Pegalajar

Pegalajar ye un conceyu español de la contorna de Sierra Mágina, na provincia de Jaén, comunidá autónoma d'Andalucía. Una parte del so territoriu municipal atópase dientro del Parque Natural de Sierra Mágina. La so población ye de 2966 habitantes, según el padrón del INE del añu 2016.

Na llocalidá del mesmu nome atopen l'arcu de la Encarnación, que ye un edificiu góticu del sieglu XV y la ilesia dedicada a la Santa Cruz, templu renacentista del sieglu XVI, que sufrió grandes daños na guerra civil española y na que destaca la so torre campanariu, que ye un restu de l'antigua fortaleza medieval.

 Heráldica 
Los símbolos oficiales representativos del conceyu de Pegalajar dende 2007 son:
 Escudu "Escudu partíu.
Na diestra, sobre campu de gules, un castiellu d'oru donjonado, almenado de tres torres, con cinco ventanes y una puerta esclariáu de sable. Sobre cada torre hai una estrella de sable, de cuatro puntes la torre diestra, de seis la central y d'ocho la siniestra. Na partición siniestra del escudu, lleón de gules coronáu, armáu y lampasado d'oru sobre plata. Timbre de corona real española zarrada."

 Bandera "Bandera de endrizar
rectangular, de tafetán, con una proporción de tres módulos de llarga por dos d'ancha (2:3), cortada por metá horizontal en dos partes iguales, la metá cimera d'azul zafíreo, y la metá inferior violada, que va cargar íntegramente col so timbre y lema l'escudu municipal, afaciendo la exa xeométrica d'ésti al centru del vexilo, con un altor igual a los dos tercios del anchu de la bandera."Resolvimientu de 13 de xunu de 2007, de la Direición Xeneral d'Alministración Local, pola que s'almite la inscripción nel Rexistru Andaluz d'Entidaes Llocales del Escudu y la Bandera del conceyu de Pegalajar (Xaén) (Expte. núm. 023/2006/SIM). BOJA. 26/06/2007; (125):27.

 Xeografía 
El términu municipal de Pegalajar ocupa una estensión de 80 km² nel valle del ríu Guadalbullón, a unos 18.8 km al sureste de la ciudá de Xaén, dientro de la Contorna de Sierra Mágina y pertenez a la Demarcación Paisaxística de Los Montes-Subbética.Institutu d'Estadística y Cartografía d'Andalucía. Fiches municipales: Pegalajar. Conseyería d'Economía y Facienda de la Xunta d'Andalucía. Consultáu'l 23/08/2015.Guía Dixital del Patrimoniu Cultural. Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu. Conseyería de Cultura de la Xunta d'Andalucía. Consultáu'l 23/08/2015. Atópase representáu na fueya 947 del Mapa Topográficu Nacional.

El so principal nucleu poblacional se emplaza na fastera sur de la Serrezuela de Pegalar, a 798 metros sobre'l nivel el mar. Tien una pedanía, La Pesllera, a 560 metros sobre'l nivel el mar, esplegándose a lo llargo del calce del ríu Guadalbullón. La Güerta de Pegalajar ye un Bien d'Interés Cultural por ser “un modelu emblemáticu d'interacción hombre-naturaleza”.Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu. Paisaxe de Pegalajar. 08/05/2013.

 Noroeste: La Guardia de Jaén Norte: Mancha Real Nordeste: Torres Oeste: La Guardia de Jaén 75px Este: Cambil Suroeste: Jaén Sur: Campillo de Arenas Sureste: Carchelejo

 Clima 

 Mes Media Ene Feb Mar Abr May Jun Jul Ago Sep Oct Nov Dic Temperatura máximo media (°C) 22,7 13,1 15,3 18,6 20,2 24,4 30,1 34,5 33,8 29,5 22,6 17,3 13,5 Temperatura mínimo media (°C) 7,5 0,4 1,8 3,5 5,6 9,1 12,8 15,3 15,1 12,4 8,3 4,1 1,9 Temperatura medio (°C)  15,1 6,8 8,4 11,1 12,7 16,6 21,4 24,7 24,5 20,8 15,6 10,7 7,5 Agües (mm) 4,6 6 7 5 7 5 2 1 1 2 5 6 8

 Historia 
 Prehistoria y Antigüedá 
Les evidencies más antigües de poblamientu humanu nel términu municipal remontar a la Edá del Cobre, na Cueva de los Majuelos, asitiada a unos 500 metros al norte del nucleu urbanu, y práuticamente destruyida na actualidá. Ye una cueva doble, afayada la segunda nos años 70, que ye la que presenta restos materiales que la identificaríen como un importante asentamientu calcolíticu de tipoloxía pocu clara, anque esiste un singular enterramientu coleutivu con restos humanos y preseos tallaos en güesu y xil (raederes, cuchiellos, puntes de flecha y lasques de refugaya), según piedra pulida y restos cerámicos realizaos a mano y de carenes baxes, y puntes de cobre de baxa calidá realizáu para xavalines y fleches.
Otra paraxa digna de mención son los abrigos de la Serrezuela, onde se toparon pintures rupestres de tipu esquemáticu. Tamién destaca'l xacimientu del cuetu de la Torre de la Cabeza, allugáu na so fastera occidental, y con estructures d'hábitat que se remonten a la edá del Bronce, como lo demuestren los restos cerámicos a mano y bruñidos, y con ocupación mientres les etapes ibérica (cerámiques con decoraciones xeométriques pintaes en colloráu), romana ya inclusive medieval.

En cuanto al periodu romanu, ye posible que'l castiellu de la Peñuela llevántese sobre dalguna edificación romana presistente; coles mesmes, esistiría una calzada romana construyida por Augusto nel añu 8 e. C. qu'escurriría pol témino municipal travesando l'aldega de La Pesllera escontra Mentesa, como lo demuestren los cuatro miliarios topaos en 1975. Tamién esiste ocupación mientres esta fase nel pandu del Caxellu de Payares, asitiada ente dos regueros de la vera derecha del Guadalbullón y con una estensión de hectárea y media. Nun s'aprecien estructures na mesma, anque sí hai restos cerámicos de clara tipoloxía romana, ente los que se cunten producciones en terra sigillata hispánica. L'hábitat nesta etapa nel términu municipal sería bien esvalixáu, en villes y pequeños nucleos que quedaríen abandonaos na fase posterior por cuenta de la inestabilidá de la mesma.Sillères P. Un grupu de cuatro miliarios en La Pesllera: Pegalajar, Xaén. En: Boletín del Institutu d'Estudios Giennenses. 1976; XXII(90):55-70.

 Edá Media 
miniaturadeimagen|Carta de Privilexu Real de Pegalajar. Dada por Felipe II, el 3 de xunu de 1559.Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu. Memoria final d'intervención "La carta de privilexu real". (1599) Pegalajar, Xaén. Sevilla: Conseyería de Cultura de la Xunta d'Andalucía; 2003. 
El topónimu Pegalajar paez tener un orixe mistu, venceyando'l términu llatín pagus col árabe al-hayar, significando "aldega" y "piedra" respeutivamente. Sicasí, esisten otres interpretaciones respeuto tanto al significáu concretu del topónimu ("vega cascayosa" o "pasu ente montes") como al orixe, que pudiera establecese tamién pola esistencia de Bagu, una llocalización asitiada por al-Idrisi nel camín ente Córdoba y Llevante, y que quedaría incluyida nel territoriu de Sierra Mágina, conocíu como Sumuntan. Trátase d'un hisn, un asentamientu n'altor de calter defensivu qu'allugaría en momentos de peligru a les xentes de les aldegues rellacionaes col Guadalbullón y la Fonte de la Rexa. En dómina emiral el calter defensivu queda asumíu por una población esistente so la Peña de les Utres, una elevación predresa dotada de potentes defenses naturales onde s'allugaría un barcal. Esti primer nucleu abandonar nel califatu omeya sol reináu d'Abd al-Rahman III, por cuenta de la orde que dicta'l califa obligando a les poblaciones a abandonar los altores, treslladándose a les zones baxes y vegues más fácilmente controlables. La población treslladaríase asina a un nuevu nucleu na Peñuela, onde llueu van surdir estructures complexes, como molinos d'agua, terraces, bancales y banzaos, de les que La Llamarga podría ser heredera direuta.Troyanu Chicharro JM, Troyanu Viedma JM. La Villa de Pegalajar na frontera de l'Andalucía Alta. Sumuntan: anuariu d'estudios sobre Sierra Mágina. 1993; (3):117-32.

El nucleu de la Peñuela va consolidándose como abellugu defensivu, ampliando les sos fortificaciones ante'l peligru que supón la progresiva meyora cristiana escontra'l Sur de la Península pol Altu Guadalquivir, siendo Fernandu III el que finalmente conquiste Pegalhaiar y el so alcázar en 1244, quedando incluyíes nes tierres de realengu y asumiendo el calter de zona militar fronteriza col reinu nazarí de Granada. Les lluches internes de Castiella nos sieglos XIV y XV tuvieron tamién como escenariu a Pegalajar, siendo la conxura de 1468 contra'l condestable Iranzo l'incidente más destacáu.

 Serrezuela de Pegalajar 
miniaturadeimagen|Serrezuela de Pegalajar.
miniaturadeimagen|Abrigo na Serrezuela de Pegalajar
La Serrezuela ye un monte mediterraneu, con una gran masa forestal de pinu carrasco de repoblación, y encines de rexeneración natural, según arbustos (majuelo, enebro y torvizco). Son bien abondosos les plantes arumoses (romeru, alhucema y tomillu). Ente la so fauna hai grandes rapazos (águila perdicera y peñerina común), rapazos nocherniegues (uxu real, miagón y autillo) y cabres monteses nes zones predreses. 

Presenta un ricu patrimoniu históricu arqueolóxicu, allugando en dalgunos de los sos abrigos predresos pintures rupestres prehistóriques. Según restos de construcciones medievales ("El Albercón de la Reina" y la "Torre de la Pedragosa") qu'indiquen la so relevancia estratéxica. Amás, atópense aterrazamientos y chozos de mampostería, qu'indiquen la forma de vida tradicional. 

Anguaño ye aprovechada pa faer deporte na naturaleza (senderismu, bicicleta de monte, esguilada, bulder, y vuelu llibre). Dispón de dos miradores con arrogantes panorámiques del conceyu y la so redolada montascosa, y una área recreativa (les "Siete Pilillas").

 Edificios y paraxes singulares 
miniaturadeimagen|Arcu de la Encarnación.
miniaturadeimagen|Ilesia de la Santa Cruz.
Tien un ricu patrimoniu históricu tanto aquitectónico como cultural.Catálogu Xeneral del Patrimoniu Históricu Andaluz. Xunta d'Andalucía, Conseyería d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 10/08/2014.Inventariu del Patrimoniu Arquiteutónicu de Pegalajar. Institutu del Patrimoniu Cultural d'España. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.Base de datos de bienes inmuebles. Patrimoniu Cultural. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.López Cordero JA. Patrimoniu históricu-cultural de la villa de Pegalajar. Sumuntán. 1997;(8):27-44. Coleutivu d'Investigadores de Sierra Mágina (CISMA). Xaén.
 Arcu de la Encarnación: Puerta principal d'entrada a la cortil cercada y al antiguu castiellu de Pegalajar. Forma un arcu apuntáu sobre'l que s'alluga enriba l'escudu de Fernandu III, y per debaxo d'esquierda a derecha l'escudu de la familia Sandoval, una llábana conmemorativa en lletra gótica, y l'escudu de la ciudá de Xaén. Nel adarve, nel sieglu XIX, construyóse la capiya de la virxe de la Encarnación. Declaráu Bien d'Interés Cultural en 1985.Arcu de la Encarnación. Inventariu del Patrimoniu Arquiteutónicu. Institutu del Patrimoniu Cultural d'España. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.La llábana gótica del arcu de la encarnación de Pegalajar. Pegalajar.org Consultáu'l 11/08/2014.
 Casa consistorial: del sieglu XVIII. Del antiguu Conceyu caltiénse la so portada dintelada, flanqueada por pilastres y entablamento con frisu xónicu y dintel bien voláu, sobre él sofita'l balcón que destaca col so ventanal de tres arcos, remataos pol escudu imperial de Carlos I, columnes coronaes y pináculos llaterales.Conceyu. Inventariu del Patrimoniu Arquiteutónicu. Institutu del Patrimoniu Cultural d'España. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.
 Cueva d'Aro: descubierta en 1970, con una superficie total de 200 m².
 Cueva de los Majuelos: con una bóveda d'unos 20 metros d'altor y una superficie aproximada de 700 m².
 Ermita de la Virxe de les Nieves: antigua ermita de Santa María, de probable orixe medieval. Dende'l s. XVII ta so la advocación de la Virxe de les Nieves (patrona de Pegalajar). Na plaza axunta allugóse l'antiguu campusantu.Ermita Virxe de les Nieves. Inventariu del Patrimoniu Arquiteutónicu. Institutu del Patrimoniu Cultural d'España. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.
 Ilesia de la Santa Cruz: nel sieglu XVI foi construyida con piedra tosca por Alonso Barba, sustituyendo a la primitiva ilesia y en llugar d'una antigua mezquita. Destaquen les sos portaes clásiques y sencielles, la torre del campanariu sobre l'antigua torre del homenaxe del castiellu, la so planta de "caxón" y el retablu barrocu del altar mayor del sieglu XVIII. Declaráu Bien d'Interés Cultural en 1985.López Cordero JA. Ficha Diagnósticu. Ilesia parroquial de la Santa Cruz (Pegalajar). 2010.Parroquia de Santa Cruz. Inventariu del Patrimoniu Arquiteutónicu. Institutu del Patrimoniu Cultural d'España. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.
 La Llamarga: ye un banzáu que recueye les agües de la nacencia de la Fuente de la Rexa dende tiempu inmemorial. Nun principiu foi una llaguna formada por un simple dique de contención. En 1903 construyóse un muriu alredor de too la so contorna y ente 1944 y 1949 realizáronse diverses reformes alzándose'l muriu perimetral y pavimentándose el suelu. La so función principal ye'l control del recursu hídricu, pal usu y distribución de l'agua reguláu dende 1771. Pero tamién ye un espaciu social y simbólico fundamental na vida de Pegalajar.La Llamarga. Inventariu del Patrimoniu Arquiteutónicu. Institutu del Patrimoniu Cultural d'España. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte. Consultáu'l 11/08/2014.
 La Fonte de la Rexa: ye'l derrame natural del acuíferu soterrañu y orixe del sistema hidráulicu de la güerta pegalajareña. Esti manantial sostién el complexu socioeconómico de la población. Esti manantial foi incorporáu al urbanismu del pueblu en 1605, como indiquen les inscripciones de los dos llábanes que flanquean l'escudu de Felipe III enllastráu nel so frontal. Una lleenda cunta qu'una llavandera afayó la imaxe de la Virxe de Gracia nesti llugar, construyéndose nel so honor una ermita sobre al mesma fonte. 
 Plaza de toros: inaugurada'l 7 d'agostu de 1919, y construyida en mampostería.Pegalajar: informe diagnósticu del conxuntu históricu. Sevilla: Conseyería d'Obres Públiques y Tresportes; 1993. ISBN 84-8095-019-6

 Patrimoniu Inmueble d'Andalucía 
Nel conceyu de Pegalajar hai 26 bienes declaraos Patrimoniu Inmueble d'Andalucía (PIA),Patrimoniu Inmueble d'Andalucía. Institutu Andaluz de Patrimoniu Históricu. Consultáu'l 23/08/2015.Base de datos del Patrimoniu Inmueble d'Andalucía. Consultáu'l 23/08/2015. de la mesma seis d'ellos son tamién Bien d'Interés Cultural (BIC) supervisáu pol Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte:

Códigu PIADenominaciónCarauterizaciónIdentificador BICFecha01230670001 Conceyu Arquitectónica01230670002 Castiellu Arqueolóxica, arquitectónica01230670004 Torre del Homenaxe del Castillo o del Campanariu de la Ilesia Arqueolóxica, arquitectónica  RI-51-0007954  22/06/199301230670005 Torre de la Cabeza Arqueolóxica, arquitectónica  RI-51-0007953  22/06/199301230670006 Cueva Majuelos Arqueolóxica01230670008 Vivienda 0008 Etnolóxica01230670009 Vivienda 0009 Etnolóxica01230670010 Abrigos La Serrezuela Arqueolóxica  RI-51-0012005  25/06/198501230670011 La Serrezuela, abrigu I Arqueolóxica  RI-51-0012005-00001  25/06/198501230670012 La Serrezuela, abrigu II Arqueolóxica  RI-51-0012005-00002  25/06/198501230670013 Este del Ribayu de La Palma Arqueolóxica01230670014 Nordeste del Ribayu de la Palma Arqueolóxica01230670015 Desaguada del Ribayu del Pinar Arqueolóxica01230670016 Caxellu de Payares Arqueolóxica01230670017 Torre de la Cabeza Arqueolóxica01230670019 Plaza de Toros Arquitectónica, etnolóxica01230670020 Ermita Virxe de les Nieves Etnolóxica01230670021 Parroquia de la Santa Cruz Etnolóxica01230670022 Güerta de PegalajarORDE de 4 de setiembre de 2001, pola que resuelve inscribise nel Catálogu Xeneral de Patrimoniu Históricu Andaluz, con calter específicu, como Llugar d'Interés Etnolóxicu, el bien denomináu Güerta de Pegalajar, en Pegalajar (Xaén). 22/09/2001; 15971. Arquitectónica, etnolóxica01230670023 Cruz de Pegalajar I Etnolóxica01230670024 Fonte de la Rexa Etnolóxica01230670025 Pilastra de la Llaguna Etnolóxica01230670026 Mercáu de Pegalajar Etnolóxica01230670028 Ilesia de Santa CruzBien d'Interés Cultural. BOE. 29/06/1985. Arquitectónica01230670030 Fábrica d'Herederos de Ildefonso Espinosa Jiménez Arquitectónica, etnolóxica01230670031 Arcu de la Encarnación o Puerta de Jaén Arqueolóxica, arquitectónica  RI-51-0007952  22/06/1993

 Fiestes 
Les principales fiestes y tradiciones populares de Pegalajar son:Juan Antonio López Cordero. Referencies máxiques na etnografía de Pegalajar. El Toro de Caña. Revista de Cultura Tradicional de la Provincia de Jaén. Diputación Provincial de Jaén. 1997; (2):233-48.
 Primer domingu de mayu: Fiesta de la Virxe de Gracia
 9 de mayu: Fiesta de San Gregorio Nacianceno, la devoción a esti santu remontar al añu 1670.López Cordero JA. Fiestes de Mayu n'honor de San Gregorio Nacianceno. Pegalajar: Conceyu; 2005. p.6-9.
 Domingu siguiente al Xueves de Corpus Christi: Los Mondinguillos (moñecos a tamañu natural, ellaboraos con trapos y rellenos de paya o goma-espluma, que s'asitien peles cais per onde fai'l so percorríu la procesión, formando escenes que critiquen dalgún acontecimientu local asocedíu mientres l'añu).Institutu Andaluz de Patrimoniu Históricu. Corpus Christi nel Atles del Patrimoniu Inmaterial. Los Mondinguillos. Códigu: 3801018. p.22-3. Consultáu'l 23/08/2015.Activos Dixitales IAPH. Consultáu'l 23/08/2015.
 4 a 7 d'agostu: Fiestes de la Virxe de les Nieves, patrona del pueblu.
 Agostu: Festival d'Arte Flamenco, que se vien celebrando dende l'añu 1969.Fiestes y costumes. Conceyu de Pegalajar. Consultáu'l 10/08/2014.

 Gastronomía 
miniaturadeimagen|Pipirrana de Pegalajar.
La so gastronomía tradicional basar nos productos de la so güerta. Destaca la "pipirrana" que s'ellabora básicamente con tomate, mayáu d'ayu, sal, güevu cocíu y aceite d'oliva nel mesmu “dornillo” de madera. Otros platos de la llocalidá son les "cachorreñas" (sopa d'ayu, pan, pimientu coloráu y chorizu), "cazolilla" (realizada a partir d'una conserva tradicional denomada “torta de tomate”, que consiste en tomate secu formando una gran torta, y cola que se fai un mueyu a la que s'añader un sofritu de cebolla y bacaláu), "arroz de Bercho" (con pataques y verdures de la güerta) o con “pitillos”, "migues de farina de maíz", y "ensalada de calabaza".

El so repostería presenta los "papajotes" (masa frito de farina, lleche, azucre y güevu), "guxanucos y roscos tostaos de sartén", "tostá d'azucre", "roscos y mantecados d'almendra", "alfajor", y "almendrados". Amás de llicores caseros d'endrina, mores, o la Mistela y el vinu del país.

 Productos 
Destaca la producción d'aceite d'oliva virxe con denominación d'orixe Sierra Mágina, qu'amás de comestible sirve pa ellaborar arumes y xabones artesanos d'esencies naturales.Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu. Atles del Patrimoniu Inmaterial de Jaén. Ellaboración de xabón en Pegalajar (códigu: 3802007). Consultáu'l 23/08/2015. Tamién ufierta artesanía en madera o espartu.

 Deportes 
miniaturadeimagen|Campeonatu de Parapente en Pegalajar.
 Instalaciones deportives
 Centru de vuelu Siete Pilillas. Acueye delles pruebes del Campeonatu d'España de Parapente, amás d'impartise cursos de iniciación al vuelu.Pegalajar-Centro de vuelu Siete Pilillas. Diputación de Jaén. 2011.Campeonatu d'España de Parapente 2007, del 12 al 19 de mayu. Ojovolador. Consultáu'l 01/09/2014.

 Club deportivos
 Club Parapente Pegalajar. Fundáu en 1990 col nome inicial de Club Parapente Jabalcruz.deporte-en-la.html El Club. Centru de Vuelu Pegalajar. Consultáu'l 01/09/2014.
 Club Deportivo Atletismu Pegalajar. Fundáu en 2005.de Pegalajar. Consultáu'l 01/09/2014.
 Club Baloncesto Pegalajar.
 Club Deportivo de fútbol sala La Llamarga

 Personaxes pernomaos 
 Juan Almagro López (1886-1965): pintor.
 Francisco Almagro Herrera (1911-2007): poeta, lletrista y melodista.
 Luis García de Bailén: natural de la llocalidá, qu'en 1559 consiguió una Carta de Privilexu Real dada por Felipe II a la mesma.

 Ver tamién 
 Provincia de Jaén (España)
 Ríu Guadalbullón
 Sierra Mágina
 Bienes d'interés cultural de la provincia de Jaén

 Referencies 

 Bibliografía 
 Francisco de Paula Mellado. España xeográfica, histórica, estadística y pintoresca. Madrid: Gabinete Lliterariu; 1845. p.493.
 López Cordero JA. Pegalajar: aproximamientu históricu. Madrid: Conceyu de Pegalajar; 1987. ISBN 84-505-7881-7
 Liétor Morales J. Pegalajar. Sienda de los güertos. 1990; (19):17-29.
 Liétor Morales J, López Cordero JA, Rojas López J. Pegalajar: Nuevu aproximamientu históricu. Pegalajar (Xaén): Conceyu de Pegalajar; 1994.
 López Cordero JA. Patrimoniu Históricu-Cultural de la Villa de Pegalajar. Sumuntan: Anuariu d'estudios sobre Sierra Mágina. 1997; (8):27-43.

 Enllaces esternos 

 Conceyu de Pegalajar

 Patrimoniu cultural de Pegalajar na Guía Dixital del Patrimoniu Cultural d'Andalucía. Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu
 Conseyu regulador de la denominación d'orixe Sierra Mágina
 Sierra Mágina

 Videos sobre Pegalajar 

Categoría:Conceyos de Jaén
Categoría:Llocalidaes de la provincia de Jaén
Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial