Pueyo

Pueyo (n'euskera Puiu y oficialmente Pueyo/Puiu) ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Olite, na contorna de Tafalla, na Valdorba o valle de Orba y a 29 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de . Pueyo tamién significa monte.

 Toponimia 
El topónimu ye una evolución del términu llatín Podium. N'eusquera evolucionó a Puiu, mientres qu'en castellanu fízolo a Pueyo. En navarroaragonés, significa "monte" o "cabezo".

Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Pueyo a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.Naiz.info (22 de xunu de 2017): 44 llocalidaes navarres ganen derechos pal euskara al pasar a la zona mista’

En 2020 el Conceyu aprobó en plenu el nome billingüe pa la llocalidá.

 Símbolos 

 Escudu 
Trai de gules y les cadenes de Navarra n'orla, cruz y sotuer d'oru. Por timbre un yelmu empenachado. Esti blasón ye'l mesmu que'l de Navarra, cola única diferencia de que ta timbrado de cascu en cuenta de corona y escarez d'esmeralda.

 Xeografía física 

 Situación 
Pueyo ye unu de los pueblos entendíos na Valdorba. Empináu sobre la carretera xeneral de Pamplona a Zaragoza (N-121), falta 29 km de la primera y la so altitú ye de 558 msnm. El so términu estiende sobre'l valle del Zidacos, valle que s'abrir de norte a sur. Destaquen los cuetos de Orcamendi, Peñardín y Solanoa.Jesús Lorenzo Otazu Ripa, Heráldica Municipal Merindad de Olite,pg 24 Navarra. Temes de Cultura Popular nᵘ236, Ed. Gobiernu de Navarra, 1999, ISBN 84-235-0276-7

 Llocalidaes estremeres 
El conceyu Límita pel norte con Garínoain, pel este con Leoz, pel sur y suroeste con Tafalla y pel oeste con Artajona.

 Historia 
Paez esistir dalgún tipu d'hábitat prehistóricu nel términu municipal de Pueyo, na redoma de la Ermita de San Criz o San Quirico.
Pascual Madoz documenta dellos despoblaos: Ariamain (xunto a Sansoáin), Villanueva o Villava (cerca de Tafalla) despobláu para finales del sieglu XV y Oibar de Yuso super Tafalia Monesteriu que la reina Estefanía y el so fíu Sancho'l de Peñalén donaron al monesteriu de San Salvador de Leyre con toles sos pertenencies, incluyida la so parte na lleña del monte de "Sanssoan" en 1055.Conceyos de la Valdorba Idioma:español - Consultáu: 30/01/2009

Na antigüedá esistió un fuerte castiellu, que foi de xuru el que dio nome al despobláu de Gaztelugaña o Castalugaña. Los tiempos pasaos fueron meyores pa Pueyo, si hemos de creer al Padre Moret y a xulgar pola cantidá con que contribuyía al fiscu. Tuvo De ser de los pueblu llamaos novenarios, ye dicir de más de 900 families. Son munches les ruines qu'esisten na so contorna y que falen de pasaes grandores. Pagaba'l so pecha con Tafalla y yera esta de 400 cahíces de trigu y otros tantos de cebada. En 1264 Teobaldo II prometió a los sos llabradores que si pagaben tal cantidá, nun seríen ayenaos de la corona nin se-yos esixiría los homicidios casuales. Foi donáu pol Príncipe de Viana a doña María Armendáriz, mientres la so vida, cola xurisdicción baxa y mediana.

 Demografía 
 Evolución demográfica1897  1900  1910  1920  1930  1940  1950  1960  1970  1981  1991  2001    672  675  667  726  720  670  655  603  435  367  332  316  

 Política y alministración 
 Eleiciones municipales en PueyoPartíu políticu2015201120072003199919951991 Landerri 93,43% 7 91,86% 7 - - 80,00% 7 83,24% 7 - - - - Agrupación Eleutoral Santiago - - - - - - - - - - - - 89,07% 7

 Llista d'alcaldesMandatu Nome del alcalde  Partíu políticu 2007 - 2011  Pedro Leoz  Independiente 2011 - 2015  Juan Cruz Edurza López  Landerri  2015 -  Miren Nekane Salaberría Echeverría  Landerri 

 Cultura 
Folclor navarroaragonés según espresiones a la de falar descendientes del antiguu romance navarroaragonés y del que güei queda la fabla aragonesa en Uesca. La llocalidá foi frontera llingüística mientres sieglos. Esto demuéstrase cola toponimia predominantemente euskerica frente a la de Tafalla, fundamentalmente romance.

 Fiestes 
Fiestes patronales: La llocalidá celebra les sos fiestes patronales ente'l 24 y el 28 de xunetu n'honor a Santiago.

 Curiosidad 

 Apellíu Pueyo 
Bien antiguu llinaxe d'Aragón, orixinariu del llugar d'El Pueyo de Chaca ( p. j. de Chaca, prov. de Uesca), nel que s'abellugaron y establecieron los sos proxenitores cuando la invasión de los moros, tomando'l so nome por apellíu. Más tarde pasaron a aniciar a la villa de Plan, que pertenez al por casu. de Boltaña, na mesma provincia, calteniendo l'apellíu Pueyo y llevantando ellí'l casal del que dimanaron les cañes que socesivamente fueron estableciéndose nes ciudaes de Barbastro (Uesca) y Zaragoza; nel llugar de Panticosa (Jaca); na villa de Linares de Mora, del partíu xudicial de Mora de Rubielos y provincia de Teruel; na villa de Lluna y llugar de Valplanas, del partíu d'Ejea de los Caballeros y provincia de Zaragoza; na ciudá de Tarazona (Zaragoza), y nes de Palma de Mallorca y Valencia. Guillén de Pueyo sirvió al Rei aragonés don Pedru II, con quien tuvo nel sitiu del castiellu de Maurel;
Guillén Pueyo, segundu del nome, sirvió a Xaime I, morriendo nel sitiu d'Albarracín, llibrando a dichu monarca de la muerte con sacrificiu de la so vida. Arnaldo Pueyo pasó a morar en Barbastro pel añu 1300, y fundó la caña de Pueyo establecida en dicha ciudá.
Procede Pueyo, según Tibón, del baxu llatín "podium", "podiu" o "llugar saliente, eleváu". En Navarra, indica, utilizar col significáu de "cabezo", "monte pequeñu".
Armes.-Unos Pueyo, de Pueyo de Jaca, nel Valle de Tena, llevaron: En campu de gules, un pueyo (pequeñu montículo) de plata, motudu d'azur, sumáu d'una flor de lliriu d'oru y puestu sobre ondes d'agua d'azur y plata. Los Pueyo de Plan: En campu de gules, un pueyo de sinople floreteado de llirios d'oru. La punta del escudu cortada en faxa, de plata, con una faxa ondeada d'azur.
Na República Dominicana esti apellíu sufre un cambéu, de Pueyo pasa a Puello, refiérense amás a los hermanos Puello de Santu Domingu. Amás esisten los Puello Beleño de Cartagena, Colombia.

 Referencies 

 Ver tamién 
 Navarra
 Llista de conceyos de Navarra

 Enllaces esternos 
 Institutu d'estadística de Navarra - Gobiernu de Navarra 
 Infraestructura de Datos Espaciales de Navarra - Gobiernu de Navarra 
 Semeyes maraviyoses de Pueyo, captaes pol oxetivu d'Ernesto López Espelta 

Categoría:Conceyos de Navarra
Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial
Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten