Criollización

La criollización (tamién traducíu como “creolización”)Como apunta Irene Nahir Chada Hauría, los términos créolité (llit. ‘criollidad'); créole (llit. ‘criollu') y créolisation (llit. ‘acriollamiento') tópense traducíos de diverses maneres. Ye importante notar que ‘criollu' y ‘créole' nun tienen exactamente'l mesmu significáu. En Hispanoamérica, ‘criollu' referir a los españoles nacíos nel continente americanu. Pero nel Caribe, ‘créole' usar pa referise a la cultura sincretizada y a los dialeutos locales que se producen nesi entrecruzamiento cultural. Ye nesti postreru sentíu que lu utiliza Glissant y al que se fai referencia'l conceutu de ‘criollización'. ye un conceutu creáu por Édouard Glissant que engloba la idea d'un “consciente de sigo mesmu”, desenvueltu nes sos obres Sol de la conciencia (1956), Poética de la rellación(1990) y Tratáu de too-Mundu (1997).Alain
Ménil, -yos Voies de la créolisation. Essai sur Édouard Glissant, De l'incidence éditeur, 2011, Grenoble,688 p. 

El términu provién de la pallabra criollu, del portugués crioulo, que de la mesma, derivar del verbu criar ‘crear; criar'. Darréu, esti vocablu emplegóse tamién pa designar una llingua compuesta, surdida del contautu ente diversos y heteroxéneos elementos llingüísticos. Pa Glissant, la pallabra criollización vien de la realidá de les llingües criollas, aquelles que tienen el so orixe nos choques y na consunción d'elementos llingüísticos absolutamente heteroxéneos ente sigo, daqué nuevu de lo que se va alquiriendo conciencia, respectu del cual nun ye posible identificar la operación orixinal.Édouard Glissant, Introducción a una poética de lo diverso, p. 2

 Antecedentes 
La formación intelectual de Glissant asocede coles mesmes en que se desenvolvía los movimientu de la Négritude en Francia. Esti movimientu afirma la validez de ser negru, restablez la so dignidá, venceyando al negru americanu (y sobremanera antillanu) cola so cultura y los sos raigaños africanos.

Glissant, más cerca de les postures de Frantz Fanon, toma nota d'elles pero refuga'l so aspeutu monolíticu. Glissant reivindica'l legáu de la Négritude pero concebir nuna dialéutica qu'intenta dir más allá de la visión del “África” de Césaire que-y paez demasiada trescalada d'una visión colonialista d'África. La torna” a África nun puede ser posible nel mundu contemporaneu sinón una reivindicación de la parte negra d'América.Jacques Coursil, “Le détour par la Négritude”, International Colloquium New York University, Winter 2004.

A partir de la condición del antillanu y de la so esperiencia histórica, Glissant crea'l términu “criollización” (“créolisation”), que nun esistía en francés, tomándolo del poeta xamaicanu Edward Kamau Brathwaite.Alain Ménil, « les offrandes d'Édouard Glissant : de la créolisation au tout-monde », Littérature 2014/2 (n° 174), p. 73.

Na mesma dómina (década de les ochenta), un grupu d'escritores antillanos, ente ellos Patrick Chamoiseau, Raphaël Confiant y Jean Bernabé, acuñen el términu de “Créolité” nel manifiestu Eloge de la Créolité reivindicando'l billingüismu francés/criollu. Entienden la pallabra francesa “créole” como la que designa a aquel que nació n'América, oponiéndolo al indiu autóctonu y al blancu conquistador.Confiant, Raphaël. (1993) : Aimé
Césaire, une traversée paradoxale du siècle, p. 273. Glissant prefier el términu de “criollización” porque se presenta como un procesu y non una esencia. Amás, anque inspiráu de la esperiencia histórica de les Antilles, funciona como un conceutu operativu pa describir el movimientu global d'intercambios que tienen llugar nel mundu contemporaneu.Michel Giraud, « La créolisation. Le muscle ou la graisse », L'Homme 2013/3 (n° 207-208), p. 333-347.

 Desarrollu del conceutu 

 Sol de la conciencia Poética I (1956) 
Nel so primer ensayu, Glissant empieza a desenvolver les sos propies idees, independizándose de Aimé Césaire en redol al conceutu de la negritú. El mozu martiniqués cavilga alrodiu de la situación colonial de les Antilles, lo mesmo que de la so Historia, proponiendo nueves idees alrodiu de la busca identitaria. D'esta manera, esboza lo que darréu denominaría criollización.

Escribió: “Quiciabes albidro que nun va poder haber yá cultura ensin toles cultures, nin civilización que pueda ser metrópolis de toles demás, nin poeta que faiga casu omiso de la evolución de la Hestoria.”Édouard Glissant, Sol de la conciencia, p. 15 Coles mesmes, nesta obra trató sobre les tensiones qu'hai na creación d'una identidá antillana frente al restu del mundu: Agora bien, nes Antilles, d'onde vengo, puede dicise qu'un pueblu ta en procesu de construcción. Nacíu d'un caldu de cultures, nesi llaboratoriu nel que cada mesa ye una isla, tenemos equí una síntesis de races, de vezos, de saberes, pero que tiende a la so propia unidá. ¿Puede esta síntesis, ésa ye efeutivamente la cuestión, convertise con ésitu nuna unidá?Ibíd., p. 23

Glissant buscaba responder tal cuestión nun contestu arrodiáu de “prosa, caos, midida, conocencia y poesía”Edouard Glissant, op.cit., p.24 que señalaben la esperiencia interna del martiniqués, quien reparaba cómo'l mundu européu, específicamente la cultura francesa, oponíase paradóxicamente a la suya, d'onde por aciu una alianza afayaría toa verdá.

 Poética de la rellación - Poetique III (1990) 
Nesta obra, desenvuélvense los conceutos de criollización y rellación.

La tesis que sostién Glissant ye que'l mundu se criolliza de cutio, “les cultures del mundu, en contautu instantáneu y absolutamente conscientes, altériense mutuamente per mediu d'intercambios, de choques irremisibles y de guerres ensin piedá, pero tamién per mediu de progresos de conciencia y d'esperanza.”Edouard Glissant, Poética de la Rellación, p.17

De primeres, retrata la naturaleza de les Antilles, archipiélagu que sirve de prólogu xeográficu onde s'axunten les carauterístiques d'América: mares abiertos, sierres abruptas y tropezoses, vexetación exuberante, tou lo contrario a la naturaleza europea, que los sos mares son zarraos, les estaciones del añu defínense meticulosamente la una de la otra, una alliniación constante que paez dirixir el pensamientu inexorablemente al de lo Uno.Ibíd., p. 25

Esti primer acercamientu resulta crucial, porque d'esta manera l'escritor introduz el so conceutu de criollización: l'América tien per se un calter criollu, si pensar dende la reciprocidá y l'aportación que fai cada unu de los sos componentes, conexón perfecta ente “verticalidá y la abrupta acumuladura de lo real”.Ibíd. p. 26

Darréu, estrema a la población americana en tres tipos, d'alcuerdu al so orixe: Mesoamérica, que los sos pobladores siempres tuvieron ende, los pueblos testigos; Euroamérica, aquella América que ye más cercana a les formes culturales europees y Neoamérica, l'América de la criollización integrada pol Caribe, el nordeste de Brasil, les Guyanas y Curaçao, el sur d'Estaos Xuníos, la mariña de Venezuela y Colombia y una parte considerable d'América Central y Méxicu.Ibíd.

Sicasí, la división d'estos trés tipos d'América supera les fronteres polítiques, llegando a superponerse. Magar esta superposición xenera conflictos, nun torgar qu'ente elles s'empresten elementos qu'inflúin ente sigo, principalmente la Neoamérica: “la coincidencia d'elementos culturales provenientes d'horizontes absolutamente diversos y que realmente se criollizan, realmente inxérense y confundir ente sigo p'allumar daqué absolutamente imprevisible, absolutamente novedosu, que nun ye otra cosa que la realidá criolla.”Édouard Glissant, óp. cit. p. 19

Glissant identifica como Neoamérica a estes rexones del continente en función del tipu de poblador que nelles habita. Si a Mesoamérica conformar los pueblos orixinarios, y si la Euroamérica componer d'aquellos emigrantes europeos que caltuvieron les sos costumes y la so llingua, la Neoamérica ta formada pol migrante desnudu”, aquel que forzadamente foi traíu al continente dende África, principalmente por tratar d'esclavos. A esti tipu de poblador intentóse-y extirpar tou sesgu de la so cultura orixinal, incluyendo la so llingua materna, dexándolo asina a suerte de la so memoria. Esti poblador ye pieza clave pal desenvolvimientu de la criollización, pos
ye'l que vive en comunidaes perifériques y treslládase constantemente a otres comunidaes centrales, lo que resulta como un apurra a la visión del pueblu como la suma de toos: “la coincidencia d'elementos culturales
provenientes y horizontes absolutamente diversos y que realmente se criollizan, inxérense y confundir ente sigo p'allumar daqué absolutamente imprevisible, absolutamente novedosu, que nun ye otra cosa que la realidá criolla”.Ibíd., p. 17 Entós, pa Glissant, ye la Neoamérica la que determina la esperiencia concreta de la criollización, llevando a la conversión del ser. 

D'esta manera, Glissant formula la tesis de que la criollización efeutuada na Neoamérica ye la mesma qu'opera en tou mundu, lo que supondría que “la identidá d'un individuu nun tien vixencia nin reconocencia sacantes seya esclusiva respectu del tolos demás individuos”.Ibíd. páxs. 17-18

La criollización dexa faer efeutivu un nuevu enfoque de la dimensión espiritual de la humanidá na so diversidá. Esto porque la criollización porta que los elementos culturales qu'alleguen deben obligatoriamente ser “equivalentes en valor”, con cuenta de que esta criollización efectúese realmente, entós, si dalgunos elementos culturales n'interacción son infravalorados en comparanza con otros, la criollización nun se produz realmente.Ibíd. p. 29

Glissant toma como exemplu al Caribe o Brasil, onde llegaron migrantes per motivu de la esclavitú; ende, la criollización foi espuria o inicua porque los elementos culturales africanos fueron infravalorados. Esto nun significa que nun opere la criollización, que sí producir, pero'l ser queda tullíu porque se ve desestabilizáu pol amenorgamientu que lleva en sí, que-y torga considerar se a sigo mesmu como tal, amenorgamientu, por casu del so valor puramente africanu. La criollización esixe que los elementos heteroxéneos concurrentes sían valoraos, que nun haya degradación o amenorgamientu del ser, yá seya internu o esternu, nesi contautu y nesi amiestu.Edouard Glissant, op.cit., p. 30

 Criollización vs. Mestizaje 
La principal diferencia que marca Glissant
ente dambos términos ye que la criollización “ye imprevisible, ente que
los efeutos del mestizaje son fácilmente determinables”.Ibíd. p. 21 La criollización ye un
mestizaje con un valor añadíu, el que-y confier la imprevisibilidad. Por casu, resultó absolutamente imprevisible que les
poblaciones d'América crearen
llingües o de formes artístiques totalmente inédites: “la criollizaciónxenera nes Amériques microclimes culturales y llingüísticos inesperaos, espacios
nos que la mutua interacción de les llingües y de les cultures ye d'una gran
brusquedá.”Ibíd. De la mesma manera, les
microclimes cultural y llingüísticu que xenera la criollización nes
Américas representen los signos mesmos de lo qu'asocede nel restu del mundu:
“créanse micro y macroclimas de interpenetración cultural y llingüística”.Ibíd. p. 22

 El mundu se criolliza 
Según nes llingües criollas, onde'l choque d'elementos
diversos y heteroxéneos resulta nun llinguaxe imprevisible, el términu criollización ye aplicable a la situación del mundu. Glissant señala qu'una totalidá tierra”, na que nun esiste nenguna autoridá orgánica y na que tou ye archipiélagu, dexa que los elementos culturales más distantes y más heteroxéneos puedan entrar en rellación, lo cual
xenera resultaos imprevisibles. D'esta manera, l'escritor estrema ente dos modalidaes culturales xenériques onde s'asitia la perceición de lo qu'asocede nel
mundu: modalidaes culturales atávicas, esto ye, procesos de criollización
antiguos, y modalidaes culturales compuestes, que'l so proceso de criollización
preséntase ante los nuesos güeyos, como l'exemplu prototípicu del Caribe.Édouard Glissant, óp. cit.p. 30

Nes modalidaes culturales
compuestes, la visión de la identidá consiste en que ye en función y resultancia
de la criollización, esto ye, de la identidá como rizoma, la identidá non como raigañu únicu, sinón
como raigañu múltiple, formulación que s'opondría al modelu cultural atávico, qu'afirma que cualquier
identidá ye radicalmente única y esclusiva. Tal
planteamientu lleva a Glissant a preguntar cuál ye'l puntu de tangencia
ente eses cultures compuestes que tiren al atavismo y eses cultures
atávicas qu'empiecen a criollizarse. La respuesta construyir dientro del conceutu de rellación.Ibíd

 Rellación 
Pa nun esviase de la concepción identitaria
compuesta por un raigañu que se ramifica, Glissant imaxinó como s'igua una identidá de rellación,
que los sos elementos porten apertures ente sigo mesmos
y ensin peligru d'eslleise. Asina, la poética de la rellación dexa entender
estes fases ya interdependencies ente les situaciones de distintos pueblos nel
mundu actual. Esto ye, abandonar la identidá de raigañu únicu y enfusase na auténtica criollización
del mundu. Reconciliase col pensamientu del rastru, aquel proviniente de la memoria, con un pensamientu asistemático, non
dominador nin autoritariu, sinón que va ser un pensamientu carauterizáu pola intuición, la fraxilidá, l'ambigüedá, en concordanza cola estraordinaria multiplicidá de dimensiones
del mundu actual.Ibíd. p. 27

 Tratáu del Tou Mundu (1997) “La imaginería irradia y refaise
nel enriedu del Tou Mundu. El enredamiento de les llingües, de la mesma, tornar legible esa llingua qu'usamos: el nuesu usu de la llingua nun puede ser yá monollingüe.”Édouard
Glissant, Tratáu del
Tou Mundu, p. 83 

Nesti compendiu d'ensayos, Glissant
retoma dellos de los sos conceutos desenvueltos n'obres anteriores y concentrar na visión de mundialidad (opuesta a la mundialización), que ye l'apertura a toles diversidaes y posibilidaes.

De primeres, si la “antillanité”
entendiérase como una manera de vida que se manifiesta na realidá de les
Antilles (por casu, nel
sistema de plantíu azucreru y la esplotación del home pol home, la insularidad,
el colonialismu, la criollización de la llingua y del
costumes, la memoria d'un legáu africanu, la primacía de la oralidad),Irene Nahir Chada Hauría, Édouard Glissant: aproximamientos al pensamientu antillanu contemporánea, p.5
la mundialidad entiéndese como una visión más abarcadora de la realidá, el Caos-Mundu, plantegáu nel Tratáu del Tou Mundu y que ye travesada pola criollización,
que confírmase como'l mestizaje ensin llendes, que los sos elementos tán
multiplicaos y que les sos resultantes son imprevisibles. 

L'Archipiélagu ye errabundo, de tierra a mar, devasar de fola y d'alba. Pero tamién
hai albes na llanura cultivada, nel cuetu quietu, na península que vela na avanzadura de les
tierres y provoca a lo desconocío. Tienen
habitantes. Y si nun los tuvieren, mereceríen tenelos. Eses humanidaes ocupen
la buelga, del Ser al siendo.Édouard
Glissant, óp. cit. p. 83

Coles mesmes, Glissant afirma que lo diverso abre los países nesti Caos-mundu nel que vivimos:.

Llamo Caos-mundu al
actual choque de tantes cultures que se prinden, refúguense, sumen, persisten
sicasí, adormilitiar o se tresformen, adulces o a la velocidá fulminante:
esos rellumos, esos españíos que'l so enconto entá nun empecemos a entender, nin tampoco la so organización, y que'l so arrebatada meyora nun
podemos prever. El Tou-Mundu, que ye totalizador, nun ye (pa nós)
total.Íd.
El discursu antillanu, Santiago de Cuba: Casa de les Amériques, 2010, p. 25 apud Irene Nahir Chada Hauría, Édouard Glissant: aproximamientos al pensamientu antillanu contemporaneu, p. 7

Glissant oponer nesti sentíu a la idea de sistema-munduIbíd. una y bones el sistema implica una organización d'ésti onde les particularidaes esténense y fúndense nun tou. El Tou mundu'' nun ye lo uno, lo mesmo, sinón una totalidá onde los alcuentros y choques ente cultures, pola so imprevisibilidad, esbaraten la posibilidá de la so sistematización. 

Y llamo
Poética de la Rellación a esa posibilidá de lo imaxinario que nos mueve a concebir
la globalidad inasible d'un Caos-mundu como ési, de la que nos dexa faer qu'espunte dalgún detalle y, bien particularmente, déxanos
cantar el llugar que nos correspuende, insondable y irreversible.Íd.
El discursu antillanu, páxs. 25-26, apud Irene Nahir Chada Hauría, Édouard Glissant: aproximamientos al pensamientu antillanu contemporaneu, p. 7

La rellación ye una manera d'andar nel mundu, entendiendo y
aceptando la multiplicidá. Ye un alcuentru dinámicu, onde tien de primar l'apertura escontra les diferencies, garantizando lo diverso, y proponiendo
la identidá non como una identidá raigañu–únicu, sinón como una identidá–rizoma..

La criollización
ye'l nun Ser por fin en fechu: por fin la sensación de que la resolución de les identidaes nun ye'l cabu de l'alba. Que la Rellación, esa resultante en
contautu y procesu, camuda ya intercambia, ensin perdenos nin
desnaturalizarnos. Nun ta dichu qu'haya qu'arrenunciar (al siendo) p'aceptar
por fin (los estaos del mundu). Non, nun ta dichu, nin siquiamente
supuestu. Puedes escapar d'esa cai d'adoquinos xelaos onde tresmanares
 la cadarma, escapar p'almirar por fin lo que te arrodia y alendar
l'aire frío. La multi-enerxía de les criollizaciones nun crea un campu neutro onde podríen adormilitiase los carecimientos de les humanidaes;
vuelve activar esa dilatación vertixinosa onde se desfacer non les diferencies, sinón los pasaos carecimientos frutu de la diferencia.Édouard
Glissant, óp. cit. páxs. 221-222

 Ver tamién 
 Lliteratura de Martinica 
 Lliteratura antillana
 Négritude
 Créolité

 Bibliografía 
 Baba Abraham Jatoe Kaleo, “La différence conceptuelle ente la Négritude, l'Antillanité et la Créolité”, European Scientific Journal February 2013 edition vol.9, Non.5, p..244-257.
 Jean Bernabé, Patrick Chamoiseau, Raphaël Confiant, Eloge de la Créolité, Paris, Gallimard, 1989. 
 Michel Giraud, « La créolisation. -y muscle ou la graisse », L'Homme 2013/3 (n° 207-208), p. 333-347.
 Édouard Glissant, Sol de la conciencia, trad. de María Teresa Gallego Urrutia, Barcelona: El Cobre, 2004 _______, Introducción a una poética de lo diverso, trad. de Luis Cayo Pérez Bonu, Barcelona: Ediciones del Bronce, 2002 _______, Tratáu del Tou Mundu, trad. de María Teresa Gallego Urrutia, Barcelona: El Cobre, 2006
 Alain Ménil, « les offrandes d'Édouard Glissant : de la créolisation au tout-monde », Littérature 2014/2 (n° 174), p. 73-87. _______, Les Voies de la créolisation. Essai sur Édouard Glissant, De l'incidence éditeur, 2011, Grenoble,688 p.
 Irene Nahir Chada Hauría, Édouard Glissant: aproximamientos al pensamientu antillanu contemporaneu, Dossier Revista en llinia de la Maestría n'Estudios Llatinoamericanos FCPyS–UNCuyo. [Disponible en: revistes.uncu.edu.ar/ojs/index.php/mel/article/view/198]

 Referencies 

 Enllaces esternos 
 Institut du Tout-Pulgue: http://www.tout-monde.com/
 Sitio de Edouard Glissant: 

Categoría:Historia d'América
Categoría:Etnies
Categoría:Antropoloxía