Idioma kikapú

L'idioma kikapú ye la llingua de la tribu indíxena kikapú, que cunta con cañes en Oklahoma, Arizona (Estaos Xuníos) y nel estáu de Coahuila (Méxicu). La variante falada n'Estaos Xuníos recibe'l nome d'idioma fox. Cuenta con unos pocos millares de falantes en dambos países d'América del norte, anque en Méxicu yera faláu por menos de doscientes persones en 1995 nel conceyu de Múzquiz.Institutu Nacional Indixenista-Institutu Nacional d'Estadística, Xeografía ya Informática (INEGI): Llingües indíxenes de Méxicu, 2000.

El kikapú ye la única llingua álgica que sobrevive en Méxicu. Los sos falantes sostienen que nun pueden dexar de falala en cuantes que ye un don del so dios principal, Kitzihiata. La mayor parte de los falantes d'esta llingua falen l'inglés y nel casu de la banda de la tribu que vive en territoriu mexicanu dase un fenómenu de trillingüismu de kikapú, inglés y español. Pol tamañu de la so comunidá llingüística, el kikapú ye una llingua en peligru d'estinción.

 Clasificación 
L'idioma kikapú ye una llingua perteneciente a les llingües algonquianas centrales de la caña de llingües algonquianas, ésta de la mesma pertenez a les llingües álgicas.

 Estatus oficial 

Esta llingua xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron alzaes a "llingües nacionales" gracies a la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes promulgada nel añu 2003.

 Fonoloxía 

 Vocales 
Esti cuadru muestres les vocales emplegaes na llingua kikapú. 

 Anterior Central Posterior Zarrada ,   Entemedia , 1  , 2  Abierta  ³,  

El so alófono ye //.
Estes vocales cunten con alófonos // y // respeutivamente.
El so alófono ye //.

 Consonantes 
L'inventariu consonánticu del fox-kikapú ye'l siguiente:
 Llabial Dental Alveolar Palatal Velar GlotalNasalOclusivasimple ()preaspiradaFricativa ()Aproximante

L'únicu crupo consonánticu formáu por obstruyentes ye , amás d'este esisten otros grupos qu'arreyen a les aproximantes /j, w/.

 Tonos 

L'idioma kikapú tien cuatro tono: alto, baxu, ascendente y descendente.

Tonu altu [á]
Tonu baxu [a]
Tonu descendente [áa]
Tonu ascendente [aá]

Los tonos ascendente y descendente asoceden namái en vocales llargues.

 Vocabulariu 
nekoti "unu"
niiswi "dos"
neθwi "trés"
niewi "cuatro"
niananwi "cinco"
inenia "home"
ihkweea "muyer"
anemwa "perru"
kiiseθwa "sol"

 Comparanza léxica 
Les llingües fox, sauk y kikapú son filoxenéticamente bien cercanes, el siguiente cuadru compara los numberales nestos trés llingües:

{|class=wikitable style="text-align:center"
|-
! GLOSA
! Fox !! Sauk(Meskwaki) !! Kikapú !! PROTO-FOX-SAUK-KIKAPÚ
|-
| '1' || nekoti || nɛkoti || nɛkoti || *nekoti
|-
| '2' || nīšwi || nīšwi || nīswi || *nīšwi
|-
| '3' || neswi || nɛswi || nɛθwihi || *nɛθwi
|-
| '4' || nyēwi || nyæːwi || ninɛwi || *nyēwi
|-
| '5' || nyānanwi || nyānanwi || niananwi || *nyānanwi
|-
| '6' || kotwāšika || kotwāšika || nɛkotoāsika || *ne-kot-wāšika
|-
| '7' || nōhika || nōhika || nōhika || *nōhika
|-
| '8' || šwāšika || šwāšika || nɛswāsika || *neθwāšika
|-
| '9' || šāka || šāka || sāka || *šāka
|-
| '10' || kwiɬi || mɛtāswi || mɛtāθwi || *metāθwi
|}

 Referencies 

 Ver tamién 

Kikapú
Llingües algonquianas
Llingües de Méxicu

 Enllaces esternos 

 Kickapoo tales (1915) N'Internet Archive.

Categoría:Llingües algonquinas centrales
Kikapú
Idioma kikapu
Categoría:Llingües de Coahuila
Categoría:Llingües amenazaes
Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos