Aloysia citrodora

Aloysia citriodora ye una especie de la familia Verbenaceae, carauterizar por un arume similar al del llimón. Ye orixinaria de Sudamérica, onde crez de forma montesa.

Cultivar con muncho mapa en xardinos, pero'l desarrollu de la mesma rique un clima soleyero y húmedo. Úsase en gastronomía como especie y pa preparar una fervinchu dixestiva y refrescante.

 Descripción 
Arbustu caducifoliu, d'ente 3 y 7 m d'altor, con tarmos subleñosos o maderizos na parte cimera. Presenta fueyes verticiladas d'hasta 7 cm, de forma llanceolada, apicada, col marxe llisu o dentáu y el pecíolubien curtiu, son de color verde claro pol fexe, col viesu marcáu por glándules oleoses bien visibles. Despiden un fuerte arume a llimón. Flores pequeñes ablancazaes o ablancazáu-violacees, arrexuntaes n'espigues. tamién tien flores de color rosa

Floria pel branu, formando inflorescencies n'espigues laxas, d'hasta 10 cm de llargu, de color pálidu o lila. La mota tien dos llabios llaterales; la corola ye acampanada, simpétala, colos lóbulos inxeríos. El xinecéu ta formáu por dos carpelos xuníos. El frutu ye una drupa que s'estrema en dos núcules monoseminaes.

 Distribución y hábitat 
Nativa de Sudamérica, crez de forma montesa nos países andinos dende Colombia hasta Chile y Arxentina; tamién en Paraguái, Uruguái y Brasil (Rio Grande do Sul). Los conquistadores introducir a Europa nel sieglu XVII y tanto ellí como n'África puede cultivase en rexones templaes.

 Usos 

 Como ornamental 
Utilízase davezu en xardinos como planta ornamental. Prefier un clima templáu constante y esposición soleyera, nun aguanta bien les xelaes, a temperatures per debaxo de 0 °C pierde les fueyes, anque la madera ye lo suficientemente dura como pa soportar hasta -10 °C. Esixe un suelu bien drenáu, preferiblemente margoso, abondo fértil y húmedu pel branu.
Multiplicar por grana con facilidá; en climes más frescos de lo deseable, ye posible reproducila por aciu frada. Ye una planta fitófila (agostia les plantes que crecen al so alredor).

 Como melecinal 
En herboristería les fueyes y tarmos del cedrón son ricos nun aceite esencial, que'l so componente principal ye'l citral, responsable del so arume, y que contién amás limoneno, linalol, cineol, terpineol, y cariofileno, un aldehído sesquiterpénico al que s'atribúi aición eupéptica y espasmolítica.

Los estractos de Aloysia triphylla son ricos en fenilpropanoides, especialmente verbascósido, que presenten actividá biolóxica como antioxidantes.

El so fervinchu realizáu con ente 5 y 20 g por llitru— utilízase como dixestivu, carminativo y antiespasmódico, pa casos de dispepsia o dolores d'estómagu. Consumir tamién como sedante llixeru. Tien una importante cantidá de melatonina, sustancia que s'usa como relaxante natural y que favorez el suañu nocherniegu.

Los elementos usaos en fervinchu recueyen dos vegaes al añu, a fines de la primavera y empiezos de la seronda. Empléguense les fueyes tienres y les sumidaes floríes.

N'Arxentina ye una planta melecinal oficial yá que tien una monografía na Farmacopea Nacional Arxentina VI Edición.

Capacidá antioxidante:
La suplementación con estractu de Aloysia citriodora protexe los neutrofilos del dañu oxidativo, menguando los marcadores del dañu muscular causáu pola práutica d'exerciciu físicu.

L'estractu d'esta planta PLX amuesa propiedaes antioxidantes que pueden xugar un papel importante na proteición contra'l estrés oxidativo causáu pola práutica d'exerciciu físicu intensu.

 En gastronomía 
Les fueyes secu y picáu emplegar en marinaes, aderezos y mueyos pa dar un toque d'arume cítricu. Ellaborar con ella tamién un sorbete arumosu.

 Taxonomía 
Aloysia citriodora describióse por Antonio Palau y Verdera y espublizóse en Parte práctica de Botánica 1: 768. 1784.
Etimoloxía
Aloysia: nome xenéricu que foi dau n'honor de María Lluisa de Parma, 1751-1819, esposa del rei Carlos IV d'España.En Nombres Botánicos

citrodora; epítetu llatín que significa "con arume a llimón"En Epítetos Botánicos
Sinonimia
 Verbena triphylla L'Hér.
 Verbena citriodora Cav.
 Lippia triphylla Kunth
 Lippia citriodora (L'Hér.) Kuntze
 Zappania citriodora Lam. (1791).
 Verbena fragrans Salisb. (1796).
 Cordia microcephala Willd. ex Roem. & Schult. (1819).
 Aloysia triphylla (L'Hér.) Britton (1925).
 Aloysia sleumeri Moldenke (1964).
 Aloysia triphylla f. serrulata Moldenke (1982)..Sinónimos en Kew

 Ver tamién 
 Planta melecinal
 Fitoterapia
 Usos melecinales de los raigaños
 Medicina china tradicional

 Referencies 

 Bibliografía 
 Armada, J. & A. Barra. 1992. On Aloysia Palau (Verbenaceae). Taxon 41:88–90.
 Zuloaga, F. O. 1997. Catálogu de les plantes vasculares de l'Arxentina. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 74(1–2): 1–1331.
 Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguái y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348.

 Enllaces esternos 

 yerba-luisa-o-cedron/ Propiedaes y beneficios de la Yerba Luisa o cedrón

 Carauterístiques de la Yerba Luisa

citriodora
Categoría:Plantes melecinales
Categoría:Flora d'Arxentina
Categoría:Flora de Méxicu
Categoría:Flora de Paraguái
Categoría:Flora de Brasil
Categoría:Flora de Chile
Categoría:Flora de Perú
Categoría:Plantes descrites en 1784
Categoría:Plantes descrites por Palau
Categoría:TBSpecies