Авар мацӀ

Ава́р мацӀ (, ) — Бакъбаккул Кавказалда бугеб хьондакавказияб хъизамул авариял мацӀазул гӀаркьалил авар–гӀандиял къокъадул мацӀ, жиб Дагъистаналъул мацӀазул бищун тӀибитӀараб, кӀалъалезул рахъалъ, киналниги бакъбаккул кавказиял мацӀазда гъорлӀ кӀиабилебги кколеб. Эб буго аваразул рахьдал мацӀ. Ккола Дагъистаналъул Республикалъул официалал мацӀазул цояб, эб малъула школабазда; аваралда руго газет-журнал, радио, гьединго ТВ-программаби.

Авар мацӀалъул ареал буго аслияб куцалъ Дагъистанги ЦӀорги, бутӀаккун ГуржиялӀ, гьединго ТуркиялӀ бугеб авар диаспоралда. Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, историкияб Авариялда, авар мацӀ ккола лингва франкалъун (болмацӀ), жинда авар субтносал кӀалъалеб, жиндир гӀагарал гӀандиялги цӀунтӀиялги мацӀазде кӀудияб асарги бугеб.

Авар мацӀалъул фонетикияб гӀуцӀиялда буго гӀатӀидаб рагьукъал гьаркьазул (консонантазул) система, жиндилӀ халалъаралги (фортисалъул), лабиалиялги (кӀутӀбузулал) рагьукъал ругеб. Рагьараб гьаракь стандартаб аваралда буго щуго, амма сверелазда данчӀвала халатал рагьарал гьаркьалги (ралагье хундерил сверел). Фонетикаялда билӀараб жо буго цо ккураб гьечӀеб тӀадецуй, жиндица магӀна батӀагьабул рол хӀалеб. 

Морфологияб гӀуцӀи буго агглутинативияб, жинда гьоркьоб формантаздалъун рагӀи хисиги флексияги бугеб. Буго лъабго цӀарулаб класс, гӀатӀидаб хӀалатазулаб, гьезул 5 буго гӀадатаб: абсолутив, эргатив, генитив, датив, интсрументалис; 24 — бакӀалъул хӀалат (чӀовул, яги локатив, рачӀул, яги аллатив, ратӀалъул, яги аблатив ва транслатив). ДанчӀвала эргативияб конструкция. Руго тарнзитивиялгун интранзитивиял вербал, аспектазул руго фреквентативги каузативги; кӀиго контрастияб конструкция — эргативияб ва номинативияб. Лексика буго жиндирго кьолболаб, руго гьединго цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабиги.

Авар мацӀалъул буго чанго сверел, гьел рикьула хьондасеб ва бакъдасеб тӀадкаламазде. MацӀалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батӀалъи. Стандартаблъун ккола хьондасеб тӀадгаруле гъорлӀе унеб болмацӀияб вариант.

 Лингвогеография 
Авар мацӀ буго Дагъистаналъул официалаб мацӀ, авар регионазул лингва франкалъун. ТӀибитӀун буго аваразул Хунзахъ, Бакълъул, Гъуниб, НахъбакӀ, ЛъаратӀа, Унсоколо, ЧӀарада, Шамилил мухъазда, Болъихъ, ГӀахьвахъ, ЦӀумада ва цӀунтӀа мухъазда; Дагъистаналъул Бабаюрт (21 %), Шурагьиб (27 %), Гелбахъ (83,9 %), Лаваша (25 %), Хасавхъала (33 %), БагӀархъала (46 %), Тарумасул (35 %), ЦӀияблак (23 %) ва Рутул (ГьочотӀа росу) мухъаздаги, гьединго МахӀачхъала (26 %), Гъизилюрт (70,88 %), Гъизляр (21 %), Салануб (46 %), Хасавюрт (30,66 %), Шура (45,79 %) шагьараздаги. Азарбижаналъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (аваразул ЦӀоралда), Чачаналъул Хьаруб мухъалда 54,49 %, (Кванхи ва Бути росаби), Гуржиялъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва Туркиялда гӀумру гьабун ругел аваразда гьоркьоб.

Россиялда авар мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Гьеб рикӀкӀеналда гъорлъе рачун руго гӀандигун цез мацӀазда кӀалъалел цо чанго росабазул гӀадамалги, жидеца кӀиабилеб мацӀлъун авар мацӀ хӀалтӀизабулеб букӀиналъ. Рахьдал мацӀ бицунеб гӀадин авар мацӀ бицунезул къадар бахуна гӀага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010), 65 азаргогӀан авар мацӀалъ кӀалъалев чи вуго Дагъистанги Азарбижанги тун къватӀихун.

ГӀурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀиялда буго:

Авар мацӀги литератураги малъула Дагъистаналда аварал цӀикӀкӀанисел ругел школабазда, сон бахъанагӀан гьел дагьлъизарулел руго. Гьединго авар мацӀ лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул вузаздаги.

Авар мацӀалда къватӀире риччала гьунарияб ва социалабгин политикия литература: «ХӀакъикъат», «Цолъи», «Кьоял» ва 14 мухъалъул газетал, журналал, буго гьединго радио ва телебихьи. ХӀалтӀула авар мацӀалда музыкалиябгин драматикияб театр ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб (1935 соналдаса).

ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацӀ буго жиб тӀагӀине бегьулеб мацӀлъун.

 История 

Авар мацӀалъул историялъул хасал гӀелмиял хӀалтӀаби гьечӀо; XVII–XVIII гӀасрабазул авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялъул гӀарасазул лингвистикияб цӀех-рехги гьабун буго дагьго. Жанисеб реконструкциялъул квекудалъун прото-авар мацӀалъул цо-цо сипатал руго баян гьарун:Микаилов 1958; 1964; Алексеев 1988 халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букӀин, жиндир гӀаламатлъун р- суффикс бугеб цги.

XVII–XIX гӀасрабазда хьондасеб тӀадгарул кьучӀда лӀугьана болмацӀ — мацӀазул свералабазда гьоркьоб бугеб кӀалъал вариант. Эб лӀугьиналъе рукӀана рагъулабгун сиясатияб ва экономикиял гӀиллаби, авар миллат цолъи, нуцаллъиялъул къуват цӀикӀкӀин.

МацӀалъул гьеб варианталда хъвалел рукӀана XVII–XVIII гӀасрабазул хъвадарухъабаз ва шагӀирзабаз жидерго асарал, гьебго мацӀ хӀалтӀизабулаан XIX ва XX гӀасруялъул байбихьуда рукӀарал шагӀирзабаз, жал шималияб тӀадкаламалъул кколел рукӀарал: БакьайчӀиса ЧӀанкӀа, ХъахӀабросулъа МахӀмуд, Ругъжаса Элдарилав, МестӀерухъа НурмухӀамад, Инхоса ГӀалихӀажияв ва цогидалги. Халкъиял кӀучӀдулги, мисалалъе Хочбарил хӀакъалъул гӀадинал, хъварал руго болмацӀалда.

XX гӀасрулъул кӀиабилеб бащалъиялдаса авар адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабула ЦӀадаса ХӀамзатица. Гьеб заманалда авар мацӀалъул къамусияб гӀуцӀиги терминалогияги бечелъулеб букӀана жиндаго жаниб цӀиял рагӀаби лъугьиналдалъунги, цогидал мацӀаздаса рагӀабазул тармажа гьабиялдалъунги, семантикияб рахъалъ лъугьунел хис-басалдалъунги.

Нилъер заманалда адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабуна ХӀамзатил Расулил, ГӀалилазул Фазул ва цогидал аваразул шагӀирзабазул ва хъвадарухъабазул прозаялъ ва асараз.

 Хъвай-хъвагӀигун ортография 

ТӀоцересел авар мацӀалъ хъварал хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀуна гуржи хатӀалъ хъанчазда гьарурал. XV гӀасаруялдаса лӀугьана гӀараб хъвай-хъвагӀи аслуялда бугеб гӀажам алипба хӀалтӀизабизе. 1928–1938 соназда авар мацӀалъе хӀалтӀизабулаан латин графикалда бугеб алфабет. 1938 соналъ гьеб алфабет бачана кириллияб хъвауде, ва жакъа къоялъги гьелдаго буго.

 ХӀарп ЦӀар ИФА ХӀарп ЦӀар ИФА ХӀарп ЦӀар ИФА ХъвагӀ ЦӀар ИФА А а  а    И и  и    П п  пе    ЦӀ цӀ  цӀе    Б б  бе    Й и  йи    Р р  эр    Ч ч  че    В в  ве    К к  ке    С с  эс    ЧӀ чӀ  чӀе    Г г  ге    Къ къ  къе    Т т  те    Ш ш  ша    Гъ гъ гъе   Кь кь  кье    ТӀ тӀ  тӀе    Щ щ  ща   Гь гь  гье    КӀ кӀ  кӀе    У у  у    Ъ ъ     ГӀ гӀгӀеЛ лэлФ фэфы —Д ддеЛъ лъэлъХ ххаь —Е ейеЛӀ лӀлӀаХъ хъхъаЭ ээЁ ёйоМ мэмХь хьхьаЮ юйюЖ жжеН нэнХӀ хӀхӀаЯ яйаЗ ззеО ооЦ цце    

Гьанжесеб авар алфабеталда буго 47 симбол, гьезул 33 буго  жибго хӀарп, хӀутӀараб 13 ккола диграфлъун, яни кӀиго ишара цадахъ хъвараб: Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ЛӀ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ. Лабиаллъи бихьизабизе хӀалтӀизабула В: гв, кв, дв цги. Ункъго хӀарпалъ бихьизабула  + рагьараб гьаракь (Е, Ё, Ю, Я), гӀурус яги тюркиял мацӀазул рагӀабазул транскрипциялъе хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хӀарпаз. Е хӀарпалъ рагӀул байбихьуда ва рагьараб гьаркьидаса хадуб бихьизабула +, хутӀарал бакӀазда — жибго  гьаракь; Ъ хӀарпалъ бихьизабула глотталаб плозив , гьединго хӀалтӀизабула рагӀулӀ рагьукъаб гьаракьалда хадусеб рагьараб батӀа гьабизе, масала, гьуърул.

Рагьукъал гьаркьазул хӀалуцарал (интенсивиял) вариантал руго фонемикияб кӀвар бугел. Гьанжесеб ортографиял асасазда рекъон, гьел рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, эзул гӀадатал вариантал ругел рагӀабаздаса ратӀа рахъизе кколел ругони, мисалалъе, мах 'гъветӀ' – махх 'металл', амма мех 'заман'.

КӀирекъарал графемаби руго: , , , , , , , , . Эзул рагӀулебщинаб бакӀалда кидаго хъвала кк, кӀкӀ ва чч (, ,  фонемаби), хутӀарал кирекъарал хъвала хадусел рагӀабазулӀги, эзул формабазулӀги:

  – релълъине, гьединго лъим рагӀул генитивалдаги (лълъел).
  – ссан, буссине, бессиз, руссун.
  — биххизе, махх, раххан, ххвел, ххине, ххезе, ххам, буххизе.
  – беццизе, ицц, ццин.
  – бацӀцӀине, бецӀцӀизе, буцӀцӀине, цӀцӀе.
  – бечӀчӀизе, чӀчӀвад, речӀчӀизе, ричӀчӀ, бичӀчӀизе.

Цогидал щинал бакӀазда интенсивиял гьаркьал рихьизарула гӀадатал графемабаз, гьединлъидал кӀудияб квал-квал ккола киб кинаб гьаракь бугебали лъазе. 

+Авар хъвавул графемабиабвггвгъгъвгьгьвгӀддвеёжжвззвийкквкккквкъкъвкькьвкӀкӀвкӀкӀкӀкӀвллълълълӀлӀвмнопрссвссттвтӀтӀвфххвххххвхъхъвхьхьвхӀццвцццӀцӀвцӀцӀччвчччӀчӀвчӀчӀчӀчӀвшшвщщвъыьэюя(Ӏ) 

 Фонология 

Рагьукъал
Хадусеб таблода руго кьун стандарталъул фонемаби. Аваралда руго зирарал, гъугъал, эйективиял (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал, ва гьезул лабиаллъарал вариантал. Щибаб серия буго цохӀо алвеолариял ва посталвеолариял фрикативазул. 

+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемабиConsonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICAЛабиалАлвеоларПост-алвеоларПалаталВеларУвулярФарингалГлотталЦентралЛатералленисфортислен.фор.лен.фор.лен.фор.лен.фор.лен.фор.НазалалПлозивалзирарал гъугъалэйективалАффрикаталзираралгъугъалэйективалФрикативалзираралгъугъалВибранталАппроксимантал 

Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго фортис ва ленис (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе  (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, итал мацӀ гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин  (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе,  гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей  () гӀадин.Лейвер (1994) Principles of Phonetics гь. 371.

Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: обструэнтал (хъуй-бугел) ва соноратал. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система. Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда.

 Рагьарал 
БорхиКьерЦебесебБакьулӀебНахъисебТӀасиябГьоркьохебГъоркьияб

Стандартаб авар мацӀалда буго 5 рагьараб гьаракь: , , , , , гьез гӀуцӀула щубутӀаяб лъабокӀонаб система. КӀиго гьаракь: ,  ккола гургинлъараб. РагӀул яги гьижадул кӀалалда рагьарал жалго данчӀваларо, эзда цебе букӀуна глотталаб плозив . Гьиатус, кӀиго рагьараб цадахъ ккей авар мацӀалда бегьуларо, эб букӀунгутӀизе хӀалтӀизабула гьединго : чу́ял (чу-й-ал), цо́яс (цо-й-ас).

Руго гьединго назаллъарал рагьарал: , , , . Эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: у , гӀоло  ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалал рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: у(н)гьи  'хӀухьел биччай' — угьи  'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги интерйекциябазулӀги: гьа , хӀа  ягихIе  (хӀама хъамизе абулеб) цги.

 Морфофонология 
Морфофонологиял процессазда гъорлӀ руго рагьаразул синкопа, ассимилацияги мутацияги, рагьукъазул алтернация, метатеза, делабиализация.

Рагьаразул синкопа, эл тӀагӀин, букӀуна рагӀи хисулаго, кьабизаби кӀиабилеб силлабалдаса лъабабилелтӀе (цолъул формалъул хъвалсараб аслу) яги тӀоцебеселтӀе хъущтӀун (гӀемерлъул форма):
 гӀере́къ > гӀеркъи́л; гӀе́ркъал
 гьара́кь > гьаркьи́л; гьа́ркьал

Рагьаразул ассимилация ва мутация лӀугьуна гӀемериселъ цӀарал хисулаго. Цо-цо бакӀалда, аслуялда бугеб рагьаб тӀобанго релълъуна хъвалсараб аслуялъул яги гӀемерлъул формалъул маркеразда, мисалалъе, и, е, а > о; и, е > а; е, а > u:
 кьили́ > кьоло́л; кьала́л
 бетӀе́р > ботӀро́л; бу́тӀрул
 лаче́н > лочно́л; лу́чнул

Рагьукъазул алтернация н > м ва м > н гӀемериселъ лӀугьуна рагӀулӀ, элъ асар гьабула аслуялъул рагьукъазде:
 кере́н > ку́рмул (н/м)
 тӀама́х > тӀанха́л (м/н)

Ракьукъазул метатеза букӀуна цояб плозив яги назал (б, м), цогидаб сонорант (р, л) бугони:
 хьиби́л > хьолбо́л; хьалба́л
 хъуму́р > хъурми́л; хъу́рмал

Делабиализация лӀугьуна у, о гьаркьазда цебе рагӀи хисулаго:
 гъветӀ > гъотӀо́л; гъутӀби́
 хве́зе > хо́ла

 Фонотактика ва кьабизаби 
РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижадулӀ гӀуцӀараб буго цохӀо рагьаралъ (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант ), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир). ТӀоба́кӀаб силлабадул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант, батӀияб рагьукъаб гуреб.

Авар мацӀалда кьабизаби буго эспираторияб; гӀемериселъ гьеб тӀаде ккола рагӀул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб яги лъабабилеб  къотӀалиде. ГӀемерисел рагӀабазулъ кьабизби букӀуна хьвадулеб, ай рагӀул бокьараб къотӀелалде тӀаде ккезе бегьулеб: гомог — гонги́л. Кьабизабилъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магӀна: ра́гӀи — рагӀи́, кьабизабиялъ хисизабизе бегьула грамматикияб магӀнаги: ру́гънал () — ругъна́л (ругъун рагӀул хаслъул игӀраб), лъикӀлъи́ (цӀар) — лъи́кӀлъи (масдар).

 Грамматика 

Морфологияб рахъалъ авар мацӀ ккола аглутинативияб, жиндилӀ фузиялъулги аналитизмалъулги элементги бугеб. Элъул руго инфлексиониялги деривациониялги категорияби, жал ратӀахъулел гӀемерал суффиксаздалъунги префиксаздалъунги. Инфиксал хӀалтӀизарула класс рекъонккезабизе. КӀалъал бутӀаби авар мацӀал морфологияб куцалда бигьаго кӀола цоцадаса ратӀа рахъизе.

Авар кӀалъал бутӀаби рикьула кӀиде групалде. ТӀоцебеселъ гъорлӀе рачуна жалго жидедаго чӀарал: цӀар, адверб, цӀарубакӀ, рикӀкӀен, верб ва адверб, кӀиабилелъ — квекулал: конюнкцияби, энклитикал, хадурегӀел, интерйектив.

 ЦӀар 

Авар мацӀалда, цӀар буго жиндир хасаб лексико-семантикияб ва морфологияб характеристика бугеб каламалъул бутӀа, щиб, щив, щий, щал абун суалалъе жваблъун бачӀунеб. Элъул руго хадусел категорияби: грамматикияб класс, рикӀкӀадулаб форма, хӀал.

Классалъулги рикӀкӀеналъулги категория
Класс авар мацӀалда буго лъабго; тӀоцебеселде гъорлӀе ккола чиясда хурхарал цӀарал, кӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал. ХутӀарал цӀарал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. Аслияб куцалъ, класс бихьизабулел маркерал руго аффиксал, жал вербазда, адйективазда, цӀарубакӀазда ва цо-цо батӀиязулӀги рукӀунел.

+Авар цӀарул классазул маркералКлассСуалЦолъул формаМисалГӀемерлъул формаМисалI (чиясул)щивввас вачӀанар/лвасал рачӀанаII (чӀужуялъул)щиййяс ячӀанаясал рачӀанаIII (гьоркьохъеб)щиббчу бачӀаначуял рачӀана

ЦӀаразул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀел, мисалалъе, цолъул гурони букӀунаро рокьи гӀадинал абстрактивиял цӀаразул. Рluralia tantum рагӀабиги данчӀвала: кагътал (хӀай, цолъул формаялда кагъат — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), цӀороберал, цӀадираби. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула рос-лъади, эбел-эмен гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул коррелаталлъун цолъул формаялда рукӀуна адйективал, жал топонимаздаса лӀугьарал. Гьеб гуребги, авар мацӀалда буго паукалаб, дагьлъул рикӀкӀенги, жиб плуралалде жанде лъолеб,*  хӀалтӀизабула рикӀкӀен дагьаб бугелъуб: борохь — цо, борхьал — гӀемерал, борохьал — цо чанго. Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъул магӀнаги: гамачӀ — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго чӀужу — руччаби паралда. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): рокъо-рокъоре, рахъ-рахъалде.

 ХӀалалъул категория 
Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀал, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатазде гъорлӀе уна аслияб (абсолутив), жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, актив (эргатив), хаслъул (генитив) ва кьовул (датив) хӀалал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. Абсолутивалъул форма гӀуцӀула битӀараб аслуялъ, хутӀаразул формаби — хъвалсаралъ, эб аслу гӀуцӀула -а, -е, -и, -о, -у, -ду, -да, -зу, -ро суффиксаз.

Авар мацӀалъул цӀарал, жидер эргативалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул тӀарамагъада букӀуна -с, II свериялъул — -лъ, III свериялъул — -ца. Гьениб тӀоцебесеб кӀиго свериялъулги, гӀемерлъул формаялъулги эргативалъул буго чӀобогояб суффикс (зеро).
+Авар инфлектиониял парадигмабиХӀалСвериIIIIIIЦолъул формаАбсолутиввасясракӀЭргативвас-асяс-алърекӀе-цаГенитиввас-ас-уляс-алъ-улрекӀе-лДативвас-ас-еяс-алъ-ерекӀе-еЭссиввас-ас-даяс-ал-дарекӀе-даАпуд-эссиввас-ас-ухъяс-алъ-ухърекӀе-хъГӀемерлъул формаАбсолутиввас-аляс-алракӀ-алЭргативвас-азяс-азракӀ-азГенитиввас-аз-уляс-аз-улракӀ-аз-улДативвас-аз-еяс-аз-еракӀ-аз-еЭссиввас-аз-даяс-аз-даракӀ-аз-даАпуд-эссиввас-аз-ухъяс-аз-ухъракӀ-аз-хъ
Месалъул хӀалал гӀуцӀун руго кӀиго рахъалдаса: месги (киб) ритӀиги (кибе, киса, киссан). Ункъго група буго хӀалазул, ритӀуде балагьун жал ратӀа гьарулел: эссив, жиндица месги, рагъари гьечӀолъиги бихьизабулеб, лативалъ кьола лъиде яги сундениги иналъул магӀна; аблативалъ бихьизабула лъидаса яги сундасаниги ин, рикӀкӀалъи, транслативалъ – нуж, жибккун яги жиндасан щибниги яги щалниги унеб.

Щибаб эб хӀалалъул буго щу-щу серия, жиндица балагьул бакӀалдаса обйекталъул месги ритӀиги баян гьабулеб: супер-серияби, жиндица щибни тӀад букӀин бихьизабулел, апуд-серияби – аскӀор, гӀагарлухъ, интер-серияби — субстантияб яги аморфияб массалда гъорлӀ, суб-серияби — гъоркь, ин-серияби — сунданиги жаниб (масала, гьодораб жоялда).
+Локативазул суффиксалЭссивЛативАблативТранслатив 'тӀад' -да -де -даса -дасан 'аскӀо' -хъ -хъе -хъа -хъан 'гъорлӀ' -лӀ -лӀе -лӀа -лӀан 'гъоркь' -кь -кье -кьа -кьан 'жаниб' - --е -са -сан
ТӀадежоялъе, месалъул хӀалазул руго локативиял гурелги, грамматикиял функциябиги: эз рихьизарула аффективиял предикатал, адрессатал, мехалъул яги гӀилладул магӀна. Цо-цо интранзитивиял вербазул рекъонккей букӀуна месалъул хӀалаздалъун, масала, апуд-эссив: лъихъниги гӀенеккизе, суб-латив: лъикьаниги хӀинкъизе. Дандекковул конструкциязда хӀалтӀизабула супер-аблатив: лъидасаниги кӀудияб.

 Адйектив 

Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва кинаб?, кинай?, кинаб?, кинал? абураб гьикъ лъезе бегьулеб кӀалъал бутӀа. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: хирияв эмен, хирияй эбел, хирияб тӀалъи, хириял тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ворхатав, йорхатай, борхатаб, рорхатал.

Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде:
 Кинлъи бихьизабулел — жалго жедедаго ругел адйективал: берцинаб, цӀакъаб, халатаб цги.
 ГӀахьалал — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: маххулаб, ганчӀилаб цги.
 Хаслъул — тӀасияб групалъул тайпа: вацасулаб, дираб, чиясулаб цги.

Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция бищун + адйектив: бищун берцинаб, бищун гъваридаб. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде -аб, -ав, -ай журан: багӀарабаб, кӀудиявав. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: - + адйектив: гьелдаса кӀудияб.

ЦӀаруда цадахъ бугеб адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: лебалав чи (), лебалав чияс (), лебалав чиясул (). Адйективазул субстантиватал, цӀараллъун лӀугьарал, хисула чиясул классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон.

 РикӀкӀен 

Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). Цо-ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика -го. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул -ила (анцӀила), -ло (къоло), -алда (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. 

Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде:
 ГӀадатал: цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги;
 Журарал: кӀикъого, лъабнусго цги;
 ГӀуцӀарал: анцӀила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго цги.

+РикӀкӀеназул тайпаби№ТайпаСуффиксМисалалГьикъ1БацӀцӀадаб кьучӀцо, кӀи2Кардиналал (тӀолабго цадахъ)-гоцо, кӀиго, анцӀго, нусгочан?3Дистрибутивиял (цада-цадахъ боси)Редупликацияцо-цо, кӀи-кӀи,  анцӀ-анцӀ, нус-нусчан-чан?4Коллективияб групияб (рихьизарула цвелал) -(й)абгокӀиябго, лъабабго, анцӀабго, нусабгочан?5Коллективияб групияб (тӀолалъул бутӀа)-го + -ябцояв, кӀигояв, анцӀгояв, нусгояв6Индефинитал (рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)цо-кигӀо, лъабго-ункъго, щуго-анлӀго7Мултипликативал (чан нухалъ букӀин)-цӀулцоц1ул (цин), к1иц1ул, анц1ул, нусц1улчанцӀул?8Ординалал (цоцада хаду-цере рукӀин)-абилебцоабилеб, кӀиабилеб, анцӀабилебчанабилеб?

РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.

 ЦӀарубакӀ 

Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.

Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — дун, эксклюзивияб ниж, инклюзивияб нилӀ; 2-леб — мун, нуж.
+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма ХӀалат          Абсолютив дун  мун  нилӀ  ниж  нуж Эргатив  ди-ца  ду-ца  нилӀе-ца  ниже-ца  нуже-ца Генитив  ди-р  ду-р  нилӀе-р  ниже-р  нуже-р Датив ди-е  ду-е  нилӀе-е  ниже-е  нуже-е Эссив  ди-да  ду-да  нилӀе-да  ниже-да  нуже-да Латив  ди-де  ду-де  нилӀе-де  ниже-де  нуже-де Аблатив  ди-даса  ду-даса  нилӀе-даса  ниже-даса  нуже-даса Транслатив  ди-дасан  ду-дасан  нилӀе-дасан  ниже-дасан  нуже-дасан Инструментал ди-далъун  ду-далъун  нилӀе-далъун  ниже-далъун  нуже-далъун

Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. 
+ Бихьизабул цӀарубакӀал Чиясул  ЧӀужуялъул  Гьоркьохъеб  ГӀемерлъул  Комментарий гьа-в  гьа-й  гьа-б  гьа-л  кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи гье-в  гье-й  гье-б  гье-л  адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан до-й  до-й  до-б  до-л  кӀалъалездаса рикӀкӀад гьада-в  гьада-й  гьада-б  гьада-л  кӀалъалездаса рикӀкӀад гъо-й  гъо-й  гъо-б  гъо-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги гьагъа-в  гьагъа-й  гьагъа-б  гьагъа-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги лъо-в  лъо-й  лъо-б  лъо-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги гьалъа-в  гьалъа-й  гьалъа-б  гьалъа-л  кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги

Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго:
 гӀадатал: жи-в, жи-й, жи-б, жа-л;
 журарал:  жи-в-го, жи-й-го, жи-б-го, жа-л-го;
 кӀилъарал: живго жинцаго, жийго жинцаго, жибго жинцаго, жалго жедецаго.

Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик -го: дун-го, ди-ца-го, ниж-го, ниже-цаго.

Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола:

 щи-в, щи-й, ща-л
 щи-б
 ща-й
 чан
 кин
 кигӀан
 кида
 кина-в, -й, -б, -л
 кисса
 ки-в, -й, -б, -р

Индефинитал яги баян-гьечӀел цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.

+ Индефинитал цӀарубакӀал Тип  ЛӀугьин  Мисал спецификиял  -али + -го  щивалигокинабалиго тӀасарищул  -ни + -ги  щибнигикибниги универсалал  -го  щивгокибго дистрибутивиял  редупликаци + -ни + -ги  щиб-щибнигикиб-кибниги негативиял  -ни + -ги  щибнигикибниги негативиял  -го  щибгокибго кинабголъул  -аб  щибаб тӀолголъул   —  тӀолабготӀолгояв

 Верб 

Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мех, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.

 Мех 
+Вербалъул аслиял инфлектиониля формаби (гьечӀолъул)ИнфинитивцӀализе (цӀалунгутӀизе)букӀине (букӀунгутӀизе)хъвазе (хъвангутӀизе)МасдарцӀали (цӀалунгутӀи)букӀин (букӀунгутӀи)хъвай (хъвангутӀи)Финитиял синтетикиял формабиГӀахьалаб презентцӀалула (цӀалуларо)букӀуна (букӀунаро)хъвала (хъваларо)ФутурумцӀалила (цӀалиларо)букӀина (букӀинаро)хъвайла (хъвайларо)АористцӀалана (цӀаличӀо)букӀана (букӀинчӀо)хъвана (хъвачӀо)Гьабитуалаб претеритцӀалулаан (цӀалулароан)букӀунаан (букӀунароан)хъвалаан (хъвалароан)Финитиял аналитикиял формабиПерфектцӀалун буго (цӀалун гьечӀо)букӀун буго (букӀун гьечӀо)хъван буго (хъван гьечӀо)ПлюсквамперфектцӀалун букӀана (цӀалун букӀинчӀо)букӀун букӀана (букӀун букӀинчӀо)хъван букӀана (хъван букӀинчӀо)Презент цӀалулеб буго (цӀалулеб гьечӀо)букӀунеб буго (букӀунеб гьечӀо)хъалеб буго (хъвалеб гьечӀо)ПретеритцӀалулеб букӀана 
(цӀалулеб букӀинчӀо)букӀунеб букӀана 
(букӀунеб букӀинчӀо)хъвалеб букӀана 
(хъвалеб букӀинчӀо)Проспективияб футурумцӀализе буго (цӀализе гьечӀо)букӀине буго (букӀине гьечӀо)хъвазе буго (хъвазе гьечӀо)

 Модус 
 Индикатив — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: гьабуна, гьабула, гьабила, гьабулеб букӀана, гьабулеб буго, гьабулеб букӀина, гьабун букӀана, гьабуна буго, гьабун букӀина, гьабулаан, гьабизе буго.
 Субюнктив (-ни) — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: гьабу-ни, вачӀани, хъвани.
 Ирреалаб субюнктив ( + -ани) — субюнктивалъул тайпа: гьабурабани, вачӀарабани, хъварабани.
 Концессив ( + -ги) — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: гьабуниги, хӀалтӀаниги, хъваниги.
 Интеррогатив (-ищ) — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: гьабунищ, вачӀунищ, хъвалищ.
 Парафразив (-ин) — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: гьабилин, вачӀанин, хъвалин.
 Императив (-а / -е / -й / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: гьаб-е, вачӀ-а, хъвай.
 Прогьибитив (-ге / -уге / -унге) — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: гьабуге, вачӀунге, хъваге.
 Оптатитв ( + -ги) — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: гьабеги, вачӀаги, хъваги.
 Гьортатив ( + -ин) — оптативияб форма: гьабизин, вачӀинин, хъвазин.
 Ирреалаб оптатив ( + -ан) — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: гьабилаан, вачӀинаан, хъвалаан.

 Транзитивлъи 
Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: васас (агенс, акт. и.) кагъат (пациенс) хъвана (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: гьабизабуна, букӀинабуна, хъвазабуна.

Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ихх тӀаде щвана. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: хъвадарана, цӀехолдула цги.

ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: -е суффикс бугел ккола транзитивиял (гьаб-е — гьабизе, те — тезе, къотӀе — къотӀизе), -а суффикс бугел ккола транзитив-гурел (а — ине, бачӀа — бачӀине, бега — бегизе), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: чӀвазе, базе цги.

 Финит-гурел формаби 

 Инфинитив 

 Масдар 

 Партицип 

 Конверб 

 Адверб 

МагӀнаялъул рахъалъ авар адвербал рикьула хадусезде:

 Кинлъи бичӀчӀизабулел (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартӀан, гьединго, лъикӀго, квешго;
 Меххалъул (кида? кидалъагӀан?): сон, жакъа, нолъ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегӀан;
 БакӀалъул (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегӀиса, рикӀкӀад, тӀасан, добасан;
 РикӀкӀадул (кигӀан? кигӀаналъ?): гӀемерго, дагьго;
 ГӀилла-мурадалъул (щай? щибизе?): щайго, чӀалгӀаде, махсараде;

Цо-цо адвербал классалде, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, гьезулӀ бачӀуна -р суффикс, адйективазда гӀадин -л гуро: жанив, жаний, жаниб, жанир.

 Дандраял 
Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде:

 Цолъизарул: -ги, гин, жеги, гьединго.
 Гьоркьосарахъул: я, яги, ялъуни.
 ДандеккунгутӀул: хӀо, амма. 
 Релълъенлъул: гӀадин, кинигин
 НахърилӀиналъул: щай абуни, щай гурелъул, гьелдалъун, гьемехалъ.

 Энклитикал 

Авар энклитикал рикьула хадусел тӀелазед:
 адвербазул магӀна кьолел: -гӀан, -го, -са, -лъул, -духъ, -лъун, -ги
 дандекквеялъул магӀна кьолел: -гӀан, -гӀанаб, -гӀадинаб (гӀадаб), гӀадин, кинигин
 рикӀкӀен бихьизабулел: -гӀан, -го
 батӀагьабиялъул: -цин, -ни, -ин, -йин
 баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: -алиго, -ялиго
 цадахълъи бихьизабулел: -гун -гин
 гьикъул: -ищ, -йищ, -дай
 цитатиял: -ан, -ян, -илан, -йилан
 рагӀул магӀна гучлъизабулел: -ин, -йин, -али, -яли, -гӀаги, -го, -цин, -ха, -я, -щинаб.

Гьел тӀадехун рехсаразде гьорлӀе унарел бутӀаби:
 -лъун 
 гӀоло (мурад бихьизабула)
 хӀакъалъулъ (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)
 -хӀа (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула)
 -ани (анищалъул магӀна кьола).

 ХадурегӀел 

ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, эз цадахъ гӀуцӀула цоккураб рагӀабазул дандбай — хадурегӀалилаб конструкция. ХӀалтӀизарула цӀикӀкӀаниселъ эссивалда цадахъ.

ЦохӀо гӀоло ккола жибгояб хадурегӀеллъун, хутӀарал формабаздалъун релълъерал рукӀуна адвербазда, хӀо хадурегӀелал рукӀуна эссивгун, цо-цо бакӀазда эб конструкциялъ хисула цогидал локативал: ганчӀида тӀад — ганчӀитӀа, ганчӀида гъоркь — ганчикь, ганчӀида аскӀоб — ганчихъ. Адвербалъун ругони эл хурхун рукӀуна предикаталда.

Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде:

 жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: тӀад, гъоркь, гъорлӀ, жаниб цги.
 жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: гӀагарда, рикӀкӀада, аскӀоб цги.
 жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: эхебе, эхеде, гӀебеде, данде, квегӀиса, квараниса цги.

Буссинабул хадурегӀелазе гьечо хӀалатазулаб аналог, гьединазе къваригӀуна эссив гуребги цогидал хӀалатал яги энклитикагун формаби: щибккун эхебе, эхеде, кисса гӀебеде, сунда квегӀиса. Цо-цо хадурегӀелазул буго хӀалатияб ва классияб форма: аскӀоб, аскӀобе, аскӀоса, аскӀосан.

 Интерйекцияби 

Интерйекциябазде гъорлӀе уна ле, огь, я, ия, ияхӀ, вай, гьа, огьо-гьой, вала-лай, ваба-бай, гьай залин, унго, вахӀ, гьуя, гьая. Гьел рикьула хадусел групазде:

 батӀи-батӀиял рекӀел асарал: вабабай — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ия — щаклъи, огь — ургъел, роххи, вай — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ияхӀ, вахӀ — гӀажаиблъи;
 цо жоялде гьуси: воре — цӀодорлъи гьаби;
 хитӀаб: ле — бихьинчиясле, йо — чӀужугӀаданалде;
 аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе).

Интерйекциябилъун ккола гьединго алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе! гӀадал цочӀарал фразабиги.
РукӀуна гӀадаталги журалралги (гьа-гьа, ваба-бай). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Интерйекциябазда хадур хӀалтӀизарун ругони эклитикал, гьел рекӀун хъвала: унхале, огьха.

 Синтаксис 
Авар мацӀ буго аглутинативияб, рагӀаби цоцалӀ разе хӀалтӀизарула цӀиккӀаниселъ жидер цохӀо магӀна бугел суффиксал. Руго аналитикиял конструкциябиги, вербазул перфектабги континуосабги формаби лӀугьине хӀалтӀизарула квекул вербал, цӀарсазул локативиял формаби гурелги хӀалтӀизарула хадурегӀелазул конструкцияби. 

РагӀабазул тартиб
РагӀабазул цебе-нахъа лъей буго гӀемерго кьудаб, букӀаниги, роцӀцӀинабизе бегьула эзул аслияб, цӀикӀкӀаниселъ данчӀвалеб субйект–обйект–верб (SVO) ордер, яги дагьабги гӀатӀидго: субйект > хъвалсараб обйект > битӀараб обйект > верб.

 Лъица  щиб  гьабураб S  V  O Ясалъ  тӀехь  цӀалана S  V  O

Цогидал данчӀвалеб хаду-цебе лъей ккола верб–субйект–обйект (VSO), субйект–верб–обйект (SVO), обйект–субйект–верб (OSV), верб–обйект–субйект (VOS). РагӀабазул ордер бараб гӀемериселъ барабги букӀуна логикияб батӀагьи, актуалияб рикьи, тектсалъул структура гӀадал факторазда. 

Синтаксисалда руго бетӀер-тӀарамагъадияб ордер, жинсияб аргумент, жиб абсолутивияб аргументалдалъун роцӀцӀараб, вербазул финитиял-гурел формабаздалъун комплексияб клауза лӀугьин.

Фразаби 
ЦӀарсилаб фраза ккола бетӀер-тӀарамагъадияб, модификаторазул киналниги типал рукӀуна цӀарсида церехун: демонстративиял цӀарубакӀал, рикӀкӀеналги цогидал квантификаторалги, адйективал, генитив ва гӀахьалал клаузаби. Эзул цоцада цебе-хадур ккей букӀине бегьула кьудаб, хасго адйективаллъун ругони, ва бутӀаккун бараб фразадул семантикалда. Демонстративиял цӀарубакӀалги генитивалги рукӀуна байбихьуда, адйективазда церехун, ва гьениб хӀалтӀула принцип цебеселъ хадусеб роцӀцӀинабулеб. Адйективал, релативиял клаузаби яги генитивиял модификаторал рукӀине бегьула бетӀералда хадубги: кӀиго квацӀи тӀугьдузул бетӀана.

 Лексика 

 РагӀи лӀугьин 
Авар мацӀалда раги лъугьунеб къагӀидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигӀлабазул субстантивация, рагӀиккун буссинаби,Мадиева 1981: 56 рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагӀабазулъ гурони данде чӀвалареб.Алиханов 1994: 5 Суффиксация буго бищун гӀемер дандчӀвалеб рагӀи лъугьиналъул къагӀида; цӀарал лъугьиналъул бищун кӀвар бугеблъун рикӀкӀуна аслу жубайГ. И. Мадиевалда рекъон..

Аслиял суффиксазде гьоркьоре уна:

 цӀарулал суффиксал, жидеца персоналияб магӀнадул рагӀаби лъугьинарулел: -гьан (гьобо — гьаби-гьан), -ко (вац — ваца-ко), -хъан (хъвадари — хъвадару-хъан, хӀалтӀи — хӀалтӀу-хъан), -чи (цеве — цеве-чи, маххщел — маххщел-чи, гӀолохъан-чи); чӀужуялъул жинсалъе хӀалтӀизабула суффикс -чӀужу: гӀолохъан-чӀужу, маххщел-чӀужу;
 экспрессивиял магӀна бугел рагӀаби лъугьинарулел: -к (тӀехӀ — тӀохӀо-к, чӀехӀ — чӀохӀо-к), -ч (хӀинкъи — хӀинкъу-ч);
 абстрактивиял цӀарал лъугьинарулел (цӀаразул, къокъал сифатазул ва тӀадрагӀабазул битӀараб аслуялдаса): -лъи (бакъ — бакъ-лъи, гьобол — гьобол-лъи, цо — цо-лъи).
 цогидал цӀарал лъугьинарулел: -(р)ко (къед — къада-ко, гъветӀ — гъотӀор-кӀо), кӀо (яс — яси-кӀо).
 цӀарулал суффиксал, жидеца батӀи-батӀияб предметиял магӀнаби кьолел: -ел/-ен (инфинитиваздаса; ретӀине — ретӀел, хвезе — хвел, рикӀкӀине — рикӀкӀен), -ро (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: хъухъадизе — хъухъади-ро, борлъизе — борлъа-ро, гьищтӀизе — гьещтӀе-ро),Микаилов 1965 -ло (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: кӀерезе — кӀеле-ро, гиризе — гере-ло; цӀараздаса: сума-ло).Алиханов 1994
 сифатал лъугьинарулел суффиксал: -а-/-я-, -ия- (лъугьуна аслияб яги хаслъул игӀрабалда бугеб царалдаса, цӀарубакӀаздаса ялъуни тӀадрагӀабазул къокъал формабазул: жага — жага-ду-л-а(б), гьереси — гьереси-я(б), гӀелму — гӀелм-ия(б)/гӀелму-я(б)гьединго цогидал суффиксабигун, хасал магӀнаби кьезе), -се-/-исе- (тӀадрагӀабаздаса: жакъа — жакъа-се-б, метер — метери-се-б, гӀадада — гӀадада-се-б), -укъ- (цӀараздаса: гӀин — гӀинз-укъ-аб, нах — нах-укъ-аб, суффиксалъ кьола гьечӀолъиялъул магӀна).

Авар мацӀалда буго рагӀи хисулеб конверсиялъулаб форма, гьеб бихьизабун букӀуна лексемаздалъун: гӀалилав, бахӀарай, рекӀарав. Гьеб ккола тӀубараб субстантивация, амма гьеб гуребги дандчӀвала тӀубараб гуреб ва окказиалияб субстантивация.[см. Алиханов 1994: 16].

Синтаксисгун-морфологияб къагӀидаялдалда лъугьуна жубураб рагӀи, ай кӀиго рагӀи тӀатӀалде жубан. Гьединал журарал рагӀабазул авар мацӀалда буго 30-гӀанасеб тайпа; гьезда гъорлъ:

 ЦӀарал лъугьунел:
  цӀар + асл. цӀар: гъалбацӀ (гъал+бацӀ), варанихӀинч —
  цӀар +  цӀар: гьакибер (гоко>гьакил — ), гъадиражи (гъеду>гъадил + ражи);
  + цӀар: беццабакь (беццаб + бакь);
  + цӀар: ичӀгьод (ичӀго + гьод);
  + цӀар: тӀадрагӀи (тӀад + рагӀи), нахъарукъ (нахъа + рукъ).
  () + цӀар: цӀурачед (цӀураб + чед);
 цӀар + фигӀ. (аслу): гӀакълугьечӀ (гӀакълу + гьечӀо);
 Сифатал лъугьунел:
 цӀар + сиф.: лахӀчӀегӀераб (лахӀ + чӀегӀераб);
 сиф. + сиф.: бецӀбагӀурччинаб (бецӀаб + гӀурчӀинаб);
 рикӀкӀ. + цӀар: ункъбокӀонаб (ункъго + бокӀон);
 ФигӀлаби лъугьунел:
 тӀадр. + фигӀ.: тӀадкъазе (тӀад + къазе);
 цӀар + фигӀ.: гӀинтӀамизе (гӀин + тӀамизе).

Гьел цере рехсарал гурелиги руго рагӀаби лъугьунел къагӀидаби: семантикиял рахъалъ гӀагар рагӀаби журан лъугьарал фигӀлаби лъугьинари, рагьарал гьаркьал хиси (рикӀкӀин — рикӀкӀен, квин — квен) ва калькирование — батӀиял мацӀазул рагӀаби авар мацӀалде рагӀиккун руссинаби: маххул нух (гӀур. 'железная дорога'), цеберагӀи (гӀур. 'предисловие''')Аварский язык (Мадиева).

 Сводешил сияхӀ 

 Жиндирго лексика 
Авар мацӀалъул гӀизагӀанго бечедаб лексика буго. Киназего гӀахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацӀалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цӀиял рагӀаби лъугьинеги рес бугел рагӀабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цӀарал (квер, бер, кӀал, мегӀер, гӀин ва гь. ц.), хъизаналъул ва гӀагарлъиялъул цӀарал (вац, яц, эбел, эмен, вас, яс, вацгӀал, яцгӀал, чӀужу, рос ва гь ц.), хӀалтӀул цо-цо алатазул цӀарал (пуруц, рукь, хъухъадиро, квартӀа, гъецӀ ва ц.), тӀорщалил ва пихъазул цӀарал (ролъ, цӀоросоролъ, пурчӀина, гӀеч, гени, курак, цӀибил, цӀулакьо ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хӀайваназул цӀарал (гӀака, оц, цӀцӀе, чу, хӀама, куй, кету, гьой, гӀанкӀ, цер, бацӀ ва ц.), хӀинчӀ-гъедуялъул ва хӀутӀ-хъумуралъул цӀарал (гъеду, цӀум, микки, цӀунцӀра, тӀутӀ, оцхӀутӀ ва ц.), кванил тӀагӀамазул цӀарал (чед, хинкӀ, лъим, гӀатӀ, рахь, нису, нах, гьан, гьоцӀо ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цӀарал (рукъ, гордо, нуцӀа, тӀох, хӀуби, чӀалу, рахи, къед, бокь ва ц). Гьединго авар мацӀалъул жиндирго рагӀабилъун ккола цӀарубакӀал (дун, ниж, нилъ, мун, дов, ав, щив ва ц), рикӀкӀенал (цо, кӀиго, лъабго, ункъго, щуго, анлъго, анкьго, микьго, ичӀго, анцӀго, къого, лъеберго, нусго, азарго ва ц.). Киназего гӀахьалал рагӀаби авар мацӀалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги.

 Цогидал мацӀазул рагӀаби 

Авар мацӀалъул жиндир цебетӀеялда жаниб цогидал мацӀалгун гӀемерал хурхенал рукӀанлъ авар лексикаялде рачӀана цогидал мацӀазул гӀезегӀан рагӀаби. Аслияб къагӀидаялъ, къватӀисеб лексика бачӀана авар мацӀалде гӀараб, парс, тюрк ва гӀурус мацӀаздасан (ай цоги мацӀаздаса гьездеги рачӀун, гьездласа аваралде щварал), цӀакъго некӀсияб къватӀисеб лексика буго гуржи мацӀалдасан бачӀараб. Гьанжесеб заманалда цӀияб лексика буго ингилис мацӀалдасаги бачӀараб.

 Свералаби 

Цогидал дагъистаниял мацӀазда гьоркьоб авар мацӀ ккола жиндир цӀакъ гӀемерал диалектал (свералаби) ругеблъун. Цоцадаса батӀиял гьел киналниги диалектал рачуна кӀиго тӀадгаруде гъорлӀе: хьондсаселдеги бахъдаселдеги. ТӀоцебеселда буго лъабго цоцае гӀагараб сверел, гьоркьоб батӀалъиги дагьаб, лексикиябгин морфологияб рахъалъ литературияб мацӀалдеги гӀагараб. Гьединго хьондасеб тӀадгарулӀ батӀаго бугеб вариантлъун ккола болмацӀ. Бакъдасеб тӀадгарулӀе уна 12 цӀакъ бикь-бикьараб сверел, жал стандарталдасаги батӀиял, жидедаго гьоркьобги цӀиккӀараб батӀалъи бугел.

Хьондасеб тӀадгарул свералаби руго хундерилаб яги централаб, жиндир ареалалъ кколеб Хунзахъги Онсокологи мухъал, бакъаккул (Хьаргаби, Леваша, Шурагьиб мухъал) ва бакътӀерхьул (Бакълъул, НахъбакӀ, ЦӀумада, ЦӀунтӀа мухъал). Гьезул батӀалъидулӀ буго хундерил свералида уди (цӀикӀкӀаниселъ  хӀалтӀизаби), нахъбакӀазул свералида оди (цӀикӀкӀаниселъ  хӀалтӀизаби),  гьаркьил бакӀалда  хӀалтӀизаби, интервокалияб позициялда зирараб билабиалаб плозив  тӀагӀин. Хундерил свералида класс бихьизабулел маркерал тӀагӀи, халатал рагьарал рукӀин. БакътӀерхьул свералида континуосалъул конструкциялда партиципалъул бакӀалда вербил гьанжесеб меххияб форма хӀалтӀизаби.

Бакъдасел тӀадгарул свералаби рикьула чанго групалда. Гьид-ГӀандал къокъадулӀ руго гьедерилги (Шамилил мухъ) гӀандалазулги сверел (Гъуниб мухъ), Анцухъ-Къаракъ-ЦӀор'' групалде уна анцухъдерилги (ЛъаратӀа мухъ), гьочотӀасезулги (Рутул мухъ), къаралазулги (ЧӀарада мухъ), закаталисезулги (ЦӀор) свералаби. Гьединго батӀаго ругел свералаби ккола бецӀдерил, гӀунтӀадерил, щулелъдерил (Гъуниб мухъ). Журарал диалектал руго бакълъухъезул, къелдерил, къехӀдерил (Шамилил мухъ). Гьел диалектазул буго цӀиккӀараб батӀалъи стандарталдаса. Фонетикияб рахъалъ, гьел диалектазда гьечӀо цо-цо стандартиял рагьукъал гьаркьал, яги руго стандарталдаго гьечӀел, мисалалъе, зирарал аффриката. ГӀезегӀанго батӀалъи буго морфологияб ва лексикияб рахъаздаги.

Диалектазул гьединаб батӀалъи букӀиналъ, литературияб мацӀалъул буго хасаб ва кӀвар цӀиккӀараб рол гьел каналниги диалектазда кӀалъалел цолъизарулеб. Гьединго авар литературияб мацӀ буго лингва франкалъун гӀандиязеги цӀунтӀиязеги.

 Балагье гьединго 
 Аваразул кицаби ва абиял

 Баянал

 МугъчӀваял 

Библиография
ГӀурусалда






 Инглисалда

 КъватӀисел регӀелал 

 Синтаксис
 Авар
 Авар мацӀалъул корпус 
 Авар-ГӀурус онлайн рагӀибусс
 RFE/RL North Caucasus Radio (also includes Chechen and Adyghe)
 Avar Cyrillic-Latin text and website converter
 Avar language information in Russian


Категория:Россиялъул мацӀал
Категория:Дагъистаналъул мацӀал
Категория:Агглутинативиял мацӀал
Категория:Субйект–обйект–верб мацӀал