Gramática del finés

Esti artículu trata en detalle la gramática del finés estándar (esto ye, el llinguaxe escritu y el que puede escuchase nos medios). Pa una visión más global ver idioma finés.

 Comparanza col asturianu 
 El finés nun pertenez a la gran familia de llingües indoeuropees, sinón que ta emparentáu col idioma estoniu y más remotamente col idioma húngaru y otros llinguaxes falaos en Rusia.
 Trátase d'un idioma ensin:
 Futuru (tiempu)
 Xéneru
 Artículu
 Xerundiu
 El verbu "tener"
 El nuesu matiz ser / tar
 Pero con:
 Fonoloxía:
 Harmonía vocálica
 Fonemes llargos y curtios (doblando la lletra en cuestión)
 Acentu siempres na primera sílaba
 Alternanza consonántica y vocálica 
 Un amenorgáu númberu de consonantes (13)
 Una marcada diferencia ente'l llinguaxe escritu y el faláu, con variaciones fonétiques y gramaticales mayores que les que puedan esistir ente distintos dialeutos del asturianu
 Gramática:
 Aglutinante
 Preferencia poles postposiciones frente a les preposiciones
 15 casos
 Sistema verbal:
 4 infinitivos, declinables amás 
 Verbu negativu (ei)
 Una voz pasiva frecuentemente usada 
 Clíticos (-ko, -kin, etc)
 Sufixos posesivos
 Usu del partitivu singular en cuenta de nominativu plural tres númberu (>1) o espresión de cantidá

 Notación 
 V: una vocal idéntica a la precedente 
 @: cualesquier vocal
 A: vocal corta 
 AA: vocal llarga 
 Ai: diptongu termináu en
i * 1 / 2 / 3: primer / segunda / tercera personal del singular
 11 / 22 / 33: primer / segunda / tercera personal del plural

 Fonoloxía 

 Abecedariu 
a (b) (c) d e (f) g h i j k l m n o p (q) r s t o v (w) (x) y (z) ä ö

Les lletres ente paréntesis namái apaecen en pallabres estranxeres.
y ye en realidá una vocal, la contrapartida harmónica de u. La mesma rellación esiste ente a / ä y ente o / ö.

 Diptongos 
 Terminaos en i: äi, ui, ai, oi, öi, yi
 Terminaos n'o: au, ou, eu, iu
 Terminaos en y: äy, öy
 Restu: ie, yö, uo

 Harmonía vocálica 
La mayoría de sufixos con vocal vienen en pareyes posterior / anterior, por casu l'inesivo: ssa / ssä, la tercer persona del plural vat / vät, el "privativu" ton / tön, etc. Hai qu'usar el posterior si la pallabra a flexionar contién una o más vocales posteriores (auto|ssa) y l'anterior en casu contrariu (tähde|tön:ensin estrelles). La y y la i vienen ser comodinos. De normal los sufixos con estes vocales nun tienen pareya, por casu l'alativo lle, el comitativo ine o'l translativo ksi. Nestos casos la eleición ye simple.

 Fonemes llargos y curtios 
La grafía dobla (aa, nn, etc) los fonemes llargos yá sían estos vocálicos o consonanticos.

 Tipos radicales 
Les pallabres fineses suelen esperimentar al flexionarse y derivase una serie de cambeos qu'enzanquen la so reconocencia. Por casu, nel casu de los sustantivos, partiendo del nominativu singular, la forma de citación de los diccionarios, ciertos raigaños con determinaos finales (-si, -i, -y, -nen, -s, etc) yá esperimenten un primer cambéu previu a la flexón y dempués dependiendo del sufixu éstes pueden sufrir cambeos vocálicos y / o consonánticos adicionales.

Exemplu: agua:vesi: > vete + plural i > vet|i + inesivo ssä > ved|i|ssä: nes agües

Los sufixos que suelen disparen el cambéu consonánticu consten o bien d'una única consonante o bien empiecen por dos:

 Sustantivos / Axetivos: nominativu plural t, xenitivu singular n y plural dean / tten, inesivo ssa /ssä, elativo sta / stä, adesivo lla / llä, ablativu lta / ltä, alativo lle, translativo ksi, instructivu n
 Verbos: 1 n, 2 t, 11 mme, 22 tte.

Esceiciones:

 Los siguientes sufixos estrúin a pesar de nun encaxar cola descripción: "ensin" ton / tön, superlativu in.
 Y los sufixos posesivos de 3 y 33 nsa / nsä, 11 mme y 22 nne nun lo faen a pesar d'encaxar.

Les combinaciones de consonantes a modificar puede trate n'alternanza consonántica.

Amás por que'l cambéu tenga llugar, ente les consonantes y el sufixu tien qu'haber puramente una vocal curtia o diptongu.

Los sufixos que disparen el cambéu vocálicu son el pasáu i, el condicional isi, el plural i y el superlativu in.

De normal el partitivu derivar del nominativu y el restu de casos, sufixos posesivos y el plural facer del raigañu flexiva, pero como amuesa la siguiente tabla hai tou tipu de casos, dende primeru invariable, al postreru onde los cuatro raigaños difieren.

 AB C D Nominativu

singular Raigañu flexiva singular Raigañu

flexiva

plural Partitivu -i= B = A= descomprimir (A) + y = B = A -in = A – in + ime = B = A -tön/-ton = A – tön/ton + tomma/tömma = B = A -el/-en = A + y = B = A -t = A + t + y = B = A -s = A – s + kse = B = A -@s = descomprimir (A) – s + V = B = A -i = A - i + y = B = B -i = A - i + y = B = B – y= A – si + te = B = B – y -nen = A – nen + se = B = B - y -s = A – s + te = A – s + ks = B - y

 Regles 
Al sufijar pallabres (por casu al tornar sustantivos y axetivos, conxugar verbos, derivar nueves pallabres), ciertes combinaciones de consonantes na última sílaba pueden esperimentar cambeos. Namái los sufixos formaos por una simple consonante (p.ej. xenitivu –n) o aquellos qu'empiecen con dos (p.ej. inesivo -ssa / -ssä) provoquen el cambéu. Sicasí, non cualquier sufixu qu'encaxe con esta descripción "estrúi" la(s) consonante(s). Los sufixos posesivos (p.ej. –mmy) son esceición, como lo ye'l sufixu "privativu" –ton /-tön tähti > tähdy|tön qu'a güeyu nun tendría de provocar cambéu dalgunu. Amás, ente la(s) consonante(s) a estruyir y el sufixu tien qu'haber obligatoriamente una vocal curtia o un diptongu. Vocales llargues eviten el cambéu. La siguiente tabla presenta los 16 tipos de cambéu.

 Tipos 
 Cuantitativos kk > k llugar:paikka > paika|n, aallokko > aalloko|n, cabaña:mökki pp > p caseta:koppi > kopi|n, trucu:temppo > tempun, teoría:oppi, botón:nappi tt > t fema:nartto, netto, unión:liitto, enllibráu:nialtto  Cualitativos nk > ng Helsinki > Helsingi|ssä, zapatu:kenkä > kengä|t uku > uvu

yky > yvy vistíu:puko > puvo|n, númberu:luko > luvo|lla k > - maxa:taika > taia|n, costazu:olka > fola|lla:a costazos lke > lje claru:selkeä > seljetä:esclariar, triar:polkea > polj|in:pedal rke > rje razón:järki > järke > järje|tön:irracional hke > hje valiente:rohkea > rohjeta:osar mp > mm kumpi, amor:-ympi > -ymmy|n-juoma, diente:haimmas > haimpaa|sta p > v manera:tapa > tava|n, descansu:-ypo > -yvo, permisu:lupa > luvan  @t > @d cai:kato > kado|n, berru:huuto, bruxu:noita auto > auto|nEsceición. En pallabres d'orixe estranxeru namái la compresión cuantitativa suel tener llugar ht > hd voluntá:tahto > tahdo|sta, estrella:tähti > tähdy|tönrt > rr entender:ymmärtä|ä > ymmärrä|n, pasu:porras > porta|i|ta, cuntar:kerto|a > kerro|n nt > nn pechu:rinta > rinna|n, sentise:el tonto|a > el tonno|n lt > ll tarde:ilta > illa|n, ponte:silta > silla|t

 Regles 
Amás de l'alternanza consonántica, ciertos sufixos provoquen cambeos vocálicos. Son, en verbos, la marca del condicional –isi y del pretéritu –i y en sustantivos, el plural –i y el superlativu –in. La siguiente tabla ilustra'l tresformamientu.

 Tipos 
 Verbos Sustantivos Condicional –isi Pasáu –i Plural –i Superlativu –in i - - y ||y ä ä
|| -
|| -
|| -
|- align=center
! a |
a
|colspan="2" align=left | ¿Bisilábica?
 Si:
 ¿Anterior o / o?
 Si: -
 Non: o Non: o / -
| -
|- align=center
! AAVocal llarga
|| A 
|| A|| A árbol:puu > po|i|n A ie y  y y camín:tie > ty|i|n
|| y|- align=center
! uo
|| o 
|| o beber:juo|da > jo|i|n o barraquera:suo > so|i|n
|| o yö ö comer:syö > sö|isi|n 
|| ö comer:syö > sö|i|n ö nueche:yö > ö|i|n
|| ö AiDiptongu termináu en i A ||A A ||A|
- - - -

 Morfología 

 Caso 
Cuadru sinópticu

 Singular Plural-  tEstrúi consonantesa / äta / tä

tta / ttä
| rowspan="12" | iEstrúi vocales +
| a / ä

ta / tä
|- align=center
! Xenitivu
| n deantten Inesivo ssa / ssä
| singular
|- align=center
! Elativo
| sta / stä singular Ilativo VnhVn

seensiin Adesivo lla / llä
| singular
|- align=center
! Ablativu
| lta / ltä singular Alativo lle
| singular
|- align=center
! Esivo
| na / nä singular Translativo ksi
| singular
|- align=center
! Abesivo
| tta / ttä singular Instructivu n
| singular
|- align=center
! Comitativo
| ine =

 Plural 
El plural del nominativu y acusativu ye –t (puu|t), pal restu de casos ye –i (puu > pu|i|n:colos árboles) que como yá s'aldericó modifica la(s) vocal(ye) final(ye). ==

 Sufixos posesivos 
La pertenencia espresar en finés con ayuda de los sufixos:
EspañolXenitivu 

Pronome

PersonalSustantivu !(Plural)

-t /-i(Casu)  Sufixu 

PosesivuEl sufixu posesivu se "come" el plural del nominativu –t y la postrera consonante de los casos terminaos en consonante (p.ej. xenitivu:n, ilativo:Vn / hVn / seen / siin) Clíticu(s)  ResultaEl mio  (minu|n)Úsase cuando se desea acentuar la posesión  koira:perru  t   -nin   koira|ninEl to  (sinu|n)  kissa:gatu    -si   kissa|siEl so (d'él(la))  häne|n  kirja:llibru   sta  -nsa / -nsäMagar el so aspeutu, nun estrúi consonantes
VnÚsase Vn cuando'l casu temina en vocal (p.ej. inesivo:ssa / ssä)  kirja|sta|anEl nuesu/a  
(me|i|dän) ||| balto:casa ||| i ||| ssa ||| -mme ||| ||| balto|i|ssaEl vuesu/a  
(te|i|dän) ||| ||| ||| ||| -nne ||| |||El so (d'ellos/as)  he|i|dän     -nsa / -nsä
Vn  ==

 Orde de los sufixos 
Los sufixos apaecen nel orde yá vistu nel apartáu Sufixos posesivos. Primero'l plural siguíu del caso, sufixu posesivu y clíticos.

 Artículos 
El finés nun tien artículos nin definíos nin indefiníos. Esti aspeutu espresar colo posición del sustantivu na oración y l'usu del partitivu o'l nominativu. Por casu, los suxetos singulares definíos apaecen de primeres, los indefiníos facer a la fin. El nominativu plural considérase definíu. Los nomes divisibles (agua, pan) indefiníos apaecen en partitivu plural y los definíos en nominativu singular.

 Demostrativos 
 Esti/aEsi/a

Aquel(la) EsoEstos as Esos as

Aquellos as Esosmatuosynä|maPlural irregular n- > t-nuonemä|ntuo|nse|nnä|i|deanPierde la segunda sílaba –mä nel restu de los casosSegún les regles de compresión vocálica tendría de perder la änon|i|deanNotar el doble plural n-i-Sufre compresión vocálicani|i|deanSegún les regles de compresión vocálica tendría de perder la ytätuo|tasi|täCambéu vocálicu irregularnä|i|tänon|i|tani|i|tä Ilativotä|häntuo|honsii|heni llarganä|i|hinnon|i|hinnin|i|hin Inesivotä|ssätuo|ssasii|naPaecer al inesivonä|i|ssänon|i|ssanin|i|ssä Elativotä|stätuo|stasii|täPaecer al partitivunä|i|stänon|i|stanin|i|stä

El restu de casos formar colos raigaños tä-, tuo-, si-, nä|i-, non|i-, nin|i- + sufixu de casu

 Personales 
 CasuYoTuÉl/EllaNós/as Vós/as Ellos/asminä sinä hänte |
he Ablativu minu|ltaltaltäi|ltäi|ltäi|ltä Acusativu minu|ttti|däti|däti|dät Adesivo minu|lla sinu|lla häne|llä me|i|llä te|i|llä he|i|llä Alativo minu|lle sinu|lle häne|lle me|i|lle te|i|lle he|i|lle Elativo minu|sta sinu|sta häne|stä me|i|stä te|i|stä he|i|stä Xenitivu minu|nnni|däni|däni|dän Ilativo minu|un sinu|un häne|en me|i|hin te|i|hin he|i|hin Inesivo minu|ssa sinu|ssa häne|ssä me|i|ssä te|i|ssä he|i|ssä Partitivu minu|a ||
sinu|a ||
hän|täi|täi|täi|tä ==

 Adjetivo == Grau comparativu =
Formación Partiendo del raigañu flexiva, camúdase la a /ä final de los axetivos bisilábicos por y, estrúyese'l raigañu y añader –mpi. Al tornar esta forma, -mpi camuda a –mpa / -mpä forma susceptible d'alternanza vocálica y consonántica.

Exemplos:

Usu El términu de la comparanza introducir con kuin o bien ta nel partitivu.

 Grau superlativu 
Formación Partir del raigañu flexiva. Estrúyense consonantes y vocales y añader in. Al tornar esta forma, camúdase in por impa / impä, forma que puede sufrir compresión consonántica y vocálica. El partitivu singular sicasí fórmase direutamente, añadiendo ta / tä a -in

Exemplos

Usu

 Numberales 
  Cardinal  Partitivu  Raigañu flexiva  Ordinal  Raigañu flexiva 1yksi  yh|tä  yhte-Ver Tipos radicales ensimmäinen  ensimmäise- 2kaksi  kah|ta  kahte-  toinen  toise- 3kolme  kolme|a  kolme-  kolma|s  kolma|nte-El raigañu flexiva del ordinal ye pola so forma, candidata a compresión 4neljä  neljä|ä  neljä-  neljä|s  neljä|nte- 5viisi  viit|tä  viite-  viide|sLa s del ordinal estrúi'l raigañu  " 6kuusi  kuut|ta  kuute-  kuude|s  " 7seitsemän  seitsemä|ä  seitsemä-  seitsemä|s  " 8kahdeksan  kahdeksa|a  kahdeksa-  kahdeksa|s  " 9yhdeksän  yhdeksä|ä  yhdeksä-  yhdeksä|s  " 10kymmenen  kymmen|tä  kymmene-  kymmene|s  " 11yksi|tois|taLos númberos del 11 al 19 formar cola unidá más el partitivu de toinen = tois|ta 12kaksi|tois|ta 13kolme|tois|ta 14neljä|tois|ta 15viisi|tois|ta 16kuusi|tois|ta 17seitsemän|tois|ta 18kahdeksan|tois|ta 19yhdeksän|tois|ta 20kaksi|kymmen|täLos múltiplos de 10 formar cola decena más el partitivu de diez:kymmenen = kymmen|tä 21kaksi|kymmen|tä|yksi 30kolme|kymmen|tä 40neljä|kymmen|tä 50viisi|kymmen|tä 60kuusi|kymmen|tä 70seitsemän|kymmen|tä 80kahdeksan|kymmen|tä 90yhdeksän|kymmen|tä 100sata 200kaksi|sata|a 1000tuhat 2000kaksi|tuhat|ta 10.000kymmenen|tuhat|ta 100.000sata|tuhat|ta 1.000.000miljoona 2.000.000kaksi miljoona|a

 Infinitivos 
Formación

 Exemplos1ºYe la forma que figura nos diccionarios ilmais|ta  ol|la  pur|ra  men|nä  juo|da  etsi|ä  hoky|a2ºPartiendo de primer infinitivu, camudar la a / ä final por y y la y darréu a la izquierda del sufixu (si hai) por una i ilmais|ty  ol|ly  pur|ry  men|ny  juo|dy  etsi|y  hoki|y3ºAñadir ma / mä al raigañu flexiva verbal ilmaisy|ma  oly|ma  pury|ma  meny|mä  juo|ma  etsi|mä  hoke|ma4ºAñadir minen al raigañu flexiva verbal ilmaisy|minen  oly|minen  pury|minen  meny|minen  juo|minen  etsi|minen  hoke|minen

 Formación 
{| class=wikitable
! Si'l raigañu 

del infinitivu 

termina en:
! L'infinitivu 

facer en:
! Exemplos:
! Y el raigañu flexiva fórmase:
! Exemplos:
|-
| s
| ta / tä
|| suhis|ta:bisbisar

juos|ta:correr

ilmais|ta:espresar

julkais|ta: publicar
| añadiendo y 

a la infinitiva
||suhise|njuose|t

ilmaise|yjulkaise|mme
|-
| l
| la / lä
|| ol|la: ser / tar

foliatel|la:pensar

epäil|lä:duldar

estel|lä:torgar

kuvitel|la:imaxinar
| descomprimiendo 

la infinitiva 

y añadiendo y
|| ole|nfoliattele|t

epäile|vätestele|mme

kuvittele|tte
|-
| r (2 casos)
| ra / rä
|| pur|ra:morder

sur|ra:llamentar
| descomprimiendo 

la infinitiva 

y añadiendo y
|| pure|nsure|t
|-
| n (2 casos)
| na / nä
|| men|nä:dirpan|na:poner
| descomprimiendo 

la infinitiva 

y añadiendo y|| mene|n

pane|n
|-
| diptongo o

vocal llarga |da / dä
|| juo|da:beber

saa|da:consiguir

analysoi|da:analizar

arkistoi|da:archivar

ennakoi|da:prever
| copiando la infinitiva
||juo|nsaa|t

analysoiarkistoi|mme

ennakoi|tte
|-
|| vocal curtia || a / ä 
|| panta|a:ameyorar

peittä|ä:cubrir

pelasta|a:salvar

rahasta|a:cobrar

sairasta|a:tar enfermu

ampu|a:disparar
|| copiando la infinitiva 
|| paranna|npeitä|t

pelasta|arahasta|mme

sairasta|tte ampu|vat
|-
|| -it || a / ä|| mainit|a:mentarmerkit|a:marcar:palkit|a:premiar
|| añadiendo se 

a la infinitiva 
|| mainitse|nmerkitse|t:palkitse|y|-
|| -et || a / ä
|| lyhet|ä:encurtiase

lähet|ä:averase

lämmet|ä:calecer

|| camudáu la t 

por ne 
|| lyhene|n

lähene|t

lämmene|y
|-
|| -Vt || a / ä|| avat|a:abrirhypät|ä:saltarirrot|a:soltasekaivat|a:deseyar
|| camudando t 

por a / ä 

y descomprimiendo 
|| avaa|n

hyppää|tirtoa|a

kaipaa|mme

|}

 Declinación 
 Nominativu

Translativo

 Participiu pasáu 
Activu Fórmase añadiendo nut / nyt al raigañu del infinitivu. La n inicial del participiu asimilar a la l, r o s final radical (si hai). La t final radical asimilar a la n inicial del participiu.
Al flexionarlo, camudar la ut / yt final por ee.

Pasivu

Exemplos:

 Participiu presente 
Activu Añadir va / vä al raigañu flexiva.
Pasivu ;Exemplos.

 Presente 
Formación El presente d'indicativu nun tien marca especial, los sufixos personales (embaxo) añader direutamente al raigañu flexiva verbal. 
{|class=wikitable
! minä || sinä || hän || me || te || he
|-align=center
| -n || -t ||Allargar la vocal curtia anterior. Los diptongos y vocales llargues nun s'allargar
| -mme || -tte || -vat / -vät
|} 

Sacante la tercer persona, el restu de los sufixos personales estrúin el raigañu.

Negación Formar col verbu ei conxugáu + la primer persona del singular de presente d'indicativu del verbu en cuestión ensin la n final.

Voz pasiva

Exemplos

 Pretéritu imperfectu 
Formación Al raigañu flexiva añader la marca del imperfectu i y el sufixu personal nesti orde. La marca del pasáu i provoca cambeos vocálicos, cambeos a los qu'hai que sumar la compresión consonántica siempres y cuando'l suxetu seya de primera o segunda persona y haya una vocal curtia o diptongu ente'l sufixu personal y la(s) consonante(s) a estruyir.

Negación Formar col verbu ei debidamente conxugáu + el participiu pasáu activu del verbu en cuestión.

Voz pasiva

Negación Formar col verbu ei debidamente conxugáu + el participiu pasáu pasivu del verbu en cuestión.

Exemplos

 Pretéritu perfectu 
Formación Verbu ol|la conxugáu nel presente d'indicativu más el Participiu pasáu en singular o plural dependiendo de la persona. 

Negación Verbu ei conxugáu + ole + participiu pasáu en singular o plural.

Voz pasiva

Negación

Exemplos

 Pretéritu pluscuamperfeutu 
Formación Verbu ol|la conxugáu nel pretéritu imperfectu d'indicativu + el participiu pasáu en singular o plural dependiendo de la persona. 

Negación Verbu ei conxugáu + participiu pasáu de olla en singular o plural + participiu pasáu en singular o plural.

Voz pasiva

Negación

Exemplos

 Futuru 
Nun tien. Espresar col presente.

 Condicional 
Formación Raigañu flexiva + isi + sufixu personal. isi modifica la vocales finales radicales.

Negación ei conxugáu + condicional afirmativu ensin sufixu personal.

Voz pasiva

Negación

Exemplos

 Imperativu 
FormaciónL'imperativu ye especial en dellos sentíos:
 Escarez de primera personal del singular (defeutivu)
 La marca del imperativu y el sufixu personal tán fundíos de tal manera que nun se puede dicir onde termina la una y empieza l'otru #
Toles persones sacante la segunda del singular derívense direutamente del primer infinitivu.
 Negar ensin ei L'oxetu direutu definíu nun se marca (n) pa la primera y segunda persona.

  minä  sinä  hän  me  te  se 
 - Ye igual a la primer persona del singular del presente d'indicativu ensin el sufixu personal n -koon 

-köön  -kaamme 

-käämme  -kaa 

-kää  -koot 

-kööt Negativu | 
rowspan=2 | - älä + imperativu

afirmativu || 
äl|köön ||| äl|käämme  äl|kää  äl|kööt + raigañu del infinitivu sufijada con ko / kö

 Potencial 
Úsase raramente. 

FormaciónPartiendo del participiu pasáu activu, camudar el ut / yt final por y.

Negación Similarmente al restu de casos, pasando'l sufixu de persona del verbu en cuestión al verbu negativu ei.

 Tener 
A falta de verbu tener, el finés espresa la pertenencia cola siguiente estructura:

 Posesor n'adesivo (o inesivo) + 
 Tercer persona del singular, presente d'indicativu de ol|la:ser / tar, on''' + 
 El / los oxetu(s) teníu(s)

 Irregulares 
ol|laei minäole|n -ny|n sinäole|t -ty|t hänon -Veimme -mmey|mmette -ttey|ttevat -vat / -vätei|vät

 Léxicu 

 Derivación 

 Composición 

 Referencies 

 Bibliografía 
 Fred Karlsson. Finnish. An essential grammar. Routledge
 Colloquial Finnish. Daniel Abondolo. Routledge

 Enllaces esternos 
 Ymmärrä Suomea Cursu de comprensión escrita pa estranxeros Vocabulariu n'inglés.
 Supisuomea Cursu audiovisual de la televisión pública finesa. Vocabulariu n'inglés, francés, alemán, rusu, suecu, somalín, y estoniu.
 Finés pa estranxeros  (n'inglés, francés y alemán)
  (n'inglés)

 Fuentes 
 Proyeutu Gutenberg

Fines
Categoría:Idioma finés
Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes