Idioma filistéu

L'idioma filistéu yera la llingua de los filisteos, falada —y raramente inscrita— na franxa costera del suroeste de Canaán, concretamente na pentápolis formada por Gaza, Ascalón, Asdod, Gat y Ecrón. Dexó d'escribise, y presumiblemente de falase, escontra finales del sieglu IX e. C., cuando foi sustituyida por dalguna caña de les llingües cananees locales (fenicia o hebrea).Maeir, A Late Iron Age I/early Iron Age IIA Old Canaanite Inscription from Tell ye-Sâfi/Gath, Israel, p. 39-71

 Aspeutos históricos, sociales y culturales 

L'orixe xeográficu de los filisteos nun ta esclariáu, anque se suel considerar que s'asitiaron na rexón conocida como Filistea alredor del 1200 e. C., de resultes de los movimientos de población causaos polos «pueblos del mar».Alvar, Los pueblos del mar y otros movimientos de pueblos a fines del II mileniu, p. 35 Ye oxetu d'alderique, sicasí, la so identificación col grupu de «pueblos del mar» que les fontes exipcies refieren como peleset. Paez probáu que l'idioma orixinal de los filisteos yera distintu de les llingües de la rexón,Macalister, The Philistines: their history and civilization, p. 82 pero les inscripciones de Tell ye-Safi demuestren qu'en dalgún momentu de la edá del fierro local los filisteos empezaron a utilizar dalguna de les cañes de les llingües cananees locales, según la so escritura. 

En cuanto al númberu de falantes que pudo tener el filistéu, la población del área acomuñada colos filisteos rondaría los 25 000 habitantes nel sieglu XII e. C., ente que'l picu máximu de población sería d'unos 30 000 nel sieglu XI e. C.Yasur-Landau, The Philistines and Aegean Migration at the End of the Late Bronze Age, p. 342 Con tou, la naturaleza cananea tantu de la mayoría de los topónimos como de la cultura material suxeren que bona parte de la población sería indíxena, polo que l'elementu filistéu constituyiría probablemente menos de la metá.

Col tiempu, la nueva llingua cananea amazcaró y reemplazó a les tradiciones llingüístiques anteriores, qu'aquel día quedaríen amenorgaes a sustratu llingüísticu, yá que dexen de rexistrase nes inscripciones. A finales de la edá del fierro local, nel sieglu VIII o VII e. C., el principal idioma escritu de la Filistea yera un dialeutu cananéu escritu nuna versión del alfabetu semíticu occidental tan carauterística que Frank Moore Cross denominar Escritura neo-filistea.Cross, A Philistine Ostracon From Ashkelon, p. 64 Esti dialeutu denominar n'ocasiones «lengua de Ecrón» arriendes de la inscripción topada en Ecrón en 1996, la más estensa rellacionada colos filisteos.Gitin, A Royal Dedicatory Inscription from Ekron, p. 9-16 Un fechu llamativu ye que la Biblia nun menta nengún problema llingüísticu ente los israelites y los filisteos, como sí fai nel casu d'otros pueblos.Merrill, The Zondervan Encyclopedia of the Bible Finalmente, los filisteos empezaron a utilizar alredor del 300 e. C. l'araméu, que yera entós la llingua franca de la rexón y taba emparentáu direutamente col cananéu.

 Glotónimo 
El nome filistéu que s'utiliza anguaño pa referise a esti idioma provién del llatín , variante de , qu'apaez nos escritos de Flavio Josefo. De la mesma ta tomáu del griegu  (philistinoí), utilizáu por Filón d'Alexandría, magar na Septuaginta el términu utilizáu ye  o  (fylistieim o fylistiim).P. ej. Josué 13:2 N'última instancia provién del hebréu pĕlištī,Por casu, veanse los siguientes pasaxes: ; ; ;  «xente de Plešt» (Filistea); cf. l'acadiu palastu y l'exipciu parusata.Orr, The International Standard Bible Encyclopaedia, IV, p. 2376

Los estudiosos de la Biblia suelen proponer que'l nome aniciar a partir del raigañu semítica plš (), que significa «estremar» o «invasor».Jastrow, A Dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and Yerushalmi, and the Midrashic Literature, p. 1185 El endónimu o autoglotónimu que los filisteos dar a sigo mesmos nun se conoz. Sicasí, como la Biblia mentar tamién como xentes de Kaftor (;P. ej.  quiciabes rellacionáu con Keftiu),Alvar, Los pueblos del mar y otros movimientos de pueblos a fines del II mileniu, p. 42-43 que nun ye un términu semíticu, suxirióse que dicha pallabra seya similar a la qu'usaben pa referise a sigo mesmos o al so idioma. Al paecer, l'idioma tamién apaecería referíu na Biblia como «llingua d'Asdod», anque ye revesosu si referir al idioma filistéu, al dialeutu canaeo que los filisteos adoptaron a partir del sieglu VIII e. C. o a dalguna otra llingua utilizada na ciudá.Macalister, The Philistines, p. 66-67 Machinist, Biblical Traditions: The Philistines and Israelite History, p. 64 

Otra teoría, propuesta por Jacobsohn y sofitada por otros autores, ye que'l nome deriva de la rexón iliria de Palaeste, que los sos habitantes llamar Palaestīnī añader el sufixu ilirio -ino utilizáu pa grupos étnicos.Bonfante, Who Were the Philistines, p. 251–262

 Descripción llingüística 
 Clasificación 
miniaturadeimagen|Representación moderna d'unos soldaos filisteos allugada nel xacimientu arqueolóxicu de Tell ye-Safi, que xeneralmente s'identifica cola ciudá filistea de Gat.
miniaturadeimagen|Prisioneros filisteos (parusata) representaos en Medinet Habu, templu mortuorio del faraón Ramsés III.
Sábese bien pocu de dichu idioma, del que sobreviven unes poques pallabres n'hebréu a manera de préstamos culturales. Estes describen instituciones específicamente filistees, como los seranim, los señores» de la Pentápolis filistea,El términu utilízase como rangu militar nel Israel actual, correspondiendo al de capitán. el receptáculu ’argáz qu'apaez na Biblia, namái en 1 Samuel (capítulu 6)Sapir, Hebrew 'argáz, a Philistine Word, p. 272–281 Según esti artículu tratar de la caxa d'un carru, «una pallabra presumiblemente non semítica» (p. 274). o'l títulu padî.Según Sapir (Hebrew 'argáz, a Philistine Word, p. 279, nota 29) tratar d'un términu común de propiedá del indoeuropéu» y menta el griegu πόσις, el lituanu –pati-s, –pats y el tocariu A pats.

Nun hai abonda información sobre l'idioma de los filisteos como pa rellacionalo con seguridá con nenguna otra llingua: la so posible rellación con llingües indoeuropees (inclusive col griegu micénicu) sofita la idea, per otra parte ensin confirmar, de que los filisteos tienen el so orixe nos «pueblos del mar». Esisten ciertos restos de vocabulariu y onomástica non semíticos, pero les inscripciones auténtiques —pos dalgunes resultaron ser falsificaciones modernes—Naveh, Some Recently Forged Inscriptions, p. 53–58 son enigmátiques:Singer, Egyptians, Canaanites and Philistines in the Period of the Emergence of Israel, p. 282–338 topóse una serie de «sellos d'ancla» en miniatura inscritos en dellos xacimientos filisteos.Keel, Studien zu dean Stempelsiegeln aus Palestina/Israel IV, p. 21–34 Per otru llau, l'amenorgáu corpus de curties inscripciones de la edá del fierro IIA-IIB de Tell ye-Safi/Gat, demuestra qu'en dalgún momentu de la edá del fierro local los filisteos empezaron a utilizar dalguna de les cañes de les llingües cananees locales (bien feniciu o hebréu), según la so escritura.A finales del sieglu IX e. C. en Tell ye-Safi utilizábase inda un alfabetu semíticu occidental. 

Con éses xulgando solo poles inscripciones tardíes, más numberoses, podría interpretase equivocadamente que l'idioma filistéu nun ye más qu'una variedá de continuu dialeutal cananéu. Por casu, la inscripción de Ecrón, qu'identifica'l xacimientu arqueolóxicu con seguridá como la Ecrón bíblica, ye'l primer testu siguíu que foi identificáu como filistéu. Sicasí, ta escritu nun dialeutu cananéu simliar al feniciu.Gitin, A Royal Dedicatory Inscription from Ekron, p. 1-18Callev, The Canaanite Dialect of the Dedicatory Royal Inscription from Ekron

 Hipótesis indoeuropea 
La evidencia a favor de que los filisteos falaren una llingua indoeuropea ye bien llindada.La primer suxerencia en dicha direición apaez en: Noordtzij, De Filistijnen, citada en: Bonfante, Who Were the Philistines, p. 252, nota 4. Bonfante defendió un orixe ilirio de los basándose nos Παλαιστινοί Palaistinoí de Palaeste, una ciudá del Epiru, añader el sufixu ilirio -ino utilizáu pa grupos étnicos. La conexón suxerida introducir en:  Delles pallabres rellacionaes colos filisteos qu'apaecen na Biblia nun son d'orixe semíticu y, en dellos casos y con reserves, pueden rastrexase hasta raigaños protoindoeuropeas. Por casu, R. D. Barnett rastrexó la pallabra filistea pa «capitán», seren,Usada n'hebréu solu en conexón con príncipes filisteos; la etimoloxía filistea de seren, sranim ta almitida en: Albright, New Cambridge Ancient History, p. 25, nota 3 que puede tar rellacionada col términu neohitita sarawanas/tarawanasBarnett, New Cambridge Ancient History, p. 17, que recibió crítiques en: Sandars, The Sea Peoples, p. 457 y ss o'l griegu τύραννος, týrannos (que ye en sí probablemente un préstamu de dalguna llingua d'Anatolia occidental).Drew, The First Tyrants in Greece, p. 128 Según la tradición griega, Giges de Lidia foi'l primer gobernante al que s'aplicó'l términu tiranu (ibid.).Helck, Ein sprachliches Indiz für die Herkunft der Philister, p. 31Meriggi, Schizzo della delineazione nominale dell'eteo geroglifico, p. 36-57Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots, p.1146Gusmani, Isoglossi lessicali Greco-Ittite, p. 511-512Cornil, Une étymologie étrusco-hittite, p. 84-85Rabin, Hittite Words in Hebrew, p. 113-139 Edward Sapir defendió l'orixe indoeuropéu de kōbá o qōbá, «cascu», referíu al cascu de cobre de Goliat y presumiblemente rellacionáu col hitita kupaḫi.Sapir, Hebrew 'helmet,' a loanword, and its bearing on Indo-European phonology, p. 73–77Macalister, The Philistines, p. 82Machinist, Biblical Traditions: The Philistines and Israelite History, p. 63-64 Vease 

Dellos nomes filisteos, como Achish, Ficol y Goliat paecen nun ser d'orixe semíticu y suxiriéronse etimoloxíes inodeuropeas.Bonfante (Who Were the Philistines, p.254) diz en rellación con Jacobsohn (Berliner Philologische Wochenschrift, p. 483) y los usos griegos de Ἀγχίσης, una versión griega de Goliat:  El nome propiu Achish rellacionóse col griegu Ἀγχίσης (Anchisēs, «Anquises») o col etnónimo griegu «aqueo» (del Prehistoria del griegu griegu arcaicu Ἀχαίϝος, achaiwos). Sicasí, rellacionóse coles mesmes con llingües non indoeuropees, como'l nome hurrita Aki-ia-ash o'l eblaíta A-ga-ish. El nome propiu Goliat () rellacionóse col nome propiu lidiu Ἀλυάττης Alyattēs,, citáu en: Wainwright (Some Early Philistine History, p. 79, nota 3) atribúi la conexón a Georg Hüsing. que ye la forma griega d'un supuestu orixinal *Walweiattes. En 2005 topar en Tell ye-Safi/Gat una inscripción de finales del sieglu X/principios del sieglu IX e. C. con dos nomes, unu d'ellos (ולת, «wlt») bien similar a esta posible variante de Goliat. Otros autores señalaron la semeyanza del nome «Goliat» con nome luvitas como «Madduwatta» o «Azitawadda». Robbins, Collapse of the Bronze Age, p. 117L'apaición d'otros nomes non semíticos n'inscripciones filistees de la Edá del Fierro son indicativos adicionales de los posibles oríxenes non semíticos del grupu.

 Escritura 
Les inscripciones en filistéu son bien escases, magar paez tuvieron un sistema d'escritura.Silberstein, The Other in Jewish Thought and History, p. 71 En 1964 topar en Deir ʿAllā unes tablillas nel mesmu estratu arqueolóxicu qu'unes vasíes de cerámica filistea. Les tabilillas conteníen daqué más de cincuenta carácter, arrexuntaos nunos quince pallabres separaes per llinies verticales, que d'esa manera recuerden a les tablillas minoiques escrites en llinial A y llinial B.Edwards, The Cambridge Ancient History, p. 501 Ye probable que los testos conteníos tean en filistéu, pero podríen representar la escritura de dalgún otru pueblu; seya que non, el corpus de testos topáu tantu d'escritura chipro-minoica como filistea son tan exiguos que difícilmente podríen dar pie a pruebes concluyentes.Davis, Cypro-Minoan in Philistia?, p. 40-74 De xuru la escritura (según la téunica alministrativa del usu de sellos) adoptóse cuando les poblaciones filistees yá crecieren en complexidá, siquier una xeneración dempués del so supuestu asentamientu.Yasur-Landau, The Philistines and Aegean Migration at the End of the Late Bronze Age, p. 309 Con posterioridá utilizar en cierta midida tamién l'alfabetu semíticu occidental, del que s'atoparon afayos posteriores. Comoquiera que fora, el sistema d'escritura del filistéu sigue siendo materia d'alderique.

 Exemplos d'inscripciones 

 Inscripciones n'escritura llinial 
Les inscripciones n'escritura llinial que se menten de siguío posiblemente zarren testos en filistéu. Dellos especialistes en chipro-minoicu (como Sylvia Ferrara o Philip Steele) espresaron series duldes sobre que'l sistema d'escritura d'estos fragmentos tea realmente rellacionáu col llinial A o B. Sía que non, el corpus de testos ye tan exiguo que difícilmente podríen dar pie a pruebes concluyentes.

 Afek: una tablilla (datada nel sieglu XI e. C.) con unes poques llinies de testu.Kochavi The Egyptian Governor's Residence and Its Finds, p. 24 La cerámica ye con toa probabilidá de Tell ye-Safi/Gat.Yasur-Landau, The Philistines and Aegean Migration at the End of the Late Bronze Age, p. 310 Dalgunos de los símbolos podríen ser numberales, colo que se trataría d'una tablilla d'usu económicu. Dellos símbolos guarden semeyanza col silabariu chipro-minoicu, anque verdaderamente non toos.
 Ascalón: un fragmentu de cerámica (datáu a finales del sieglu XI e. C.) con una inscripción de 9 marques pintaes de derecha a esquierda.Cross, Cypro-Minoan Inscriptions Found in Ashkelon, p. 131–134 La cerámica ye llocal, y siete de los 9 símbolos tienen paralelos na escritura chipro-minoica, por enforma que tanto l'usu de pintura como'l sentíu de la escritura son ayenos a dicha sistema.
 Asdod: sellos de cerámica con unes 5 o 6 marques filistees.Ben-Shlomo, Philistine Iconography, p. 72Ben-Tor, The archaeology of ancient Israel, p. 279 La llectura que sigue ye de Facchetti y la so aceptación ye minoritaria:

Tell Qasile: insripción nuna ánfora. Según Facchetti puede lleese:

Topáronse dellos fragmentos de cerámica micénica con calteres aisllaos que s'asemeyen a la escritura chipro-minoica (probablemente marques d'alfareru).Landau, A Cypro-Minoan potmark from Aphek p. 22-31 Asina mesmu, tamién delles marques n'ánfores cananees» y otres vasíes de Ascalón identificáronse como símbolos chipro-minoicos, pero estos son muncho más senciellos y nun cunten con paralelos bien convincentes.

 Inscripciones n'escritura semítico 
Identificáronse com filisteos unos pocos testos de cierta entidá, como un óstracon topáu en ʿIzbet Ṣarṭah y dos topaos en Tell Jemmeh.Focete, El óstracon de ʿIzbet Ṣarṭah y la espansión de la escritura fenicio, p. 211 y ss.Garbini, I Filistei.

El testu topáu en Izbet-Sartah (5 llinies, sieglu IX e. C.) ta escritu, según paez, en alfabetu protocananéu, precursor del alfabetu feniciu. El testu nun se pudo interpretar, sacante la última llinia, que ye una llista alfabética: tratar de les lletres del alfabetu nel orde que tienen na escritura fenicio, anque falta la m, en que'l so llugar hai un espaciu en blancu y esisten dos anomalíes, h z y p ʿ.Focete, El óstracon de ʿIzbet Ṣarṭah y la espansión de la escritura fenicio, p. 211-212

El primer óstracon de Tell Jemeh (sieglu VII e. C.) ye una llista de nomes, na que cada llinia significa «A (fíu de) B», alcordar con Kempinski.Kempinski. Some Philistine Names from the Kingdom of Gaza, p.21 Cada llinia acaba col sufixu -š, interpretáu como una marca de xenitivu indoeuropéu. Anque la mayoría de los nomes son semíticos, alredor d'un terciu pueden tener paralelos en llingües anatolies o eteochipriota (según testos asirios). Facchetti, sicasí, interpreta que la marca de xenitivu taría rellacionada col etruscu.Facchetti, Appunti di morfologia etrusca, p. 150

El segundu óstracon de Tell Jemeh (sieglu VII e. C.) ye tamién, al paecer, una llista de nomes con númberos a la fin de cada llinia. Nel testu atópase repetidamente la marca morfolóxica -yh y probablemente el yá mentáu sufixu xenitivu -š.

Quiciabes podríen añader a estos varios óstraca con 1 o 2 marques de Asdod, Tell Qasile, Tell el-Farah, etc. Naveh cunta un total 14 inscripciones filistees realizaes con escritura fenicio o aramea.Naveh, Writing and Scripts in Seventh-Century BCE Philistia, p. 17

 Referencies 

 Notes 

 Bibliografía 



 Enllaces esternos 
El dialeutu cananéu de la Inscripción de la Dedicatoria Real de Ecrón, 2004 – Una escoyeta d'artículos sobre la inscripción de Ecrón  

Categoría:Filisteos
Categoría:Llingües aisllaes d'Asia
Categoría:Llingües muertes d'Asia