Numberal (llingüística)

Un numberal ye un nome propiu pa un númberu, les llingües naturales en cuantes que llinguaxes que dexen faer afirmaciones sobre realidaes físiques, disponen de subsistemas llingüísticu-cognitivos capaces de nomar númberos y cuntar.

Los sistemes de numberación de les llingües naturales #basar na cuenta de deos. Por eso la práutica totalidá de los sistemes de numberación de les llingües de la tierra usa sistemes de numberación basaos na base 10 o la base 20.

 Base numbérica 

 Sistemes vigesimales y decimales 
Les mayoría de les llingües indoeuropees utilicen un sistema de numberación decimal, lo que significa que los nomes de los númberos #arrexuntar en series de diez, y qu'esisten raigaños pa los númberos del unu al nueve, el diez, el cien, el mil y los #demás nomes son derivaos de los raigaños pa los numberales citaos. Otres families de llingües empleguen tamién el sistema decimal y esisten families de llingües onde s'usen sistemes vigesimales (vascu, llingües mayes, llingües utoazteques, etc.). Delles llingües tienen subsistemas de base cinco, dientro d'un sistema decimal o vigesimal. 

Sicasí, nun se conocen sistemes de cuenta amplios non basaos na base 10 o la base 20. Esta restricción paez rellacionada con que la idea orignal de cuntar taba acomuñada a los deos de les manes o'l conxuntu de deos de manes y pies. Los sistemes ensin basar en base 10 o 20 son escasos y apaecen en llingües australianes de forma xeneralizada y de forma marxinal en delles llingües americanes, como'l Waimirí y el Va Llabrar (dos llingües caribes), el Resiguaro (una llingua arahwak), l'Harákmbet y el Andoque (llingües aisllaes), que suelen usar sistemes cuasi-binarios.
Son pallabres qu'espresen orde o cantidá de forma precisa.

 Otres bases 

 Cuaternariu (4) 
Delles austronesies y melanesies, ente elles el māorí, delles llingües de Sulawesi y dalgunes de Papúa Nueva Guinea, usen pa cuntar sistemes basaos nel cuatro'. Nestes llingües el términu asu o aso (deriváu del javanés asu, 'perru'), #usar pa 'cuatro' yá que los perros nestes cultures son el cuadrúpedu más abondosu.Ryan, Peter. Encyclopaedia of Papua and New Guinea. Melbourne University Press & University of Papua and New Guinea,:1972 .: 3 pages pp219. Propúnxose qu'esti sistema podría surdir nel contestu de granxeros qu'intercambiaben animales nun mercáu, asina cincuenta asu representaría un conxuntu de 200 coses, si a esa cantidá se -y substraen 30 asu (120) llegaríase rápido a inferir que namái queden 20 asu (80), y la xeneralización de la idea de cuntar les coses como formando asu completos daría orixe a esti interesáu sistema de contaje. Nótese qu'esti sistema podría tar cognitivamente rellacionáu col usu de docenes como sistema de contaje estendíu por cuenta de que la aritmética de la división ye simple en docenes.Aleksandr Romanovich Luriicac, Lev Semenovich Vygotskiĭ, Evelyn Rossiter. Ape, primitive man, and child: essays in the history of behavior . CRC Press: 1992: : 171 pages

 Quinario (5) 
Los sistemes quinarios qu'usen la base 5 tamién tán atestiguaos. Obviamente dichos sistemes al igual que los sistemes decimales y vigesimales deriven del contaje de deos (una mano tien cinco deos).Heath, Thomas, A Manual of Greek Mathematics, Courier Dover: 2003. ISBN 0486432319 576 page, p:11 Un exemplu d'esti tipu de sistema #atopar na llingua api, una llingua de Vanuatu, onde 'cinco' y 'mano' dícense a cencielles #luna 'cinco, mano', 'diez' dizse lua-#luna 'dos-cinco', 'quince' se deice tolu-#luna 'tres-cinco', etc. El númberu 'once' llámase lua-lluna tai 'dos-cinco unu' y 'diecisiete' tolu-lluna lua 'trés-cinco dos'. Un sistema básicamente idénticu #atopar en emberá-catio (familia topetó).

Anque los sistemes puramente quinarios nun son frecuentes, si ye bien frecuente l'usu de #basar cinco como "base auxiliar" o "sub-base" empelada pa dellos númberos, asina en munches llingües del mundu ye frecuente que'l 6 llámese 'cinco/mano y unu', 7 'cinco/mano y dos ', etc. Por casu el náhuatl tien una base vigesimal (base, 20) pero emplega 5 como sub-base: 6 chikwasē, 7 chikōme, 8 chikwēi y 9 chiknāwi.

 Sextal (6) 
El kanum ye un exemplu exóticu de llingua con un sistema de contaje en base 6. Les llingües sko, sicasí, usen una base 24, onde s'usa sub-base 6.

 Octal (8) 
El sistema octal usa'l númberu 8 como base. Dichu sistema ta atestiguáu nel Idioma yuki de California y nes llingües pame de Méxicu central. Esto debe a que dambos grupos humanos usen los buecos ente los deos de les manes pa cuntar más que los deos mesmos.

 Venteno-cuartal (24) 
Les llingües sko usen un sistema de cuenta en base 24, onde'l 6 ye emplegáu como sub-base.

 Trenteno-dual (32) 
El ngiti usa base 32.

 Sesaxesimal (60) 
El ekari usa una base 60 pa cuntar. En Sumeria paez emplegase la base 60 pa ciertos usos, anque siempres con 10 como sub-base, quiciabes un sistema mistu ente sistemes decimales y duodecimal. L'empléu d'esti interesáu sistema en Sumeria ta detrás del usu modernu de los graos sesaxesimales de la midida de los ángulos en graos, minutos y segundos. Usu del que deriva tamién la midida del tiempu en minutos y segundos, según la división de la circunferencia en 360°.

 Octogesimal (80) 
Publicóse que'l supyire tien un sistema de cuenta en base 80, nesta llingua #cuntar en ventenes (usando 5 y 10 como sub-bases) hasta 80 y entós en ochentenas hasta 400, y a partir d'ende de 400 en 400.
 {|
|kàmpwóò 
|ŋ̀kwuu 
|sicyɛɛré 
|ná 
|béé-tàànre 
|ná 
|kɛ́ 
|ná 
|báár-ìcyɛ̀ɛ̀rè
|-
|400 
| 80 
| 4 
| y 
| 23 
| y 
| 10 
| y 
|5+4
|}

 Sistemes ensin base 
Un númberu importante de llingües de Melanesa usen (o usaben) sistemes de cuenta basaos nes partes del cuerpu en llugar de sobre una base numbérica. Esti sistema nun tien pallabres esclusives pa númberos, sinón que más bien los nomes de ciertes partes del cuerpu #emplegar pa cuntar. Por casu ente 1 y 4 empléguense los deos, 5 llámase 'pulgar', 6 'muñeca [de la mano]', 7 'coldu', 8 'costazu', etc. Asina al traviés del cuerpu y depués baxando pel otru brazu, asina'l meñique opuestu representa'l 17 (#Isla Torres) o 23 (llingües eleman). Pa númberos más allá d'estos valores, úsase'l torso, les piernes y los deos de los pies, o unu puede cuntar escontra tras hasta l'otru brazu y de nuevu al primeru.

 "Aritmética" numberal 
Tamién ye una tema bien estudiáu, qué principios aritméticos usen los sistemes de numberación de les llingües del mundu. Por casu, la suma ye universal en toles llingües (dieciocho = diez y ocho = 10 + 8), pa espresar un númberu que puede espresase por aciu un ciertu númberu de vegaes la base más un númberu inferior a la base. La multiplicación ye tamién bien frecuente pa espresar ciertos númberos cimeros a la base (doscientos = 2 x 100). En delles llingües apaez implícitamente la substracción pa formar númberos (llatín duōdēvigintī '18' = 2 antes de 20 = 20 - 2). Sicasí, la división ye totalmente marxinal na formación de numberales y xeneralmente acútase a fracciones como 1/2.

 Numberales ordinales, partitivos y multiplicativos 
En munches llingües amás de los numberales cardinales o numberales comunes usaos pa cuntar esisten otros tipos adicionales de numberales: ordinales, partitivos, distributivos, multiplicativu, etc. El llatín ye un exemplu de llingües con toos estos tipos de numberales:
 Cardinal  Ordinal  Frecuentativu  Multiplicativu  Distributivu ūnus'unu'
  primus'primeru'
  semel'una vegada'
  __  duō'dos'
  secundus'segundu'
  bis'dos veces'
  duplex'doble'
  binī'de dos en dos' trēs  tertius  ter  triplex  trinī quattuor  quartus  quater  quadruplex  quaternī quinque  quintus  quinquie(n)s  quintuplex  quīnī sex  sextus  sex(t)ie(n)s  sextuplex  sexēnī septem  septimus  septie(n)s  septuplex  septēnī octō  octāvus  octie(n)s  octuplex nōvem  nōnusnōvēnus
  nonie(n)s  nonuplex  decem  decimus  decie(n)s  decuplex  decēnī undecim  undecimus  undecie(n)s  undecuplex  duodecim  duodecimus  duodecie(n)s  duodecuplex  duodecēnī
En llingües flexivas estos numberales ordinales son formes derivaes de los lexemes que s'usen pa formar los numberales comunes.

 Comparanza de numberales 
Los numberales reconstruyíos pa la protollingua madre de diverses families llingüístiques. Ente les llingües de Eurasia tiénense:
 GLOSA Eurasia occidental Eurasia oriental PROTO-EUSKERA PROTO-INDO-EUROPÉU PROTO-FINU-UGRIO PROTO-CAUCÁSICU NO. PROTO-CAUCÁSICU NE. PROTO-SEMÍTICU PROTO-ALTAICO PROTO-DRAVÍDICU PROTO-SINÓN-TIBETANU PROTO-TAI PROTO-HMONG-MIEN PROTO-AUSTRU-ASIÁTICU '1'  *bade  *oynos  *wik-tɨ  *za  *cʰa ħad-  *bʲuri  *oru-  *g-tjig  *at  ʔɨ  *muəi '2'  *bi-ga  *dwō  *kek-tɨ  *t'qʷ'a  *qʷ'a θin-  *pučo  *iru-  *g-nis  *yiih  ʔo̯i  ɓaːr '3'  *hilur  *treyes  *koləm  λ:ə  ɬeb śa elāθ  *ilu  *muv-  *g-sum  *saam  *pyɔo  *pai '4'  *laur  *kʷetwor-  ńeljä  *p'λ'a  əmq(ʷ)'i ʔarbaʕ  *torʲ-  *nāl  *b-liy  *siih  *p-lei  *puən '5'  *bortz(y)  *penkʷy  *wit-tɨ  *sx̂ʷə  *x̂ʷə ḫamš-  el to  *cayN-  *b-ŋa*l-ŋa
  *xeeʔ  *p-rya  *cɔːŋ /*pɗam '6'  *sei  *sweks  *kwaðʲ-tɨ  ɬʷə  *renɬə- šdíiθ  ńo-  *caŗo-  *d-ruk*k-ruk
  *xok  *k-ruk  *tᵊ-drawʔ /*pᵊ-rawʔ '7'  *zazpi  *septm  śyćɨm  *bδə  o̯ərδ šabʕa  ŋadi  ēr̤o-  *s-nis  čet  ʣyuŋH  *t-puəl '8'  *zortzi  *h3oktō  *mbərδ θamān-  ĵa  yṭṭo  *b-r-gyat  *pet  *yat  *t-haiːm '9'  *bade-(y)ratzi  *newn  *bğʷʲə  *wərč' tišʕ-  *keg-  oṉ-pak-el to  *d-kəw  *kao  -kʰyu  *ctiːm /*d-ciːt '10'  *ham-ar  deḱm  *loki  *bć'ʷə  *wəc' ʕaśr  *tʲub-  *pak-el to  *tsiy  *džip  *gyu̯ə  yət /ɡəl
Pa les llingües d'África tiense:
 GLOSA Níxer-Congu Nilo-Saḥarianu Joisán PROTO-MANDÉ PROTO-IJOIDE PROTO-GUR PROTO-VOLTA-NÍXER PROTO-BANTÚ PROTO-SONGAI PROTO-MABA PROTO-NILÓTICU PROTO-KOMANO PROTO-KXOE '1'  do  kaŋãnɪ  di--dum
  -kp͡a-rĩ
  (a)fo  *tow-  -kyɛl  ɗyʔ  ǀui '2'  pulga  *mãːmɪ  lia-ɲo
  -ba(ɟi)́  -bàdɪ *hiŋka  *mbar  a-reik  šoʔ-  ǀam '3'  *sa-kp͡a  *taːtʊ  *tãːri  -tãi  -tátʊ̀ *hinza  *kasaŋ(gal)  *kɔdɔs  el toš-  ǃŋona '4'  *naɣaŋ  -nõĩ  *naːsi  -nai  -nàì *taaki  *att-  -ŋwan  *haka '5'  *sori  *tʊŋʊ̃r̃ɔ  *nom-  *tõː--coni
  -tâːnò-câːnò *gu  *tur  *mut-  *koro '6'  *soro-do  -lo-du  *idu  *it̪-  5+1  *kana-ɗyʔ  ǃnani '7'  *sori-pele  *tʊŋʊ̃-mãː  -lo-pɛ  *tõː-ba  *iye  *mɪndir(si)  5+2  *kana-šoʔ-  *hũũ '8'  *sor-sa-kp͡a  -lo-tãːri  -naːnai  *yaka  5+3  *kana-el toš-  ǁxaisi '9'  -wai  -tõ-nai  yægga  *adayi-  5+4  *kxoesi '10'  *tãm-*pu-ŋ
  *woyi  pi(ː)  -wo  *kʊ́mɪ̀ *wey-  *yutuk  *tɔmɔn  *kʰoš-  *disi
Pa les llingües d'América tiense:
 GLOSA América del Norte Mesoamérica América del Sur PROTO-ESKIMO PROTO-ATABASCANO PROTO-SALISH PROTO-IROQUÉS PROTO-ALGONQUINO PROTO-UTO-AZT. PROTO-OTOMANGUE PROTO-MAYENSE PROTO-CHIBCHA PROTO-QUECHUA PROTO-TUPÍ.GUA. '1'  arreya(ʀ)uciq  *tɬah-  *n(a)kʼoʔ  *ska-  *ne-kot  *sɨm- χuun  *suk  -peĩ '2'  *maːlʀuk  *naˑk'i  ʔəsali  *tekni  *nīšwi  *woho- -hyu  kaʔ(bʼ)  *bauka  *iškay  *mo-kõi '3'  piŋayut  *taq'i  kaʔɬas  *áhsę  *neʔθwi  *paha-yo ʔnin-  ʔoš(ebʼ)  *bayã  *kimsa  *mʷo-ʦapɨt '4'  *citamat  *t'ink'i  *mus  *kayeː-  *nyēwi  *nā-woho- kaŋ(ebʼ)  *pəkái  ĉusku  dirũ- '5'  *taLimat  *cil(-ak-ist)  *hwisk  *nyāɬanwi  *ma- χoʔ(ebʼ)  (a)tik-  pičqa  *po '6'  aʀvinL-  *k'ostaˑnin  *tʼəχ(m)  *hyaʔk  *ne-kot-wāšika  *nā-paha-yo *waq(ebʼ)  *ter-  *suqta  5+1 '7'  5+2  *cʼoʔ  ʦyáˑtahk  5+2 *kya(tV)  *huq(ubʼ)  *kuku-  *qanĉis  5+2 '8'  5+3  *tqačiʔ  *tekru  *neʔθ-wāšika  *hña  *waqšaq(ebʼ)  *pusaq  5+3 '9'  10-1  *təwixʷ  *bʼeluŋ(ebʼ)  *isqun  5+4 '10'  *qul-  (ʔo)pan  *metātahθy  laχoŋ(ebʼ)  *uka  ĉunka 
Y pa les llingües d'Oceanía:
 GLOSA Islles del Pacíficu Nueva Guinea y cercaníes Australia PROTO-AUSTRON. PROTO-MALAYU-POLINESIU PROTO-OCEÁNICU PROTO-ALOR-PANTAR PROTO-DOBERAI PROTO-MOREHEAD PROTO-BOSAVI PROTO-ENGANO '1'  əsa~*isa
  əsa~*isa
  *sa-kai~*ta-sa
  *nuku  *mere  '(n)ampe  *akéle  *mendai '2'  *duśa  *duha  *rua  *araqu  ala-~*ali-
  *je-mpo-  *ake-  *lambo '3'  *təɭo  *təlu  *tolu  (a)tiga  (*tolu-)  *je-nampe  *asóra  *tempo '4'  śəpat  əpat  *pat  ɓuta  (ɸat)  æser  βdir-  *malaa/

 tukumedai '5'  llima  llima  llima  *yiwesiŋ  *maɸot  'tampuloi  *bi  el so- '6'  ənəm  ənəm  *onom  *talama  matu-mere  *tɑ'rɑwɑ  *káβy  *tokwa '7'  *pitu  *pitu  *pitu  5+2  matu-[a]la-  *dómo  *wataa '8'  *walu  *walu  *walu  5+3  matu-(tolu-)  ?  *kitapo '9'  śiwa  *siwa  *siwa  5+4  matu-(ɸat)  *ago-  *pala- '10'  *sa-puluq  -puluq  *sa-(ŋa)--puluq
  *qar nuku  *gihar  *dápulu 

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Lexicografía
Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos