Idioma piamontés

El piamontés (piemontèis en piamontés, piemontese, pedemontano n'italianu) ye una llingua romance con más de 2 millones de falantes n'El Piamonte, nel noroeste d'Italia. El piamontés pertenez al grupu galoitaliano y ta rellacionáu seya coles Llingües romániques occidentales (en particular col francés y el occitanu), sía, sobremanera, coles otres llingües y dialeutos galoitalianos (o galu-italicos, según la clasificación Ethnologue) del norte d'Italia – lombardu (ínsubre y oróbico), emiliano-romañolo, ligur y venecianu – conocíos tamién como cisalpinos. Notos llingüistes (Einar Haugen, Hans Göbl, Helmut Lüdtke, George Bossong, Klaus Bochmann, Karl Gebhardt, Guiu Sobiela Caanitz, Gianrenzo P. Clivio) reconocen el piamontés como llingua independiente, anque n'Italia seya de cutiu consideráu, entá güei, como un dialeutu italianu y nun tien reconocencia oficial.

El piamontés yera la llingua primaria de los emigrantes que dexaron El Piamonte, nel periodu 1850-1950, escontra países como Francia, Arxentina, El Salvador, Hondures, Guatemala, Méxicu, Costa Rica y Uruguái.

 Clasificación llingüística 

 Indoeuropéu
 Itálicu
 Románicu
 Románicu occidental
 Cisalpín
 Galo-italianu
 Piamontés

 Aspeutos históricos, sociales y culturales 
 Oríxenes 
Los primeros documentos en llingua piamontesa, los Sermones subalpini, escribir nel sieglu XII, cuando la llingua yera entá asemeyada al llatín (nel testu altérnense amás partes escrites en vulgar piamontés con otres en llatínClaudio Marazzini, Breve storia della lingua italiana, Il Mulino, Bolonia, 2004, páx. 61, ISBN 88-15-09438-5). El piamontés lliterariu desenvolver nos sieglos XVII y XVIII, pero nun tuvo l'ésitu lliterariu nin del italianu (llingua oficial de la rexón dende l'añu 1561) nin del francés (llingua oficial en Saboya y Valle d'Aosta y utilizada, col italianu, na corte ducal y depués real de Turín hasta la unificación d'Italia). Sicasí, la producción de la lliteratura en piamontés nun cesó nunca y entiende dellos xéneros, dende la poesía al teatru y dende les noveles a les obres científiques.

 Situación actual 
Como nel restu d'Italia, l'italianu ye predominante na comunicación de tolos díes y n'El Piamonte la casi totalidá de la población falar, de cutiu col piamontés (utilizáu en contestos informales) y con otros idiomes llocales, como'l provenzal y el francoprovenzal de los valles alpinos occidentales. El Reinu d'Italia nun favoreció l'emplegu de la llingua piamontesa, nin, darréu, facer la República italiana. Esta política tres la Segunda Guerra mundial deber en gran parte pa evitar la discriminación contra los numberosos inmigrantes procedentes del sur d'Italia que nun falaben el piamontés. La mayoría d'inmigrantes concentróse sobremanera nes grandes ciudaes, especialmente en Turín. 

Na última década asistióse a la publicación de material didáctico pa los colexos, como tamién de revistes pal gran públicu. Tamién s'entamaron cursos pa los adultos que yá tán fora del sistema escolar pa recuperar el tiempu perdíu. Sicasí estos progresos, la situación actual del piamontés ye abondo grave, yá que, según una encuesta recién,Conocencia y emplegu de la llingua piamontesa na ciudá y la provincia de Turín: una encuesta realizada por Euromarket, un institutu d'investigación de Turín pal partíu políticu Riformisti per l'Ulivo nel ámbitu del Parllamentu rexonal piamontés en 2003 (n'italianu). nos postreros 150 años el porcentaxe de les persones que conocen la llingua escrita menguó a un 2% de los falantes nativos. Per otru llau, la mesma encuesta señaló que'l piamontés sigue siendo faláu por más de la metá de la población, xunto col italianu. Esta resultancia foi confirmáu por fontes fiables, qu'indiquen el númberu de los falantes ente 2 millones (AssimilIl Piemontese in Tasca, cursu elemental y guía de conversación en llingua piamontesa, publicáu por Assimil Italia (sucursal italiana de Assimil, la editora francesa más importante de cursos de llingua) en 2006. ISBN 88-86968-54-X. http://www.assimil.it) y 3 millones (EthnologueEthnologue report for Piemontese), sobre una población de 4,2 millones d'habitantes. Los esfuercios pa llograr la reconocencia del piamontés como una de les llingües oficiales de los Xuegos Olímpicos d'iviernu 2006 de Turín nun tuvieron ésitu.

 Reconocencia oficial 
En 2004, el piamontés foi reconocíu como llingua rexonal d'El Piamonte pol parllamentu rexonal, pero ensin nenguna reconocencia pol gobiernu central italianu. En teoría, ye posible enseñar el piamontés a los neños del colexu, pero na práutica esto ye pocu frecuente. 

 Piamontés n'Arxentina 
Decenes de miles d'arxentinos nativos tuvieron al piamontés como llingua madre, dende fines del sieglu XIX hasta la década de 1960, nes provincies de Santa Fe (centro oeste) y Córdoba (este). Yeren fíos, nietos o bisnietos d'inmigrantes europeos. Anguaño, miles d'arxentinos falen o entienden, en mayor o menor midida, el piamontés nesa zona. La mayoría tien más de 50 años.

 Descripción llingüística 
Ente les carauterístiques más notables de la llingua piamontesa pueden citase:

 La presencia de pronomes verbales, que dan a la frase piamontesa la forma siguiente: (suxetu) + pronome verbal + verbu, como en el mio i von [yo voi]. Los pronomes verbales tán ausentes namái na forma imperativa y na "forma interrogativa piamontesa". 
 La forma aglutinante de los pronomes verbales, que pueden enguedeyase a les partícules dativas y locatives (a-i é [hai], i-j diso [yo dígo-y]) 
 La forma interrogativa, qu'añade una partícula enclítica interrogativa a la fin de la forma verbal (Veus-to? [Quies?…])
 La ausencia de númberos ordinales, cf. el castellán Alfonsu XII (dolce), a partir del númberu siete (asina que, pa "séptimu" dizse Col che a fà set [Aquello que fai siete]) 
 La co-presencia de tres interjección afirmatives (esto ye, de tres modos pa dicir "sí"): Si, sè (de la forma llatina sic est, como n'italianu); É (de la forma llatina est, como nel portugués); Òj (de la forma llatina hoc est, como n'Occitanu, o acasu illud est, como en francoprovenzal, y en francés) 
 La ausencia del soníu "ch"  (como nel francés champ 'campu' o como'l soníu representáu por "sh" n'inglés o por "x" en toles llingües ibériques menos el castellán, cf. gallegu y catalán caixa 'caxa'), remplazado de normal por . 
 La presencia de la combinación gráfica S-C (pronunciada como en los chinos)
 La presencia del soníu N- (pronunciáu como la terminación del xerundiu inglés "going"), que de normal preciede una vocal, como en lun-a [lluna] 
 La presencia de la sesta vocal piamontesa Ë , una vocal "neutru" (vocal central media) que correspuende a -y final en francés. 
 La ausencia de l'alternanza fonolóxica qu'esiste n'italianu ente les consonantes curties (simples) y les consonantes llargues (dobles), por casu, it. fata [fada] y fatta [fecha].
 La presencia del soníu Ë protéticu, que s'interpon cuando dos consonantes atópense creando una combinación de pronunciación difícil. Por casu, stèila 'estrella' vuélvese set ëstèile [siete estrelles]. 

El piamontés tien dellos dialeutos, dalgunos abondo distintos de la "koiné" rexonal. Les variaciones inclúin non yá variaciones con al respective de la gramática lliteraria, sinón tamién una gran variedá léxica yá que zones diverses caltienen pallabres d'orixe xermánica heredaes de les llingües de los francos o de los lombardos. Esisten tamién aportaciones léxiques de delles llingües, inclusive de les llingües magrebines, pero la mayoría de les aportaciones más recién vienen de Francia.

 "El padre'l nuesu" en piamontés 
El primer testu ta en piamontés, el segundu en francés y el terceru n'asturianu.

 Nòstr pare, ch'it ses ant ij Cej,
che tò nòm, sia santificà,
ch'a ven-a tò regn,
ch'a toa volontà, sia fasa
come 'n cel parèj an tèrra.
Dane ancheuj nòstr pan cotidian,
e përdon-ne ij nòstri débit,
come noi i-j përdonoma ai nòstri debitor.
E nos fane nen tombé an tentassion, 
ma liber-ne dal mal, amen. Notre père qui es dans les cieux, 
que ton nom soit sanctifié, 
vienne ton règne, 
que ta volonté soit faite, 
sur terre comme au ciel. 
Donne-nous notre pain quotidien 
et pardonner nos dettes, 
comment nous pardonnons à nos débiteurs. 
Ne nous fais pas tomber tomber dans la tentation, 
mais délivre-nous du mal, amen Padre nuesu que tas nos cielos,
que seya santificáu'l to nome,
que venga a nós el to reinu,
que se faiga la to voluntá,
asina nel cielu como na tierra.
Danos el pan el nuesu d'acaldía,
y perdona les nueses deldes,
como nós perdonamos a los nuesos deldores.
Nun nos dexes cayer en tentación,
pero llíbranos del mal, amén.

 Alfabetu 

El piamontés escribise con una variedá del alfabetu llatín. Les lletres, xunto colos sos equivalentes IPA amosar na siguiente tabla.

 Lletra o diágrafu  Fonemes A, a  /a/ /ɑ/ B, b  /b/ C, c  /k/ antes de a, o, u, /t͡ʃ/ antes de e o i CH, ch  /k/ D, d  /d/ E, e  /e/ /ɛ/ Ë, ë  /ə/ EU, eu  /ø/ como'l diagrafu eu del francés F, f  /f/ G, g  /g/ antes de a, o, u /ʒ/ antes de e o i GN, gn  /ɲ/ igual que la ñ GLI, gli  /ʎ/ como la ll del asturianu H, h  ye muda I, i  /i/  J, j  /j/ como la y L, l  /l/ M, m  /m/ N, n  /n/ /ŋ/ O, o  /u/ /ʊ/ si la pallabra lleva acentu grave /ɔ/ P, p  /p/ Q, q  /kw/ R, r  /r/ /ɺ/ S, s  /s/ /z/ S-C, s-c  /s-t͡ʃ/ T, t  /t/  U, u  /y/ como la u del francés V, v  /v/, en algunos casos /u/ Z, z  /z/ /s/

 Similitudes léxiques entre el piamontés y el francés y sos diferencies con el italianu 

 Piamontés  Francés  Italianu  Asturianu Aleman  allemand  tedesco  alemán Abimé  abimer  sommergere  inundación Adress  adresse  indirizzo  direición Amusé  amuser  divertire  divertir Ambrassé  embrasser  abbracciare  abrazar Anlevé  enlever  allevare  aparear Anviron  environ  circa  unos Antamné  entamer  incominciare  entamar Anvìa  envie  voglia  desear Apress  après  dopo  depués Appelé  appeler  ciamare  llamar Anch'euj  aujourd'hui  oggi  güei Aragn  araignée  ragno  araña Arlev  relève  ricambio  recambiu Arsòrt  ressort  molla  primavera Articiòch  artichaut  carciofo  alcachofa As  as  hanno  tienen Asard  hasard  oportunità  oportunidá Atrapé  attraper  cattura  atrapar Assiëtta  assiette  piatto  platu Assè  assez  abbastanza  suficiente Bajé  bailler  sbadigliare  baillar Beceria  boucherie  macelleria  carnicería Bërgé  berger  pastore  pastor Biso  bijou  gioiello  xoya Blaga  blague  scherzo  chancia But  but  scopo  propósitu Boita  boîte  scatola  caxa Bòsch  bois  legno  madera Brisé  briser  rompere  pausa Bogé  bouger  muovere  mover Bonet  bonnet  cappello  sombreru Bòneur  bonheur  felicità  felicidá Car  car  perché  porque Cassé  casser  rompere  pausa Camion  camion  autocarro  camión Campé  camper  buttare  acampar Cadò  cadeau  regalo  regalu Cadrega  châise  sedia  cadril Caté  acheter  comprare  comprar/mercar Chité  quitter  lasciare  dexar Chèna  chaîne  catena  cadena Ciat  chat  gatto  gatu/muxín/muxu Ciòfeur  chauffeur  autista  xofer Ciar  char  carro  carruaxe Clavié  clavier  tastiera  tecláu Còfro  coffre  forziere  cofre/arca Còrbeila  corbeille  cesto  cestu Cress  crèche  asilo nido  trubiecu Cogé  coucher  coricare  atapecer Complent  complaint  lamentazione  llamentu Danger  danger  pericolo  peligru Darmage  dommage  danno  dañu Dëscrocé  décrocher  sganciare  desenganchar Dësrangé  déranger  disturbare  cafiar Degrò  degré  grado  gráu Dont  dont  di cui/del quale  de los cualos Dròlo  drôle  strano  estrañu Drapò  drapeau  bandiera  bandera Scran  écran  schermo  pantalla Euvra  œuvre  opera  ópera Eva  eau  acqua  agua Fat  fade  insipido  ensin sabor Fasson  façon  modo  manera/mou/xeitu Folar  foulard  fazzoletto da collo  bufanda Fusëtta  fusée  missile  misil Lapìn  lapin  coniglio  coneyu Lingeria  lingerie  biancheria  llencería Logé  loger  alloggiare  acomodar/agustar Gravé  graver  imprimere  imprentar/imprimir Grimassa  grimace  smorfia  visaxe Lerma  larme  lacrima  llárima Lésa  luge  slitta  trinéu Madama  madame  signora  señora Marié  marier  sposare  casase Mois  mois  mese  mes Menage  menage  gestione  xestión Mersi  merci  grazie  gracies Minusié  menuisier  falegname  carpinteru Mitoné  mitonner  cuocere a fuoco lento  cocinar a poco fueu Miroj  miroir  specchio  espeyu Meison  maison  casa  casa Mucioar  mouchoir  fazzoletto  pañuelu Monsù  monsieur  signore  señor Mojen  moyen  mezzo  mediu Monté  monter  salire  montar Mossé  mousser  spumare  espluma Mòt  mot  parola  pallabra Novod  neveu  nipote  nietu Parpajon  papillon  farfalla  caparina Partagé  partager  spartire  compartir Parèj  pareil  così  como Papé  papier  carta  papel Pie  pie  gazza ladra  pie Planeur  planeur  aliante  planiador Plent  plainte  querela  quexa Poas  pois  pisello  arbeyos Pom  pomme  mela  mazana Possé  pousser  spingere  emburriu/puxu Pròce  proche  vicino  próximu Ój  oui  se  sí Ordinator  ordinateur  computer  ordenador Òrange  orange  arancione  naranxa Reinura  rayure  graffio  rascuñu Rangé  arranger  aggiustare  iguar Ravin  ravin  burrone  desbentíu/ribayu Regret  regret  dispiacere  ofiensa Rèid  raid  rigido  ríxidu Ridò  rideau  tenda  cortina Sabòt  sabot  zoccolo  pezuña Sagrin  chagrin  preoccupazione  esmolición Sapin  sapin  abete  abetu Siresa  cerise  ciliegia  cereza Salòp  sale  sporco  puercu Spurì  pourri  appassito  podre Soagné  soigner  curare  curar/sanar Seurte  sortir  uscire  colar/salir Stropo  troupeau  gregge  arrebañó/rañó Stagera  étagere  scaffale  estante  Sombr  sombre  scuro  escuru Tasté  tâter  assaggiare  sentir Toit  toit  tetto  teyáy Tisòire  cisoire  forbici  tisoria Tramblé  trembler  tremare  solmenar Travajé  travailler  lavorare  trabayar Tricoté  tricoter  lavorare a maglia  texer Tombé  tomber  cadere  cayer Utiss  outil  attrezzo  ferramienta Vila  ville  località  llocalidá Vitur  voiture  auto  auto Zibié  gibier  selvaggina  xuegu

 Referencies 

 Bibliografía 
 F.Rubat Borel, M. Toscu, V. Bertolino: Il Piemontese in Tasca(cursu elemental y guía de conversación en llingua piamontesa, publicáu por Assimil Italia, sucursal italiana d'Assimil, la editora francesa más importante de cursos de llingua) en 2006. ISBN 88-86968-54-X. 

 Enllaces esternos 

 É - afermativ piemontèis La revista piamontesa de mayor espardimientu en llinia * 
Piemont Viv Una llista de corréu utilizada a nivel mundial por falantes de llingua materna piamontesa p'atopase y socializar 
 Website in Piedmontese redactor Guido Dematteis, que contién informaciones sobre la llingua, poesíes, estudios científicos de física, cuentos y tamién una novela completa, The King of Elfland's Daughter de Lord Dunsany, traducíu al piamontés 
 Piedmontese: Hestoria, Gramática, Sintaxis, Vocabulariu * 
Lalinguapiemontese.net Cursu de piamontés en llinia pa italofalantes, francofalantes, anglofalantes ya hispanofalantes, con exercicios y pruebes
 Arbut - Ël piemontèis a scòla Un programa pa la enseñanza del piamontés nos colexos
Piemunteis.it
 L'himnu de Miramar” (Córdoba, Arxentina), en piamontés y con una puesta de película

Categoría:Llingües galoitalianes
Categoría:Llingües d'Italia
Categoría:El Piamonte