Chinu min

El mǐn () ye una de les principales llingües sinítiques por númberu de falantes. 

Frecuentemente califíccase al chinu mǐn como un "dialeutu" del chinu, pero realmente'l conxuntu de variedaes mǐn constitúi una caña independiente de la familia sinítica, que de fechu nin siquier ye descendiente del chinu mediu a diferencia del restu de variedaes sinítiques.

 Historia 
La rexón d'orixe de les llingües mǐn, la provincia de Fújiàn y el nordeste de la provincia de Guăndōng, históricamente fueron rexones perifériques del imperiu chinu; l'ausencia de ríos importantes y el terrén montascosu caltuvieron relativamente aisllada la rexón. Por esa razón nun ye sorprendente que nesa rexón desenvolviérense llingües sinítiques independientes del restu.

El nome mǐn correspuende al nome d'un reinu antiguu asitiáu na actual provincia de Fujian. Por ello, el calter 闽/閩 utilízase anguaño como abreviatura del nome d'esta provincia (nes matrícules de los coches, por casu). Un nome alternativu del dialeutu, n'escritura llatino, ye Hokkien (puramente mǐn meridional), que correspuende a la trescripción del nome Fujian según la pronunciación mǐn. El nome Hokkien utilízase enforma en Singapur, onde'l mǐn del sur ye'l dialeutu chinu más estendíu.

 Clasificación 
Les variedaes dialeutales mǐn constitúin una caña de la familia llingüística sinítica. A diferencia del restu de grupos dialeutales chinos que paecen ser descendientes del chinu antiguu, el proto-mǐn sería una llingua hermana del chinu antiguu, non un descendiente direutu del mesmu.

Anque los autores chinos prefieren falar de dialeutos (方言, fāngyán) al referise a les variedaes sinítiques falaes, la intelixibilidá mutua ente éstes ye práuticamente nula polo que munchos llingüistes consideren el "chinu" una familia de llingües, y non una llingua única.

El mǐn ye'l cuartu dialeutu, nesti sentíu ampliu, más faláu del chinu dempués del mandarín, el wu y el cantonés. Tien alredor de 60 millones de falantes, principalmente na provincia de Fujian y en Taiwán. A la forma de mǐn del sur falada en Taiwán se la llapada dacuando taiwanés, anque apenes difier del mǐn del sur faláu na zona de Xiamen, nel sur de Fujian.

El mǐn ye tamién el dialeutu chinu más faláu ente les comunidaes chines del Sureste asiáticu, sobremanera en Singapur y Malasia. Tamién, por cuenta de la emigración dende Fujian, ye'l dialeutu más estendíu na islla de Hainan.

 Clasificación interna 
Al respective de les variedaes específicamente mǐn esisten importantes diferencies. Tradicionalmente consideróse qu'esisten dos bloques dialeutales que son práuticamente inintelixibles ente sigo:Yuán, 1960
 El mǐn nán (闽南语 / 閩南語, mǐnnán yǔ, "llingua mǐn meridional"). 
 El mǐn běi (闽北语 / 閩北語, mǐnběi yǔ, "llingua mǐn septentrional").
Dacuando'l mǐn del norte subdividir en cuatro variedaes: mǐn del norte (estrictu), mǐn del este, mǐn central y dialeutu de Puxian.

Sicasí, otros autores como Pan Maoding (1963), consideren que la división primaria dar ente mǐn oriental y mǐn occidental.Pan Maoding, 1963; Norman, 1973 Esta reclasificación basar n'encuestes llingüístiques sobre la provincia de Fujian. Diverses isogloses favorecen la distinción oriental y occidental (el distintu tratamientu de les nasales del proto-min y los dos variedaes de /l/ del proto-min).

 Variedaes 

 Descripción llingüística 
L'aislamientu de la rexón mǐn fizo que les variedaes mǐn desenvolvieren carauterístiques propies ensin compartir col restu de llingües sinítiques. Les variedaes mǐn retienen un númberu importante d'arcaísmos, dalgunos non atopaos n'otres llingües sinítiques, coles mesmes que desenvolvieron un conxuntu completu d'innovaciones qu'estremaron entá más del restu de llingües sinítiques. Anque lo difícil de les comunicaciones del territoriu non yá aislló la rexón del restu de territorios históricos de China sinón que tamién condució a una gran diversidá interna.

 Fonoloxía 
Les variedaes mǐn caltienen ciertos arcaísmos y retienen delles traces del proto-sinítico que se perdieron n'otres variedaes de chinu. Por casu namái na variedaes mǐn pueden tienen tantu oclusives aspiraes o non aspiraes frente a tonos baxos (tonos yáng) amosando correspondencies regulares col restu de variedaes del grupu. Por esa razón les llingües mǐn son importantes pa reconstruyir la fonoloxía del proto-sinítico.

Les variedaes mǐn tamién amuesen correspondencies nes nasales que suxeren que ciertes nasales iniciales amosaben diferencies perdíes n'otres llingües sinítiques, que son reflexaes sistemáticamente nos cognaos ente llingües mǐn. Igualmente'l proto-mǐn tenía diferencies ente *l y *lh. Por toes eses razones les variedaes mǐn son importantes pa la conocencia precisa de los desarrollos históricos dientro de la familia sinítica.

 Gramática 
Los pronomes personal y deícticu difieren ente les distintes variedaes mǐn el siguiente cuadru resume les formes pa distintes variedaes:J. Norman, p. 234
  Chinu mediu  Fúān  Fúzhōo  Jiànyáng  Chóngān  Yŏngān  Xiàmén  Jiēyáng Jiànōo  Shaòwŭ  Jiānglè 'yo'   ŋo³  ŋuai³  ŋue⁹ ŋuai¹  ŋuo¹  gua³  ua³ oɛ4  haiŋ³  ŋai⁹ 'tu'   nin³  ny³  noi⁹ nei¹  ŋi¹  li³  lɯ³ nin⁴  hien³  ne⁹ 'él/ella'   i¹  i¹  ky² hou¹  ŋy¹  i¹  i¹ ky⁴  hu³  ky³ 'ésti'   ʦa-  ʦi-  i⁷ i⁷  ʧo³  ʦit⁷  ʦek⁷ ioŋ7  ʧoŋ7  ʧia³ 'aquél'   hai-  hi-  o⁷ o⁷  uo³  hit⁷  hek⁷ o⁷  oŋ7  va⁹

 Comparanza léxica 
Les diferencies ente les llingües mǐn y el restu de variedaes sinítiques puede ilustrase afechiscamente comparando formes fonolóxiques del chinu mediu coles sos correspondientes formes pronunciaes en llingües mǐn:J. Norman, p. 220
  Chinu mediu  Fúzhōo  Xiàmén  Jiànyáng  Yŏgān  Shaòwŭ  Jiānglè pezuña  diei  te²  tue²  tau²  te² hermanu menor  diei:  tie⁶  ti⁶  tie⁵  te⁴ xudía  dəo-  tau⁶  tau⁶  teu⁶  tø6 romper  duân:  touŋ³  tŋ6  el toŋ5  tŭm⁵ llorar  diei  thie²  thi²  hie²  the² apilar  diep  thak⁸  tha?8  hai⁸  thɔ4 cabeza  dəo  thau²  thau²  heu²  thø2 bolsa  dâi-  toi⁶  te⁶  lui⁶  tue⁵ pescuezu  dəo-  tau⁶  tau⁶  lo⁶  ___ venenu  duok  tøik⁸  tak⁸  lo⁸  tau⁴ cobre  dung  tøiŋ2  taŋ2  loŋ2  tãɯ2 azucre  dâng  thouŋ2  thŋ2  hɔŋ2  tham⁵ thoŋ7  thoŋ7 llargu  ɖjang  touŋ2   lɔŋ2   thoŋ2  thoŋ2 xamán  ___  tøiŋ2   loŋ9   thuŋ2  thuŋ2 insectu  ɖjung  thøiŋ2   hoŋ9   thuŋ7  thuŋ9 morar  ɖjo-  tiu⁶   tiu⁶   thy⁶  thy⁶ árbol  źju-  ʦhiu⁶   ʦhiu⁶   ʧhy⁵  ʧhy⁵ delgáu  bâk  poʔ8   vɔ8   pho⁶  pho⁸ xarazo  båk  phøik⁸   pho⁸   phau⁷  phio⁵ avivar  muâ  muai²   moi⁶   məi²  mai² cáñamu  ma  muai²   moi⁶   məi⁷  mai⁹ almitir  ńźjen-  neiŋ6   noiŋ6   nin⁶  ŋiŋ6 dexar  ńźjang-  nioŋ6   nioŋ6   nioŋ5  ŋioŋ5 lluna  ngjwɐt  ŋuok⁸   ŋye⁸   ye⁶  ŋø8 carne  ńźjuk  nyk⁸   ny⁸   ny⁷  ŋy⁵ bambú  ʈjuk  tøik⁷  tek⁷  ty⁷  ty⁷  ty⁷  ty⁹ vuelta  ʈjwän:  tioŋ³  tŋ³  lyeŋ³  tẽ³  thien³  thøn9 paliyos  ɖjwo-  tøi⁶  ti⁶  ty⁶  ty⁶ thy⁶  thy⁶
Puede trate que la /d/ del chinu mediu tien trés correspondencies regulares distintes en mǐn que nun pueden esplicase por una evolución condicionada. Eso demuestra qu'en realidá en chinu mediu y nel restu de variedaes confundiéronse tres fonemes independientes /*d1, *d2, *d3/ en /d/. Por esa razón el chinu mǐn ye importante pa reconstruyir el proto-sinítico. Eso amuesa'l valor comparativu del chinu mǐn y el arcaismo d'estes variedaes.
 PROTO-SINÍTICO  Chinu mediu  Fúzhōo  Xiàmén  Jiànyáng  Yŏgān  PROTO-MINBEI  PROTO-MINNAN *d1  d  t  t  t  t  *t1  *t *d2  d  t  t  l  t  *t2  *t *d3  d  th  th  h  th  *th  *th
Les variedaes de Shaòwŭ y Jiānglè refkehan la diferencia anterior ente les alveolares/dentales d'amosando distintos desarrollos tonales, como s'aprecia na segunda parte de la tabla de cognaos. La tercer parte de la tabla tamién amuesa'l arcaismo de los dialeutos de Shaòwŭ y Jiānglè tamién caltienen distinciones nes nasales que se perdieron en chinu mediu. Estes diferencies remontar al proto-min y presumiblemente precisen ser reconstruyíes pal proto-sinítico.

Finalmente los dialeutos min tienen dentales en cognaos del chinu mediu con retroflexes (n'otres variantes de chinu les retroflexes del chinu mediu han evoluciado a africaes: chinu mediu ʈjuk > Beixín zhú, Ch.M. ʈjwän > P. zhuăn y Ch.M. ɖjwo > P. zhù)

 Numberales comparaos 
Los numberales en distintes variedaes de chinu min son:
{|class=wikitable style=text-align:center;
|-
! rowspan=2| GLOSA
! colspan=4| Min bei
! colspan=3| Min nan
! rowspan=2| PROTO-MIN
|-
! Jian'ou !! Fuzhou(Mindong) !! Yong'an(Minzhong) !! Puxian
! Hokkien !! Youxi !! Shun-Chang
|-
| '1' || tsi42 || el soɔ4 || i13 || ɬoʔ4
| tsit53 || ie24 || i11 || *tsit42
|-
| '2' || ninɔŋ42 || laŋ242 || ŋi35 || nŋ11
| lŋ33 || ne42 || ŋi53 || *ŋi42
|-
| '3' || saŋ41 || saŋ44 || sõ52 || ɬɒ̃533
| sã55 || sã33 || sɔ̃55 || *saŋ44
|-
| '4' || si33 || sɛi213 || si35 || ɬi41
| si21 || sje51 || si35 || *si35
|-
| '5' || ŋo42 || ŋou242 || ŋo21 || ŋou11
| gɔ33 || ŋo42 || ŋ31 || *ŋo42
|-
| '6' || ly42 || løyʔ4 || ly54 || laʔ4
| lak53 || luo33 || lyʔ5 || *ljok⁵
|-
| '7' || tsʰi24 || tsʰɛiʔ23 || tsʰi13 || tsʰiʔ21
| tsʰit21 || tsʰje24 || tsʰi11 || *tsʰit24
|-
| '8' || pai21 || paiʔ23 || pa13 || pe11
| pueʔ21 || pi24 || pa11 || *paiʔ23
|-
| '9' || kiu24 || kau31 || kjau21 || kau453
| kau53 || kau55 || kiu31 || *kjau31
|-
| '10' || si54 || sɛiʔ4 || sɿ54 || ɬy24
| tsap53 || sa33 || ʃiʔ5 || *sip53
|}

 Ver tamién 
 Idioma chinu
 Llingües sinítiques

 Referencies 

 Bibliografía 






Chinu min
Min
Min