Romance navarru

El Romance navarru ye la variedá del idioma navarroaragonés, güei estinguida, falada mientres los sieglos X al XVII nel sur de Navarra. Filolóxicamente, considérase que nun esistía una diferenciación sustancial ente'l navarru y les otres dos variedaes del navarroaragonés; sinón que los trés, el navarru, l'aragonés y el rioxanu yeren simples denominaciones d'una mesma llingua, esplicándose esa triple nomenclatura poles distintes hestories llingüístiques que siguió'l navarroaragonés nos distintos territorios nos que yera faláu.

 Historia 
El testu más antiguu conocíu en romance navarru paez ser la concesión del Fuero de Chaca en 1171 a los habitantes del Pueyo de Castillón de SangüesaL'afirmación ideolóxica de la monarquía navarra y l'empléu del romance na redolada de 1200. MIRANDA GARCÍA, Fermín per parte de Sancho'l Sabiu: 

La demografía llingüística histórica considera que al marxe del usu nes ciudaes de la Navarra medieval d'idiomes como'l gascón, el castellán o'l provenzal, mientres la Baxa Edá Media la mayoría de la población de la zona norte y media de Navarra yera vascofalante, en cuantes qu'en los estremos sur y esti falaba romance navarru. Calculóse que, a principios del sieglu XVI, la llingua vasca yera falada per cerca del 80% de los navarros, monollingües o billingües.La carta billingüe de Matxin de Zalba. L'iceberg llingüísticu navarru. MONTEANO, Peio J. Sicasí, sería'l romance navarru la llingua que, a partir del sieglu XIII y especialmente del XIV sería predominante na corte y na cancillería real, y na que taríen escritos una gran parte de la documentación de la realeza navarra. Inclusive pasando a ser identificáu yá dende 1329 como la llingua oficial del reinu siendo designada na documentación como lengoage de Navarra o idiomate terre Navarre. De manera singular, tanto'l Fueru Xeneral de Navarra, obra cume del derechu priváu navarru medieval, como los sos amejoramientos tán escritos en romance navarru.Notes gráficu-fonétiques sobre la documentación medieval navarra. CIÉRVIDE, Ricardo

A partir del sieglu XV el contautu del romance navarru col idioma castellanu diría produciendo un fenómenu de converxencia ente les dos llingües, fenómenu que desaguaría yá nel sieglu XVI na so completa sustitución pol castellán.Falar en Navarra. Les llingües d'un reinu (1212-1512), MARTINEZ PASAMAR, Concepción y TABERNERU SALA, Cristina,

 Pervivencies 
Al igual qu'asocede cola área d'antiguo aragonesparlante qu'esperimentó un procesu de castellanización, el léxicu y les fales castellanes del centru, sur y este de Navarra caltuvieron hasta fecha recién o caltienen anguaño traces identificativos del romance navarru como l'iñerizu a les pallabres esdrúxules.

Específicamente son achacables a la pervivencia de formes llingüístiques del navarru les siguientes:
 Na redolada d'Eslava los más vieyos usaben de mozos la desinencia -i pa la primer persona del presente del imperfectu igual qu'en ansotano actual.
 El navarrismo más estendíu ye l'antropónimu Xabier, afechu a munches llingües occidentales, proveniente del euskera "Etxeberri", "casa nueva".
 En derechu foral navarru inda esiste'l términu dominiu concellar y les vecindaes foranas.
 Ye posible que'l xentiliciu Salacenco de los habitantes del Valle de Salazar sía d'orixe navarroaragonés, igual que la pervivencia de la denominación de Selva de Irati, qu'en castellán sería monte porque perdió l'usu de selva pa esta clase de formación vexetal dende antiguu.

 Descripción llingüística 
 Ortografía 
 El diptongu -ua- escribíase -oa-: coal, coatro, jegoa.
 Los fonemes palatales /ɲ/ (ñ) y /ʎ/ (ll) representar por aciu i antepuesta (-in-, -ill-, -yll-): castieyllo, castieillo, sieillo.

 Fonética 
 Mayor enclín a perder la -y final:
 Etxe (o etxa- en compuestos) Berri ("Casa nueva" n'euskera) > Exavierre (1091) > Xavier, (y otres variantes dende 1102)
 Sicasí, igual que nel Fueru de Teruel, nun se producía nos alverbios terminaciones en -ment porque, en romance navarru teníen una r entemedia: -MENTE > -mentre
 Nun se rexistren evoluciones de -LL- en -t- o -ch-, etcétera del tipu de la che vaqueira
 Caltiénse'l grupu llatín -MB-, que n'aragonés y español evolucionen a -m-: palomba, dambos.

 Morfoloxía 
El demostrativu masculín singular ye esti o aquesti en llugar de tener est(y) o aquest(y), coincidiendo col aragonés faláu en Calatayud, Daroca, Teruel y Albarracín, de fechu estes formes tán documentaes na versión romance del Fueru y tamién en testos del sieglu XV, lo que nun ye estrañu porque los navarros intervinieron na repoblación d'esta zona. Nesto tamién coincide col rioxanu. Nos documentos del Monesteriu de Irache se documenta esti pero non aquesti.
 Referencies 



Categoría:Dialeutos del aragonés