Idioma lombardu

El términu lombardu referir a un dominiu llingüísticu formáu por dos idiomes falaos principalmente en Lombardía (norte d'Italia) y en delles árees de les rexones vecines y en Suiza (cantón del Tesinu). 

 Aspeutos históricos, sociales y culturales 
 Reconocencia oficial 
El lombardu ta reconocíu pola UNESCO como llingua en peligru d'estinción,Red book of endangered languages pero nun ta reconocíu como llingua rexonal o minoritaria pol Conseyu d'Europa porque Italia nun ratificó la Carta.Carta europea delle lingue regionali o minoritarie Los problemes surden pola difícil clasificación como llingua o dialeutu dientro de la sociollingüística moderna.R. Hudson, "Sociolinguistics". Cambridge University Press, 1996.

L'usu de los idiomes lombardos ta estigmatizáu nes árees políticamente pertenecientes a Italia, ente que nun lo ye nes árees suices. Dellos programes de radio y televisión n'idiomes lombardos emítense dacuando pola cadena suiza de fala italiana. La mayor institución d'investigación de dialeutos lombardos atópase en Bellinzona, Suiza (CDE - Centru di dialettologia y di etnografía).

 Uso 
L'usu de los dialeutos lombardos mengua día ente día na zona de llingua lombarda d'Italia, especialmente ente los sectores más nuevos de la población onde la escolarización y los medios de comunicación son n'italianu estándar.

 Cine 
Les películes profesionales en lombardu son escases. Conócense, fundamentalmente, trés:
 L'albero degli zoccoli, producida por Ermanno Olmi en dialeutu bergamasco.
 Ona strada bagnada, documental premiáu en delles ocasiones de Lamberto Caimi.
 Desmentegass, de Lamberto Caimi.

 Descripción llingüística 

 Clasificación llingüística 

 Indoeuropéu
 Itálicu
 Románicu
 Románicu occidental
 Cisalpinu
 Galo-italianu
 Lombardu

Les variedaes lombardes clasifíquense dientro de les Llingües romániques occidentales emparentaes col francés y colos otros llingües galoitalianes (piamontés, emiliano-romañolo, etc.). El lombardu romance, nun tienen parentescu cercanu col antiguu lombardu (lombárdico), que ye una llingua xermánica usada polos antiguos lombardos (atestiguada ente los sieglos VI y X d.C.). Anque l'italianu ye de normal usáu como llingua escrita y formal nes árees de fala lombarda, los dialeutos lombardos son bien distintos del italianu estándar yá que pertenecen a dos rames distintos del árbol de les Llingües romániques. 

 Ortografía 
El lombardu nunca llogró una unificación ortográfica. Los dos sistemes ortográficos más utilizaos son el ticinese (llamáu tamién pro-alemán), yá que utiliza les vocales ö y ü, magar tien el so orixe nos cantones suizos y güei ye utilizáu nes zones lingüísticamente lombardes alto-italianes tanto al este como al oeste del Adda) y el milanés clásicu. Esti postreru ye'l sistema con más prestíu históricu (usábase yá nel sieglu XVI) y hasta la primer metá del sieglu XX foi adoptáu, magar con pequeñes diferencies, en toles zones lombardófonas.

 Fonoloxía y fonética 
 La palatalización de los grupos llatinos CL- y GL- en c(i), g(i) (ej. CLAMAR(Y) > ciamà, GLAREA > gièra);
 La lenición de les consonantes oclusives sordes intervocáliques (ej. FATIGA(M) > fadiga, MONITA(M) > moneda/muneda);
 El tresformamientu de -CE, -GUE n'africaes alveolares o en sibilantes (ej. GELU > dzel/zel);
 La perda de les vocales finales llatines sacante la a, resultancia del procedimientu de síncopeHermann W. Haller: "The Other Italy". University of Toronto Press, 1999. (ye. MUNDUM > mund/mond) (presente tamién nel idioma francés).
 La evolución en ü de la llatina (PLUS > pü);
 La presencia de la vocal ö (NOVU > növ/nöf).
 a diferencia de la mayoría de les llingües romances oposición ente /ā/ llarga y /ă/ curtia. paass 'paz' < Lat. PĀX, pass 'pasu' < Lat. PASSU(m)

 Fenómenos comunes 
La presencia d'estes vocales anteriores ye una de les carauterístiques propies del lombarduGiovan Battista Pellegrini, La carta dei dialetti d'Italia. Pacini editore, Pisa, 1977. que comparte col piamontés y el ligur, pero que lu dixebra del vénetu y del emiliano-romañol. 

 Fenómenos diverxentes 
El lombardu dixebrar del piamontés pola ausencia de la vocal media central, ortográficamente representada ë y pol infinitivu de la primera conxugación que termina en à (r).

 Exemplu de testu (milanés) 
Lo siguiente ye una poesía en dialeutu milanés, por Domenico Balestrieri (1714–1780), interpretada por Antonio Bozzetti.
Chi tròpp e chi minga
Even staa licenziaa da on cavalier
el dì inanz duu staffer, 
et quidem tucc duu e tutt a on bott. 
El dì adree el camarer 
el ghe n’esebì inscambi sett o vott. 
« Bon! – respondè el patron –
Insci, a vista de nas, 
fee vegnì innanz quij duu che sien pù al cas 
segond la mia intenzion ». 
De fatt subet entrènn, 
sfrísand el soeul coi reverenz che fenn. 
Al primm che intrè el ghe diss: « Savii servì? » 
E quell: « Lustrissem, sì ». 
« Savii fa on compliment? » « Ch’el se figura! 
Savaroo fall sigura » « E per porta imbassad? »
« Magara anch a parola per parola! 
No me cala espression nè bona tolla, 
e foo prest a girà per i contrad ». 
« E, se l’occorres mò, 
farissev de mangià 
in mancanza del coeugh? » « E perchè no? 
Sien past froll o sfojad, supp, pastizz e pitanz de tucc i sort, 
poss dì che l’è el me fort ». 
« E sorbett e gelaa 
savarissev fa anch quij? » « Oh manco maa ».
« Bravo! E, quand in campagna fudess senza 
el barbee, el perrucchee? » 
« Ghe sont mì a l’occorrenza; 
e, al besogn, foo anch el sart e el caroccee. 
Ai curt, el me pò mett 
a less e a rost, nol restarà imperfett; 
e, segond el salari, 
ghe faroo anch de agent, de secretari!… » 
« N’hoo a car » – bassand el coo 
el repiè el patron – « tucc sti vertù! 
Fermev pur in cà mia che i provaroo!… » 
Voltaa poeu a l’olter, el ghe diss: « E vu? » 
« Quand el voeubbia ess content de la mia servitù 
– respondè l’olter – no faroo nient; 
giacchè el me camerada el fa tutt coss, 
A mì resta tant manch; 
e foo el me cunt, che poss 
ess de guardia settaa su on cassabanch!… »

 Variación dialeutal 
Les dos variantes principales del idioma lombardu, que presenten tractos de gramática, léxicu y fonética abondo distintes, son: el Lombardu Occidental (qu'abarca'l dialeutu milanés) y el Lombardu Oriental (qu'abarca los dialeutos bergamasco, bresciano y trentín).

 El lombardu occidental 
 Milanés, faláu en Milán, Monza, na Baxa Brianza y al traviés del mediu cursu del Olona, nel Saronnese. Ye la variante con mayor reconocencia internacional y producción lliteraria. 
 Bustocco, faláu en Bustu Arsizio, al oeste del valle Olona, tien carauterístiques fonétiques ligures y estrémase de la mayor parte de les otres variantes lombardes pola presencia de la "o" átona final nos sustantivos y nos axetivos masculinos, como tamién asocede na asturlleonés.
 Legnanés: faláu en Legnano, al sur de Bustu Arsizio. Comparte delles carauterístiques fonétiques col ligur.
 Brianzolo: Faláu en Brianza.
 Comasco: faláu pela redolada de Como, al norte de Mozzate y Sottoceneri. 
 Lecchese: faláu pela redolada de Lecco, caña propia del lombardu occidental.
 Ticinese: faláu nel cantón Ticino.
 Ossolano: faláu nel Valle de Ossola.
 Varesino: faláu en Varese, Tradate, la parte septentrional de la provincia de Varese.
 Valtellinés: faláu en Valtellina.
 Chiavennasco cola variante Bregagliotta, la más arcaica.

Otros dialeutos del lombardu occidental al sur de Milán: 
 Lodigiano, faláu en tol lodigiano a excepción de los conceyos que llenden cola ciudá de Piacenza, nel conceyu de San Colombano al Lambro y los conceyos más orientales de la provincia de Pavía que parten cola provincia de Lodi.
 Novarés: faláu nel sur de la provincia de Novara.

 El lombardu oriental y alpino-oriental 
 Lombardu oriental, faláu nel oriente del ríu Adda: 
 Bergamasco, na provincia de Bérgamo con variantes más arcaias nos valles llaterales oróbicos.
 Cremasco, faláu na baxa bergamasca y nel territoriu cremasco.
 Alto manuano, allegáu a bresciano del área gardesana. 
 Bresciano, faláu na provincia de Brescia, coles variantes Lumezzanese, Camuna, Bagossa (en Bagolino) y Rendenese (en Trentín). 
 Trentín occidental, faláu nel occidente del Trentín.
 Lombardu alpín-oriental: 
 Bormino 
 Livignasco 
 Alto camuno

 El lombardu meridional 
El dialeutu faláu na rexón de la Baxa Lombardía (la zona central de la provincia de Cremona), entá calteniendo la gramática y la estructura de les fales lombardes, presenta fuertes influencies del dialeutu emiliano na fonética:
 Dialeutu cremonense
El dialeutu mantuano y el casalasco clasificar en Ethnologue col ISO 639-3 eml, como dialeutos del emiliano.

 Islles llingüístiques 
 Sicilia
 Lombardu de Sicilia o Galoitálico, faláu en delles zones de Sicilia, con orixe na dómina normanda.
 Variantes locales, fuertemente influyíes pol sicilianu.
 Lazio
 Variante influyida por componentes propios del Lazio y del dialeutu romanesco, faláu pola comunidá Valtelinesa de Roma.
 Brasil
 Talian Lombardu: influencies italianes, vénetes y portugueses.

 Dialeutos jergales 
 Los dialeutos jergales son dellos, ente los que s'atopen:
 Gaì, dialeutu casi estinguíu de los pastores Camuni y de los valles bergamascos.
 Spasell, xíriga comercial de Vallassina.
 Rungin, faláu en Val Cavargna.
 Rügin, faláu en Val Colla (Ticino).

 Ver tamién 
 Lombardía
 Idioma italianu
 Idioma vénetu
 Idioma piamontés

 Referencies 

Categoría:Llingües galoitalianes
Categoría:Llingües d'Italia
Categoría:Lombardía
Categoría:Llingües de Suiza