Armoracia rusticana

Armoracia rusticana, conocida comúnmente como rábanu rusticano, rabano de caballu o rábanu picante o raigañu picante, ye una planta perenne de la familia de les Brassicaceae, na que s'inclúin la mostaza y les coles. 

Descripción
Ye una yerba perenne, glabra, de raigañu axonomorfa, gruesa, más o menos carnosa. Tarmos de 60-100 cm d'altor, foliosos, asurcaos, fistulosos, argutos, ramificaos na metá cimera. Fueyes basales en rosetes, largamente peciolaes con pecíolugruesu, asurcáu, d'hasta 60 cm de llargor, enllargáu pol viesu foliar; llimbu (20)30-45 por 6-12(16) cm, oval o oblongo, escasamente oblongo con un estrechamientu nel centru a la manera d'una guitarra, atenuáu o cordáu na base, obtusu, irregularmente crenáu, con nervadura secundaria reticulada. Fueyes caulinares d'hasta 10(15) cm, que van siendo menores escontra'l ápiz, de pecíolucurtiu o nulu. Flores en recímanos d'hasta 40 cm na fructificación, ensin bráctees, corimbiformes y mestos na antesis, bien allargaos na fructificación. Pedicelos d'hasta 15 mm na fructificación, finos, erectos o erecto-patentes. Sépalos erectos o erecto-patentes, con marxe membranáceo, non xibosos na base, de 2-3 mm, ovales, narquiaos, verdes. Pétalos blancos, obovaos, de 5-7 mm, d'uña indiferenciada. Estambres en numéro de 6 con anteres marielles. 2 nectarios llaterales , anulares o semianulares. Estilu de cerca de 0,5 mm, con estigma capitáu. Frutos en silícula latisepta, obovoidea o elipsoidea, de cáscares más o menos llises, ensin nerviu mediu visible. Granes dispuestes en dos fileres en cada lóculo, llises, ápteras, ensin endosperma (cáracter importante de la familia Brassicaceae) y colos 2 cotiledones aplicaos unu contra otru (acumbentes). Tien un númberu de cromosomes de 2n = 32 .Armoracia en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid

Distribución y hábitat
Atopar a veres de güertos o suelos removíos, subespontánea; a una altitú de 800-1400 metros na rexón eurosiberiana oriental; orixinaria del sur de Rusia y suroeste d'Asia, naturalizada n'Europa y rexones húmedes de tol mundu. Apaez nes estribaciones pirenaiques d'Aragón y Cataluña, cada vegada más rara por abandonase'l so cultivu, dacuando n'otros llugares.

 Usos 
Foi bien emplegada como planta melecinal y arumosa a partir del sieglu XIII, usando'l raigañu (de color crema y ramificada) qu'al cortala esprende esencies volátiles y bien caltriantes, que'l so efeutu irritante ye similar al del amoniacu, y con fuertes propiedaes lacrimógenas. Les fueyes nueves pueden emplegase como aromatizantes.

El raigañu usar pa ellaborar un condimento en forma d'arrayadura o bien molíu como pasta, que'l so fuerte sabor fai qu'en munchos países sustituya de cutiu a les mostazes. Nel Reinu Xuníu ye la base del horseradish y en Francia del raifort. N'Arxentina llámase-y pasta de rábanu picante anque tamién-y lo denomina colos nomes que daben los inmigrantes que lu introducieron: Kren pol so orixe alemán-austriaco o hren (Jren) pol so nome eslavu. N'Italia meridional ye conocida como ràfano y utilízase na cocina de Basilicata pa preparar la ràfanata, cola adición de güevos, quesu pecorino y pataques.

Nos países onde s'ufierten comercialmente pueden atopase preparaos en dos variantes: la variante fuerte que solo contién el raigañu y conservantes, ente que na variante nidia combinar con un ingrediente duce que puede ser puré de mazana (apfel kren), remolacha o azucre. El famosu wasabi de la cocina xaponesa sustitúyese de cutiu por una pasta ellaborada con esti rábanu (y coloriada de verde) una y bones el wasabi auténticu ye similar pero'l so preciu ye bien alto, inclusive en Xapón.
Les fueyes son comestibles y asemeyaes a grelos.

 Propiedaes 
Ye una planta diurética, antiescorbútica, dixestiva, revulsiva, rubefaciente.

Principios activos: Los raigaños y fueyes contienen sinigrina (alil-glucosinato) y 2-fenil-etil-glucosinolato.

Indicaciones: antiescorbútico, dixestivu, sudoríparu, diuréticu, depurativu, carminativo, pectoral. Contra'l raquitismu. Ye bien raru'l envenamiento, dáu'l so sabor desaxeradamente picante, pero diéronse casos; carauterizar por fuerte irritación de los texíos en contautu, inflamación del tracto dixestivu, vultures de sangre y fories.

Otros usos: el raigañu contién una enzima (peroxidasa) por demás utilizada como axente oxidante n'ensayos químicos (inorgánicos y biolóxicos). El zusmiu usar en cosmética como estimulante y rubefaciente. Entemecíu con vinagre usar pa manches y acné. La mostaza d'Alemaña facer con raspaduras de raigañu, ye bien fuerte pero dixestiva.

 Taxonomía 
Armoracia rusticana describióse y publicada, primero por Carlos Linneo como Cochlearia rusticana en Species Plantarum, vol. 2, p. 648 en 1753 y atribuyida depués al xéneru Armoracia por G.Gaertn., B.Mey. & Scherb. en Oekonomisch-Technische Flora der Wetterau, vol. 2, p.426 nel añu 1800. y ye la especie tipu del nuevu xéneru de creación concomitante. 
Etimoloxía
Armoracia: nome xenéricu tomáu del llatín armǒrǎcēa, armorǎcǐa, - ae col que yera conocida una especie de rábanu xavaz (por casu en Pliniu'l Vieyu, Historia Naturalis, (19, xxvi, 82«etiamnum unum montés Graeci cerain vocant, Pontici armon, alii leucen, nostri armoraciam, fronde copiosius quam corpore.» = «Hai otru rábanu montés que los Griegos llamen agrion, los habitantes del Ponto Euxino armon, d'autres leucen y los Llatinos armoracia. Tien más fueyes que raices.»))). Gaffiot F. Dictionnaire Latin-Français, p. 164, Hachette, Paris, 1934 

rusticana: epítetu, del Llatín rustǐcānus, a, um que significa "rústicu, del campu".
Sinonimia
Armoracia armoracia Cockerell ex Daniels 
Armoracia lapathifolia Gilib. nom. inval.
Armoracia rustica Schur 
Armoracia sativa Bernh. 
Cardamine armoracia (L.) Kuntze 
Cochlearia armoracia L. - basiónimu 
Cochlearia lancifolia Stokes 
Cochlearia lapathifolia Gilib. nom. inval. 
Cochlearia rusticana Lam. nom. illeg.
Cochlearia variifolia Salisb.
Crucifera armoracia E.H.L.Krause 
Nasturtium armoracia (L.) Fr.
Raphanis magna Moench 
Raphanus rusticanus Garsault nom. inval. 
Rorippa armoracia (L.) Hitchc. 
Rorippa rusticana (P. Gaertn., B. Mey. & Scherb.) Godr.Sinónimos en The Plant List-

 Ver tamién 
 Salsa Albert
 Terminoloxía descriptiva de les plantes
 Cronoloxía de la botánica
 Historia de la botánica
 Carauterístiques de les brasicacees

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Especies (adobíu)
Categoría:Condimentos
rusticana
Categoría:Plantes melecinales
Categoría:Raigaños y tubérculos comestibles
Categoría:Flora d'Europa