Criollu cabuverdianu

El criollu cabuverdianu ye una llingua criolla portuguesa minoritaria orixinaria del archipiélagu de Cabu Verde. Ye un criollu con base léxica nel portugués y un sustratu de llingües africanes, aniciada na dómina de la colonización portuguesa.

Trátase del criollu portugués más faláu del mundu y tamién ye la llingua criolla anguaño falada más antigua de la que se tien constancia, polo que ye de particular importancia pal estudiu de la criollística. En realidá ta conformada por un conxuntu de dialeutos, falaos cada unu en caúna de les islles que formen el país, onde la práctica totalidá de la población tien esti criollu portugués como llingua materna. Tamién ye faláu por comunidaes descendientes de Cabu Verde n'otres partes del mundu, como Europa, Estaos Xuníos o otros países africanos.

Anque'l 90 % del so léxicu derive del portugués, los criollos nun son intelixibles col so idioma lexificador, pos la gramática, la sintaxis y parte de la so fonoloxía tán basaes n'idiomes nativos d'África occidental, que formen el adstratu básicu del criollu.

 Nome y relevancia 
A pesar de ser designáu polos especialistes como "criollu cabuverdianu", los sos falantes referir a esti idioma a cencielles como "criollu" (Kriolu o kriol na llingua mesma). El nome de "cabuverdianu" (en criollu, kabuverdianu) o "língua criola caboverdiana" (língua kriolu kabuverdianu nos dialeutos de Sotaventu y língua kriolu kabverdian nos dialeutos de Barloventu) tien un calter estandarizador que pretende conferi-y l'estatutu de llingua oficial del país, pero nun ye bien usáu polos sos falantes mesmos.

Precisamente, tratar d'una de les poques llingües criollas en víes de ser reconocida como llingua oficial ya institucional, xunto con otros exemplos como'l criollu haitianu. Tamién ye'l criollu portugués más estudiáu y con mayor númberu de falantes nativos, y por cuenta de la so antigüedá, resulta tamién importante pa estudiosos de les llingües criollas y de la llingua portuguesa, pos el criollu caltuvo delles traces carauterístiques del portugués faláu ente los sieglos XV al XVII, sobremanera no que se refier al léxicu, fonoloxía y semántica.

 Fonoloxía 
El sistema fonolóxicu del criollu cabuverdianu vien sobremanera del portugués de los sieglos XV al XVII. Ente delles carauterístiques conservadores, el criollu caltuvo les consonantes africaes /ʤ/ y /ʧ/ (escrites como "j" (a principiu de pallabra) y "ch" en portugués antiguu) que sumieron nel portugués faláu a día de güei, y les vocales pretóniques nun s'amenorguen como sí lo faen el portugués européu. Ente delles carauterístiques innovadores, el fonema /ʎ/ (escritu "lh" en portugués) evolucionó escontra /ʤ/ y les vocales sufrieron dellos fenómenos fonéticos.

 Vocales 
Atopamos ocho vocales orales y los sos correspondientes vocales nasales, dando un total de dieciséis vocales:
AnterioresCentralesPosterioresoralesnasalesoralesnasalesoralesnasalesZarraesiĩũSemicerradasẽõSemiabiertasɛɛ̃ɐɐ̃ɔɔ̃Abiertesã

 Consonantes y semivocales 
LlabialDental/
AlveolarPostalveolar/
PalatalVelarUvularNasalmnɲŋOclusivapbtdkgAfricadatʃdʒFricativafvszʃʒ(ʁ) Vibrante simpleɾVibrante múltiple(r)ʀAproximantewjLlaterallʎ
 Nota: los soníos [r], [ʁ] y [ʀ] son variantes del mesmu fonema /ʀ/.

 Vocabulariu 
El vocabulariu del criollu cabuverdianu vien en gran parte del portugués. Anque les diverses fontes nun tán d'alcuerdu, los númberos bazcuyen ente'l 90% y 95% de les pallabres orixinaries del portugués. El restante provién de diverses llingües d'África Occidental (mandinga, wolof, fula, balanta, manyaco, temné, etc.) y una minoría despreciable proveniente d'otres llingües (inglés, francés, llatín, etc.).

La páxina d'Etimoloxíes del Dicionário Caboverdiano Português On-Line apurre una idea de los distintos oríxenes del vocabulariu cabuverdianu.

El criollu caltién dellos vocablos que yá cayeron en desusu nel portugués contemporaneu. Otros vocablos, anque persistan nel portugués contemporaneu, o bien caltuvieron el significáu que teníen d'antiguo, o bien sufrieron evoluciones semántiques. Por casu:
Pallabra en criolluPallabra en portuguésSignificáu que tien en portuguésSignificáu que tien en criolluafróntaencarafalta, desafíodesesperación, moliciónbotâbotarasitiar, ponerrefundiar, llanzarconfortâconfortarconfortarresignasefadígafadigacansanciu, aballairritación, esmoliciónfúscufuscoescuruborrachulimáriaalimáriaalimañaanimal de ganáumáncumancumancucoxupapiâpapearpapar, comer falarpintchâpincharpincharemburriarpólpapolpapulpanalguespupâapuparglayartchêucheioenllenoenforma, enforma, munchos, munches

 Dialeutos 
A pesar de la pequeñez territorial, la situación de insularidad de Cabu Verde fizo que cada isla desenvuelva la so propia manera de falar el criollu. Caúna d'estos nueve formes (hai 10 islles, una de les cualos ta inhabitada) ye justificadamente un dialeutu distintu, pero les autoridaes llingüístiques de Cabu Verde acostumen llamales "variantes" d'una llingua única, y non como nueve idiomes distintos. Estes variantes pueden ser arrexuntaes en dos grandes variedaes: al sur tenemos los criollos de Sotaventu, que engloba les variantes de Brava, Fogo, Santiago y Maio. Al norte tenemos los criollos de Barloventu, qu'abarca les variantes de Boa Vista, Sal, São Nicolau, São Vicente y Santu Antão.

Delles carauterístiques de los criollos de Sotaventu:
 El aspeutu imperfeutivu del pasáu fórmase xuniendo la partícula de pasáu ~ba al verbu tâ + V + ba.
 El pronome personal pa la segunda persona del plural ye nhôs.
 La forma de suxetu del pronome personal pa la primer persona del singular representar con una nasalización. Ej. m' andâ pronunciáu /ƞ ɐ̃ˈdɐ/ en llugar de /m ɐ̃ˈdɐ/ "anduvi", m’ stâ tâ sintí pronunciáu /ƞ stɐ tɐ sĩˈti/ en llugar de /m stɐ tɐ sĩˈti/ "toi sintiendo", m’ labába pronunciáu /ƞ lɐˈbabɐ/ en llugar de /m lɐˈbabɐ/ "llavara".
 La forma d'oxetu del pronome personal pa la primer persona del singular sume, pero nasaliza la vocal precedente. Ej. lebâ-m’ pronunciáu /-yˈbɐ̃/ en llugar de /-yˈbɐm/ "llévame", metê-m’ pronunciáu /meˈtẽ/ en llugar de /meˈtem/ "métime", cudí-m’ pronunciáu /kuˈdĩ/ en llugar de /kuˈdim/ "respuéndime", compô-m’ pronunciáu /kõˈpõ/ en llugar de /kõˈpom/ "iguar", bumbú-m’ pronunciáu /bũˈbũ/ en llugar de /bũˈbum/ "ponme nel llombu".
Delles carauterístiques de los criollos de Barloventu:
 El aspeutu imperfeutivu del pasáu fórmase xuniendo la partícula de pasáu ~va al actualizador verbal táva + V.
 El pronome personal pa la segunda persona del plural ye b'sôt.
 Les vocales átones /i/ y /o/ sumen frecuentemente. Ej. c’mádr’ /kmadɾ/ en llugar de cumádri /kuˈmadɾi/ "comadre", v’lúd''' /vlud/ en llugar de vilúdu /viˈludu/ "terciopelu", c’dí /kdi/ en llugar de cudí /kuˈdi/ "responder", tch’gâ /ʧɡɐ/ en llugar de tchigâ /ʧiˈɡɐ/ "llegar".
 Velarización del soníu /a/ tónicu (oral o nasal) escontra /ɔ/ nes pallabres que terminen col soníu /o/. Ej. ólt’ /ɔlt/ en llugar de áltu /ˈaltu/ "alto", cónd /kɔ̃d/ en llugar de cándu /ˈkãdu/ "cuando", macóc’ /mɐˈkɔk/ en llugar de macácu /mɐˈkaku/ "monu". Lomismo asocede colos pronomes: b’tó-b’ /ptɔb/ en llugar de botá-bu /boˈtabu/ "llanzate".
D'un puntu de vista llingüísticu, les variantes más importantes son les de Fogo, Santiago, São Nicolau y Santu Antão, y cualquier estudiu fondu del criollu tien de tener en cuenta a lo menos esos cuatro variantes. Son les úniques islles que recibieron esclavos direutamente del continente africanu, y son les islles que tienen les carauterístiques llingüístiques más conservadores y más distintes ente sigo.

Dende un puntu de vista social, les variantes más importantes son les de Santiago y São Vicente, y cualquier estudiu superficial del criollu tien de tener en cuenta a lo menos estos dos variantes. Son les variantes de los dos principales nucleos urbanos (Praia y Mindelo), son les variantes col mayor númberu de falantes y son variantes con un enclín glotofagista sobre les variantes vecines.

Diferencies ente los criollos de Cabu Verde:

 Criollu de Fogo  Criollu de Santiago  Criollu de São Nicolau  Criollu de São Vicente  Criollu de Santu Antão  Portugués  Asturianu  Papiamentu Aruba  Papiamentu Curaçao y Bonaire Ês frâ-m’. [es fɾɐ̃]  Ês flâ-m’. [es flɐ̃]  Ês fló-m’. [es flɔm]  Ês dzê-m’. [eʒ dzem]  Ês dzê-m’. [eʒ dzem]  Eles disseram-me.  Ellos dixéronme. Nan a bisa mi.  Nan a bisa mi.  Bú câ ê bunítu. [bu kɐ e buˈnitu]  Bú câ ê bunítu. [bu kɐ e buˈnitu]  Bô câ ê b’nít’. [bo kɐ e bnit]  Bô câ ê b’nít’. [bo kɐ e bnit]  Bô n’ ê b’nít’. [bo ne bnit]  Tu não és bonito.  Nun yes guapu.  Bo no ta bunita.  Bo no ta bunita M’ câ sabê. [ŋ kɐ sɒˈbe]  M’ câ sâbi. [ŋ kɐ ˈsɐbi]  M’ câ sabê. [m kɐ saˈbe]  M’ câ sabê. [m kɐ saˈbe]  Mí n’ séb’. [mi n sɛb]  Eu não sei.  Nun sé.  Mi no sa.  Mi no sa Cumó’ qu’ ê bú nômi? [kuˈmɔ ke bu ˈnomi]  ’Módi qu’ ê bú nómi? [ˈmɔdi ke bu ˈnɔmi]  Qu’ manêra qu’ ê bô nôm’? [k mɐˈneɾɐ ke bo nom]  Qu’ manêra qu’ ê bô nôm’? [k mɐˈneɾɐ ke bo nom]  Qu’ menêra qu’ ê bô nôm’? [k meˈneɾɐ ke bo nom]  Como é o teu nome?  ¿Cómo te llames?  Con bo ta yama?  Kon bo ta jama? Bú podê djudâ-m’? [bu poˈde ʤuˈdɐ̃]  Bú pôdi djudâ-m’? [bu ˈpodi ʤuˈdɐ̃]  Bô podê j’dó-m’? [bo poˈde ʒdɔm]  Bô podê j’dá-m’? [bo poˈde ʒdam]  Bô podê j’dé-m’? [bo poˈde ʒdɛm]  Podes ajudar-me?  ¿Puedes ayudarme?  Bo por yuda mi?  Bo por juda mi? Spiâ lí! [spiˈɐ li]  Spía li! [spˈiɐ li]  Spiâ li! [spiˈɐ li]  Spiá li! [ʃpiˈa li]  Spiá li! [ʃpiˈa li]  Olha cá! ¡Mira acá!  Mira aki!  Mira aki! Ê’ cantâ. [e kɒ̃ˈtɐ]  Ê’ cánta. [e ˈkãtɐ]  Êl cantâ. [el kɐ̃ˈtɐ]  Êl cantá. [el kɐ̃ˈta]  Êl cantá. [el kɐ̃ˈta]  Ele/ela cantou. Él/Ella cantó.  El a canta.  El a kanta. Bú tâ cantâ. [bu tɐ kɒ̃ˈtɐ]  Bú tâ cánta. [bu tɐ ˈkãtɐ]  Bô tâ cantâ. [bo tɐ kɐ̃ˈtɐ]  Bô tâ cantá. [bo tɐ kɐ̃ˈta]  Bô tɐ cantá. [bo tɐ kɐ̃ˈta]  Tu cantas.  Tu cantes.  Bo ta canta.  Bo ta kanta. M’ stâ cantâ. [ƞ sta kɒ̃ˈtɐ]  M’ sâ tâ cánta. [ƞ sɐ ta ˈkãtɐ]  M’ tâ tâ cantâ. [m tɐ tɐ kɐ̃ˈtɐ]  M’ tí tâ cantá. [m ti tɐ kɐ̃ˈta]  M’ tí tâ cantá. [m ti tɐ kɐ̃ˈta]  Eu estou a cantar.  Toi cantando.  Mi ta cantando.  Mi ta kantando. Screbê[skɾeˈbe]  Scrêbi[ˈskɾebi]  Screbê[skɾeˈbe]  Screvê[ʃkɾeˈve]  Screvê[ʃkɾeˈve]  Escrever  Escribir  Skirbi  Skirbi Gossím[ɡɔˈsĩ]  Góssi[ˈɡɔsi]  Grinhassím[ɡɾiɲɐˈsĩ]  Grinhassím[ɡɾiɲɐˈsĩ]  Grinhessím[ɡɾiɲeˈsĩ]  Agora  Agora  Awo  Awó Pôrcu[ˈpoɾku]  Pôrcu[ˈpoɾku]  Pôrc[ˈpoɾk]  Tchúc’[ʧuk]  Tchúc’[ʧuk]  Porco  puercu Porco  Porko Conxê[kõˈʃe]  Cônxi[ˈkõʃi]  Conxê[kõˈʃe]  Conxê[kõˈʃe]  Conxê[kõˈʃe]  Conhecer  Conocer  Conoce  Konosé Dixâ[diˈʃɐ]  Dêxa[ˈdeʃɐ]  D’xâ[ʧɐ]  D’xá[ʧa]  D’xá[ʧa]  Deixar  Dexar  Laga  Laga Dixâ-m’ quétu! [diˈʃɐ̃ ˈkɛtu]  Dexâ-m’ quétu! [deˈʃɐ̃ ˈkɛtu]  D’xó-m’ quêt’! [ʧɔm ket]  D’xá-m’ quêt’! [ʧam ket]  D’xé-m’ quêt’! [ʧɛm ket]  Deixa-me quieto!  ¡Déxame quietu!  Laga mi keto!  Laga mi ketu! Dôci[ˈdosi]  Dóxi[ˈdɔʃi]  Dôç’[dos]  Dôç’[dos]  Dôç’[dos]  Doce  Duce  Dushi  Dushi Papiâ[pɒˈpjɐ]  Pâpia[ˈpɐpjɐ]  Papiâ[pɐˈpjɐ]  Falá[fɐˈla]  Falá[fɐˈla]  Falar  Falar Papia  Papia Cúrpa[ˈkuɾpɐ]  Cúlpa[ˈkulpɐ]  Cúlpa[ˈkulpɐ]  Cúlpa[ˈkulpɐ]  Cúlpa[ˈkulpɐ]  Culpa  Culpa  Culpa  Kulpa Nhôs amígu[ɲoz ɒˈmigu]  Nhôs amígu[ɲoz ɐˈmigu]  B’sôt’ amígu[bzot ɐˈmiɡu]  B’sôt’ amíg’[bzot ɐˈmiɡ]  B’sôt’ emíg’[bzot eˈmiɡ]  O vosso amigo(O amigo de vocês)  El vuesu amigu  Boso amigo  Boso amigu Scúru[ˈskuru]  Sucúru[suˈkuru]  Scúr’[skur]  Scúr’[ʃkur]  Scúr’[ʃkur]  Escuro  Escuru Scur  Sukú Cárru[ˈkaru]  Cáru[ˈkaɾu]  Córr’[kɔʀ]  Córr’[kɔʀ]  Córr’[kɔʀ]  Carro  Coche  Auto  Outo Lébi[ˈlɛbi]  Lébi[ˈlɛbi]  Lêb’[leb]  Lêv’[lev]  Lêv’[lev]  Leve  Llixeru  Lihe  lihé

 Exemplu 
Una integrante del grupu d'Idan Raichel escribió un cantar nesti idioma:Ôdjus Fitxadu'''
Ôji ta djôbi pa seu
Kêl ki-m ôdja foi strelas
ta fla-m m-o bai p-o ka bem màs, krêtxeu
Pidi anjus di Deus
Pa bem buska un mudjêr
ki ka krê lêba sê vida sêm bu amor
bu amor…
Rainha na disampàru
'N sta djôbi kaminhu
ku spada y forsa di sodadi y dor
ku alma livri na tempu
‘N krê vivi ku ôdjus fitxadu
pa-m têne-o djuntu ku la mio
ku la mio...

Traducción al inglés
When I looked at the sky today
All I could see were stars
Telling me that you are gone forever, my love

Do beseech God's angels
To come and get this woman
Who refuses to go on living without your love
Your love…

Sovereign queen over gloom
I seek a way out
Bearing the sword and the power of longing and pain

With my soul free in
time I vow to live with my eyes shut
And thus keep you with me, With
me…

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Cabuverdianu
Cabuverdianu