Gentiana lutea

La xanzana mariella (Gentiana lutea) ye una especie de genciana nativa de los montes del centru y sur d'Europa, alcuéntrase dientro de la familia Gentianaceae. Ye la más común n'España y ensin dulda la más aprovechada, siendo relativamente abondosa na cordal Cantábricu. Úsase como planta melecinal y como aromatizante de bébores. Anguaño tánse realizando estudios en Lleida y en Viḷḷablinu (Lleón) p'ampliar les sos posibles aplicaciones industriales. Tamién se da nes llanures de Neiva, Huila, Colombia.

 Descripción 
La xanzana ye una planta perenne herbacea, qu'algama d'unu a dos m d'altor, con fueyes llanceolaes anches a elíptiques de 10 a 30 cm de llargor y 4 a 12 cm d'anchor. Les flores son marielles, cola corola separada próxima a la base en de 5 a 7 pétalos estrechos. Desenvolver nos praos alpinos y subalpinos como una yerba más, de normal en suelos caliares.

 Propiedaes 
Ye de destacar que les sos propiedaes intensamente amargoses, moren especialmente na so raigañu y en menor midida nel restu de la planta, faciendo d'ella un apreciáu tónicu dixestivu y aperitivo. El raigañu ye'l principal remediu tónicu amargosu usáu na medicina popular. La genciana usar con frecuencia como componente de bébores tóniques amargoses (bitter, vermú, amargosu de angostura). 

El raigañu ye antihelmíntica, antiinflamatoria, antisépticu, tónicu amargu, colagogo, emenagogo, febrífugo, refrigerante y estomáquico.

Yera usada na Edá Media como un antídotu contra ciertos venenos.

 Usos 
Les partes melecinales son les partes soterrañes desecaes de la planta, y en menor midida, les partes aérees fresques.

El raigañu de genciana tien una llarga historia d'usu como tónicu amargosu nos tratamientos de les alteraciones dixestives y ye un componente de munches melecines que s'utilicen pa esto. Contién dalgunos de los componentes más amargosos conocíos, y utilízase como componente básicos d'usu científicu pa midir el grau d'amargor. 

Considérase especialmente útil n'estaos d'escayencia d'enfermedá crónica y en tolos casos de debilidá del sistema dixestivu y falta de mambís.

Tómase oralmente nos tratamientos de dolencies de fégadu, indixestión, infeiciones gástriques y anorexa. Nun tien de ser prescritu en pacientes con úlceres duodenal o gástrica. El raigañu pivotante pue ser tan gruesa como'l brazu d'una persona, de la que salen delles ramificaciones bien desenvueltes. El raigañu estrayer a finales del branu o na seronda, y ensúgase pa un usu posterior.

 Taxonomía 
Gentiana lutea describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 227. 1753. 
Etimoloxía
Gentiana: Según Pliniu'l VieyuPliniu'l Vieyu: Historia natural XXV, 34 (n'inglés). y Dioscórides,Dioscórides: De materia medica III, 3 (en griegu y llatín). el so nome deriva del de Gentio, rei d'Iliria nel sieglu II e.C., a quien s'atribuyía'l descubrimientu del valor curatible de la Gentiana lutea. El Bancu d'Albania recoyó esta tradición: la Gentiana lutea ta representada nel aviesu del billete de 2000 lekë albaneses, emitíu en 2008, en que'l so anversu figura'l rei Gentio.Bank of Albania. Currency: Banknotes in circulation . 2000 Lekë denomination. – Sitiu consultáu'l 12 de febreru de 2010. 

lutea: epítetu llatín que significa "doráu, mariellu naranxa".N'Epítetos Botánicos
Sinonimia 
 Asterias hybrida G.Don 
 Asterias lutea (L.) Borkh. 
 Coilantha biloba Bercht. & J.Presl 
 Gentiana major Bubani 
 Gentianusa lutea (L.) Pohl 
 Lexipyretum luteum Dulac en PlantList

 Nome común 
 Agenciana, cenjana, chanzaina, funciana, genciana, genciana mariella, genciana mayor, genciana rastrera, gengiba, gengiba de Jarava, gensiana, gonciana, gonzana, janciana, janzaina, junciana, junzana, quina d'Europa, sanzaina, sianzaina, unciana, xanzaina, xaranzana, xonzana.Nomes en Real Xardín Botánicu

 Ver tamién 
 Terminoloxía descriptiva de les plantes
 Cronoloxía de la botánica
 Historia de la botánica 
 Carauterístiques de les gentianacees

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Plantes yerbácees
Categoría:Plantes descrites en 1753
lutea
Categoría:Plantes melecinales
Categoría:Plantes usaes na medicina tradicional china
Categoría:TBSpecies