Ibdes

Ibdes ye un conceyu español de la Comunidá de Calatayud, provincia de Zaragoza, Aragón. Tien una superficie de 56,31 km² con una población de  y una densidá de 7,33 hab/km².

 Xeografía 
La población encuadrada nel triángulu turísticu compuestu pol Monesteriu de Piedra, los Balnearios d'Alhama de Aragón y los Balnearios de Jaraba.

El pueblu de Ibdes ta asitiáu sobre un pequeñu monte de terruñu y dende la ilesia que preside'l pueblu na so parte alta, van esbillándose les empinaes cais a manera d'abanicu que cayen sobre la falda de la llomba hasta llegar a la cai mayor.

Llindáu por dos ribayos (el de San Gregorio y el de la Puerta Aldea), Ibdes anguaño creció n'estensión, al construyise delles viviendes na entrada norte sol barriu de les cueves o de la "Peña Rubia" y sobremanera na zona sur del pueblu, del barriu llamáu de la vegatilla.

La cai mayor o Rúa, cola compañía de la acequia qu'escurre en paralelu a ella, traviesa tol pueblu delimitándolo pol sureste. La nueva variante de la carretera tomó nos nuesos díes esti papel.

 Demografía 

 Historia 

 Prehistoria 
Esiste la constancia xeolóxica que na antigüedá, les actuales cuenques de los ríos Jalón, Jiloca y n'especial la zona que nos atañe, la cuenca del ríu Mesa, atopábense anubiertes y con abondosa presencia de llagos. Esti fechu vendría demostrar y ser la resultancia que, a la Era Terciaria, cuando estes tierres atopábense somorguiaes nel mar, siguió-y la Yera Cuaternaria, cola formación de les más recién cadenes montascoses y l'elevación de les cuenques, produciéndose la retirada de les agües. De resultes de lo anterior producióse la posterior desecación de los llagos qu'ocupaben los valles y esti fechu xuníu al pasu del tiempu y poles carauterístiques xeolóxiques del terrén dieron llugar a toa esa riqueza d'agües y baños termales de la zona. La prueba d'esa abondosa presencia d'agua vien tamién reflexada na toponimia del nuesu pueblu, como son los nomes d'El Verdinal, el Pedregal, los Praos y la Llaguna.

Los primeros habitantes autóctonos -supónse que Celtíberos- (Asentamientos Ibéricos n'Aragón), pudieron dedicase a la caza y al llendo, primero de forma trashumante y dempués tuvieron d'establecer la so primer morada nes cueves del cuetu de les Torres que s'atopa na entrada norte del pueblu.
El nome de Ibdes paez ser d'orixe celtíberu y podría significar "pasu de peña" o más bien según otros filólogos "pasu de ríu" yá que antes llamóse Idues.

 Romanos 
Cola llegada de la dominación romana en tola península ibérica, Aragón foi espectador de les guerres ente Cartaxineses y Romanos, resultando vencedores estos postreros y consolidando les sos víes de comunicación y destacamentos. Hai de solliñar qu'una de les víes romanes reconocíes, la que diba dende Caesar-Augusta (Zaragoza) a Emerita-Augusta (Mérida) podría pasar por "la calzada".
En Ibdes queda constancia de la presencia romana pola construcción d'una fortaleza a manera de destacamentu (allugada nel llugar que güei ocupa la ilesia), que'l so usu principal debió de ser como silu o tenada pal suministru de les tropes de camín.
Tres tomar de Numancia, otros celtíberos instalar na zona y aumenta el númberu d'habitantes del pobláu, formando la comunidá que se compón de les cueves, l'actual cuetu de les torres y el verdinal. La estructuración realizada en Hispania por Xuliu César y por Augustu (División Xurídica -provinciae - conventus -) trai sieglos de paz. Mientres l'imperiu llega'l cultu del cristianismu y la comunidá edifica'l primer templu cristianu, al paecer dedicáu a San Sebastián y que podría tar asitiáu cerca del Santu Sepulcru.

 Árabes 
Lleguen a principios del sieglu VIII, anque con pocos efeutivos apoderen a la población de forma cruenta y establecen el so llugar de cultu na mezquita, que s'alluga na fortaleza romana y constrúin les sos viviendes na parte alta del pueblu xustu debaxo de la mezquita. Nos cuatro sieglos que permanecen anque se reparen cambeos nel cultu relixosu y en dellos apellíos de los habitantes, lo cierto ye que nun hubo una gran fusión ente moros y cristianos, yá que se supón que nun vivió en Ibdes un gran númberu d'ellos.

 Reconquista 
Nel añu 1120, el rei d'Aragón, Alfonso I el batallador, reconquista Calatayud y tolos pueblos de la contorna. Al aplicase'l so testamentu, Ibdes pasa en 1150 a la orde del Hospital de San Xuan de Xerusalén, orde militar que tenía'l so cuartel ente les cais de los Flaires y Valdehigueras y sobre al añu 1170 los monxos construyeron la ilesia-conventu de San Xuan Bautista, citada por Madoz y de la que nun queden muertes, pero qu'esistía en 1182 según la bulda de Lucio II. Tres la constitución de la Comunidá d'aldegues de Calatayud, tuvo integrada nella dando nome a la sesma del ríu Ibdes.

Anque'l pueblu nun ta precisamente asitiáu nel Camín de Santiago, los pelegrinos, viaxeros y foresteros qu'alleguen a Ibdes dexen el so "piedra" nel peirón, más tarde al pasar los años asitiaráse una imaxe de santu y una cruz en cada unu d'ellos. Estos pelegrinos son agospiaos nos barrios axacentes al pueblu, Puerta de la Aldea, Monreal y el de los Perros, asina llamáu por dexar los pelegrinos los sos caballerizas y animales de compañía nes corrolades d'esta cai.

En 1330 por cuenta de les guerres con Castiella fortifícase'l pueblu cerrándolo con grandes puertes (Portada, Puerta Aldea, Dula y Postigo). Por esti motivu tamién se constrúi la primer ilesia de San Miguel na Rúa xunto a la Plazoleta, les ruines de la mesma ye lo que conocemos como "los fundíos".

 Reis Católicos 
Tres un sieglu y mediu de reinaos curtios y mediocres arreglaos coles guerres con Navarra y les continues batalles nel mediterraneu, el rei Fernando casóse con Sabela I de Castiella unificándose los dos reinos. En 1517, al sumir el peligru de guerres ya invasiones, nel pueblu empecipió la tresformamientu del castiellu n'ilesia, dedicando la mesma a San Miguel Arcánxel.

 Austrias 
El pueblu de Ibdes siempres foi de realengu, ye dicir que los bienes y les tierres pertenecíen a los sos vecinos y nun dependíen de nengún señoríu, abadía o monesteriu. El pueblu siempres tuvo suxetu a Calatayud como cabeza o población más importante de la contorna, anque a partir de mediaos del sieglu XIII se -y exime de pagar tributos, revertiendo los fondos y los gananciales xeneraos na comunidá. Aun así, tutelar de Calatayud tuvo siempres presente sobre temes de seguridá, de control de xurisdicción, aprovechamientu de camperes -sesma del ríu Ibdes (Mesa)-, merinado, etc.

En 1599 declárase otra epidemia de peste con devastadores efeutos como la de 1348, munches poblaciones tomen a San Roque como patrón.

 Guerra de socesión española 
Cola muerte de Carlos II, últimu rei de la casa d'Austria, y al españar a principios del sieglu XVIII la Guerra de Socesión cola que se consolida n'España la dinastía borbónica y deróguense los Fueros d'Aragón, hai constancia de que dellos habitantes del pueblu tomaron partíu na guerra sofitando a Felipe V, candidatu Borbón, frente a les pretensiones del Archiduque Carlos.

En 1711, Felipe V, como pagu a esti sofitu, va otorgar privilexu de realengu a Ibdes, que va pasar a tener la categoría de Villa, y concedió gracies y privilexos a los vecinos del pueblu —Liñán, Doñoro y otros— que destacaren na so llealtá a la nueva dinastía.

 Guerra de la Independencia 
Mientres la Guerra de la Independencia n'Aragón 1808-1814, los franceses invaden el Monesteriu de Piedra escalando'l mesmu y llevándose obres d'arte, otres van ser rescataes diendo parar delles a la ilesia parroquial. El dicir popular de Ibdes paez indicar que tuvo llugar una pequeña agarrada con dellos muertos ente nativos y franceses. En memoria d'esti fechu, alzóse un pequeñu monumentu a les víctimes que se llamó la Cruz de Chocolate (yá que Francia yera pionera na fabricación d'esti productu) y el llugar d'esti sucesu, la Cruz de la Pasión.

 Edá Contemporánea 
En 1830 produzse una grave quema qu'afecta a delles cases de callar hospital.

Nes guerres carlistes va tar na zona d'influencia de los mesmos.

Tres la guerra mundial y una llarga posguerra, vívese un periodu de probeza del que pasu ente pasu se va saliendo hasta qu'a principiu de los años 60 el pueblu algama'l máximu númberu d'habitantes, rondando la cifra de 2000, pero la escasez de recursos y de trabayu provoca que la población emigre y parte d'ella abandone'l pueblu, con destín a les principales capitales españoles (Zaragoza, Madrid y Barcelona). Anguaño, el pueblu caltener ente los 500-600 habitantes que paez ser la cifra más "sensata" en concordanza colos sos recursos, y polo visto a pesar de toles fluctuaciones, ye la cifra que más se repite a lo llargo de la so historia.

 Política llocal 

 Últimos alcaldes de Ibdes 
 Periodu  Alcalde  Partíu 1979-19821982-1983  Daniel Pariente CastejónCarmelo Delgado Pérez  UCD  1983-1987    1987-1991    1991-1995    1995-1999    1999-2003    2003-2007    2007-2011    2011-2015  Ramón Duce Maestru  PSOE  2015-2019

 Resultaos eleutorales 
Eleiciones municipales Partíu 2003 2007 2011 2015 PSOE 4 4 5 5 PAR 3 1 2 PP 3 - 1 - CHA - Total 7 7 7 7

 Evolución de la delda viva 
El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.

La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 205,15 €.División de la delda viva de 2014 (datu del Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales ) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional).

 Personaxes 
Tres el descubrimientu d'América, reparamos por esistir documentación la presencia de ciertos personaxes naturales del pueblu y que tienen un papel relevante na historia d'España:

El primer personaxe importante, D. Miguel de Pasamonte ostentó los cargos de tesoreru d'Indies na isla La Española, y foi secretariu del rei Fernando'l Católicu. Otru ibedeño, D. Esteban de Pasamonte sobrín del anterior, tamién foi secretariu de la reina francesa Xermana de Foix, segunda esposa de Fernando'l Católicu y tamién de la mesma familia, el más famosu seya por cuenta de les sos andances, Jerónimo de Pasamonte. Nel sieglu XVII, la familia de los Liñan anque non la caña de los naturales del pueblu, tuvo un papel importante nes Amériques, dalgún como D. Melchor de Liñán como Virréi de Perú y otru, Pascual Sebastián de Liñán natural de Teruel como Virréi de Méxicu.

 Xurisdicción 
Nel aspeutu relixosu, el pueblu tuvo a lo llargo de la so historia les siguientes dependencies , del Arcedianáu de Calatayud, de l'Alministración Apostólica de Munébrega y del Obispáu de Tarazona.

Desque adquier la categoría de Villa en 1711 hasta 1833, Ibdes depende de la xurisdicción del Correxidor de Calatayud, ye en 1834 cuando se constitúi'l primer conceyu y la so dependencia pasa a ser del Partíu xudicial de Ateca.

En 1965 vuelve incluyise nel partíu xudicial de Calatayud.

 Festividaes 
 Segundu domingu de mayu, romería a San Gregorio.
 Pentecostés: celebración del "Día del Pueblu".
 Del 15 al 19 d'agostu fiestes patronales n'honor de San Roque y la Virxe de San Daniel.

 Llugares d'interés 

 El Covarón de les Maravíes 
El Covarón de les Maravíes ye una covarón asitiada na llocalidá de Ibdes, que puede ser visitada. Ta formada por estalactites y estalagmites d'unos 50.000 años d'antigüedá. Al covarón apuértase a cuerpu, y nun ta siempres abierta.

 Ilesia parroquial de San Miguel Arcánxel 

 Historia 
La Ilesia actual foi construyida sobre les ruines d'un castiellu medieval que destruyera Pedro I el Cruel, rei de Castiella, allá pola metá del sieglu XIV, mientres la confrontación bélica habida ente los reinos d'Aragón y de Castiella, llevantáu de la mesma, según dizse, sobre una mezquita árabe llabrada onde s'atopaba una fortaleza romana. Atribúyese la so obra al arquiteutu Juan Marión, siendo maestru de obra Martín Camacho y el canteru que suministró la piedra y ladrillo Rodrigo Marrón. Empecipióse la so construcción en 1517 y acabóse en 1526. La ilesia ye asemeyada a les parroquies de Daroca, Fontes de Ebro o Longares. La ilesia foi declarada Bien d'Interés Cultural por Orde de 14 de xunu de 1974. Eclesiásticamente ta incluyíu nel Arciprestalgu del Altu Jalón.

 Esterior 
Construyida nuna llomba de terruñu, sobre la cortil qu'ocupaba l'antiguu castiellu, destaca percima de tol caserío del pueblu, col so color de piedra acoloratada. Inda caltién parte de la so primer muralla, fosos y torre ( la so parte más antigua) sobre la que güei s'asitia'l campanariu. Estos seríen los restos de la citada fortaleza romana y darréu castiellu medieval. Restaurada apocayá pola Diputación Xeneral d'Aragón, fíxose incidencia nel arreglu del campanariu, teyáu, ventanes y contrafuertes. Destaca la arquería que remata la torre y los elementos renacentistes de la so portada, lo que la convierte nuna de les más formoses ilesies de la cuenca del Jalón

 Interior 
L'interior ye d'estilu góticu y consta de tres naves separaes por grandes y espodaes pilastres baquetonados y bóvedes de crucería. El suelu ye de tarima en tola ilesia salvu nel presbiteriu, que ye de mármol. El mayor interés artísticu anicia nos sos retablos. Sobresal ente toos ellos el retablu de tipu catedraliciu del altar mayor dedicáu a San Miguel Arcánxel y asitiáu ante l'ábside poligonal de la cabecera del templu.
El retablu realizar a imaxe del esistente na ilesia de San Miguel de los Navarros de Zaragoza. El contratu de la obra roblóse'l 13 d'agostu de 1555 colos siguidores de Damián Forment Pedro Moreto y Juan Martínez de Salamanca, quien los concluyiría en solitariu tres la muerte en 1556 de Moreto. La execución compartida del retablu esplica que sían distintos les forniques al llau del sagrariu, siendo más pequeñes les figures de los relieves del llau esquierdu que les del derechu. Los llabores d'arquiteutura y talla quedaron concluyíes en 1557, cuando s'asitió nel so allugamientu actual, y al añu siguiente foi pintáu y doráu por Pietro Morone y Juan Catalán.

El retablu con San Miguel Arcánxel ocupando'l so centru, ye una obra renacentista en madera tallao. Les tables que la componen representen escenes del Antiguu Testamentu y de la Vida y Pasión de Cristu. A los dos llaos del mesmu hai dos escultures que representen a San Bernardo y San Benitu y que fueron traíes del Monesteriu de Piedra. Les grandes puertes que cierren el retablu fueron pintaes sobre sarga por Pietro Morone cola tema del Xuiciu Final, inspirándose nel pintáu por Michelangelo nel testeru de la Capiya Sixtina, del que Morone tomó lliteralmente dalgunes de les sos figures.

Otros retablos son:
 El de la Sagrada Familia, del sieglu XVII y d'estilu barrocu, presidíu pol grupu titular y rematáu por un llenzu colos padres de la Virxe, San Joaquín y Santa Ana.
 Retablu de Santu Domingu: con llenzu del santu y realizáu en mazonería de madera y columnes corinties.
 Retablu de la Virxe del Rosariu: del sieglu XVI, en mazonería de madera amosando los misterios del Rosario.
 Retablu de la Virxe del Pilar: del sieglu XVI, dedicáu a San Bernardo y San Benitu, procede del Monesteriu de Piedra.
 Retablu de San Roque: del sieglu XVII, con llenzos de San Francisco y San Jerónimo.
 Retablu de la Divina Pastora, con llenzu dedicáu al so titular, del sieglu XVII.

D'interés son tamién la pila bautismal d'estilu góticu, fechada en 1539, la de l'agua bendito, d'estilu renacentista, decorada con figures de querubinos y guirlandes y los púlpitos de madera tallao, del sieglu XVII, retiraos.

Nel so interior dispúnxose tamién una sillería de coru del sieglu XVII, procedente del Monesteriu de Piedra. Sobre'l coru atopa l'órganu que la so caxa, fechada en 1732, ye de Bartolomé Sánchez.

 Campanariu 
Construyíu sobre una de les torres del antiguu castiellu. Na década de los ochenta fueron restauraes les escaleres y tou él. Agospia tres campanes, de les cualos solu dos tán en condiciones d'usu.

Ente los distintos tipu de toques de campanes que se caltienen en Ibdes, destaca'l toque de difuntos con peculiar soníu rápidu y allegre, pero de gran solemnidá.

Nun edificiu amiesto al ábside alcuéntrase la sacristía del sieglu XVII.

 Ermita de San Daniel 
Situación:
miniaturadeimagen|Entrada de la ermita.
La ermita  topar xunto a la carretera A-1501, a unos 2,5 km al norte del pueblu. Ta asitiada como sobre un balcón, apoderando una amplia y bella panorámica  del banzáu de la Tranquera, frente a ella, la peña de la cueva del Uxu  y a la so derecha'l ribayu de Valdearcón, asomándose sobre les pieces de l'antigua vega, "la que se llevó'l banzáu".

Ye un edificiu del sieglu XVII construyíu en tapial y lladriyu y dedicáu a la Virxe de San Daniel. L'edificiu nel so conxuntu consta de la ermita en sí, una vivienda utilizada d'antiguo polos freros o guardeses o virginieros y delles dependencies como la cocina, comedor, etc., y que son utilizaos nos actos que la cofradería del mesmu nome realiza na so fiesta principal, el 18 d'agostu. Na fachada sur -explanada- vemos un orixinal reló de sol y nel llau norte un balcón de bella rejería. La entrada, empobinada escontra poniente, ta cubierta por un pequeñu antoxana con arcaes y grandes ventanales na planta baxa y una galería abierta con barandiella de fierro na planta de riba, que de la mesma realiza función de campanariu, constituyendo como diximos, un magníficu mirador dende'l que podemos ver estraordinaries vistes del banzáu y de los sos montes cercanos.

El interior consta d'una sola nave amplia que'l so techu presenta una rica decoración. El presbiteriu ta coronáu por una bóveda de mayor altor que'l restu con ventanales o lunetas que la bordien y allumen. Destacó un retablu barrocu del so altar mayor, talláu en madera policromada, con tres lienzo bien llograos y asitiáu sobre un ábside semicircular. La ermita foi robada y escalada en delles ocasiones nes últimes dos décades, causándo-y unos daños material y moral irreparables. De resultes de los robos sumió la imaxe de la Virxe de San Daniel, talla románica de finales del sieglu XII, el sagrariu del sieglu XVII, llámpares, atriles, les columnes del altar mayor y dellos cuadros.

 Ermita del Santu Sepulcru 
miniaturadeimagen|left|Entrada a la ermita del Santu Sepulcru.
miniaturadeimagen|Vista llateral de la entrada a la ermita del Santu Sepulcru.
Anguaño ye la ermita  más antigua qu'esiste en Ibdes. Atopar a unos 200 metros al norte del pueblu y asitiada nun pequeñu puexu . Nel so interior, de techu abovedáu podemos ver un altar cola imaxe de la Virxe. Atopamos tamién el Sepulcru de Cristal  y madera negra que contién la figura de Cristu. Tol conxuntu ta coronáu por una gran venera y curiáu por un soldáu romanu, una gran talla de madera, con celada y pica, asitiáu sobre un pedestal en posición vixilante.

 Ermita de La Nuesa Señora de la Soledá 
Foi construyida tamién pola Orde de San Juan nel sieglu XII y conxuntamente cola ilesia y una roca con una cruz a lo cimero de la "tosca" llamáu'l Calvariu, formaben el conxuntu relixosu nel camín de San Juan, onde en tiempos bien antiguos representábense les procesiones de la pasión nun arrogante marcu natural. La ermita-cueva componer d'un pequeñu altar natural  escaváu na tosca o cantera de piedra caliar a manera de covarón y con abondosa presencia d'estalactites y estalagmites que se formaron poles filtraciones d'agua na roca a lo llargo de los años. Nel centru del covarón formóse una gran roca que si la bordiamos aportamos al altar, onde atopamos una urna de cristal con una talla de la Virxe de la Soledá. Allúmase'l covarón por un tragaluz abiertu na roca que fai de techu y rematáu por un torrexón de lladriyu  de cuatro ventanes con techu semiesféricu y que foi restauráu apocayá.

 Ermita de San Gregorio 
Asitiada n'unu de les paraxes más elevaes de Ibdes, asitiáu escontra'l norte del pueblu. Aportar a ella pel camín del mesmu nome. La ermita  ye de planta rectangular con contrafuertes a los llaos y pequeñes ventanes que dan ciertu llume al interior dando un aspeutu de simplez y sobriedá al conxuntu. Aportar al mesmu por una antoxana empobináu a llevante. Nel altar  solo hai un pequeñu retablu bien deterioráu con una pintura que representa a San Gregorio.

Construyida suponer nel sieglu XIV n'honor del santu italianu, San Gregorio Ostiense, al que se-y fixo patrón contra la peste y la fame qu'azotaron naquella dómina tola zona.

 Capiya de San Pascual Baillón 
Ye una pequeña capiya que s'atopa nel actual Palaciu de los Liñán o Casa de San Pascual, asitiada na cai del mesmu nome. Na década de los 80 Foi restauráu tol conxuntu por D. Felipe Liñán, el so propietariu y consta la capiya d'una nave central de tres cuerpo separaos cada unu por dos arcos de mediu puntu.

 Gastronomía 
Un platu típicu d'esta llocalidá, bien conocíos, son les xudíes blanques de la zona.

 Ver tamién 
 Conceyos de la provincia de Zaragoza

 Referencies 
 Partes del testu d'esti artículu tán estrayíes de Ibdes, que s'atopa baxu Llicencia GNU.

 Enllaces esternos 

Categoría:Conceyos de Zaragoza
Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zaragoza
Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial