Idioma ilocanu

El ilocano, tamién llamáu iloko y ilokano, referir a la llingua y cultura acomuñada colos ilocanos, el tercer grupu étnicu más grande de les Filipines. L'área natal de los ilocanos ta nel noroeste de la islla Luzón y ye la identidá de definición pa la Rexón de Ilocos (Rexón I). El primer periódicu en ilocano editar en 1889 y tenía esi mesmu nome, n'español, (El ilocano), siendo editáu por Isabelo de los Reis.

 Historia 
Los ilocanos son descendientes de los malayos qu'emigraron y colonizaron el noroeste de les Filipines mientres sieglos. Les families y los clanes llegaron pol viray o bilog, significando'l barcu. La pallabra ilocano vien de i, significando "de", y looc, significando "calar o la badea", asina "la xente de la badea." Los ilocanos tamién se refieren a ellos mesmos como Samtoy, una contraición de la frase ilocano saö el mio ditoy, significando "la nuesa llingua equí".

Los ilocanos ocupen una tierra estrecha y estéril na punta noroeste de Luzón, en mediu la sierra de Cordal al este y el mar de la China meridional al oeste. Esta xeografía inhóspita y aspra moldió a una xente conocida pola so industria aportunante y frugalidad. Esto tamién indució a los ilocanos a faese una xente migratorio, siempres buscando meyores oportunidaes.

Los pioneros ilocanos afluyeron al valle más fértil de Cagayan y les llanures de la provincia de Pangasinán mientres el sieglu XVIII y el sieglu XIX y agora constitúin una mayoría en munches d'estos llugares. Nel sieglu XX, munches families treslladar al sur a Mindanao. Ellos fueron el primer grupu filipín étnicu n'inmigrar en masa a América del Norte, formando comunidaes importantes nos estaos de Ḥawai, California, Washington y Alaska n'Estaos Xuníos. Pueden ser tamién atopáu nel Oriente Mediu, Ḥong Kong, Xapón, Canadá y Europa.

 Clasificación 
El ilocano ye una llingua de la familia austronesia, falada nel norte de Luzón y en delles partes del país según n'otres partes del mundu. Emplégase como llingua franca na rexón del norte, ye usada como segunda llingua por otros grupos como'l pangasinan, ibanags, ivatans y delles tribús étniques de la Provincia de Monte y Zambales. Ye faláu por aproximao nueve millones de persones.

 Dialeutos 
Los llingüistes reconocen dos grupos dialeutales primarios del idioma ilocano: nortizu y suriegu. Polo xeneral, caracterícense los subgrupos de dialeutos del norte pola realización de la vocal y como una vocal semiabierta anterior non arrondada, o meyor, . La pronunciación ye asemeyada a la pallabra inglesa bed. Nun esiste una vocal equivalente nel idioma castellanu.

Nos grupos dialeutales suriegos, la lletra y tien dos realizaciones. En pallabres d'orixe español o d'orixe estranxeru, realízase  según nos dialeutos nortizos. Sicasí, en pallabres indíxenes, la lletra y realízase como una vocal zarrada posterior non arrondada, o meyor, . Atópase esta vocal en munchos idiomes filipinos, por casu nel idioma de los kinaray-a, según n'otros idiomes extrajeros, por casu n'el xaponés y n'el turcu.

 Ortografía 
 Precolonial 
Antes de la llegada de los europeos, los ilocanos precoloniales de toles clases sociales escribíen con un sistema silábicu, o meyor dichu un abugida o silabariu. Esti sistema yera asemeyáu a la escritura tagala y la de los pangasinenses. Cada calter d'estos abugidas significaben una secuencia d'un consonante siguíu por una vocal, CV, entós una sílaba. Ye posible que l'idioma d'orixe d'esti sistema nun precisaba escribir consonantes de coda porque la so propia fonoloxía nun les dexaben. Sicasí, les sílabes de los idiomes filipinos terminen nun consonante y tienen sílabes zarraes. Pa los escritores, nun había nengún métodu pa indicar l'ausencia de la vocal. En munchos casos, el llector tenía qu'aldovinar si la sílaba terminaba nuna vocal o nun consonante.

D'otra manera, el sistema de los ilocanos ye'l primeru que designó los consonantes de coda con una marca diacrítica - un virama en forma de cruz, exhibida en La Doctrina Cristiana del añu 1621, una de les publicaciones ilocanas más vieyes qu'entá esisten. La virama escrita embaxo de la lletra siginificaba que nun realizaba la vocal, negar.


 La dómina colonial 
Dempués de la llegada de los españoles a les islles, el sistema silábicu foi abandonáu pola versión española del alfabetu llatín.

 Güei día 
Hai dos sistemes n'usu: unu basáu nel español y otru nel tagalu. Nel sistema español, les pallabres d'orixe español caltuvieron les sos formes, ye dicir que les pallabres indíxenes afacer a les regles y peculiaridaes del español. Anguaño, solo usar la xente mayor y en publicaciones antigües.

A diferencia del sistema español, el basáu nel tagalu ye más fonéticu. Cada lletra tien namái un valor fonéticu, y reflexa la verdadera realización de la pallabra.1 Sicasí, la combinación de les lletres ng ye un dígrafu. Sigue dempués de la lletra n na alfabetización. Resulta que numo (humildá) apaez antes de ngalngal (mazcar) nos nuevos diccionarios. L'impautu sobre les pallabres d'orixe estranxeru, les más comunes provienen del español, ye que van precisar camudar les sos formes pa reflexar la fonoloxía ilocana meyor. La revista ilocana Bannawag 'L'amanecer' usa esti sistema.

 Comparación 
 Comparación ente los sistemesComentariuCastellanuIlocanuTraducciónc -> ktucactukakxaroncaci, ce -> si, seaceroaseroaceruch -> tscochekotsecochef -> p 2familiapamiliafamiliagui, gue -> gi, gedaguitidagitilos/lesge, gi -> he, hi 3páginapahinapáxinah -> 0horasorashoraj -> h 3juezhuesxuezll -> licaballokabaliocaballuñ -> nibañobaniobañuñg -> ngngioatngiwatbocaVo(V) -> Vw(V)aoan
aldaoawan
aldawnun hai
díaqui, que -> ki, keiquetikettíav -> bvocesbosesvozz -> szapatossapatoszapatu

 Notes

1 Ye al revés nel casu de la vocal // onde tien dos representaciones gráfiques en pallabres indíxenes. Escríbese la vocal // como o cuando asocede en pallabres indíxenes na sílaba final de la pallabra o del raigañu, por casu: kitaemonto /ki.ta.e.mun.tu/. Tamién, la lletra e correspuende a dos vocales nel dialeutu sureñu.
2 Na fonoloxía del ilocano (y del tagalu) el soníu fricativu labiodental // nun esiste. El so soníu averáu ye //. Por eso, en pallabres d'orixe castellanu o inglés, // realízase //. N'especial, los apellíos qu'empiecen en // suelen dicise con //, por casu Fernández /per.'nan.des/.
3 El soníu // namái asocede en pallabres estranxeres, y nel variante del negativu haan.

 Gramática 
 Tipoloxía 
L'idioma ilocano emplega una estructura de predicáu inicial. Ye dicir que'l verbu o l'axetivu occure na posición inicial na clausa. Y dempués, sigue lo demás de la oración.

El ilocano usa un sistema complexu d'afixos (prefixos, sufixos, infixos y enclíticos) y reduplicación pa indicar una gran variedá de categoríes gramaticales.

 Pronomes 
Los pronomes ilocanos estremen ente tres casos: absolutivo, ergativo y oblicuu. Tamién, estremen ente tres números: singular, dual y plural. La 1ª persona dual namái inclúi'l que fala y el qu'escucha. Ente que la 1ª persona plural distigue inclusión: inclusivu (tu y yo, compárase cola 1ª persona dual) y esclusivu (ellos y yo).

 Pronomes Absolutivo independiente !Absolutivo
enclíticu !ErgativoOblicuu1ª persona singularsiák 4 -ak -k(o)5kaniák1ª persona dualdatá, sitá 4 -ta -takadatá2ª persona singularsiká 4-m(o)5kenká3ª persona singularisú(na) - -nakenkuána1ª persona plural inclusivudatayó, sitayó 4 -tayó -tayókadatayó1ª persona plural esclusivudakamí, sikamí 4 -kamí -el miokadakamí2ª persona pluraldakayó, sikayó 4 -kayókadakayó3ª persona pluralisúda-da |kadakuáda

4 Estes formes son combinaciones de si y los pronomes enclíticos. L'artículu personal si esiste nesta forma nel tagalu inda. Nel ilocano el partículo correspondiente ye nin, pero yá nun esiste según si menos nestos pronomes.
5 Piérdese la o final cuando la pallabra anterior termina nuna vocal, y nun hai otru enclíticu siguiente. Asom el to perru VS Asomonto Va Ser el to perru

Los pronomes absolutivos tienen dos formes: independiente y enclíticu.

Los pronomes independientes nun son amestaos a nenguna pallabra.

Siák ti gayyem nin Juan.
"Yo soi l'amigu de Juan."

Dakamí ti napan idiay Laoag.
"Somos los que fueron a Laoag."

Los enclíticos amestar a la pallabra anterior.

Gumatgatangak iti saba.
"Yo toi mercando plátanos."

Agawidkayonto kadi non Sabado?
"¿Vuelvan toos ustedes el sábadu?"

Los pronomes nel casu "xenitivu" son amestaos a nomes en referencia a lo posesado, o son amestaos a los verbos pa indicar el casu ergativo.

Los pronomes -mo y -ko son amenorgaos a -m y -k dempués de vocales.
Napintas ti balaymo.
"La so casa ye bella."
Ayanna daydiay rustok?
"¿ú aquel perru mio?"
Basbasaenda ti diariu.
"Ellos lleen el diariu."

Pronomes oblicuos indica l'oxetu indireutu.Intedna kaniak."Él dar."Imbagam kaniana!"¡Dicir a ella!"

 Referencies 

 Ver tamién 
Guillermu V Flores, poeta, escritor y compositor filipín, autor de delles de los meyores cantares d'amor y poemes en ilocano.

 Enllaces esternos 

 Información sobre'l diccionariu ilocano más antiguu atopáu:  y .

 Bibliografía 
 Gálvez Rubino, Carl Ralph (2000). Ilocano Dictionary and Grammar: Ilocano-English, English-Ilocano''. University of Ḥawai Press. ISBN 0-8248-2088-6.

Ilocano
Ilocano