Gramática del maya yucateco

El maya, tamién conocíu como maya yucateco, ye un idioma perteneciente a la familia de les llingües mayenses. La so gramática ye similar a la d'otres llingües mayes del norte de Guatemala y Belice. El maya tien como base morfemes monosilábicos, esto ye, pallabres o elementos pa la formación de les mesmes qu'aguanten l'analís morfolóxicu. La llingua maya economiza vocales, pero nun llega a producir agrupamientos de consonantes demasiáu complexos nuna sola sílaba. Tampoco se da nel maya l'agrupamientu de vocales de índole aglutinante, a diferencia d'otres llingües de Méxicu y Centroamérica; manifiéstase la contraición en munches pallabres, y cada una de les que dexa'l vezu vuélvese exa de la sílaba.

 Carauterístiques xenerales 
El maya ye una llingua complexa pa quien estudia les llingües indoeuropees. Hai qu'entender que'l mundu mesoamericanu entendía'l mundu de manera distinta, y por ello describía lo que lu arrodiaba de bien diverses maneres. Los mayistes pudieron descifrar los glifos de la vieya escritura maya que sirvieron de base pa la interpretación de la fala contemporánea de la península de Yucatán. La llingua maya de Yucatán ye de tipu sintéticu; esto significa qu'usa formes complexes pa espresar idees tamién complexes. Nun hai artículos, nin xéneru. Nun esiste'l manera infinitivu, y munchos verbos paecen nomes y tienen la doble función.

Anque'l xéneru nun esiste, sí hai prefixos que pueden estremar a les pallabres, por casu: non yá esiste'l prefixu masculín y femenín en delles pallabres: tamién el xéneru animáu, l'inanimáu y el sagráu. Los prefixos asítiense acorde a la so interpretación, pero tamién hai otros prefixos pa numberales que representen a seres animaos ya inanimaos (animales y plantes) o bien a oxetos blandos, redondos o boludos.

 Descripción llingüística 
 Fonoloxía 
Na llingua maya de Yucatán abonden los soníos consonánticos sordos. Una carauterística notable del maya yucateco, que comparte con munches otres llingües mayenses, ye l'usu de consonantes glotalizaes a les que se-yos amiesta un signu ortográficu ( ' ), denomináu glotal.

El maya consta de 19 consonantes y 5 vocales:
 Minúscules b ch ch' j k k' l m n p p' s t t' ts ts' w x y Mayúscules B Ch Ch' J K K' L M N P P' S T T' Ts Ts' W X Y

 Minúsculesy |
io MayúsculesY |
I |
O |
O

Estes vocales pronúnciense acordies cola forma d'allugamientu de los acentos, que denominar tonos:

 áa aaáa' a' ée eeée' y' íi ii i'i íi' i' óo ooóo' o' úu uuúu' o'

 Sustantivu 
El sustantivu ye la categoría gramatical que designa les entidaes: persones, animales, plantes, coses, etcétera.
máak persona
ch'íich' páxaru
lool flor
xanab zapatu

 Xéneru 
La mayoría de los sustantivos escarecen de xéneru gramatical. Sicasí, ye posible estremar los xéneros gramaticales masculín y femenín en dellos sustantivos que s'apliquen puramente a seres masculinos o femeninos.
xiib home
ko'olel muyer
xi'ipal rapazu
ch'úupal mochacha

El sustantivu que designa a la persona que realiza l'acción d'un verbu puede formase colos prefixos j- o x- si referir a un home o a una muyer, respeutivamente.
paax faer música → j-paax músicu, home que fai música o x-paax música, muyer que fai música
ts'íib escribir → j-ts'íib escritor, home qu'escribe o x-ts'íib escritora, muyer qu'escribe

Nel casu de los animales, antepónense les pallabres xibil o ch'upul si referir a un machu o a una fema, respeutivamente.
wakax ganáu vacuno → xibil wakax toru o ch'upul wakax vaca
tsíimin ganáu equino → xibil tsíimin caballu o ch'upul tsíimin yegua

 Númberu 
El plural de los sustantivos llógrase amestando'l sufixu -o'ob.
wíinik humanu → wíiniko'ob persones
peek' perru → peek'o'ob perros
xíiw yerba → xíiwo'ob yerbes
tuup arete → tuupo'ob aretes

Si'l sustantivu termina con una vocal glotalizada, el plural fórmase amestando'l sufixu -ob.
na' madre → na'ob madres
tso' pavu → tso'ob pavos
che' árbol → che'ob árboles
ja' agua → ja'ob agües

Los sustantivos que termina con -a el procedentes del sustantivu paal, neñu, formen el plural amestando'l sufixu -a el. Sicasí, ye posible amestar el sufixu -o'ob a la pluralización anterior, quedando -alo'ob, lo que constitúi un doble pluralización.
xi'ipalal o xi'ipalalo'ob rapazos
ch'úupalal o ch'úupalalo'ob mochaches

 Formación de sustantivos  
 Derivación 

Los axetivos pueden volvese sustantivos astractos amestando'l sufixu -il. El sustantivu formáu reflexa la cualidá del axetivu.
óotsil probe → óotsilil probeza
ayik'a el ricu → ayik'alil riqueza

Los axetivos que formen parte de construcciones col sustantivos óol, mente, espíritu, ánimu, ser, riquen el sufixu -a el pa volvese sustantivos astractos:
ki'imak óol feliz → ki'imak óolal felicidá
toj óol saludable → toj óolal salú

Los verbos pueden utilizase como sustantivos dependiendo del contestu de la oración.
xook estudiar o l'estudiu
janal comer o la comida

 Composición 

La unión de pallabres nuna sola puede formar sustantivos:
Sustantivu + sustantivu: beel camín + ch'o' mure → beelch'o' travesal
Axetivu + sustantivu: yá'ax verde + che' árbol → yá'axche' ceiba
Verbu + sustantivu: pa' quebrar + p'úul cántaru → pa'ap'úul piñata

 Axetivos 
L'axetivu ye la categoría gramatical que designa les cualidaes del sustantivu.
chowak llargu
sak blancu
bek'ech delgáu
síis fríu

 Xéneru 
Los axetivos escarecen de xéneru gramatical, con esceición de dos:
ki'ichkelem guapu, formosu, llindu, bellu, bonitu (puramente pa homes)
ki'ichpam guapa, formosa, atiesta, bella, guapa (puramente pa muyeres)

Pa los animales, les plantes y les coses, utilízase:
jats'uts formosu, llindu, bonitu

 Númberu 
Los axetivos se pluralizan cola adición del posfijo "-o'ob'", y el distributivu llógrase amestando'l sufixu -tak, quedando -tako'ob, lo que constitúi una pluralización que infoma a la escucha de la naturaleza individual de cada elementu del conxuntu, daqué según "cada unu d'ellos ye".
kóom curtiu → kóomtak o kóomtako'ob pequeños
chak colloráu → chaktak o chaktako'ob colloraos
polok gordu → poloktak o poloktako'ob gordos
chokoj caliente → chokojtak o chokojtako'ob calientes

Los axetivos mejen y nuuk son plurales. Sicasí, tamién se-yos puede amestar el sufixu -tak y, inclusive, -tako'ob.
mejen, mejentak o menjentako'ob pequeños
nuuk, nuuktak o nuuktako'ob grandes

 Formación d'axetivos  
 Derivación 
Los sustantivos pueden volvese axetivos amestando'l sufixu -il, lo que designa una rellación colo qu'espresa'l sustantivu.
na' madre → na'il maternu, maternal
k'áax monte → k'áaxil montés

Los axetivos xentilicios fórmense amestando'l sufixu -il a los nomes de pueblos y ciudaes.
Jo' Mérida → jo'il meridano
Saci' Valladolid → saci'il vallisoletano

Los axetivos deverbales o participios fórmense amestando -a'an al raigañu del verbu:
k'aal cerrar → k'nala'an zarráu

Los axetivos de naturaleza esencial fórmense amestando'l sufixu -Vl al raigañu del verbu, onde V representa la vocal del raigañu del verbu.
xaak güexar → xaakal güexáu

Los axetivos posicionales fórmense amestando'l sufixu -Vkbal al raigañu del verbu, onde V representa la vocal del raigañu del verbu.
chiltal chase → chilikbal cháu
kultal sentase → kulukbal sentáu

Los axetivos de tratamientu fórmense amestando'l sufixu -bil al raigañu del verbu y designa l'acción recibió o tien de recibir el sustantivu.
chaak salcochar → chakbil salcochado

Los axetivos de posibilidá fórmense amestando'l sufixu -be'en al raigañu del verbu y designa la posibilidá de realizar nél l'acción qu'ésti indica:
xook lleer, cuntar → xokbe'en legible, contable

 Interacción col sustantivu  
 Posición 
Por regla gramatical, l'axetivu asítiase antes del sustantivu de normal.
chich duru + tuunich piedra → chich tuunich piedra dura
boox negru + miis gatu → boox miis gatu negru

Ensin embago, ye posible atopalo dempués del sustantivu.
tuunich chich piedra dura
miis boox gatu negru

 Concordanza 
Per regla gramatical, cuando se xunen un axetivu y un sustantivu, xeneralmente namái esti postreru presenta la marcación plural.
nojoch grande + kuum olla → nojoch kuumo'ob olles grandes
taam fondu + ch'y'en pozu → taam ch'y'eno'ob pozos fondos

Sicasí, ye posible pluralizar namái l'axetivu o dambos elementos, inclusive cola doble pluralización del axetivu.
nojochtak kuum, nojochtak kuumo'ob o nojochtako'ob kuumo'ob olles grandes
taamtak ch'y'en, taamtak ch'y'eno'ob o taamtako'ob ch'y'eno'ob pozos fondos

Por regla gramatical, cuando s'utilicen los axetivos mejen y nuuk, xeneralmente'l sustantivu permanez en singular.
mejen pequeños + kay peces → mejen kay pexes pequeños
nuuk grandes + abal ciruela → nuuk abal cirueles grandes

Sicasí, ye posible pluralizar el sustantivu o amesta-y al axetivu los sufixos pluralizadores, lo que puede constituyir una cuádruple pluralización.
mejentak kay, mejentako'ob kay, mejen kayo'ob, mejentak kayo'ob o mejentako'ob kayo'ob pexes pequeños
nuuktak abal, nuuktako'ob abal, nuuk abalo'ob, nuuktak abalo'ob o nuuktako'ob abalo'ob cirueles grandes

 Determinante 
El determinante ye la categoría gramatical que fai específica la entidá designada pol sustantivu. Esisten distintos tipos de determinantes: demostrativos, posesivos, numberales.

 Demostrativu 
Los determinantes demostrativos tienen una función deíctica, esto ye, señalen específicamente la entidá designada pol sustantivu. Estos determinantes tienen una forma discontinua y tán constituyíos pola pallabra -y y los sufixos -a', -o' y -y' según el casu.
-y -a' esti, esta, estos, estes
-y -o' eso, esa, esos, eses
-y -y' aquel, aquella, aquellos, aquelles

Por cuenta de la forma discontinua, el sustantivu queden enmarcáu polos determinantes posesivos.
-y otocha' esta casa
-y otocho' esa casa
-y otoche' aquella casa

Si'l sustantivu ye plural, el sufixu asítiase dempués de la marcación del plural.
-y otocho'oba' estes cases
-y otocho'obo' eses cases
-y otocho'obe' aquelles cases

Si, amás hai unu o más axetivos, tamién queden enmarcaos polos determinantes posesivos.
-y túunben otocho'oba' estes cases nueves
-y túunben otocho'obo' eses cases nueves
-y túunben otocho'obe' aquelles cases nueves

 Numberal 
Cuando s'usa la numberación definida nun ye necesariu asitiar el numberal indefiníu -o'ob, que davezu sí s'usa n'español. El numberal dependiente amestar pa cuntar daqué; el numberal kúul úsase namái pa árboles y plantes; el numberal p'éel úsase namái pa coses inanimaes; el numberal túul úsase namái pa seres animaos o seres vivos; el numberal ts'íit usar pa coses delgaes o llargues como les vares, veles o llapiceros; el numberal wóol usar pa cuntar coses boludas o amasaes, y el numberal lóoch''' sirve pa cuntar puñaos de coses.

Númberu !width="150px"|Numberal
dependiente !width="150px"|Sustantivu !width="150px"|Traducciónjun kúul yá'axche' una ceibaka'a p'éel t'aan dos pallabresóox túul peek' trés perroskan ts'íit ch'ilib cuatro varesjo'o wóol k'eyem cinco boles de pozolewak lóoch' ixi'im seis puñado de maíz

 Pronomes 
 Pronomes personales 
Los pronomes personales son morfemes gramaticales ensin conteníu léxico que, nuna oración, usualmente (anque non siempres) referir a oxetos, persones o animales.

 PersonaSingular mayaSingular español Plural mayaPlural español Primer TeenTo'on Nós(as)Teech Tu, usté, vos Te'ex Ustedes, vós(as) Tercer Leti'Leti'ob Ellos(as)

 Pronomes dependientes 
Los pronomes dependientes nun tienen un significáu por sigo solos, sinón que lo adquieren cuando son antecedíos por verbos nes conxugaciones del presente habitual y presente actual.

 PersonaPronome personalsingular Pronome dependientesingular Pronome personalplural Pronome dependienteplural Primer Teen in To'on kTeechTe'ex a...y'ex Tercer Leti'Letio'ob o...o'ob

 Pronome posesivu 
Pronome dependiente !width="150px"|Partícula posesiva namái en
vocalesSustantivu !width="150px"|Traducciónin w áak la mio tortúaa w áak la to tortúao y áak la so tortúak w áak nuesa tortúaa w áake'ex vuesa tortúao y áako'ob la so tortúa

 Presente actual 
PersonesTiempu actualPronome dependiente !width="150px"|Verbu !width="150px"|Traduccióntene' táan in t'aan "Yo toi falando." (llit. "Yo ta asocediendo la mio fala.")teche' táan a t'aan "Tu tas falando." (llit. "Tu ta asocediendo la to fala.")leti'y' táan o t'aan "Él/Ella ta falando." (llit. "Él/ella ta asocediendo la so fala.")to'one' táan k t'aan "Nós tamos falando." (llit. "Nós ta asocediendo la nuesa fala.")te'exe' táan a t'aane'ex "Ustedes tán falando." (llit. "Vós ta asocediendo la vuesa fala.")leti'obe táan o t'aano'ob "Ellos/as tán falando." (llit. "Ellos/elles ta asocediendo la so fala.")

 Presente habitual o simple 
PersonesTiempu habitual dependiente !width="150px"|Verbu !width="150px"|TraducciónVerbu intransitivu !width="150px"|Voz
pasivatene' kin t'aan "Yo falo." kin t'anik "Yo falar." ku t'aanalteche' ka t'aan "Tu fales." ka t'anik ku t'aanalleti'y' ku t'aan "Él/Ella fala." ku t'anik ku t'aanalto'one' k t'aan "Nós falamos." k t'anik ku t'aanalte'exe' ka t'aane'ex "Ustedes falen." ka t'anike'ex ku t'aanale'exleti'obe ku t'aano'ob "Ellos/as falen." ellos/as falar |ku t'aanalo'ob

 Focalización 
Tien De notase qu'un verbu y un sustantivu pueden tener la mesma traducción, polo que se ta recurriendo a los pronomes dependiente y posesivu pa estremar la pallabra y el verbu:

(1a) Tene' kin t'aan tin t'aan"Yo falo la mio llingua."
(1b) Teche' ka mean ta wotoch"Tu constrúis la to casa."

 Pretéritu 
PersonesPartícula !width="150px"|Verbu !width="150px"|Tiempu habitual

dependiente !width="150px"|Traduccióntene' j t'aan najen Yo falé.teche' j t'aan najech Tu falasti.leti'y' j t'aan naji Él/Ella faló. to'one' j t'aan najo'on Nós falamos. te'exe' j t'aan naje'ex Ellos/as falaron.letio'obe j t'aan najo'ob Ustedes falaron.

 Futuru 
PersonesPartícula !width="150px"|Verbu !width="150px"|Tiempu habitual

dependiente !width="150px"|Traduccióntene' bíin t'aan naken Yo voi falar.teche' bíin t'aan nakech Tu vas falar.leti'y' bíin t'aan naki Él/Ella va falar. to'one' bíin t'aan nako'on Nós vamos falar. te'exe' bíin t'aan nake'ex Ellos/as van falar.letio'obe bíin t'aan nako'ob Ustedes van falar.

 Mostrariu de léxicu 
Espresiones frecuentes:Bix a beel"¿Cómo te va?" (lliteralmente: "¿Cómo ta'l to camín?")Ma'alob, kux teech."Bien, ¿y tu?" Bey xan teen."Igual yo."Bix a k'aaba’."¿Cómo te llames?" (lliteralmente: "¿Cómo ye'l to nome?")In k'aaba'y' JorgeEl mio nome ye Jorge.Jach ki'imak in wóol in k'ajóolt kech.''

"Encantáu de conocete." (lliteralmente: "Bien feliz el mio ser de conocete")

 Ver tamién 
 Idioma maya
 Español yucateco

 Referencies 

 Enllaces esternos 
 18px| Yich Táanil Ju'un. Proyeutu de la Incubadora de Wikimedia pa una Wikipedia en llingua maya.
 Cursu de maya pola UADY

Maya yucateco
Categoría:Idioma maya
Categoría:Cultura del estáu de Yucatán
Categoría:Cultura del estáu de Campeche
Categoría:Cultura del estáu de Quintana Roo

Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu