригьури179c̣a / цӀацӀа179лъагӀеллъагӀел182цӀурабцӀура183c̣íja-b цӀиябцӀя207c̣:ar / цӀарцӀцӀар

 МугъчӀваял 

 Библиография 



Категория:Авар свералаби