Alemán del Palatináu

El alemán del Palatináu o alemán palatín (n'alemán Pfälzisch, n'alemán palatín Pälzisch) ye un dialeutu central occidental del alemán perteneciente a la familia del fráncicu renano. Falar nel valle del Rin, ente les ciudaes de Zweibrücken, Kaiserslautern y Mannheim, na frontera cola rexón d'Alsacia (Francia), y nel Rin. El alemán de Pennsylvania, provién principalmente de los dialeutos palatinos del alemán falaos por alemanes qu'emigraron a Norteamérica ente los sieglos XVII y XIX y decidieron caltener les sos llingües natives. Los suabos del Danubiu en Croacia y Serbia tamién utilicen munchos elementos d'este.

Ye importante destacar que la pronunciación y la gramática varien coles rexones (inclusive colos pueblos). Pol fala de los alemanes del Palatináu, suelse saber de qué zona o de qué pueblu son. Lo que tienen de mancomún tolos dialeutos del Palatináu ye que nun s'utiliza'l xenitivu, según l'imperfectu del alemán.

Dellos exemplos de les diferencies ente l'altu alemán, faláu nel sur d'Alemaña, Baviera y Austria, y el Pfälzisch son:

 Fonética 
Nel Saarpfälzisch y el Vorderpälzisch nun esisten les diéresis nes o y les o (ö,ü). En llugar d'estes utiliza la i o la y:

 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Meebel/Meewel Möbel mueble greeßer größer mayor Lewwel/Leffel Löffel cuyar Hischel/Hiechel Hügel cuetu miid müde cansáu

Utilízase la ch del alemán, anque nun tien el soníu de sch del alemán estándar:

 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Isch Ich yo Kerch Kirche ilesia

Los soníos finales de cutiu nun se pronuncien:

 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Hund, Hunnperru, perros Pann Pfanne cazuela Lamb Lampe llámpara Avv, Avve Affe, Affen monu, monos Haus, Haiser Haus, Häuser casa, cases hann (Westpfalz)/hawwe (Vorderpfalz) haben  tener tran (Vorderpfalz)/traage (Westpfalz) tragen traer

La t convertir en d o sume:

 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Diir, Deer Tür puerta rischdisch richtig ciertu forschbar furchtbar  tarrecible

 Gramática 

Hai un amenorgamientu verbal y nominal con respectu al alemán estándar.

 Sistema verbal 
El pfälzisch namái tien 4 tiempos: presente, perfectu, pluscuamperfeutu y futuru simple. L'imperfectu sumió hasta poques formes restantes nos verbos auxiliares y ye sustituyíu pol perfectu.

 Sistema nominal 
El xenitivu nun esiste, y sustitúyese por construcciones auxiliares cola ayuda del dativu.

 Pronomes 
Los pronomes personales difieren del alemán estándar. Esisten pronomes acentuaos o tónicos y pronomes ensin acentuar o átonos:

Acentuaos o tónicos: 

"ich" (yo): isch, mir, misch
"du" (tu): du, dir, disch
"er/ sie / ye" (él, ella, ello): der, dem, dean / die, derre, die / des, dem, des
"wir" (nós): mir, uos, uns
"ihr" (vós): ihr, eisch, ei(s)ch
"sie" (ellos): die, denne, die

Non acentuaos o átonos:

"ich" (yo): isch, ma, misch
"du" (tu): (d), da, disch
"er/ sie /ye" (él/ella/ello): a, (y)m, (y)n / se, re, se / s, (y)m, s
"wir": ma, uns, uns
"ihr" (vós): (d)a, eisch, ei(s)ch
"sie" (ellos): se, ne, se

Exemplos de pronombresátonos:

 Wenn du meinst (Si tu pienses) - wann (d) meensch(t)
 Wenn er meint (Si él piensa) - wann a meent
 Wenn ihr meint (Si vós pensáis) - wann a meene
 Wenn sie meinen (Si ellos piensen) - wann se meene

 Artículu y xéneros gramaticales 
Cómo ye común na zona sur d'Alemaña, a les persones denominar por aciu l'artículu y los apellíos adelántrense:
La frase Peter Meier va a Müllers n'alemán estándar ye Peter Meier geht zu Müllers, y traducíu a pfälzisch ye De Meier Ciscar geht zu's Millers.

En pfälzisch hai tres xéneros (los sos artículos determinaos son: de, die, ye). L'artículu indetermináu y nel Westpfälzisch usar pa los trés xéneros, nel Vorderpfälzisch esisten los artículos en (masculín) y y/enni (femenín, átonu y tónicu). Los femeninos son de normal neutros (a esceición del Vorderpfälzisch).

Nos femeninos:
 Nel Westpfälzisch úsase'l neutru cuando: de normal siempres si'l nome ta solu; con moces pequeñes y muyeres nueves; si tratar d'una conocida; si una rellación esprésase como rellación de propiedá.
 Úsase'l femenín cuando: si la persona considérase indireutamente y el xéneru o terminación riquir; si tiense'l sentimientu de que la forma neutra nun ye afecha; cuando falamos d'una persona eminente o que ta lloñe.

Reparar una crecedera nel área urbana de Kaiserslautern y Pirmasens del usu de die en cuenta de ye ante los nomes femeninos.

 Vocabulariu 
Nel vocabulariu atópense (sobremanera na población más avieyada) delles pallabres del francés como Lawabo (de llavabu), Bottschamber (de pot de chambre, "orinal") o Hussjeh (de huissier) y del yídish como Kazuff (pa referise a los carniceros) o Zores (pa referise a una engarradiella). Estos préstamos deber a la proximidá xeográfica del Palatináu con Francia.

Son carauterístiques les llocuciones "Ah jo", del alemán estándar: "sí, claro" y "Alla hopp"/"Alla guud", del alemán estándar "venga pos". Pueden atopase semeyances con otres espresiones como "allà jeeh" del dialeutu d'Eifel o cómo "hai noi" del dialeutu de Baden.

El vocabulariu escritu del pfälzisch atópase clasificáu nel Pfälzisches Wörterbuch.

 Socioloxía del pfälzisch 
Por cuenta de la estructura rural del espaciu d'espardimientu del pfälzisch, esti dialeutu ye unu de los más fuertemente enraigonaos na población; fálase inclusive nes empreses, l'alministración y la política. Sobremanera nel Westpfalz (Palatináu occidental) y el Südpfalz (Palatináu meridional), onde ye una llingua que s'utiliza nes aules d'escueles ya institutos de manera non oficial. Tamién s'usa en xulgaos, como por casu el de Pirmasens.

Principalmente, hai un escepticismu, ya inclusive resistencia, a falar alemán ente los mozos. Hai que destacar que na escuela primaria, munchos neños del Westpfalz falen xeneralmente alemán estándar, ente que na pubertá, por procesos dinámicos, amóntase la fala y l'usu del pfälzisch.

Tolos habitantes del Palatináu acaben entendiendo'l pfälzisch tarde o aína porque lo oyen perdayures, poro, constitúi un esfuerciu pequeñu l'aprender a falalo. Al falar alemán puede percibise l'acentu pfälzisch, anque esto nun representa nengún problema. Helmut Kohl como antiguu canciller federal, podría ser l'exemplu más conocíu d'esta aceptación.

 Subdialeutos del Pfälzisch 

 El Padrenuesu 
 Südpfälzisch, pfälzisch meridional: 
Unser Vadder im Himmel / Dei(n) Name sell heilich sei, / Dei Kenichsherrschaft sell kumme, / Dei(n) Wille sell gschehe / uf de Erd genauso wie im Himmel. / Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre ensin. / Un fiehr uns nit in Versuchung, / rett uns awwer vum Beese. / Dir gheert jo die Herrschaft / un die Kraft / un die Herrlichkeit / bis in alli Ewichkeit. / Amen.
 Westpfälzisch, pfälzisch occidental: 
Unser Babbe im Himmel / Dei Nåme soll heilich sinn, / Dei Reich soll komme, / Was de willsch, soll basseere / uf de Erd grad wie im Himmel. / Geb uns heit ye Brot, was mer de Daach iwwer brauche, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann.* / Un fiehr uns net in Versuchung, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil der jo ye Reich geheert / un die Kraft / un die Herrlichkäät / bis in alli Ewichkäät. / Amen.
 Saarpfälzisch, pfälzisch del Sarre: 
Unser Vadder obbe im Himmel / Geheilischd soll dei Name sinn / Dei Reich soll komme / Was de willsch, soll bassiere / Im Himmel genau wie uff de Erd / Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche / Unn ve(r)gebb uns unser Schuld, / Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe. / Unn fihr uns nedd in Vesuchung / sunnern* erlees uns vom Beese / Weil derr jo ye Reich geheerd / unn die Kraft / unn die Herrlischkääd / biss in alli Ewischkäät / Ame.
 Vorderpfälzisch, pfälzisch oriental: 
Unser Vadder im Himmel / Doi(n) Nåme soll heilisch soi, / Doi Reisch soll kumme, / Des wu du willschd, soll bassiere / wie im Himmel, so aach uff de Erd / Unser däglisch Brod geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld / genauso wie mer denne vergewwe, wo an uns schuldisch worre ensin. / Un duh uns ned in Versuchung fihre, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil dir ye Reisch g(y)heerd / un die Kraft / und die Herrlischkeid / in Ewischkeid. / Aamen.

 Poesía y lliteratura 
Esiste una poesía llírica y de prosa en pfälzisch que ye escrita sobremanera por poetes autóctonos populares. Nesti xéneru atopen elementos que son indispensables pa una llingua que tien un desarrollu lliterariu abondo probe. La poesía suel tener temátiques humorístiques y dacuando trata sobre'l llamáu Weck, Worscht un Woi, un platu típicu del Palatináu.

Na competición añal Pfälzischer Mundartdichterwettstreit pueden vese los frutos d'esta poesía en pfälzisch. La llírica del dialeutu modernu produz, por casu, poemes a niveles lliterarios altos y de (al contrariu de la tradición) conteníu vanguardista, hai tamién enfoques a drames modernos. Esti postreru ye'l sector principal del que se fai la representación escénica, que la competición de Mundartwettbewerb Dannstadter Höhe ufierta dende'l cambéu de mileniu.

La lliteratura en dialeutu apaeció como poesía popular y colos xéneros principales de poema, sainete y narración oral. El dialeutu tien llagunes de producción lliteraria en dellos tramos de la historia por cuenta de periodos complicaos nel Palatináu. Hubo intentos de crear formes de prosa llargues en pfälzisch, como por casu noveles, magar inda naide llogró un resultáu notable nesta xera. Predominen les antoloxíes de conteníu pensatible y/o humorísticu.

Franz de Kobell (1803-1882), nacíu en Múnich, yera d'una familia de pintores de Mannheim. Kobell foi un poeta del pfälzisch, qu'atopaba problemes al escribir nel so dialeutu:

 Wer kann 'n liewe Glockeklang
 so schreiwe, wie er klingt.
 Un wer kann schreiwe mit de Schrift,
 wie schee y Amsel singt?
 Des kann mit aller Müh kee Mensch,
 denk nor y bißche nooch.
 Un wie mit Glock un Vochelsang
 is 's mit de Pälzer Sprooch.

La obra más conocida de la lliteratura en pfälzisch ye de Paul Münchs (1879-1951) "Die Pälzisch Weltgeschicht" (1909). Tien un estilu de llírica humorística y epopeya en versu. La representación absolutamente autoirónica de los habitantes del Palatináu como corona de la creación y el Palatináu como centru del mundu marca l'estilu y la temática la obra. Ente los autores contemporáneos qu'utilicen el dialeutu tamién figuren escritores como por casu Arno Reinfrank, nacíu en Mannheim (1934-2001), Michael Bauer y Albert H. Keil (dambos nacíos en 1947) según Bruno Hain (1954). Esti círculu d'escritores afitóse como oxetivu'l fomentar la lliteratura en pfälzisch nel so espaciu llingüísticu.

Tamién s'editaron exemplares en pfälzisch de llibros internacionales como por casu Astérix el galu o El Principín.

 Llibros 
 Rudolf Post: Pfälzisch. Einführung in eine Sprachlandschaft. 2., aktualisierte und erweiterte Auflage. Pfälzische Verlagsanstalt, Landau/Pfalz 1992, ISBN 3-87629-183-6
 Pfälzisches Wörterbuch. Begründet von Ernst Christmann, fortgeführt von Julius Krämer, bearbeitet von Rudolf Post, 6 Bände und 1 Beiheft. Franz Steiner Verlag, Wiesbaden/Stuttgart 1965–1998, ISBN 3-515-02928-1
 Rudolf Post: Kleines Pfälzisches Wörterbuch. Verlag Edition Tintenfaß, Neckarsteinach 2000, ISBN 3-937467-05-X
 Michael Konrad: Saach blooß. Geheimnisse des Pfälzischen. Rheinpfalz Verlag, Ludwigshafen 2006, ISBN 3-937752-02-1

 Traducciones 

 Espresiones 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Nit/Net Nicht Non Moin/Moahje Guten Morgen Bonos díes (mañana) Tach Guten Tag Bonos díes Amend / Oomds Guten Abend Bones tardes Aaller Auf Wiedersehen Adiós Unn, sunsch... Wie geht's ¿Cómo tas? soi sein El so (posesivu) unser unsere Nuesu ebbes etwas Daqué Abber net, dasse vor 6 aanruufsch Wecken Sie mich bitte um 6.00 Uhr Espiérteme a les 6:00  Kannsch ma mo saan, wo do de Abort is? Wo ist die Toilette? ¿ú el llaváu? Ei mir fliehn middem Fluchzeisch Wir fliegen mit dem Flugzeug Nós volamos n'avión Komm, stell dich net so draan Das kannst Du schon! Yá puedes facer Kannsches widder net, komm los mich mo Soll ich der helfe? ¿Te tengo qu'ayudar? Isch habb'se m schunn verzehlt, awwer där hot mer's nit geglawt Ich hab's ihm schon erzählt, aber er hats mir nicht geglaubt Yo yá se lo espliqué, pero nun me creyó Isch kann do nett zugugge Das sieht nicht gut aus Esto nun tien bona pinta Komm geh fort, vezeehl ma nix! Glaubst Du wirklich? ¿De verdá crear? Ayer guud In 
Ordnung | D'alcuerdu Joh, noher heilsche widder Das könnte gefährlich werden Esto podría ser peligrosu Du musch dei Blumestock gießy, sunsch verderdada! Du mußt Deinen Blumenstock gießen, sonst trocknet er Dir aus! ¡Tienes que regar les tos plantes, si nun s'ensuguen! Abber dabber reduur serigg Kommen Sie bitte noch einmal zurück Por favor, vuelva de nuevu Hopp, desdo is y bisje aarisch Das ist ziemlich übertrieben Esto ye bastante esaxeráu Her uff ne zu uuze, ich saa das Ärger ihn bitte nicht Nun lo enoxar, por favor Babbel net! Sei ruhig Non te esmolezas Don kansche lang waade Das kann dauern Esto puede tardar Hasche au Hunger? Hast du auch Hunger? ¿Tu tamién tienes fame?

 Topónimos 

 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Palz Pfalz Palatináu Zweebrigge Zweibrücken Zweibrücken Bermesens Pirmasens Pirmasens Humbuisch Homburg Homburg Nerrische Niederhausen Niederhausen Aldem Altheim Altheim Heeschde Hauenstein Hauenstein Wallbe Wallhalben Wallhalben Mertshee Martinshöhe Martinshöhe

 Oxetos 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Spielmittel, uffspiele Spülmittel, abspülen xabón lavaplatos, llavar los platos Schissel, Haabe, Schiddeldippche Schüssel, Topf, Schüttelbecher cacía, olla, coctelera Bicheleise Bügeleisen plancha Biechelche Büchlein libreta/cuaderno Feierzeisch Feuerzeug mecheru Aschebescher Aschenbecher ceniceru Milleemer Mülleimer papelera Trickler Wäschetrockner secadora Dor Tor puerta

 Oficios 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Ärwett Arbeit trabayu Metzjer Metzger carniceru Moler Maler pintor Schweeßer Schweißer soldador Meeschder Meister maestru Elektrischer Elektriker lletricista

 Comida 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Breetcha/Weck Brötchen paninos Fusch Fisch pescáu Worschd Wurst embutíu Fleeschkees Fleischkäse sobrasada (similar) Fleeschkichelcha Frikadellen hamburgueses (similar) Schwaademaa Schwartenmagen morciella blanca (similar) Stambes Kartoffelpüree puré de pataques Grummbeere Kartoffeln pataques Plunz Blutwurst morciella negra (similar) Hambuia Hamburger hamburguesa Quetsche Zwetschgen cirueles Truschele Stachelbeeren uves espinoses Gelleriebe Karotten cenahories Abbel Apfel mazana

 Animales 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Fochel, Fechelche Vogel, Vögelchen ave, aves Schoof Schaaf oveya Reenwoam/Rejewoam Regenwurm viérbene Mick Fliege mosca Elwetritsch Elwedritsche Elwedritsche (lleenda) Mais Mäuse mures Lais Läuse pioyu Schnoog(y) Mücke mosquitu

 Bañu 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Seef Seife xabón Weschlumbe Waschlappen toalla Schambuu Shampoo xampú Zahnberscht Zahnbürste cepiyu de dientes

 Otros 
 Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español Krischdkindsche Christkind neñu Xesús Bääm Bäume árboles Schdää Stein piedra

 Referencies 

 Enllaces esternos 


Diccionariu de pfälzisch 

Categoría:Altoxermánicu central
Categoría:Llingües d'Alemaña
Categoría:Renania-Palatináu