Antiguu idioma macedoniu

Esti artículu trata del idioma usáu na antigüedá. Pal idioma eslavu modernu, non rellacionáu, vease Idioma macedoniu, y pal so antepasáu vease Antiguu eslavu eclesiásticu. 

L'antiguu idioma macedoniu yera una llingua indoeuropea usada polos antiguos macedonios. Falar en Macedonia mientres el primer mileniu a. C. Foi dexando d'usase a partir del sieglu V e.C., y créese que sumió nos primeros sieglos de la nuesa era. Probablemente falábase sobremanera nes rexones interiores, lloñe de la mariña. 

Anque emparentada col griegu antiguu, l'antiguu macedoniu nun ye un dialeutu griegu, sinón una llingua cercana al proto-griegu. Per otra parte, inda s'alderica la rellación del antiguu macedoniu col traciu y el frixu y otres llingües paleobalcániques.

 Documentación en macedoniu 
La conocencia de la llingua ta bien llindáu porque nun hai nengún testu sobreviviente indiscutiblemente escritu na llingua, anque un cuerpu d'auténtiques pallabres macedonies foi axuntáu de fontes antigües, principalmente de les inscripciones en monedes, y del léxicu de Hesiquio d'Alexandría nel sieglu V, con unes 700 pallabres y nomes propios. La mayoría d'estos son con seguridá identificables como griegu, pero dalgunos d'ellos nun son fácilmente conciliables col patrón de la fonoloxía griega. 

La Tablilla de maldición de Pella (el katádesmos de Pella, una tabella defixionis), un testu escritu nun dialeutu dóricu, foi atopáu en Pella en 1986, y datáu ente'l sieglu IV e.C. y III; arriendes de ella haise argumentáu que l'antiguu idioma macedoniu foi un dialeutu griegu noroccidental, parte de los dialeutos dóricos (O. Masson, 1996). Antes d'esti descubrimientu propunxérase que'l dialeutu macedoniu yera una forma antigua de griegu, falada xunto al propiu dóricu nesi momentu (Rhomiopoulou, 1980).

 Descripción llingüística 
Pocu puede dicise d'esta llingua a partir de les poques pallabres que se caltienen. Una evolución fonética llamativa ye aquella pola que les consonantes aspiraes sonores del PIE evolucionaron a les oclusives sonores , , , a diferencia de tolos dialeutos griegos conocíos, onde evolucionaron a les sordes , , , con poques esceiciones. 

 macedoniu  danós 'muerte' (del pie *dʰenh₂- 'dexar'), comparáu cola koiné  thánatos
 maced.  abroûtes o  abroûwes 'ceyes' opuestu al áticu  ophrûs
 maced.  Bereníkē contra áticu  Phereníkē, 'la que porta la victoria'
 maced.  adraia 'tiempu soleyeru', comparáu col áticu  aithría, del pie *h₂aidʰ-
 maced.  báskioi 'fasces', contra áticu  pháskōlos 'sacu de cueru', del pie *bʰasko
 Según les Hestories de Heródoto 7.73 (ca. 440 e.C.), los macedonios afirmaben que los frixos yeren llamaos Brygoi antes d'emigrar de Tracia a Anatolia (alredor del 1200 e.C.).
 Plutarcu diz, na so obra Moralia, que los macedonios usen b en cuenta de 'ph' ente que los délficos una b en cuenta de p.
 El términu macedoniu  mágeiros 'carniceru' yera un préstamu del dóricu al áticu. Vittore Pisani suxirió un últimu orixe macedoniu pa la pallabra, que taría emparentada con  mákhaira 'cuchiellu' (< pie *magʰ- 'lluchar').

El mesmu tratamientu ye conocíu pa otros idiomes paleobalcánicos, e.g. frixu bekos 'pan', ilirio bagaron 'caliente', pero n'áticu  phōgō 'asáu', tou del PIE *bʰeh₃g-. Puesto que toos estos idiomes conócense al traviés del alfabetu griegu, que nun tien signos pa sonores aspiraes, nun ta claru si la desaspiración tuvo llugar realmente, o si  escoyéronse como los más cercanos pa espresar les aspiraes sonores. 

Si  gotán 'gochu' ta rellacionáu con *gʷeh₃o- 'ganáu', esto podría indicar que les labiovelares taben intactes, o s'asimilaron a les velares, resultancia distinta al tratamientu del griegu (áticu βοτόν botón 'bestia',  boûs 'vaca, toru'). Estes esviaciones, sicasí, nun son desconocíes nos dialeutos griegos; compárese'l dóricu (espartanu)  glep- col griegu común  blep-, amás del dóricu  gláchōn y el xónicu  glēchōn col griegu común  blēchōn.Albrecht von Blumenthal, Hesychstudien, Stuttgart, 1930, 21. 

Dellos exemplos indiquen que les oclusives velares sonores ensordáronse, especialmente n'entamu de pallabra:  kánadoi, 'quexales' (< pie *genu-);  kómbous 'mueles' (< pie *ǵombʰ-); n'interior de pallabra:  arkón (áticu  argós) y el topónimo macedoniu Akesamenai, del nome pierio Akesamenos (si Akesa- ta emparentáu col griegu agassomai, agamai 'ablucar'; cf. el nome traciu Agassamenos).

En Les aves d'Aristófanes atópase la forma  keblēpyris 'páxaru de cabeza colorada', qu'amuesa una oclusiva sonora, al estilu macedoniu, en llugar de la sorda aspirada habitual en griegu:  keb(a)lē 'cabeza' frente a  kephalē.

 Clasificación 
Por cuenta de los testimonios documentales fragmentarios y diverxentes, diversos autores fixeron distintes interpretaciones sobre la clasificación filoxenética del antiguu macedoniu:B. Joseph (2001): "Ancient Greek". In: J. Garry et al. (eds.) Facts about the world's major languages: an encyclopedia of the world's major languages, past and present. Online paper  Les interpretaciones históriques del macedoniu inclúin: Ahrens, F. H. L. (1843), De Graecae linguae dialectis, Göttingen, 1839-1843; Hoffmann, O. Die Makedonen. Ihre Sprache und ihr Volkstum, Göttingen, 1906. 
 Un dialeutu griegu, de parte del noroeste (locrio, etoliu, focidio, epirota) variantes del dóricu, suxeríu por N.G.L. Hammond (1989) y O. Masson (1996).
 Un dialeutu griegu septentrional, rellacionáu col eólicu y tesaliu, suxeríu ente otros por A.Fick (1874) y O.Hoffmann (1906).
 Un dialeutu griegu amiestu d'idioma ilirio y d'idioma traciu, suxeríu por Kretschmer (1896) y E. Schwyzer (1959).
 Un dialeutu griegu que'l so sustratu nun tenía influyencies indoeuropees, suxeríu por M. Sakellariou (1983).
 Un dialeutu "ilirio" entemecíu con griegu, suxeríu por K. O. Müller (1825) y por G. Bonfante (1987).
 Un idioma indoeuropéu independente cercanu al griegu, traciu y frixu, suxeríu por A. Meillet (1913) y I. I. Russu (1938).A. Meillet [1913] 1965, Apeçu d'une histoire de la langue grecque, 7th ed., Paris, p. 61. I. Russu 1938, en Ephemeris Dacoromana 8, 105-232. Citáu dempués por Brixhe/Panayotou 1994: 209.

El discutiniu ta estrechamente rellacionada cola reconstrucción del idioma protogriego.

 Grupu helénicu (greco-macedoniu) 
Dellos llingüistes consideren que la llingua macedonia yera una llingua hermana a tolos dialeutos griegos antiguos, y non a cencielles un dialeutu griegu. Si esta visión ye correuta, entós el macedoniu y el griegu podríen ser dos subramas d'un grupu dientro de la indoeuropea, formando un grupu greco-macedoniu, dacuando tamién referíu como grupu helénicu. Esta terminoloxía podría conducir a tracamundios, una y bones la "caña helénica del indoeuropéu" ye tamién usada sinónimamente cola caña griega (que contién toos dialeutos griegos antiguos y modernos) nun sentíu más estrechu. siendo un partidariu d'esta teoría.

Un númberu de pallabres macedonies, particularmente nel léxicu de Hesiquios, son aldericaes (i.e., dalgunos nun les consideren verdaderes pallabres macedonies) y dalgunes podríen ser malvaes na tresmisión. Asina "abroutes", pue ser lleíu como "abrouwes" (), con tau () sustituyendo a digamma ().Olivier Masson, "Sur la notation occasionnelle du digamma grec par d'autres consonnes et glosar macédonienne abroutes", Bulletin de la Société de linguistique de Paris, 90 (1995) 231-239. Si esta pallabra podría incluyise nun dialeutu griegu; sicasí, otres (e.g. A. Meillet) vease la dental como auténtica y esta pallabra podría quiciabes pertenecer a una llingua indoeuropea distinta del griegu.

 Antiguu dialeutu griegu 
Otra escuela caltién que'l macedoniu foi un dialeutu griegu. Aquellos que tán a favor d'una naturaleza puramente griega del macedoniu, como un dialeutu septentrional, son numberosos ya inclúin a eruditos como H. Ahrens y O. Hoffmann.H. Ahrens, De Graecae linguae dialectis, Göttingen, 1843; O. Hoffmann, Die Makedonen. Ihre Sprache und ihr Volkstum, Göttingen 1906. Una recién propuesta d'esta escuela foi la del Professor Olivier Masson, quien nel so artículu sobre l'antiguu idioma macedoniu, na tercer edición del "Oxford Classical Dictionary", suxirió que'l Macedoniu taba rellacionáu colos dialeutos noroccidentales griegos: m

Como en macedoniu  = griegu , Claude BrixheClaude Brixhe, "Un «nouveau» champ de la dialeutologie grecque: -y macédonien", in: A. C. Cassio (ed.), Katà diálekton. Atti del III Colloquio Internazionale di Dialettologia Greca (A.I.O.N., XIX), Napoli 1996, 35-71. suxer que ye un desarrollu posterior. Les lletres nun designen consonantes sonores, i.e. [], sinón fricatives sonores, i.e. [], por cuenta de la pronunciación de les fricatives sordes [] (= Áticu []). Brian Joseph añade que la remota evidencia ta abierta a distintes interpretaciones, una y bones una respuesta definitiva nun ye posible", pero alvierte que "l'antiguu macedoniu nun ye a cencielles un antiguu dialeutu griegu al par col áticu o l'eólicu". Nesti sentíu, dellos autores tamién lu consideren un "dialeutu griegu malváu."

 Idioma paleobalcánico independente 
Dellos llingüistes consideren que l'idioma macedoniu nun yera namái una llingua separada, sinón que pertenecía a una caña indoeuropea distinta de la caña helénica (o caña greco-macedonia), y suxeren que nun yera especialmente cercana al griegu. Refuguen les correspondencies griegues atopaes en macedoniu y prefieren tratalo como un idioma indoeuropéu de los Balcanes, allugáu xeográficamente ente Iliria al oeste y Tracia al este.

Dellose.g. E. Schwyzer, Griechische Grammatik, Munich 1939, vol. 1, 69-71. llancen la hipótesis de que lingüísticamente el macedoniu taba ente'l ilirio y el traciu, un tipu d'idioma entemediu ente los dos. Un idioma del grupu traco-ilirio ye bien aldericáu por cuenta de qu'escarez d'importantes evidencies (vease Traco-ilirio), y una xenética traco-iliria-macedonia ye especulativa, anque un Sprachbund na zona ye considerada probable. Apocayá, A. Garrett (1999) conxeturó que'l macedoniu pudiera na so primer etapa ser parte d'un continuu dialeutal que tomaba los antiguos dialeutos de toles llingües indoeuropees sudoccidentales (incluyendo'l griegu), pero quedábase secundariu pa los procesos irreales posteriores de converxencia que produció'l mesmu griegu. Acota que so esta perspectiva'l cambéu de soníu qu'isogloses como la deaspiración de les oclusives sonores podría ser lo que llindó'l valor de diagnósticu, ente qu'últimamente la cuestión de si'l macedoniu pertenez o non a una unión xenética col griegu ye dudosa.Andrew Garrett (1999): "A new model of Indo-European subgrouping and dispersal". In: Chang, S. S, Liaw, L. and Ruppenhofer, J, Proceedings of the Twenty-Fifth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society, February 12-15, Berkeley: Berkeley Linguistics Society, 146-56, 1999. Online paper (PDF) 

L'antiguu léxicu macedoniu revela delles pallabres que nun tienen cognados en griegu, anque lo tienen n'otres llingües indoeuropees. Hai tamién delles pallabres que nun tienen cognáu en nenguna otra llingua, y pueden ser restos d'un sustratu preindoeuropéu, seique rellacionáu col sustratu prehelénicu.

 Fontes clásiques 
Hai delles referencies clásiques que conducieron a numberosos eruditos a creer que los antiguos griegos víen a los antiguos macedonios como una tribu non helénica, anque otros eruditos caltengan que sí lo yeren. Ente les referencies que pueden indicar que'l macedoniu ye un dialeutu griegu, ta'l diálogu qu'esiste ente un ateniense y un macedoniu nun fragmentu del sieglu V e.C. de la comedia Macedonios del ateniense Estratis, onde'l discursu macedoniu ye presentáu como una forma del griegu.

L'historiador Quintu Curcio suxer que l'idioma macedoniu nun yera intelixible pal permediu de falantes (Hist. Alex. 6.11.4): "Él (sc. Filotas) atopó al pueblu de Frixa y Paflagonia risibles, y nun taba avergoñáu, anque naciera en Macedonia, de tener un intérprete con él cuando escuchaba a la xente falar nel so propiu idioma." Sicasí, esti testimoniu nun ye concluyente.Y. Kapetanopoulos, "Alexander's patrius sermo in the Philotas affair", The ancient world 30 (1999) 117-128. Online paper 

 Surde'l dialeutu koiné 
Nel periodu helenísticu diose la necesidá d'unificar lingüísticamente el vastu imperiu conquistáu por Alexandru Magnu n'Asia. Por ello, los macedonios tomaron como base'l dialeutu áticu y tamién el xónicu, pa les construcciones sintáctiques. D'esti amiestu surdió'l dialeutu koiné (llamáu llingua común), qu'adulces s'impunxo como'l so principal idioma, y al traviés de los sieglos, l'antiguu macedoniu decayó y foi apostráu a remotes zones rurales interiores. Llueu la koiné suplantar por completu, y l'idioma orixinal macedoniu escastar mientres los primeros sieglos de la nuesa era.

 Glosariu 
  ábagna 'roses' (Hes. áticu ; quiciabes dóricu  abós 'mozu, exuberante'  hagnós 'puru, castu, inmmaculado')
  abarý 'oregano' (Hes.  oríganon, quiciabes prefixu áticu  a 'non' +  barý 'pesáu')
  or  abroûtes o abroûwes 'cejass' (Hes. Attic  ophrûs acc. pl.,  ophrúes nom., protoindoeuropéu *bhru-)
  ágēma, 'vanguardia, guardias' (Hes. áticu  ágēma, PIE *ag-); cf. Polibio, Hestories, 5.65.2
  ankalís 'pesu, carga' o 'focete' (Hes. áticu  ákhthos o  drépanon, áticu  ankalís 'fardu', o en pl.  ankálai 'mangues',  ánkalos 'brazáu, fardu',  ankálē 'arma curvada' o 'cualesquier cosa estrechamente envuelta', como the arms del mar, PIE *ank 'doblar')
  adē 'cielu claru' o 'l'aire cimero' (Hes.  ouranós 'cielu', áticu  aithēr 'éter, el superior, l'aire más puro', d'ende 'cielu claru, cielu')
  ádis 'corazón' (Hes.  eskhára, áticu  aîthos 'fueu, temperatura enceso')
  ádraia 'bon tiempu, cielu estenu' (Hes. áticu  aithría, PIE *aidh-)
  akrounoí 'piedres miliarias' nom. pl. (Hes.  hóroi, áticu  ákros 'a la fin o estremidá', del  akē 'punta, filu', PIE *ak 'cume, punta' o 'apuntiáu')
  alíē 'capros, `pez zieforme' 
  áliza (tamién alixa) 'omeru' (Hes. áticu  leúkē 'álamu', áticu  elátē 'abetu, picea', PIE *ol-, *el-)
  amalē 'atentu' fem. , áticu ,  hamalē, hapalē)
  áxos 'madera' (Hes. áticu  húlē)
  aortēs, 'espadachín' (Hes. ξιφιστής; Homero  áor 'espada'; áticu  aortēr 'correa d'espada', modernu griegu  aortír 'correa de rifle'; d'ende aorta)
  árgella 'bathing hut' (cimerio  árgilla 'vivienda soterraña' (Éforo n'Estrb. 5.4.5), antiguu indiu argala-ḥ, argalā 'picaporte, cerrojo', PIE *areg-, d'ende'l rumanu argea (pl. argele), 'construcción de madera', albanés ragal 'cabaña')
  argiópous 'águila' áticu  argípous 'vencejo', PIE *hrg'i-vainas < PIE *arg + PIE *ped) 
  arkón ociu' áticu  argós 'galbaniegu, ociosu' nom. sing.,  acc.)
  áspilos 'riega' (Hes.  kheímarrhos, áticu  áspilos ensin mancha, inmaculáu, puru')
  báskioi 'fasces' (Hes. áticu  desmoì phrūgánōn, macedoniu  baskeutaí, áticu phaskídes, quiciabes áticu  pháskōlos 'sacu de piel', PIE *bhasko-)
  gotán 'gochu' acc. sing. (PIE *gwou- 'ganáu', (áticu  botón ' bestia', en plural  botá 'llendo d'animales')
  grábion 'antorcha' (PIE *grabh-, 'abetu (xéneru Carpinus)', umbru Grabovius un dios-carbayu, etimológicamente conectáu col áticu  kráb(b)atos 'diván, cama', llatín grabālos tos deriva del macedoniu - d'ende en griegu modernu  kreváti 'cama')
  danós 'muerte',  danōn 'murderer' (Hes. Attic thánatos  'muerte', del raigañu  than-) 
  dárullos 'carbayu' (Hes. áticu  drûs, PIE *doru-)
  etaîroi 'collacios' nom. pl. (áticu  hetaîroi, PIE *swe-t-aru < forma sufija de *swe)
  ílax 'encina, de fueya perrene o carbayu escarlata' (Hes. áticu  prînos, Llatín ilex)
  kalarrhugaí 'acequias, cabianes' (Hes.  - atribuyíu a Amerias) -LSJ: pallabra ambraciota, acc. del Sch.Xen. Iliad 21.259 (na forma kalarua).
  kánadoi 'jaws' nom. pl. (áticu  gnáthoi, PIE *genu, 'quexal')
  kárabos
 'portón, puerta' (Hes. áticu 'carne asao sobre carbón'; áticu karabos 'vacalloria'; 'cámbaru de ríu'; 'lluz de barcu'; d'ende'l modernu griegu  karávi) 
 'los viérbenes de la madera seco' (áticu 'vacalloria, escarabayu cornudu; cámbaru de ríu')
 'una criatura marina' (áticu 'cámbaru de ríu, crustaceu espinosu; vacalloria')
  kí[k]erroi 'unos macios (?)' (Hes. áticu  ōkhroi, PIE *k̂ik̂er- 'arbeyu') 
  klinótrokhon, según Teofrasto un tipu de pládanu d'Estagira, Pokorny áticu  gleînon), LSJ:  glînos o  gleînos, pládanu cretense, Acer creticum', Teofr.HP3.3.1, 3.11.2.
  kómbous 'mueles' acc. pl. (áticu  gomphíous, dim. de  gómphos 'un grande, wedge-shaped bolt o clavu; dalgún llazu o zarru', PIE *gombh-)
  lakedáma 'agua salao con ayu', Hes.; según Albrecht von Blumenthal,Blumenthal, Hesychstudien, Stuttgart, 1930. -ama correspuende al áticu  halmurós 'saláu'; laked- ye'l cognáu del inglés puerru, posiblemente rellacionáu ye  Laked-aímōn, el nome de los lacedemonios espartanos.
  leíbēthron 'regueru' (Hes. áticu  rheîthron, tamién  libádion, 'un pequeñu regueru', dim. de  libás; PIE *lei, 'fluyir'); notar el típicu sufixu griegu granible  (-thron)
  Púdna, un topónimu (Pokorny áticu  puthmēn 'fondu, llinguáu, base del vasu'; PIE *bhudhnā; Attic  pýndax 'fondu del vasu')
  sárissa (tamién  sarisa), llarga pica usada pola falanxe macedonia (Teofrasto, Polibio; etimológicamente desconocíu – Blumenthal reconstrúi *skwrvi-entia- un raigañu pa 'cortar', pero esto ye especulativu; quiciabes l'áticu  saírō 'enseñar los dientes, sonrir como un perrro', esp. con despreciu o malicia, tamién 'barrer')

 Ver tamién 
 Reinu de Macedonia
 Antigua Grecia
 Idioma protogriegu
 Idioma griegu
 Llingües paleobalcániques
 Idioma frixu
 Idioma traciu

 Referencies 

 Bibliografía 
 G. Babiniotis Ancient Macedonian: The Place of Macedonian among the Greek Dialects in : A. M. Tamis (ed.), Macedonian Hellenism, Melbourne 1990, pp. 241-250
 C. Brixhe, A. Panayotou, -y Macédonien in: Langues indo-européennes, ed. Bader, Paris, 1994, 205–220.
 J. Chadwick The Prehistory of the Greek Language, Cambridge 1963
 Katcic, Ancient Languages of the Balkans, The Hague, Mouton (1976).
 Neroznak, V. Paleo-Balkan languages, Moscow, 1978.
 Rhomiopoulou, Katerina. An Outline of Macedonian History and Art. Greek Ministry of Culture and Science, 1980.

 Enllaces esternos 

  LinguistList: Family tree of Hellenic languages. 

  Encyclopedia Britannica: "Greek language" (1911 edition)|http://66.1911encyclopedia.org/G/GR/GREEK_LANGUAGE.htm]
   Jona Lendering, Ancient Macedonia web page on livius.org
 []  Greek Inscriptions from ancient Macedonia (Epigraphical Database)
 Glosariu n'antiguu Macedoniu

Macedoniu, Antiguu idioma
Macedoniu, Antiguu idioma