Estáu d'Hidalgo

Hidalgo, oficialmente Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo, ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, conformen Méxicu. La so capital y ciudá más poblada ye Pachuca de Soto.

Ta allugáu na rexón esti del país, llindando al norte con San Luis Potosí y Veracruz, al este con Puebla, al sur con Tlaxcala y l'estáu de Méxicu, y al oeste con Querétaro. Con 20 813 km², representando'l 1.06 % de la superficie de Méxicu, ye'l sestu estáu menos estensu —per delantre de Querétaro, Colima, Aguascalientes, Morelos y Tlaxcala, el menos estensu—.

Atópase allugáu ente les coordenaes: al norte, ; al sur,  de la llatitú norte; al este, ; al oeste,  pa esvalixase por distintos llugares; un grupu escontra Huejutla y el más numberosu escontra Tulancingo, para d'ende volver al oeste y llegar a Tula de Allende. La zona de Tollan-Xicocotitlan la so posición estratéxica dexó-y controlar productos como la turquesa, proveniente del norte de Mesoamérica. 

Nun se sabe la fecha exacta que llegaron al Valle del Mezquital, dellos autores afirmen que mientres la hexemonía de Tula los otomíes xugaben
un papel importante na sociedá. Dempués del colapsu de Tula, los otomíes y nahuas esvalixar hasta ocupar amplies zones de la Cuenca de Méxicu. El Señoríu de Jilotepec entendía la rexón la porción oeste del estáu d'Hidalgo, que les sos llendes podríen trazase de norte a sur dende Zimapán, hasta Chapantongo, ya incluyía Tecozautla, Huichapan, Tepetitlán y Nopala. Tamién Predominó'l Señoríu de Xaltocan, qu'apoderó la mayor parte de les poblaciones alcontraes al sur del territoriu hidalguense.

Hacia l'añu 1168, la tribu mexica emigró d'Aztlán aldu al centru de Méxicu. Nel so percorríu pasó por distintos llugares del estáu d'Hidalgo, por Tollan-Xicocotitlan (Tula de Allende), onde permaneció dos décades; nel intre llegó a Atlitlalacyan (Atitalaquia) y ende establecióse por una década. Depués treslladóse a Tlemaco (San Jerónimo Tlamaco) y Atotonilli (Atotonilco de Tula), y tuvo cinco años en cada llugar; a lo último, los mexicas fundaron la so ciudá que se llamó Tenochtitlán. Años dempués, los mexicas y los sos aliaos apoderaron a los pueblos asitiaos nel actual territoriu hidalguense, solu dos señoríos nun fueron sometíos: el Señoríu de Metztitlán y el Señoríu de Tutotepec. 

Nel añu de 1395, el rei d'Azcapotzalco, Tezozómoc, destruyó Xaltocan. Por esta razón, gran númberu de otomíes migraron a Metztitlán y Tutotepec; dempués de la cayida de Xaltocan, el rei de Metztitlán foi reconocíu d'equí p'arriba como l'herederu de Xólotl. D'esta manera consolídase, la independencia del Señoríu de Metztitlán. Mientres les incursiones béliques d'Ahuízotl el Señoríu de Tutotepec foi abarganáu y separáu de Metztitlán, pos al paecer antes d'esto constituyíen una sola entidá. Alredor del añu 1400, los otomíes de Tutotepec entraron en contautu colos tepehuas. Tamién se sabe que la población pame transitó pel noroeste del territoriu hidalguense.


 Conquista de Méxicu 

Cola cayida de Tenochtitlán, el territoriu del actual estáu d'Hidalgo, que taba sometíu entós polos mexicas, pasó a ser controláu pola autoridá española. Ante esta opresión, los señoríos de Metztitlán y Tutotepec remontar pa recuperar la so independencia.

En 1522 Hernan Cortés unvió guerreros tlaxcaltecas, al mandu d'unu de los sos capitanes españoles, pa conquistar el Señoríu de Metztitlán. Pola presencia de la espedición de Francisco de Garay que causó grandes desórdenes y violencia na Rexón Huasteca, n'ochobre de 1522 Hernán Cortés parte escontra la Huasteca llegando hasta'l norte de Veracruz. Escontra'l fin del mesmu añu y tres 25 díes de combates sangrientos, Cortés llogró torar la resistencia y torna a Méxicu. En 1523 tres el so tornó de la Huasteca, Cortés emponer a Tutotepec, ordenó aforcar al gobernante y castigó severamente a esti señoríu. 

En 1528 Francisco Téllez moteyáu "El Tuertu", y venticinco conquistadores españoles invadieron Pachuca y mataron al so xefe Ixcóatl. Apoderar del cuetu El Cuixi, y ante esti acontecimientu Izcóatl, xefe de los indíxenes preparó a la so xente, pero Téllez, burlló los movimientos del enemigu y dexar pasar de llargu. Entós, los españoles entraron a la población desarimada y atacaron a les muyeres y neños que quedaren nella. Itzcóatl, reculó a defender el so pueblu pero'l so exércitu foi aniquiláu y la ciudá amburada.

 Virreinatu de Nueva España 

Ente los primeros españoles que llegaron a Pachuca tuvieron Francisco Téllez y Gonzalo Rodríguez, quien construyeron les primeres cases, pa 1529-1530, la población taba yá trazada, pos se cuntaba con cais, cárcel y plaza. Los primeres xacimientos de plata nel territoriu empezaron a esplotase a partir de 1534 en El Cardonal. El virreinatu de Nueva España foi creáu oficialmente'l 8 de marzu de 1535.

Nel añu de 1537, el Valle del Mezquital poblar d'oveyes, ente que nos llanos de Apan empezar a criar gochos. Nel SIEGLU|XVI||s|1}} apaecieron faciendes principalmente nes llanures del sur. Los sos estensos territorios conformar por donaciones del virréi, negociaciones, amás de los réfugos a los pueblos indíxenes de les tierres comunales. En 1552 atopáronse otros en Mineral del Monte, Mineral del Mozu y Zimapán. El descubrimientu de les mines en Pachuca foi realizáu'l 25 d'abril de 1552 por Alonso Rodríguez de Salgado. En 1554 llegó a les mines de Pachuca Bartolomé de Medina, dedicóse por entero a ensayar la separación de la plata y afayaría con ésitu'l Beneficiu de patiu. 

A pesar de les meyores de la colonización n'otres partes de la Nueva España, na Sierra Gorda habitáu polos jonaces, pame y ximpeces, esta rexón siguía ensin control. Dempués de delles batalles llogra'l control de la zona constrúyense distintes misiones dalgunes per parte del Colexu de Franciscanos de Pachuca. En 1677 sublévense los indios d'Ixmiquilpan, y asesinen al Gobernador del llugar porque los obligaba a trabayar nes mines de Pachuca. En 1700 rexístrase un fuerte hinchente na Mina del Jacal nel Distritu mineru de Pachuca.

Nel SIEGLU|XVIII||s|1}}, Pedro Romero de Terreros fixo resurdir el mineral de Mineral del Monte, al atopar nueves y riques vetes que dieron a Pachuca una puxanza estraordinaria. En 1766 Pedro Romero de Terreros pretendió suprimir el partíu y los jornales y aumentar al doble les cargues de trabayu. El 28 de xunetu los mineros de la veta Vizcaina presentaron, ante los oficiales reales de la Real Caxa de Pachuca, un pliegu petitoriu que la so primer y mayor demanda yera la restitución íntegra d'estos pagos. 

El 15 d'agostu de 1766 se llanzaron a la fuelga, nel que dempués de lliberar a los presos en Pachuca, onde dan muerte al alcalde mayor de Pachuca, José Ramón de Coca; en cuantes que Romero de Terreros salva la so vida al llograr fuxir a les sos faciendes de Huasca de Ocampo. Los barreteros aseláronse cuando'l sacerdote José Rodríguez Díaz, ordenó que saliera'l Santísimu” en pelegrinación poles mines, p'apangar la balasma.

Escontra 1780 los indíxenes de dellos pueblos cercanos a Zempoala protestaron porque la Real Facienda quería cobra-yos l'impuestu al pulque. El 15 de mayu de 1803 Alexander von Humboldt llega a Pachuca y visita les mines de Mineral del Monte. Amás de los Prismes basálticos de Santa María Regla n'Huasca de Ocampo, el 21 de mayu parte para Atotonilco el Grande. El 22 de mayu pernocta na llocalidá de Baños de Atotonilco cerca de la Villa de Madalena y la Ponte de la Madre de Dios. Mientres el 23 y 24 de mayu percorrería la zona d'Actopan, pa dempués partir el 25 de mayu camín de la Ciudá de Méxicu. En 1807 en Tulancingo, l'autoridá española encarceló al gobernador indíxena y a los sos oficiales porque se negaron a pagar un impuestu extra pa reparar la ilesia.

 Independencia de Méxicu 

El primer llevantamientu armáu independentista de la rexón foi protagonizáu por Miguel Sánchez y Julián Villagrán na zona de Huichapan, quien asaltaben convóies realistes nel camín de Méxicu a Querétaro. Villagrán y el so fíu José María, escorríos polos realistes, operaron na rexón dende 1810 hasta 1813, añu en que fueron prindaos y fusilaos.

Los insurxentes atacaron Pachuca el 5 d'ochobre de 1810 y, nuevamente'l 23 d'abril de 1812, al mandu de Miguel Serrano, Vicente Beristáin y Pedro Espinosa. D'esta batalla tomóse como botín 310 barras plata uno parte foi unviada a Ignacio López Rayón, otra apurrióse a José María Morelos el 14 d'ochobre de 1813. El 10 de mayu de 1813 el comandante realista Domingo Claverino, a quien se xunieren les fuercies de Rafael Casasola, entra en Pachuca y restablez la normalidá nel trabayu de les mines.

El 24 de mayu de 1812, José Francisco Osorno empecipia l'ataque de Tulancingo, qu'aguanta mientres seis díes hasta la llega de Domingo Claverino causando la fuxida de los insurxentes. Finalmente, en Huejutla sublévense diversos grupos indíxenes comandados por Rafael Vizuet y Pedro Franco. Na sierra surdieron los llamaos "Molangueros", grupos de rebeldes qu'operaben dende Molango hasta Huejutla, que la so principal aición foi la de confundise ente los vendedores de mercaos con cuenta d'arrobinar les idees de la independencia.

El 25 de febreru de 1814 vuelve dase un enfrentamientu en Tulancingo. El 27 de payares de 1814 les fuercies de Osorno ataquen la plaza d'Apan, pero nun consiguen vencer la resistencia realista, polo que se retiren pa tornar nuevamente'l 4 d'avientu, con igual resultáu. Pa finales de 1816 y principios de 1817 el territoriu del estáu d'Hidalgo taba práuticamente en manes de los realistes.

Servando Teresa de Mier foi encarceláu'l 13 de xunu de 1817 en Soto la Marina, d'onde foi conducíu a la ciudá de Méxicu, en que'l so trayeutu crució por Huejutla, Zacualtipán, Tulancingo, y Pachuca. El 29 d'abril de 1821 Nicolas Bravo avanzó escontra Tulancingo, ocupada pol comandante español Manuel de la Concha; quien decidió abandonar la ciudá, Bravo partió na so busca y atopóse con Guadalupe Victoria. De la Concha foi algamáu en San Cristóbal Ecatepec, dempués d'esti sucesu Bravo y Victoria tornaron a Tizayuca, onde pernoctaron y a otru día el 9 de xunu dirixir a Pachuca, onde entraron proclamando'l Plan d'Iguala. Equí dixebráronse Bravo y Victoria; el primeru tornó a Tulancingo, y el segundu siguió a San Juan del Río p'atopase con Agustín de Iturbide.

 Primeros años del Méxicu independiente 

Dempués de terminada la independencia formó'l Primer Imperiu Mexicanu, en 1823 Pedro Espinosa, gobernante de Pachuca, xuntar al Plan de Casa Mata y pronúnciase pola Primer República Federal de Méxicu. Na so salida de Méxicu Agustín de Iturbide permanez en Tulancingo del 3 al 20 d'abril de 1823, escoltáu poles fuercies del xeneral Nicolás Bravo. En 1828 les diferencies ideolóxiques enfrentaron a Nicolás Bravo y Guadalupe Victoria. Bravo fíxose fuerte en Tulancingo y ente'l 6 y 7 de xineru foi atacáu por Vicente Guerrero. 

Mientres la Guerra d'Estaos Xuníos-Méxicu en mayu de 1847 fueron treslladaos 200 prisioneros estadounidenes
a Huejutla. El 10 de xunu les fuercies estauxunidenses avancen sobre Huejutla pa llibertar a los prisioneros, el Comandante Militar, Xeneral Francisco Garay sale al so alcuentru con tropes de Huejutla, Molango
y Zacualtipán ganándolos. El 29 d'avientu de 1847, fai la so entrada en Pachuca el segundu reximientu de voluntarios de Kentucky con cerca de 600 homes, comandado pol coronel William T. Withers, quien establez el so cuartel nel Conventu de San Francisco, ensin atopar dalgún tipu d'oposición. Celedonio Dómeco de Jarauta, que al empecipiase la invasión por Veracruz, llevantó una pequeña guerrilla, tomó participación na defensa de la Ciudá de Méxicu y dempués retiróse a Tulancingo, Joseph Lane ye ordenáu a dir tres l'el 17 de febreru de 1848, quien el 19 del mesmu mes retirárase a Zacualtipán. El 25 de febreru lleguen les tropes y tomaron la población dempués d'una heroica defensa.

La Revolución d'Ayutla foi un movimientu insurxente nel añu de 1854. En 1856 los primeros díes de febreru, pronunciar en Tulancingo Manuel Andrade, y polos mesmos díes Ignacio Solís pronunciar en Pachuca, dempués d'escribir tres díes antes una carta a Ignacio Comonfort en que-y protestaba'l so adhesión. El 20 d'ochobre de 1856 el Coronel José Ignacio Gutiérrez entra a Pachuca al mandu de 200 homes, retiróse dempués d'apurrise dellos recursos. En 1857 José Ignacio Gutiérrez unviáu pol Xeneral Tomás Mejía pa operar no que güei ye l'estáu d'Hidalgo, y apodérase por sorpresa de Tulancingo y dempués de Pachuca.

El 18 de febreru de 1856 lliberales de Jacala encabezaos por Gabriel Mayorga redactaron la llamada Acta de Jacala cola que sofitaben la llibertá de cultu, igualdá ante la llei, y separación de la Ilesia y el Estáu. Mientres la Guerra de Reforma el 23 d'abril de 1860, el Coronel lliberal Campos gana a la guarnición reaccionaria de Pachuca y fai prisioneru al xefe d'esta, Coronel Aguilar. El 26 de mayu de 1860 Antonio Carbajal entra a Pachuca y lleva a cabu la exclaustración de los flaires del Colexu de San Francisco, El 5 de setiembre de 1860 el Xeneral Pedro Ampudia, ocupa a Pachuca y lleva a cabu una segunda exclaustración de los flaires del Colexu de San Francisco que volviera axuntar se. La postrera batalla d'esti conflictu desenvolver en Pachuca y Mineral del Monte, onde los conservadores; Félix María Zuloaga y Leonardo Márquez fueron vencíos pol lliberal Santiago Tapia y el coronel Porfirio Díaz el 20 d'ochobre de 1861.

Por cuenta de la Intervención francesa en Méxicu, uando l'emperador Maximiliano I tomó posesión de la corona de Méxicu, el presidente Benito Juárez tuvo que treslladar la capital de la república a distintes rexones; mientres esti percorríu'l 31 de mayu de 1863 aldu al norte del país, la so primer parada asocedió nel pueblu de Tepeji del Río. Maximiliano d'Habsburgu visitó Pachuca de Soto, Mineral del Monte y Huasca de Ocampo del 26 d'agostu al 2 de setiembre de 1865.

Les tropes de la Lexón belga llegaron a Tula de Allende el 24 de setiembre de 1866. Equí'l Coronel Alfred Baron Van der Smissen, recibió información de que'l xeneral republicanu Joaquín Martínez apoderárase d'Ixmiquilpan, el comandante belga decide dirixise a la población esa mesma nueche, la so idea yera atacar a l'amanecida y tomar al enemigu por sorpresa. La Batalla de Ixmiquilpan asocede'l 25 de setiembre de 1865 ente 350 soldaos de la lexón belga y fuercies juaristas, terminando la batalla cola victoria d'estos postreros. De vuelta en Tula, Smissen recibe la orde de partir a Tulancingo llegando'l 13 de payares de 1866, en Tulancingo el 19 d'avientu de 1866 recibieron les noticies de que'l 6 d'avientu un decretu imperial esllee les tropes estranxeres nel serviciu de Maximiliano.

 Ereición del estáu d'Hidalgo 

Concluyíu'l Segundu Imperiu Mexicanu y restaurada la República, el 15 de xunetu de 1867, los diputaos: Manuel Fernando Soto, Antonino Tagle, Manuel T. Andrade, Cipriano Robert, Protasio Tagle, Gabriel Mancera, José Luis Revilla y Justino Fernández empecipiaron el procesu de creación del nuevu estáu. Los conceyos que deseyaben formar parte de la nueva entidá, manifestaron al Congresu de la Unión, ente'l 2 de xunetu y el 19 d'agostu de 1867, la so resistencia a siguir como parte del estáu de Méxicu.

El 17 de marzu de 1868 en sesión del Congresu de la Unión aprobó crear l'estáu d'Hidalgo colos distritos d'Actopan, Apan, Huejutla, Huichapan, Huascazaloya, Ixmiquilpan, Tula, Pachuca, Tulancingo, Zacualtipán y Zimapán. El 16 de xineru de 1869, emitióse'l Decreto d'Ereición del Estáu d'Hidalgo, pol presidente Benito Juárez. El 21 de xineru de 1869, foi nomáu Juan Crisóstomo Doria González, como gobernador provisional d'Hidalgo.

La Revolución de Tuxtepec foi un movimientu armáu en Méxicu basáu nel Plan de Tuxtepec, que s'empecipió cuando'l presidente constitucional Sebastián Lerdo de Tejada anunció'l so postulación a la reelección, en xineru de 1876 el xeneral Porfirio Díaz alzar n'armes. El 16 de xunu de 1876 Pachuca ye atacada por tropes porfiristas al mandu de los coroneles Sóstenes Vega, Tito Flores, Rafael Rubio y Juan Fuentes; la defensa foi fecha pol xefe políticu y pol gobernador, viéndose obligaos aquellos a retirase; y el 23 de xunu lleguen a Pachuca abondes tropes federales a les órdenes del Xeneral Alonso. 

El 20 de payares de 1876 el Congresu del Estáu d'Hidalgo desconoz a Sebastián Lerdo de Tejada y Justino Fernández Mondoño como Presidente de Méxicu y Gobernador d'Hidalgo respeutivamente, reconociendo la Rebelión de Tuxtepec;quedando Joaquín Claro Tapia como gobernador interín. Pal 25 de payares entren a Pachuca victorioses les fuercies revolucionaries de Rafael Cravioto, quien ye designáu como gobernador.

 Porfiriato 
220px|thumb|right|Mina en Mineral del Monte mientres el Porfiriato. De 1824 a 1906, les empreses mineres de Pachuca y Mineral del Monte tuvieron un periodu d'asociación con Cornualles, Inglaterra, la comunidá córnica establecióse a lo llargo del , menguando solamente mientres la primer metá del . 

Denominar Porfiriato al periodu mientres el cual gobernó'l país el xeneral Porfirio Díaz dende 1876 hasta mayu de 1911. Foi un periodu d'estabilidá y enforma progresu económicu nel país, pero tamién con severes desigualdaes sociales. Nel estáu d'Hidalgo'l gobiernu tuvo remanáu mientres la mayor parte del Porfiriato pola Familia Cravioto.

En 1876 Rafael Cravioto foi escoyíu gobernador mientres el periodu 1877-1881; el so hermanu Simón Cravioto, ocupó'l cargu de 1881 a 1885; y siguió-y el so hermanu Francisco Cravioto de 1885 hasta 1889, cuando torna Rafael pa los periodos 1889-1893 y 1893-1897. El 2 d'abril de 1894, el periodista Emilio Ordóñez sumió de la cárcel de Pachuca, onde permanecía por haber sío acusáu d'asesinar xunto col so hermanu Francisco a Manuel Escamilla. Unu de los rumores de la desapaición foi qu'Ordóñez fuera asesináu por órdenes del gobernador y depués incineráu.

Rafael Cravioto foi reelixíu nuevamente pa los años 1897-1901, el so gobiernu solo dura d'abril de 1897 a payares del mesmu añu. El so arrenunciu deber a habese enemistado con Porfirio Díaz, dempués de la misteriosa muerte del periodista Emilio Ordóñez, la presunta axudicación pa la Familia Cravioto de los montes del Mineral del Mozu, y la imposición de funcionarios ensin l'aprobación presidencial. Al arrenunciar Rafael Cravioto, nómase como gobernador interín a Pedro L. Rodríguez, pa dempués gobernar de manera constitucional del 1 d'abril de 1901 al 16 de mayu de 1911, reelixéndose en dos causes (1905 y 1909).

Gabriel Mancera funda en 1881 el Ferrocarril Hidalgo y del Nordeste. El porfiriato marcó un significativu desenvolvimientu de les obres públiques pal saneamientu de les ciudaes. En 1901 instálase la primer sala cinematográfica de Pachuca, y el 1 d'ochobre de 1902 llegó'l primer automóvil a esa ciudá. En 1908 dase unu de los primeros vuelos del país nos llanos Venta Prieta en Pachuca, onde l'inxenieru aeronáuticu Juan Guillermo Villasana probó unu de los sos primeros modelos.

Tres el descontentu del Porfiriato surde'l Club Lliberal de Tulancingo; el Club Manuel Dobláu en Huasca; la Corporación Patriótica Lliberal en Atotonilco el Grande; la Xunta Patriótica Privada de Zacualtipán; el Club Ignacio Ramírez en Calnali; el Club Patrióticu Lliberal en Tezontepec; el Club Lliberal Ignacio Zaragoza en Zimapán y la Sociedá Lliberal Ignacio Ramírez en Tula.

El 16 de xineru de 1910 fúndase'l Club Antireeleccionista Benito Juárez en Pachuca. Convidáu por esti partíu políticu, Francisco I. Madero visita Pachuca el 29 de mayu de 1910. El 13 de payares de 1910, siete díes antes del españíu de la revolución, Ramón Rosales foi sorprendíu y aprehendido na Ciudá de Méxicu confiscándole armes y dineru. El so compañeru Jesús Silva Espinoza quien se comprometiera a llevantar n'armes a 25 conceyos, foi escorríu y deteníu el 29 de payares de 1910.

 Revolución mexicana 

N'Hidalgo los primeros acontecimientos revolucionarios llevar al cabu en Huejutla, en xineru de 1911 encabezadures por Francisco de P. Mariel. El xeneral maderista Gabriel Hernández avanzó dende la Sierra Norte de Puebla y el 15 de mayu de 1911 entró a Tulancingo; y a otru día entró en Pachuca.

Llabradores inconformes del Valle del Mezquital siguieron l'exemplu de Francisco Villa y Emiliano Zapata, dexaron los cultivos pa sumase al movimientu armáu que, nesta rexón, encabezó'l villista Roberto Martínez y Martínez. Na Huasteca hidalguense a Francisco de P. Mariel sumáronse los hermanos Amado y Antonio Azuara y Daniel Cerecedo Estrada. Na Sierra Gorda, Nicolás Flores encabezó la llucha. En Pachuca participaron viviegamente Jesús Silva y Ramón M. Rosales.

El gobernador Pedro L. Rodríguez arrenunció y el 21 de mayu de 1911, foi nomáu como gobernador el Joaquín González, quien arrenunciaría los 21 de xunu, designándose nel so llugar a Emilio Asiain pa meses dempués nomar a Jesús Silva Espinoza. El 7 de xunetu'l gobernador Silva y diversos acompañantes viaxaron en ferrocarril de Pachuca a Tula, pa recibir al so pasu na estación de Tula, a Francisco I. Madero. El 23 de xunetu de 1912, el presidente Madero realiza una xira de trabayu nel Estáu d'Hidalgo, asitia la primer piedra pa la presa La Llibertá en Huichapan;. el 28 de xunu visita Pachuca, y visita Tulancingo el 24 de xunu.

Jesús Silva Espinoza, quien pal 4 de payares apurriría la gubernatura a Ramón Rosales, quien pal 16 d'ochobre de 1912 arrenunciu al cargu pa llanzar la so candidatura oficial, quedando como sustitutu Miguel Lara. Una vegada realizaes les eleiciones pal periodu que tomaría del 1 d'abril de 1913 al 31 de marzu de 1917, trunfa Ramón M. Rosales; la inestabilidá gubernamental nun dexó que rematara'l so periodu. Dempués de tomar el poder Victoriano Huerta unvió a Agustín Sanginés al estáu d'Hidalgo, y este ocupa interinamente la gubernatura en distintes ocasiones.

El 4 d'agostu de 1914, Agustín Sanginés arrenuncia'l cargu de gobernador interín y sale de Pachuca; la llexislatura noma a Froylán Jiménez. Esi mesmu día entren les tropes constitucionalistas de Nicolás Flores Rubio quien asume'l mandu col calter de gobernador y comandante militar. El 29 de payares de 1914, lleguen a Pachuca los villistas mandaos por Medina Veytia, y los carrancistas mandaos por Flores y otros, salen de la ciudá tomando distintos aldos.

Álvaro Obregón acampó en Irolo, Tepeapulco el 23 de xineru de 1915 mientres combatía a los zapatistas. Nos primeros meses del añu de 1915 danse dos sucesos significativos, el primeru cola entrada del Xeneral Villista Roberto Martínez y Martínez, el 24 de xineru dempués de trabar combate coles fuercies del Xeneral Salazar nes cercaníes de Mineral del Monte; y el segundu, la llegada del Xeneral Martínez y Martínez, el día 9 de febreru.

En 1915, los gobernadores de los distintos bandos, asoceder con rapidez n'Hidalgo: Manuel Medina Veytia (villista), Daniel Cerecedo Estrada y Vicente Salazar (convencionistas), Roberto Martínez y Martínez (villista), Fortunato Maycotte y Alfredo Machuca(carrancistas). Munches otres persones ocuparon el cargu solu per delles selmanes o dellos díes, hasta que, n'agostu de 1915, volvió Nicolás Flores. Gobernó sofitáu polos trunfos carrancistas hasta 1917, añu nel que, promúlgase la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos.

El 30 de payares de 1919 llega a Pachuca el Xeneral Álvaro Obregón na so propaganda pa Presidente de Méxicu, el mesmu día pasó al Mineral del Monte. El 11 de payares de 1923 Adolfo de la Huerta visitó Pachuca. Mientres la Rebelión delahuertista, el 2 de xineru de 1924 les fuercies del Xeneral Marcial Cavazos tomen Pachuca y el 10 de xineru de 1924, nuevamente les fuercies de Marcial Cavazos enfusen na ciudá, coles fuercies al mandu de los xenerales Nicolás Flores y Otilio Villegas defendiendo la ciudá.

 Dómina contemporánea 

 Años 1930 a 1970
De 1929 a 1933 el gobernador Bartolomé Vargas Llugo empecipió la construcción de la carretera Pachuca-Huejutla; y construyéronse 130 escueles cola cooperación de los llabradores en distintos puntos del territoriu hidalguense. De 1933 a 1937 el gobernador Ernesto Viveros creóse la Biblioteca pública del estáu d'Hidalgo y la Policía Xudicial del Estáu d'Hidalgo.

De 1938 a 1941 el gobernador Javier Colorado Gómez ampliáronse los tramos de la carretera Actopan-Mixquiahuala, Xochicoatlán-Molango, el entronque Pachuca-Tulancingo. Construyéronse los mercaos de Zacualtipán, Cuautepec, Tepatepec, y el rastru de Huejutla. De 1941 a 1945 el gobernador José Llugo Guerrero trabayó nes carreteres Pachuca-Huejutla, Actopan-Tula y Tulancingo- Tenango de Doria. Introdució agua potable a Ixmiquilpan y construyó la presa Endhó sobre'l ríu Tula.

Mientres el periodu del gobernador Vicente Aguirre de 1945 a 1951; decretóse l'autonomía del Institutu Científicu y Lliterariu. Mientres el periodu del gobernador Quintín Rueda Villagrán de 1951 a 1957; la mayor parte de la construcción d'infraestructura concentrar en Pachuca, y construyóse amás el complexu industrial en Ciudá Sahagún. De 1957 a 1963 el gobernador Alfonso Corona de la Rosal avanzáronse les carreteres a Metepec y a Mineral del Mozu.

Nos años de 1963 a 1969 mientres el periodu del gobernador Carlos Ramírez Guerrero, construyéronse los mercaos d'Actopan y Ixmiquilpan y l'edificiu de la Cruz Bermeya en Pachuca. Nos años 1969-1975 mientres el periodu del gobernador Manuel Sánchez Vite empecipiáronse les construcciones de les carreteres Pachuca-Méxicu, y Pachuca-Ciudá Sahagún. 

 Años 1970 a 2000

El 1 d'abril de 1975 Otoniel Miranda Andrade toma'l cargu de gobernador, escasos díes del entamu del so gobiernu, la situación nel estáu complicóse se sucintan distintes protestes na so contra y acúsase-y de represión. El Senáu de Méxicu que tres presuntamente comprobar les acusaciones decretó la desapaición de poderes nel estáu, quedando destituyíu como gobernador. El 29 d'abril Raúl Lozano Ramírez ye nomáu gobernador y convoca a nueves eleiciones.

El gobernador Jorge Colorado Llugo de 1975 a 1981 en Pachuca, construyóse la Plaza de toro Vicente Segura, la central d'autobuses y la central de abastos. Guillermo Rossell del Lama ocupó la gubernatura nos años 1981-1987, marcó'l desenvolvimientu urbanu en munches llocalidaes; en Pachuca y Tulancingo principalmente; y construyéronse los palacios municipales d'Huautla, Tizayuca, Tula, y Atotonilco el Grande.

Adolfo Llugo Verduzco ocupó la gubernatura nos años 1987 a 1993 construyir en Pachuca el bulevar de salida a Actopan, y entamóse una campaña de letrinización y el rescate de la imaxe urbana de Huichapan. Jesús Murillo Karam desempeña los cargu de gobernador de 1993 hasta 1998; mientres esi periodu creóse'l Institutu Hidalguense d'Educación Media Cimera y Cimera (IHEMSYS) y construyéronse cuatro universidaes teunolóxiques. Humberto A. Llugo Gil foi designáu como gobernador interín, ocupando'l cargu d'ochobre de 1998 a marzu de 1999, al solicitar llicencia para dixebrara del so cargu Jesús Murillo Karam.

 Años 2000 a 2020

De 1999 a 2005 Manuel Ángel Núñez Soto, desempeña los cargu de gobernador. 
La Escuela Normal Rural Luis Villarreal na llocalidá d'El Mexe nel conceyu de Francisco I. Madero foi ocupada'l 5 de xineru de 2000 polos sos estudiantes en respuesta al zarru de la escuela. El 19 de febreru, alredor de les 6:30 a.m., unos 800 policías entraron pa recuperar el plantel, onde estudiantes y habitantes de la de la llocalidá prindaron a un grupu de policías y llevar a la plaza principal de Tepatepec, onde amenaciaron con acoradalos en represalia. Alredor de les 11:00 p.m., ordenóse lliberar a los alumnos deteníos, quien fueron unviaos n'autobuses hasta Tepatepec, onde se lliberar a los policías.

El 4 de xunetu de 2010 lleváronse acabó eleiciones estatales onde Francisco Olvera Ruiz resultó electu gobernador; ocuparia el cargu del 1 d'abril de 2011 al 4 de setiembre de 2016. De 2009 a 2012, la delincuencia entamada marcó la so presencia nel estáu; en respuesta a la guerra contra'l narcotráficu en Méxicu. En xineru de 2017 rexistráronse protestes, bloquéu de carreteres y saqueos pol aumentu del preciu de la gasolina, principalmente na zona del Valle del Mezquital nos conceyos d'Ixmiquilpan, Actopan, Tlahuelilpan, Tezontepec de Aldama, San Agustín Tlaxiaca, Francisco I. Madero, Mixquiahuala de Juárez y Tula de Allende. 

En 2017 el terremotu del 19 de setiembre en Méxicu sentir na entidá, nun hubo daños personales. Sicasí, fueron reportaes cuarteaduras y fisuras en Pachuca, Mineral de la Reforma, Tulancingo, Mixquiahuala y Tizayuca.

 Xeografía 

 Allugamientu y estensión 

L'estáu d'Hidalgo allugar na rexón centro-oriental de Méxicu, ente les coordenaes: al norte, ; al sur,  de la llatitú norte; al este, ; al oeste, , el golf yá se xugaba en Pachuca. A pesar de nun cuntar con documentos que lu confirmen, sábese qu'en 1898, un miembru del conseyu direutivu del club escocés de Saint Andrews, visitó un campu de golf en Pachuca. Pa 1924 fundir na ciudá'l Pachuca Country Club.

Nos primeros años de la Nueva España, les autoridaes prohibieron que los indíxenes exercitar nel manexu del caballu, una de les primeres autorizaciones de que se tien conocencia, foi la dada pol Virréi Diego Fernández de Córdova. Quien dio autorización por que ventidós indios, van montar a caballu, y asina poder curiar y llendar el ganáu pertenecientes a la Facienda de Santa Lucía, filial de la de San Javier nel distritu de Pachuca; esto asocedió'l 16 de payares de 1619 dempués pasu a los llanos de Apan onde se desenvolvió la Charrería.

 Centros deportivos 
250px|thumb|left|Autódromu Moisés Solana n'Epazoyucan.

L'Estadiu Hidalgo ye l'estadiu más importante del estáu, foi inauguráu'l 14 de febreru de 1993, el complexu ye tamién llamáu "El Furacán", y cuenta con capacidá averada de 30 000 persones. Este foi unu de los estadios sede de la XIV Copa Mundial de Fútbol Sub-17 Méxicu 2011, que s'apostó del 18 de xunu al 10 de xunetu de 2011. La Plaza gües Vicente Segura ye la plaza de gües más importante del estáu, alcontrada na ciudá de Pachuca de Soto, tien capacidá pa 10 000 asistentes. Otros de los principales estadios d'Hidalgo son: Estadiu Revolución Mexicana (fútbol), Estadiu Alfonso Corona de la Rosal (béisbol), Polideportivu "Carlos Martínez Balmori" (baloncestu) y l'Estadiu 10 d'avientu (fútbol).

El Centru Estatal d'Altu Rendimientu d'Hidalgo tien el so dexa na ciudá, ta dotáu d'un banzáu semi olímpica; pista de tartán; caxa de bateo; campu pa llanzamientu de pesu, discu y xavalina; un dojo pa la práutica de yudu, onde amás ta l'equipu de peses; una cancha de tenis; ximnasiu d'usos múltiples con 600 m² y villa olímpica con capacidá pa 80 persones. Dientro d'esti complexu atopa'l Velódromu Bicentenariu con un circuitu de 250 m, peraltes de 40 graos y na recta de 12.5, y tribunes pa 800 persones.

El Club de Golf Pachuca, ta compuestu por nueve fuexos, tien un percorríu de 3589 yardes per vuelta; esto ye, 7178 yardes pa completar los 18 fuexos. Tamién cunta con dos fuexos par 3 (los más curtios), cinco hoyo par 4, y dos fuexos par 5 (los más llargos). La ciudá de Pachuca de Soto cuenta con un llenzu charru oficialmente denomináu "Lienzo Cuna de la Charrería" que foi venci del "Congresu y Campeonatu nacional Charru" en cinco causes en 1946, 1980, 1985, 2000, 2010 y 2017. Tamién destaca'l Autódromu Moisés Solana inauguráu en 1988 y lleva'l nome del reconocíu pilotu mexicanu Moisés Solana; cuenta con 1750 m de llargor por 12 m d'anchu.

 Ver tamién 
 Organización territorial de Méxicu
 Mesorrexones de Méxicu
 Rexones de Méxicu

 Notes y referencies 

 Notes 

 Referencies 
 Referencies web

 Referencies bibliográfiques

 Bibliografía 









































 Enllaces esternos 

 Gobierno del Estáu d'Hidalgo - Sitiu web oficial.
 Anuariu estadísticu y xeográficu d'Hidalgo, edición 2017 - INEGI.
 Censos económicos d'Hidalgo, 2014 - INEGI.

Estáu d'Hidalgo
Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos