Llingües goidéliques

Les llingües goidélicas o gaéliques son una subfamilia de les llingües celtes que, baxando del protocelta, son una de les cañes de les llingües indoeuropees. Na subfamilia goidélica inclúyense'l irlandés, el gaélicu escocés y el manés. Otres llingües céltiques vives, tales como'l galés, el córnicu y el bretón nun son consideraes goidélicas.

Los idiomes goidélicos fueron históricamente parte d'un continuu llingüísticu faláu dende'l sur d'Irlanda al traviés de la Islla de Man hasta'l norte d'Escocia. Amiéstase-y -equivocadamente- el "Shelta", que ye un dialeutu productu d'un amiestu ente l'irlandés y l'inglés, con una sintaxis primariamente inglesa.

Una forma moderna d'esti grupu, conocida como irlandés modernu tempranu o gaélicu clásicu, foi utilizada como llinguaxe lliterariu n'Irlanda hasta'l sieglu XVII y n'Escocia hasta'l XVIII. Diferencies d'ortografía ente estos dos formes deber a reformes ortográfiques más recién, lo que dio como resultáu estandarizaciones pluricéntricas complexes.

La ortografía usada nel manés ta basada nel inglés y el galés y foi introducida en 1610 pol obispu galés John Phillips.

 Clasificación 

L'árbol de les llingües goidélicas ye'l siguiente:

 Irlandés primitivu
 Irlandés antiguu
 Irlandés mediu
 Irlandés
 Gaélicu escocés
 Manés

 Historia 
El subgrupu d'idiomes goidélicos pertenez al grupu célticu insular. Otru subgrupu d'esa caña son les llingües britóniques, a les que pertenecen el galés, el córnicu y el bretón. Dambos subgrupos son insulares, yá que se falen principalmente nes islles britániques y comparten ciertes carauterístiques, tales como l'usu común de ciertes partícules verbales, l'orde de la frase (Verbu, Suxetu, Oxetu o Predicáu), etc.

Adicionalmente, la caña goidélica ye tamién clasificada como celta-Q, por cuenta de que'l soníu protocelta *kw foi orixinalmente reteníu nesta caña (a diferencia de la caña celta-P, na que rápido se tresformó nuna [p]) Más tarde, esi soníu tamién se tresformó nesta caña, perdiendo la so labiación y aportando a un simple [k]. El celtíberu retuvo coles mesmes el soníu *kw, asina que esi grupu puede ser consideráu igualmente como parte del grupu celta-Q; sicasí, esi llinguaxe nun ye goidélico, yá que nun ye insular. Con éses dellos autores consideren esta subdivisión como superficial y esplicable en términos de contactos esternos.

Sicasí, hai diferencies adicionales ente los dos subgrupos que faen conveniente la so retención a lo menos de manera provisional. Por casu, nel grupu goidélico los soníos *an, am tresformáronse a una é, vocal desnasalizada y con alargamiento antes d'un soníu fricativu. Asina, por casu, l'irlandés antiguu éc ("muerte"), écath ("anzuelu"), dét ("diente"), cét ("cien"), comparaos col galés angau, angad, dant y cant.

 Descripción llingüística 

 celta-P y celta-Q 
El siguiente cuadru compara delles formes léxiques en celta-P (galu-britónicu) y en celta-Q (goidélico):
{|  style="text-align:center;"
! rowspan=2|Protocelta
| colspan=4 bgcolor="pink" | Galu-britónicu
| colspan=4 bgcolor="lightseagreen" | Goidélico
! rowspan=2|GLOSA
|-
| bgcolor="pink" | Proto-P
| bgcolor="pink" | Galu
| bgcolor="pink" | Galés
| bgcolor="pink" | Bretón
| bgcolor="lightseagreen" | Proto-Q
| bgcolor="lightseagreen" | Irlandés
| bgcolor="lightseagreen" | Gaélicu Escocés
| bgcolor="lightseagreen" | Manés
|- 
! *kwennos
| *pennos
| pennos
| pen
| penn
| *qenn
| ceann
| ceann
| kione
| 'cabeza'
|- 
! *kwetwar-
| *petwar-
| petuarios
| pedwar
| pevar
| *qethair
| ceathair
| ceithir
| kiare
| 'cuatro'
|- 
! *kwenkwy
| *pemp-
| pinpetos
| pump
| pemp
| *qwĩk
| cúig
| còig
| queig
| 'cinco'
|- 
! *kweis
| *pwis
| pis
| pwy
| piv
| *qwiai
| cé (ant. cia)
| cò/cia
| quoi
| 'quién'
|}

 Comparanza léxica 
Los numberales para distintes llingües goidlélicas son:Celtic Numerals
{|class=wikitable style=text-align:center;
|-
! GLOSA
! Irlandésantiguu !! Irlandés !! Gaélicuescocés !! Manx
! PROTO-GOIDÉLICO
|-
| '1' || oēn || -aonin̪
| -aonɯːn || naneneːn || *oin-
|-
| '2' || da || dód̪o
|dhàɣɑː || jeesʤiːs || *dā
|-
| '3' || trī || trítʲɹʲi
| trìt̪ʰɾiː || treetʰɾiː || *trī
|-
| '4' || cethair || ceathaircæhɪɹʲ
| ceithirˈkʰʲehiɾʲ || kiarekʲyːr || *ketʰair(<*kʷetʰair)
|-
| '5' || cōic || cúigkuɟ
| còigkʰoːkʲ || queigkweg || *kʷĩkʷy
|- 
| '6' || sē || séʃe
| seaʃia̯ || sheyʃyː || *sē(χ)
|-
| '7' || secht || seachtʃɑxt̪
| seachdʃaxk || shiaghtʃaːx || *seχt
|-
| '8' || ocht || -ochtʌxt̪
| -ochdɔxk || -oghtɑːx || *-oχt
|-
| '9' || nonī || naoin̪ˠi
| naoin̪ˠɯːi || nuyninː/nei || *noi
|-
| '10' || deich || deichdʲɛ
| deichʧeç || jeihʤɛi || *deχ-(<*dek-)
|}

 Referencies 

Goidélico