Hebreos

Los hebreos (del llatín Hebraei y del griegu antiguu Hebraioi [Ἑϐραῖοι], y dambos de la mesma del hebréu Ivrīm [עברים]) son un antiguu pueblu semita del Llevante mediterraneu (Cercanu Oriente) establecíos nel añu 616 a.C, tamién son ancestros de los israelites y del pueblu xudíu.Ello esprender de los testos bíblicos que, pa xudíos y cristianos "contienen la pallabra de Dios"; dichos testos son la Torá y la Biblia. 
Na so etimoloxía de hebréu, el DRAE, 22ª ed., inclúi un "quiciabes del acadiu ẖapiru[m], [acasu significando] paria". Posiblemente ello deba a qu'esisten delles teoríes que busquen coneutar los "habiru" —a los que tamién se conoz como apiru— colos hebreos bíblicos. Sicasí, lo cierto ye tales intentos de rellacionar al grupu de los apiru (Habiru) col xentiliciu "ivrim" escarecen enagora de pruebes concluyentes pa sofitar tamaña idea. Escritos tales como los de Juan de la Torre Suárez non solo son incompatibles col testu bíblicu sinón qu'amás proclamen abiertamente la so propia "egiptomanía". Rainey esplica que la supuesta rellación ente habiru y los hebreos nun ye más qu'una espresión de deséu. Vease Anson F. Rainey, Unruly Elements in Late Bronze Canaanite Society, en Pomegranates and Golden Bells, ed. David Pearson Wright, David Noel Freedman, Avi Hurvitz, Eisenbrauns, 1995, p. 483. Pa un discutiniu, ver O. Loretz, Habiru-Hebräer, Berlín, 1984; N. Na'amen, "Habiru and Hebrews: The Transfer of a Social Term to the Literary Sphere", JNES, 45, 1986, páxs. 271-88; y A.F. Rainey, Habiru-Hebräer, 1987. "Habiru" nun designa nenguna agrupación étnica y ye un términu emplegáu na Antigüedá pa referise tantu a grupos semites como para otros que nun lo son: "la conexón [ente habiru y los hebreos], si ye qu'hai dalguna, permanez escura" (J.D. Douglas, The Zondervan Illustrated Bible Dictionary, 2011, p. 557). Per otra parte, el sentíu dau a "hapiru" na etimoloxía propuesta pol DRAE escarez de referencia o sustentu científicu y por ello nun ye más qu'una hipótesis. Inesperadamente, el Diccionariu acadiu-españolllabra'l [http://lacasaeuropa.blogspot.com.br/2010/08/diccionariu-sumeriu-acadiu-d.html Diccionariu sumeriu-acadiu de Casa Europa (dambos aportaos 12 de xunetu de 2013).

La tradicional fonte de referencia pa los hebreos ye la Biblia, que'l so conteníu tamién s'atopa nes escritures hebrees de la Torá. Según estes fontes los hebreos constitúin el grupu monoteísta inicial, que ye descendiente de los patriarques posdiluvianos Abraham, Isaac, y Jacob.

Según la Biblia y les tradiciones hebraiques (orales y escrites), los hebreos fueron orixinarios de Mesopotamia. Yeren nómades, vivíen en tiendes, teníen fataos de cabres y oveyes, utilizando pollinos, mules y camellos como portadores. Siguiendo a Abraham, los hebreos emigraron escontra Canaán, la tierra prometida por Dios a los descendientes del primer patriarca. Delles tablillas descubiertes en Mari certifiquen frecuentes migraciones al traviés del Creciente Fértil.

Abraham ye consideráu'l primer hebréu por dexar el so Caldea natal, y haber trevesáu "del otru llau del ríu" Éufrates. El patriarca y los suyos asiéntanse en Canaán: en Siquem (actual Nablus), Beerseba o Hebrón. Adulces, entemecer colos pobladores locales y conviértense en llabradores sedentarios. El pueblu d'Israel yera vecín d'otros, como los edomitas, moabitas, amonites y ismaelitas. La traza distintiva de los hebreos foi'l so convencimientu na esistencia d'un únicu Dios (Yavé). Según los testos del Tanak, el pueblo d'Israel ye escoyíu por Dios pa la revelación de principios fundamentales (tales como los Diez Mandamientos conteníos na Torá) y ye col primer patriarca del pueblu hebréu que Dios establez la so Alianza o Pactu, tamién conocíu como Conveniu Abrahámico: 
[[Ficheru:Abraham Lilien.jpg|miniaturadeimagen|Y.M. Lilien, Abraham contempla les estrelles, estampa, 1908.<ref>Imaxe incluyida na edición alemana de Los Llibros de la Biblia.</ref>]]

Na Biblia, Israel ye'l nome nacional de los hebreos. Primeramente y na so condición tribal, los hebreos nun tener un nome que los estremara históricamente como grupu. El cambéu del nome del tercer patriarca, quien de "Jacob" pasa a llamase "Israel" (Xénesis 32:24 y 32:28) ye reflexu'l fechu históricu conocíu como unión de les tribus hebrees iniciales y del so trunfu sobre los cananeos.Hebrews, Jewish Encyclopedia, versión ensin editar 1906; aportada 17 de xunetu de 2013 O, dichu otra manera, "hebreos" yeren antes de la conquista de la tierra de Canaán y "israelites" va llamar a partir de dichu acontecimientu (sieglu VI e.C.)."Hebrew (people)", Encyclopædia Britannica, 2008, Encyclopædia Britannica Online, aportada 20 d'avientu de 2008 y 17 de xunetu de 2013: "Hebrew, any member of an ancient northern Semitic people that were the ancestors of the Jews. Biblical scholars use the term Hebrews to designate the descendants of the patriarchs of the Hebrew Bible (Old Testament)—i.e., Abraham, Isaac, and Jacob (also called Israel [Genesis 33:28])—from that period until their conquest of Canaan (Palestine) in the late 2nd millennium bce. Thenceforth these people are referred to as Israelites until their return from the Babylonian Exile in the late 6th century bce, from which time on they became known as Jews."

Na actualidá, "hebréu" emplegar pa designar a tou aquél que seya miembru o descendiente del pueblu de Abraham, Isaac, y Jacob.Hebrews, thefreedictionary.com, aportáu 17 de xunetu de 2013 Hebréu ye güei amás sinónimu d'israelita y xudíu.Aarón Alboukrek y Gloria Fuentes Sáenz, Diccionariu de sinónimos y antónimos, Larousse-La Nación, 2005, p. 139: "hebréu"

En dellos idiomes modernos, ente ellos el griegu, italianu, rumanu y munches llingües eslaves, "hebreos" ye emplegáu como etnónimo estándar de xudíos.

miniaturadeimagen|right|La dispersión de los fíos de Noé dempués del Diluviu. L'área ocupada por Sem y la so descendencia, el Creciente Fértil, atópase marcáu en colloráu. C.V. Monin, Géographie des Hébreux et Tableau de la dispersion des peuples après -y déluge, 1838-39. El propósitu d'esti mapa yera establecer el órigen xeográficu de los hebreos, d'ende la espresión "Xeografía de los hebreos" nel so títulu.

 Hebreos y tradición xudeocristiana 
miniaturadeimagen|derecha|Inspiración bíblica nel arte. Julius Schnorr von Carolsfeld, Dios amuésalu a Abraham les estrelles, grabáu, 1860. La pallabra de Dios ye fonte d'esperanza pa Abraham y fonte d'inspiración nel arte: "Agora mira al cielu y cunta les estrelles, si te ye posible cuntales. Y díxo-y: Asina va ser la to descendencia." —Xénesis 15:5.

Según la historia y les tradiciones xudía y cristiana, la formación del pueblu hebréu tien llugar mientres el segundu mileniu antes de la Era común, posiblemente alredor de 1800 e.C.Josy Eisenberg, Histoire des Juifs, París, 1970, primer parte. Pero Shlomo Sand propón l'empléu'l términu "mitu-historia" (Comment le peuple juif fut inventé?, 2011). El problema ye que'l prisma al traviés del cual Sand repara aquello qu'él denominamitu-historia pocu y nada tien que ver cola historia en sí mesma sinón cola so propia axenda personal que ye políticu-ideolóxica. Ye induldable que'l mitu xuega nel casu del orixe de los hebreos un papel tan importante como que'l que xuega nel casu del orixe de cualesquier otru pueblu y no que concierne a la so propia identidá. Alrodiu de les primeres civilizaciones del Creciente Fértil, vease'l Atlas of World History, Londres, 2004, páxs. 26-27, 30-31. Magar esisten ciertes dificultaes pa determinar l'allugamientu precisu de los primeros hebreos na historia, ello debe en gran parte a que la tradición d'esi grupu humanu foi primero de too oral y non escrita. Y non solo foi la tradición oral nos sos entamos sinón qu'amás lo foi mientres munchos sieglos.Pal xudaísmu, por casu, la tradición oral ye sagrada y sigue viva inclusive na actualidá. Siquier en teoría, la tradición oral ye tan sagrada pa esa relixón como la ye'l testu escritu de la Torá. El que les tradiciones y cultura de los hebreos, según tamién les sos conocencies y perceición del mundu, fueren primeramente tresmitíes de manera verbal y de xeneración en xeneración dio llugar a lo que güei pueden paecenos ser inconsistencies na subsecuente tradición escrita.Alrodiu de los tresformamientos del hebréu escritu na lliteratura relixosa, vease María Martha Fernández, "Hebréu", Transoxiana, 2005 Los parámetros del mundu antiguu nun yeren precisamente los mesmos que los del mundu de güei. Asina, por casu, la concepción del mundu, la noción del tiempu ya inclusive el ritmu de vida yeren ensin duldes distintes a los nuesos.

Al considerar al grupu étnicu de los hebreos ye necesariu recordar que la Biblia nun foi concebida pa ser un meru testu d'historia con presunciones científiques sinón un testimoniu coleutivu trascendental nel cual los creyentes, tanto xudíos como cristianos, atesoren dende hai yá más de dos milenios lo que consideren ser revelación y pallabra de Dios.Aquello que Clive Lawton, xudíu ortodoxu, esplica alrodiu de los Evanxelios ye tamién aplicable a tolos testos bíblicos como'l so conxuntu: "el puntu [fundamental del testu bíblicu] nun ye la precisión histórica, sinón el ser un comentariu didácticu ya inclusive [dacuando hasta] polémicu de la historia"; Jesus through Jewish Eyes, BBC, 23 de xunu de 2009 (aportáu 21 de xunetu de 2013). Al traviés d'esi artículu títulado "Jesús vistu por güeyos xudíos", Lawton reconoz amás que la estructura de pensamientu de los cuatro Evanxelistes resúlta-y verdaderamente familiar, yá qu'ella, según él, presenta dellos puntos de mancomún coles escueles de pensamientu hebréu (a les qu'él conoz perfectamente).

No qu'a "hebreos" concierne, les principales fontes de conocencia son tantu la tradición oral como la escrita, siendo'l testu bíblicu fonte d'información y tamién fonte d'inspiración,H.W.F. Saggs, "Monde juif d'avant l'Exil" (1979), en: Monde du judaïsme, ed. Y. Kedourie, París, 2003, páxs. 37ff. dende hai —a lo menos— venticuatro sieglos.Tradición escrita: documentos históricos

 Creencies, ritos y ética 

 Monoteísmu 
miniaturadeimagen|right|El Tetragramatón hebréu lleer de derecha a esquierda. Los cuatro calteres hebreos (יהוה) son cuatro consonantes, «YHVH».
miniaturadeimagen|derecha|Circuncisión d'Ismael. Grabáu de Gerard Hoet, 1728.
miniaturadeimagen|derecha|El Decálogu o Llei mosaica. Jekuthiel Sofer, 1768. Bibliotheca Rosenthaliana, Ámsterdam.
Los hebreos creen nun Dios puramente. Na Antigüedá, el mundu qu'arrodiaba a los hebreos yera politeísta, fetichista ya idólatra. La tradición —nesti casu hebrea ya islámica—, caltuvo una significativa lleenda avera del refugu de Abraham al respective de los ídolos (aniconismo), cosa que la condució a una eventual destrucción de los mesmos.Cuando yera nuevu y vivía entá en Caldea, Abraham en ciertu día destruyó los toos ídolos de folla de la tienda que tenía'l so padre en Ur Kasdim; toos menos unu. El so padre nun había tao presente mientres la destrucción de los ídolos y, al tornar a la tienda, preguntó-y a Abraham qu'asocediera. Abraham, ensin esmolese, respondió-y que sópitamente hubo una llucha feroz ente los ídolos y que'l figurín qu'entá permanecía enteru na tienda de fechu yera'l que ganara esa tarrecible llucha. 
Proveniente de la tradición oral, esti episodiu aniconista atópase güei rexistráu tantu nel Midrash (Midrash Bereishit Rabbah 38:13) como nel Corán (Qur'an 21:51-70). Pal puntu de vista hebréu, vease Shraga Simmons, Abraham breaking Idols, Ask the Rabbi en About.com, consultáu 15 de xineru de 2012. Pa un estudiu de la rellación que exsiste ente les fontes hebrees ya islámiques, vease M.S.M. Saifullah, The Story of Abraham and [the] Idols in the Qur'an and Midrash Genesis Rabbah, Islamic Awareness, 2002-6, consultáu 15 de xineru de 2012. 
L'episodiu narráu va tener más tarde inflúi na iconoclasia de David y de Mahoma al respective de la idolatría pagana. Ello puede obsevarse n'exemplos tales como La llucha de les tropes de David contra los filisteos y destrucción de los ídolos d'estos postreros en Baal-Perazim y Rusti quema los ídolos paganos (Rudolf von Ems, Weltchronik, Praga, sieglu XIV, folios 265r. y 325r.; Landesbibliothek, Fulda), amás de La entrada de Mahoma a Meca acompañada de la destrucción de los ídolos paganos, onde'l profeta islámicu ye retratáu como una llapada de fueu (Bâzil, Hamla-i haydarî, Cashemira, 1808; Biblioteca Nacional de Francia, París).

Los hebreos creen en Yahvé. Por respetu, eviten deliberadamente mentar o polo xeneral escribir el so nome propiu. Suelen referise a Dios como Hai-Shem ("El Nome" [de Dios]) o Barúj Hai-Shem (Benditu [ye/sía] el Nome [de Dios]). Los hebreos empleguen amás espresiones tales como Elohím (lliteralmente "Dioses", pero significando "Dios de Dioses"), El-Elión ("Dios Supremu" o "El Peraltu"), El-Shadái (Dios Toupoderosu) y L'Hai-Rajamím (Dios Misericordiosu). Asígnenlu tamién munchos otros nomes y, ente ellos, frecuente ye l'usu de Adón ("Señor"), Adonái ("El mio Señor") asina mesmu como Eli ("El mio Dios") y Eloheinu ("El nuesu Dios").

Na escritura, el nome propiu de Dios (Yahvé) ye espresáu al traviés de cuatro lletres hebrees (יהוה «YHVH») a les que los hebreos, por respetu al "Creador del Mundu" (Boré Hai-Olám) y "Rei del Universu" (Mélej Hai-Olám), abstener de pronunciar. Por tar n'hebréu compuesta de cuatro lletres, la pallabra en cuestión ye denomada "Tetragrámaton".Pa un discutiniu alrodiu de Yahvé, los sos atributos y el tetragrámaton, vease Yahveh.

Yahvé nun tener forma humana nin tampoco ye la Naturaleza, sinón el so creador. Ye espíritu y tien amás atributos que-y son propios (ye eternu, toupoderosu, etc.). Pero los hebreos siguen el camín del aniconismo y eviten polo tanto respresentarlo en términos visuales.

 Pactu y Alianza 
Yahvé realiza la so Pactu con Abraham, quien actúa en representación del pueblu hebréu. Dios comprometer a brinda-y proteición y ayuda constantes, una descendencia bien numberosa y la tierra prometida (Canaán). El pueblu hebréu comprométese pela so parte a ser incondicionalmente fiel a Yahvé y a l'aceptación de la so voluntá divina.Escritu ta na Biblia:

La prueba o demostración del alcuerdu ente Dios y Abraham dase al traviés del ritu de la circuncisión, per mediu de la cual sellóse'l pactu. Ella va constituyir amás una señal de la sumisión y fidelidá de los hebreos para con Dios. Los hebreos son a partir d'esi entós los "Fíos del Pactu" (Bnei Brit). Una vegada practicada, la circuncisión per otra parte constitúi de por sí una carauterística que-yos da a los descendientes de Abraham identidá, pertenencia para col grupu inicial ya identificación para colo apautao pol primer patriarca hebréu.Como tradición ritual, la circuncisión ye inclusive güei practicada tantu por xudíos como por musulmanes, grupos que se perciben a sigo mesmos como descendientes direutos del primer patriarca postdiluviano y son, arriendes de ello, los herederos y continuadores del Conveniu Abrahámico. Tou home de la casa de Abraham o descendiente del mesmu yera circuncidado a los ocho díes de nacer y recibía entós el so nome.Siguiendo la tradición abrahámica y tamién la llei mosaica, Jesús de Nazareth foi circuncidado a los ocho díes de nacer (Lucas 2:21). El fechu, qu'establez el llinaxe de Jesús ya identificar como descendiente de Abraham, foi representáu por numberosos artistes europeos.  
L'alianza ente Dios y el pueblu hebréu ye darréu ratificada nel Monte Sinaí, al recibir Moisés les Tables de la Llei colos Diez Mandamientos.

 Mesianismu 

Los hebreos creen na llegada futura d'un Mesíes del xudaísmu Mesíes y nel papel protagonista del pueblu hebréu nello, yá que según les Escritures ye precisamente d'esi pueblu que va surdir el Mesíes.Nel casu del xudaísmu la fonte principal ye la Torá (Biblia hebraica); el cristianismu tien el so sustentu proféticu en dicha fonte, denominándola Antiguu Testamentu.

 Ética 

Una carauterística importante de la relixón hebrea ye la moral. Según l'alianza o pactu, Yahvé tien derechos sobre l'home porque lu creó, polo tanto determinar prohibiciones y llimitaciones, pero tamién-y marca'l camín por qu'algame la so plenitú y felicidá. Yahvé establez los Diez Mandamientos, que se resumen de la siguiente manera: prohíbese'l politeísmu y la idolatría; la baldida invocación del nome de Dios según el xuramentu en falsu; prohíbese matar; robar; mentir; acobiciar bienes ayenos; ordenar l'honrar a los padres y la observancia del día de descansu.Respectu al día de descansu y basaos nes tradiciones hebrees, el xudaísmu va celebrar el shabat dende l'apaición de la primer estrella'l día vienres hasta'l so remanecimientu a otru día; el cristianismu va tomar el día domingu como día de descansu.

Les escritures de los hebreos reflexen les sos costumes y pensamientos morales. La gran diferencia del pueblu hebréu al respective de los demás pueblos antiguos ye que los hebreos son monoteístes. Creen nun Dios bonu y xusto, pero tamién por demás celosu y esixente no que respecta la fidelidá que'l pueblu débe-y en virtú del conveniu selláu con Abraham y los sos descendientes.

 Migraciones 

 Exiptu y el Éxodu 
Nel Sieglu XIV e.C. parte de los hebreos establecíos en Canaán emigraron a Exiptu por cuenta de la fame qu'afaró la rexón. Ellí fueron recibíos y trabayaron pa los exipcios. Primeramente realizaron diversos trabayos, depués posiblemente de formar parte del sistema de corvea, por aciu el cual quien nun podíen pagar los tributos cola collecha teníen de faelo col so trabayu, polo cual teníen de trabayar pal Faraón. La delda de corvea yera heredada polos descendientes, colo cual siempres había dalgún miembru de la familia dientro del sistema de corvea. Según la tradición oral y escrito terminaron siendo esclavos. Escontra'l Sieglu XIII e.C. remontáronse y tornaron a Canaán, so la guía de Moisés. La so salida d'Exiptu y posterior travesía pol desiertu conócense como'l Éxodu del pueblu hebréu. Nel monte Sinaí, Moisés recibió de Dios el Decálogu y tresmitir al pueblu hebréu.

 Torna a Canaán 

Al volver a Canaán los hebreos axuntar con otres tribus hebrees qu'habíen ellí permanecíu. Establecióse la monarquía y so los reis Saúl, David y Salomón combatieron con ésitu a los filisteos y amalecitas. Salomón construyó'l primera Templu de Xerusalén.

Depués de la muerte de Salomón el reinu estremar en dos: Israel al norte y Xudá al sur. Esto foi siguíu por un llargu periodu de guerres colos pueblos vecinos, conflictos internos y hasta tracamundiu relixosu.

 Sociedá 
La sociedá israelita taba íntimamente rellacionada cola so relixón. El nucleu de la sociedá hebrea ye la familia. Ésta ye patriarcal. El padre ye la máxima autoridá. Esistíen tamién los esclavos; que se llograben por compra o por ser prisioneros de guerra. Nos tiempos de nomadismu, los hebreos vivíen en tiendes con pocos muebles. Esta forma de vida facilitába-yos el so treslláu en busca de pasturas pa los sos fataos. Depués d'asitiase en Canaán, habitaron en cases de piedra, arrodiaos de güertos, conformando poblaos.

 Economía y actividaes 
Los hebreos, establecíos en Canaán, dedicar a l'agricultura y la ganadería. El cultivu carauterísticu yera'l olivo y la vide, tamién llograron llegumes y llenteyes. El llendo d'oveyes, gües, cabres, caballos y camellos acompañaba l'actividá agrícola. Tamién trabayaron cerámica ya iguaron numberosos texíos de llana y llinu, lo más importante de la so actividá económica foi'l comerciu. Esto debía a que'l so llugar d'asentamientu, Palestina, yera una tierra ponte, esto ye, un llugar de tránsitu de mercaderes ente Mesopotamia y Exiptu: esportaben aceite y vinu ya importaben metales, marfil y especies.

 Organización social 
El patriarcáu El
nucleu de la sociedá hebrea yera la familia patriarcal, na cual el padre yera l'autoridá máxima. De primeres, los hebreos vivíen en grupos familiares o cles empobinaes pol más vieyu, el patriarca, qu'alministraba xusticia, dirixía la guerra y los ritos relixosos.

El nuevu rei enfrentó a los enemigos, conquistó Xerusalén y convertir en capital del Estáu.
 Organización política 

Cada unu de los dolce fíos de Jacob/Israel yera'l representante d'una tribu y, como yeren dolce, conocer como les dolce Tribus d'Israel. Los símbolos de caúna d'elles figuren nuna serie de estampillas diseñaes por G. Hamori y emitíes pol modernu Estáu d'Israel en 1955-56; caúna d'elles presenta una inscripción hebrea con una cita proveniente de la Biblia.

Les tribus d'Israel primeramente nun formaron un solu estáu, pero en casu de peligru aceptaben el lideralgu d'un únicu xefe, llamáu Xuez, que xeneralmente se desempeñaba como caudiellu del so pueblu. Este axuntaba poderes sobre les tribus con considerable autoridá. Elles formaron una especie de confederación que dio llugar al reinu xuníu d'Israel que tuvo por reis a Saúl, David y Salomón. Depués de la muerte de Salomón, en 941 e.C., tuvo llugar una fuerte rivalidá ente les tribus que condució a la división del reinu en dos unidaes polítiques claramente dixebraes en 931 e.C.:

a) Les diez tribus del norte formaron el Reinu d'Israel, con capital en Samaria, 931-722 e.C.

b) Les dos tribus del sur formaron el Reinu de Xudá, con capital en Xerusalén, 931-587 e.C.

Esta división llevó a un gradual deterioru nos planos políticu, económicu y relixosu de dambos reinos hebreos.

 Artes 

La mayoría de les obres lliteraries fueron compiladas y entamaes mientres el periodu d'apoxéu de la monarquía y por obra del rei. Merecen especial mención los salmos, los proverbios, los cantares nupciales del Cantar de los Cantares, les Cróniques, el Xénesis, el Éxodu, los Xueces, los Reyes y otros llibros denominaos sapienciales, como'l Eclesiastés. Valoraron la música y emplegar nes ceremonies relixoses. El shofar ye un instrumentu musical hebréu (cuernu de corderu utilizáu pa convocar a les ceremonies rituales). Tamién utilizaron llires y cítules, sistros, panderos o adufes, y flautes. Tuvieron relativamente poques obres d'arte visual, prescindiendo especialmente de mázcares o escultures porque elles yeren acomuñaes cola idolatría; el cuartu Mandamientu explícitamente prohibe la so fabricación en cuantes que medios de impersonar aquello relativu a la deidá o yá como ídolos: pa los hebreos, Dios nun tener foma humana (y ta posición ye caltenida entá güei pol xudaísmu). L'arte foi polo xeneral de tipu xeométricu y tendió escontra la abstración.En marcáu contraste a toa posible mímesis o imitación de l'apariencia de la naturaleza o de cualquier aspeutu material del mundu visible. Con tou, diéronse esceiciones de tipu artísticu, siendo valoraes namái aquelles qu'esencialmente tuvieron como propósitu'l responder a la necesidá de producir arte ritual y llitúrxico. Destacada amás foi l'arquiteutura del Templu de Xerusalén (en caúna de les sos versiones), según los palacios y viviendes de los nobles. Mientres el periodu de la monarquía xunida, los hebreos desenvolvieron un tipu d'orde arquiteutónicu al que se conoz como proto-xónicu.Jewish Art, Tel Aviv: Massada, 1961, cols. 93-95.

Preseos musicales hebreos na filatelia d'Israel; diseños de Miriam Karoly, 1955-56. 

 Los hebreos nel imaxinariu coleutivu 

 El términu hebréu nel contestu contemporaneu 
El términu ye frecuentemente emplegáu como sinónimu de xudíu ya israelita. N'Israel, por casu, la principal institución académica lleva por nome "Universidá Hebrea de Xerusalén" (fundada en 1925).

Arriendes de les matances de comunidaes xudíes enteres que fueron perpetaes en Polonia ente 1939 y 1945, Gabriela Mistral escribió un poema tituláu "Al pueblu hebréu", remembrando nél la so tarrecible condición, particularmente nel tercer versu:

 Ver tamién 

 Historia del antiguu Israel
 Historia de los xudíos
 Reinu d'Israel
 Reinu de Xudá
 Casa de David
 Palestina en tiempos de Jesús
 Arqueoloxía d'Israel
 Pueblu xudíu
 Cultura xudía
 Arte xudío

 Referencies 

 Bibliografía 
 Simón Dubnow, Manual de la Historia Xudía, Buenos Aires: Sigal, 1977.
 Paul Johnson, historia-de-los-judios.pdf La historia de los xudíos (A History of the Jews, 1987), Zeta, 2010, .
 Jesús Peláez de la Rosal, Los oríxenes del pueblu hebréu: de Abrahán a Maimónides, 4ª ed., Córdoba: El Almendro, 2003. Coleición Estudio de Cultura Hebrea. .
 Juan Pedro Cavero Coll, El pueblu xudíu na historia, 2009, .

 Enllaces esternos 
 Cultura hebrea, Historia Universal, La Historia Cultural, xunetu de 2010.
 People of Israel, Jewish Encyclopedia, 1906; consultada'l 15 de xunetu de 2013.
 Hébreux, Encyclopédie Larousse en Ligne'', consultada'l 17 de xunetu de 2013.
 Coleiciones Educatives Tali (n'inglés), consultaes el 18 de xunetu de 2013.



Categoría:Hebreos bíblicos
Categoría:Pueblos semites
Categoría:Monoteísmu
Categoría:Historia d'Israel
Categoría:Xudaísmu

Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos