Llingües del Perú

El panorama llingüísticu de Perú ye bastante complexu. Envalórase que, a entamos del actual sieglu XXI, nesti país multillingüe fálase un conxuntu grande y heteroxéneu d'una cincuentena de llingües vernácules: Tien 72 llingües según la división dialeutal que se considere. La gran mayoría d'estes llingües son indíxenes, anque la llingua más estendida ye'l español, la llingua materna del 85,9% de los habitantes. El castellán ye siguíu poles llingües orixinaries, principalmente les llingües quechues (13,2% en xunto) y el aimara (1,8%), según pola Llingües amazóniques y la Llingua de señes peruana. Nes zones urbanes del país, especialmente na rexón costera, predomina'l monollingüismu del castellán; ente qu'en munches zones rurales del país, particularmente na Amazonia, apoderen les poblaciones multillingües. 

 Situación llingüística 
Según Peter Landerman los xesuites traducieron fragmentos del canon cristianu a unes 150 llingües indíxenes de l'Amazonia peruana, de les cualos na actualidá sobreviven namái unes 60.Gibson, Michael Luke (1996): El muniche: un idioma que s'escasta. Serie Llingüística Peruana 42. Yarinacocha: Summer Institute of Linguistics.

 Llexislación llingüística 
A nivel políticu, son idiomes oficiales l'español y, nes zones onde predominen, el quechua, l'aimara y les demás llingües aboríxenes.Constitución política de Perú, art.48

 Númberu de falantes 
Na Amazonia peruana fálense cerca de cuarenta llingües, que usualmente arrexuntar en 17 families y diversifíquense en cerca de 120 variedaes locales reconocibles.

+ Población según llingua materna mayores de 5 años Llingua 1993 2007 2017Institutu Nacional d'Estadística ya Informática: http://censos2017.inei.gob.pe/redatam/  censu de 2017 Total PorcentaxeRespectu al total de declarantes. Total PorcentaxeRespectu al total de declarantes. Total PorcentaxeRespectu al total de declarantes.align=right | 15.405.014 80,27% 20.903.489 85,92% 23.178.478 82.94% Quechua 3.177.938 16,56% 3.360.331 13,21% 3.799.780 13.60% Aimara 440.380 2,29% 443.248 1,76% 450.010 1.61% (otra llingua aborixe) 132.174 0,70% 223.941 0,91% 227.405 0.81% (llingua estranxera) 35.118 0,18% 21.097 0,09% 49.876 0.18% (ensin respuesta sordu) 117.979  28.905  240.511

 Llingües autóctones de Perú 

Les llingües natives fálense, sobremanera, nos Andes centrales y na selva amazónica. Un númberu considerable de les llingües septentrionales andines falar na mariña norte y Andar septentrionales, pero escastar nesti país mientres el sieglu XIX (ver idioma culli, idioma mochica, llingües tallán, llingües hibito-cholón).

Les úniques llingües natives andines n'actual usu son el quechua, l'aymara, el jaqaru y el kawki; ente que la rexón amazónica alluga una mayor variedá de llingües, siendo les llingües más falaes el asháninka y l'aguaruna. Anguaño definióse más de 15 families llingüístiques nel territoriu peruanu y entá otra quincena o más de llingües aisllaes y non clasificaes.

Na actualidá sábese que les llingües que pudieron emplegase nel Perú devasen fácilmente les 300; inclusive, cronistes como Acosta falen de 700. Sicasí, dende la dómina de conquista, mientres el Virreinatu y tres la independencia, la desapaición de los indíxenes (por epidemia, trabayos forzaos y mestizaje) y la discriminación anti-indíxena per parte de la población blanco y mestizo, según del gobiernu peruanu (qu'impunxo'l español) amenorgaron el númberu de llingües indíxenes a menos de 150 na actualidá. Aun así, el númberu ye mayor, pero desproporcionáu. La siguiente llista ye de les llingües falaes anguaño y aquelles estinguíes nel sieglu XX o n'estinción (en lletra cursiva).

 Clasificación 

Les natives de Perú pertenecen a más de 15 families llingüístiques probaes, tando documentaes amás cerca otra quincena de llingües más ente llingües aisllaes y llingües ensin clasificar, munches d'elles estinguíes na actualidá (estes son señalaes col signu †). La siguiente llista recueye más de 95 llingües ente llingües vives y llingües estinguíes:
Clasificación de les llingües indíxenes de Perú Familia Grupu Llingua Territoriu Llingües aruUna familia demográfica ya históricamente destacaes, la caña norte sufrió la presión espansiva del quechua, ente que la caña sur sigue teniendo munchos falantes. Aru septentrional Jaqaru Yauyos Kawki Yauyos Aru meridional Aymara Puno Llingües arauanesUna pequeña familia con llingües en Brasil y Perú. Dellos autores consideren qu'estes llingües taríen emparentaes col arawak. Dení-kulina Kulina Ucayali Llingües arawak Trátase de la familia de llingües amerindies con más llingües en Suramérica. Septentrional Noramazónico Resígaro Loreto Meridional Suroeste Iñapari (†) Madre de Dios Mashko-Piro (†) Madre de Dios Yine Madre de Dios, Ucayali, Loreto Campa Asháninca Cuzco Asheninca Cuzco Axininca Cuzco Campa de Pajonal Cuzco Caquinte Cuzco Machiguenga Cuzco Nomatsiguenga Cuzco Amuesha-Chamicuro Amuesha Cuzco Chamicuro (†) Loreto Llingües bora-witotoDellos autores cuestionen que les llingües bora y les llingües huitoto formen una única familia por cuenta de les grandes divertencias ente los dos grupos. Bora Bora Loreto Muinane Loreto Witoto Coixama Loreto Meneca Amazones Murui  Nonuya  Nüpode witoto Loreto Ocaina Loreto Llingües cahuapanas. Cayahuita-Cahuapana (†) Loreto Jébero Loreto Llingües candoshi-chirino. Candoshi Loreto Chirino (†) Amazones, Cajamarca Llingües harákmbet. Amarakaeri Madre de Dios Huachipaeri Madre de Dios Llingües hibito-cholón. Cholón San
Martín San
Martín Aguaruna Aguaruna Amazones, Cajamarca, San Martín Shuar-Huambisa Achuar Loreto Huambisa Amazones, Loreto Llingües pano-tacanasUna de les families con más llingües distintes en Perú. Pano Yaminawa Amahuaca Madre de Dios, Ucayali Cashinahua Ucayali Sharanahua Ucayali Yaminawa Ucayali Chacobo Arazaire (†) Cuzco Atsahuaca (†) Madre de Dios Yamiaca (†) Madre de Dios Capanawa Capanahua Loreto Isconahua Ucayali Marubo Ucayali Pánobo (†) Loreto Remu (†) Loreto Shipibo Ucayali Otres Cashibo Ucayali, Huánuco Mayu-Pisabo Loreto Mayoruna Loreto Nahua Cuzco, Madre de Dios, Ucayali Nocamán (†) Ucayali Sensi (†) Loreto Tacano Esi'ejja Madre de Dios Llingües peba-yagua. Peba (†) Loreto Yagua Loreto Yameo (†) Loreto Llingües quechuesEstes llingües constitúin una familia de llingües distintes una y bones non toles variedaes de quechues son intercomprensibles. Quechua I Quechua I central Quechua ancashino Ancash Quechua huanca Junín Quechua yaru Junín, Pasco Quechua I periféricu Quechua de Pacaraos Distritu de Pacaraos (Huaral) Quechua II Quechua II-A Quechua cajamarquino Provincia de Cajamarca Quechua Incawasi-Cañaris Distritos d'Incahuasi y Cañaris Quechua yauyino Provincia de Yauyos Quechua II-B Quechua chachapoyano Provincies de Chachapoyas y Luya Quechua lamista Provincia de Lames, Valle del Huallaga Quechua nortizu Loreto Quechua II-C Quechua ayacuchano Ayacucho, Huancavelica Quechua cuzqueño Cuzco Llingües tallán-sechuraYe un conxuntu de llingües mal conocíes, que tán estinguíes dende finales del sieglu XVIII o principios del XIX, la única información esistente son delles llistes de vocabulariu. Atallano Catacaos Distritu de Catacaos Colán Distritu de Colán Sechura Olmos Distritu de Olmos Sechura Provincia de Sechura Llingües tucanasEsta familia ta formada por gran númberu de llingües alcontraes nel sur de Colombia y en parte Brasil. Occidental Suroccidental Oreyón Loreto Llingües tupí Trátase de la familia de llingües amerindies con más llingües en Suramérica, especialmente en Brasil. tupí-guaraní subgrupu III Cocama-cocamilla Loreto Omagua Loreto Llingües záparas. Grupu I Cahuarano (†)? Loreto Iquito Loreto Grupu II Arabela Loreto Andoa-shimigae (†)? Loreto Conambo (†) Loreto Záparo (†)? Loreto Llingües aisllaes Intentóse arrexuntar estes llingües en families más amplies, anque ensin ésitu.  Culli (†) La llibertá, Cajabamba Mochica (†) Departamentu de Lambayeque Munichi (†) Loreto Puquina (†) Alredor del llagu Titicaca Quingnam (†) Lima, Ancash, La Libertad Taushiro Loreto Tikuna Loreto Urarina Loreto Llingües ensin clasificar Amás esiste un conxuntu de llingües con documentación bien escasa y referencies a llingües de pueblos escastaos, que nun pudieron ser clasificaes por falta d'información. Ver por casu Llingües ensin clasificar de Suramérica. Aguano (†) Loreto Bagua (†) Amazones, Cajamarca Chacha (†) La Libertad, San
Martín Amazones Omurano (†) (zápara?) departamentu Patagón (†) (caribe?) Amazones, Cajamarca Sacata (†) Cajamarca Tabancale (†) Cajamarca Terikaka (†) (zápara?) Loreto

 Quechua 
El quechua ye la segunda llingua del país, por númberu de falantes. Tien oficialidá onde sía predominante, anque dende'l puntu de vista llingüísticu tien d'entendese como una familia de llingües emparentaes o como una macrollingua, asina por casu Ethnologue estrema más de 25 variedaes de quechua en Perú. De fechu los 4 grupos principales en que s'estrema'l quechua (Quechua I, Quechua IIA, Quechua IIB y Quechua IIC), los cuatro tán representaos en Perú.

 Aimara  
L'aimara ye la tercer llingua del país, por númberu de falantes, con cerca de mediu millón de falantes en Perú. Predomina anguaño nel sur del país, nos departamentos de Puno, Moquegua y Tacna.

 Llingües amazóniques 
200px|thumb|Llingües pano-tacanas: Llingües pano (verde escuru) y llingües takana (verde claru), los puntos indiquen la llocalización documentada de les llingües.
El restu de llingües indíxenes de Perú cunten con más de 105 mil falantes en xuntoAdelaar, 2004, pp. 610-624. y fálense básicamente nel oriente y norte del país, nos departamentos de Loreto, Madre de Dios y Ucayali. El norte de Perú (Loreto) ye probablemente la parte más diversa del país dende'l puntu de vista llingüísticu, yá que nella abonden les pequeñes families de llingües y llingües aisllaes. 

Nel norte de Perú atopen cinco pequeñes families: les cahuapana, jívara, zápara, peba-yagua y bora-witoto, estes families fálense principalmente en departamentu de Loreto, según n'árees axacentes de Brasil, Colombia y Ecuador. La mayoría d'estos grupos fueron abrasaos nel "boom del cauchu" a principios del sieglu XX. Na rexón del ríu Putumayo la población cayó de 50 mil a ente 7 mil y 10 mil na primer década del sieglu XX.

Nel departamentu de Ucayali predominen les llingües pano, ente que na selva alta (montascosa) de la cuenca del ríu Ucayali predominen les llingües arahuaques meridionales.

 Llingües de señes 
La Llingua de señes peruana (LSP) ye usada pola comunidá sorda del país.. El Censu del 2007 nun incluyó nenguna entruga sobre la LSP, pero eso haise correxíu nel 2017, anque los resultaos nun tán disponibles inda.{{cita web |url=https://www.facebook.com/Fundacionpersonassordasperu/posts/1942127292480729|títulu=https://www.facebook.com/Fundacionpersonassordasperu/posts/1942127292480729

 Idiomes alóctonos 
Un idioma alóctono d'un territoriu, ye una llingua que'l so orixe históricu trazable ye conocíu y cai fora de dichu territoriu y foi lleváu a esi territoriu por conquista, inmigración o colonización.

 L'español de Perú 

Nel Perú, l'idioma más estendíu ye'l español, que cunta con cuatro dialeutos nesti país: l'español ecuatorial, l'español peruanu riberanu, l'español andín y l'español amazónicu.

 Otros idiomes alóctonos 
Amás del español, que ye la llingua alóctona por excelencia, esisten otres llingües non orixinaries de Perú, falaes anguaño como resultáu de procesos migratorios.

Magar ye ciertu qu'esiste un gran númberu de colonies d'estranxeros nel Perú, la mayoría d'estes abandonó la so llingua orixinaria. Ente les comunidaes principales d'inmigrantes tán estendíos el xaponés, el chinu y el cantonés como exemplos más claros, y en muncha menor midida, l'alemán (selva central en Pozuzo y Oxapampa), l'italianu (árees urbanes de Lima y Arequipa), l'árabe y el hindustaní (dialeutu urdú). Estos dos últimos son productu de les recién folaes inmigrantes dende Palestina y Paquistán. El Francés tamién ye una llingua que se ta enraigonando nel departamentu de Loreto yá que per mediu d'una campaña de l'Alianza Francesa, el francés foi bien recibíu pola población peruana n'especial la iquiteña.Últimamente tamién tienen muncha influencia ye'l inglés pola cantidá de turistes y residentes estauxunidenses y británicos, el portugués y el Portuñol, ye bastante usáu nes rexones fronterices d'Ucayali, Loreto y Madre de Dios

 Referencies 

 Bibliografía  
 Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004): The languages of the Andes. Cambridge language surveys. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36275-7
 Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.) (1999): The Amazonian languages. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-57021-3.

 Enllaces esternos 
 Mapa llingüísticu de Perú
 Resonancies.org – Llingües aboríxenes de Perú.
 Centru d'Investigaciones Peruanes
 Institutu Llingüísticu de Verano - Perú