Baxu alemánicu

El baxu alemánicu (n'alemán Niederalemannisch) ye un dialeutu del alemánicu, una llingua altoxermánica cimera. Les sos variedaes namái son parcialmente intelixibles pa los xermanofalantes non alemánicos.

 Subdialeutos 
Los dialeutos del baxu alemánicu estrémense tradicionalmente en dos subgrupos: el alemánicu del llagu de Constanza (Bodenseealemannisch) o alemánicu central (Mittelalemannisch) y el alemánicu del Rin Cimeru (Oberrheinalemannisch) o baxu alemánicu en sentíu estrictu (Niederalemannisch):

 Alemánicu del llagu de Constanza (Bodenseealemannisch):
  Vorarlbergisch (norte de Vorarlberg)
 Allgäuerisch (sur d'Algovia)
 Baar-Alemannisch (Baar)
 Süd-Württembergisch (sur de Württemberg)
 Alemánicu del Rin Cimeru (Oberrheinalemannisch):
 Dialeutu de Basilea (Baseldeutsch, enclave llingüísticu dientro del altu alemánicu)
 Badisch (dialeutos del norte de Markgräflerland)
 Alsacianu (Elsässisch), faláu en Alsacia (Francia)
 Dialeutos del baxu alemánicu de la Selva NegraNoble, Cecil A. M. (1983). Modern German dialects New York [o.a.], Lang, p. 67/68 
 Coloniero, faláu en Venezuela

Carauterístiques
La principal carauterística qu'estrema al baxu alemánicu del altu alemánicu ye la retención de la /k/ xermánica. Asina, kalt ("fríu") pronúnciase kalt en baxu alemánicu y chalt n'altu alemánicu.

Ortografía
(Lo que sigue ye específicu de los dialeutos falaos na zona de Friburgu de Brisgovia)

Vocales:
 Curtia Llarga OrtografíaPronunciación OrtografíaPronunciación aa  ä  ää  è  èè  ee  i  ii  oo  ù  ùù  uu  yy 

Consonantes:

Igual que nel alemán estándar, coles siguientes particularidaes:
 kh ye una  aspirada;
 ng ye una velar nasal ;
 ngg ye una velar nasal siguida por una plosiva velar ;
 ph ye una  aspirada;
 th ye una  aspirada;
 z representa  (nel alemán estándar ).

 Artículos 
Artículos definíos:
 CasuMasculín Femenín Neutru Nominativu/Acusativu sing. der Man d Frau s Kind Dativu sing. im Man (in) der Frau im Kind Nominativu/Acusativu pl.d Fraue d Kinder Dativu pl.(in) der Fraue (in) der Kinder

Artículos indefiníos:
 CasuMasculín Femenín Neutru Nominativu/Acusativu sing. y Man y Frau y Kind Dativu sing. im y Man in ere Frau im y Kind

 Sustantivos 

 Clase I: Plural = Singular (p.ej. Ääber --> Ääber)
 Clase II: Plural = Singular + Umlaut (p.ej. Bach --> Bächer; Baum --> Baim)
 Clase IIIa: Plural = Singular + -y (p.ej. Man --> Esquite; Ags --> Agse)
 Clase IIIb: Plural = Singular + -"y (p.ej. Frosch --> Fresche; Vader --> Väder)
 Clase IVa: Plural = Singular + -er (p.ej. Lyyb --> Lyyber; Schùg --> Schùger)
 Clase IVb: Plural = Singular + -"er (p.ej. Wald --> Wälder; Blad --> Bleder)
 Clase V: Ensin plural (p.ej. Chees; Zemänd)
 Clase VI: Ensin singular (namái plural) (p.ej. Bilger; Fèèrine)

Diminutivos:
 El sufixu estándar ye -li (p.ej. Aimer --> Aimerli)
 Si la pallabra acaba en -l, el sufixu ye -eli (p.ej. Dääl --> Dääleli)
 Si la pallabra acaba en -el, el sufixu ye -i (p.ej. Degel --> Degeli)
 Si la pallabra acaba en -y, esaníciase la -y y añader -li (p.ej. Bèère --> Bèèrli)
 Les regles pa la formación de diminutivos pueden ser bastante complexes y amás dependen de la rexón. Delles vegaes los diminutivos riquen umlaut y otres vegaes non.

 Axetivos 

Declinación débil
 CasuMasculín Femenín Neutru Nominativu/Acusativu sing. der groos Man di göed Frau s klai Kind Dativu sing. im (y) groose Man in der / in ere göede Frau im (y) klaine Kind Nominativu/Acusativu pl.di göede Fraue di klaine Kinder Dativu pl.in der göede Fraue in der klaine Kinder

Declinación fuerte
 CasuMasculín Femenín Neutru Nominativu/Acusativu sing. göede Wyy göedi Frau göed Brood Dativu sing. göedem Wyy göeder Frau göedem Brood Nominativu/Acusativu pl.groosi Fraue klaini Kinder Dativu pl.in groose Fraue in klaine Kinder

Comparativu
 El sufixu estándar ye -er (p.ej. fèin --> fèiner)

Superlativu
 El sufixu estándar ye -(y)schd (p.ej. fèin --> fèinschd)

Irregular
 PositivuComparativuSuperlativu vyylmaischd göed beser beschd

 Númberos 

  Cardinal Ordinal Multiplicativu IMultiplicativu II 1 ais èèrschd aifach aimool 2 zwai zwaid zwaifach zwaimool 3 drèi drid drèifach drèimool 4 vier vierd vierfach viermool 5 fimf fimfd fimffach fimfmool 6 segs segsd segsfach segsmool 7 siibe sibd siibefach siibemool 8 aachd aachd aachdfach aachdmool 9 nyyn nyynd nyynfach nyynmool 10 zee zeend zeefach zeemool 11 elf elfd elffach elfmool 12 zwelf zwelfd zwelffach zwelfmool 13 dryzee dryzeend dryzeefach dryzeemool 14 vierzee vierzeend vierzeefach vierzeemool 15 fùfzee fùfzeend fùfzeefach fùfzeemool 16 sächzee sächzeend sächzeefach sächzeemool 17 sibzee sibzeend sibzeefach sibzeemool 18 aachdzee aachdzeend aachdzeefach aachdzeemool 19 nyynzee nyynzeend nyynzeefach nyynzeemool 20 zwanzg zwanzigschd zwanzgfach zwanzgmool 21 ainezwanzg ainezwanzigschd ainezwanzgfach ainezwanzgmool

 Referencies 

Categoría:Altoxermánicu superior
Categoría:Llingües de Suiza
Categoría:Llingües d'Alemaña
Categoría:Llingües de Francia