Agastache mexicana

Agastache mexicana ye una especie de planta melecinal perteneciente a la familia Lamiaceae. Ye orixinaria del sur d'América del Norte.

 Descripción 
Ye una yerba qu'algama un tamañu d'unos 40 a 60 cm d'altor, anque en dellos casos llega hasta de 1.5 m d'altor. Los sos tarmos son cuadraos. Les sos fueyes tienen forma de llanza y na so parte inferior son más anches que na cimera, los cantos de les fueyes son dentaos y con pelos pol viesu. Tien les flores dispuestes en recímanos terminales, en númberu de 5 hasta 20, con forma tubular, de color coloráu vivu o colloráu-moráu y los sos frutos son color café. Ye una planta arumosa.

 Distribución y hábitat 
El cidrón ye orixinariu de Méxicu; ta presente en climes templaos, semicálidos y templaos ente'l nivel del mar y los 780 metros y dende los 1600 a los 2670 msnm. Ta acomuñada a los montes tropicales caducifolios, subcaducifolio y perennifolios y a montes espinosos, mesófilu de monte, d'encino, de pinu y mistu d'encino-pinu.

 Propiedaes 
Na medicina tradicional, esta planta úsase frecuentemente pa tratar l'espantu, como asocede nos estaos de Méxicu, Hidalgo, Michoacán, Morelos y Puebla. Con esti propósitu empléguense diversos preparaos, xeneralmente acompañaos d'otros componentes. El cocimientu d'esta planta xunto con flores de cempasuchil (Tagetes erecta) o les fueyes d'esta planta (cidrón blancu), más cidrón estranxeru (Dracocephalum moldavica), mastranso (Mentha rotundifolia) y yerba del pollín (Eupatorium petiolare), maceraes n'agua o alcohol, utilizar pa bañar al enfermu. O basta tomar peles mañanes un té preparáu con cidrón coloráu (Agastache mexicana) y Santu Domingu (Hedeoma piperita), enantes de los dolce del día. La cocción del cidrón coloráu col moráu y el blancu, aconséyase estregáu nel cuerpu de los neños axorizaos, cúbrese-yos con un llenzu hasta que suden, pero enantes únxese-yos nes corvales y piernes con ”espíritus d'untar”; esto fai trés vegaes per selmana. O bien, se macera el cidrón nun llitru de refino, acompañáu de pericón (Tagetes llucida), axatada (Ruta chalepensis), estafiate (Artemisia ludoviciana var. mexicana) y cempasuchil (Tagetes erecta), y déxase reposar hasta que'l maceráu tórnese verde. D'esti preparáu toma una cuyaradina diaria hasta sanar, o tamién puede entemecese solamente con yerba del golpe (sp. n/r) y con refino.

Nel tratamientu d'enfermedaes de los nervios y el plasmu, que s'adquieren cuando se reciben impresiones fuertes (como ver un accidente, un muertu o por salir d'un llugar caliente a un llugar fríu), la planta prepárase combinada colos cidrones blanco y azul. Otru mestrones encamienten dalos xunto con canela (Cinnamomum zeylanicum), manina (Chiranthodendron pentadactylon) y tila (Tilia mexicana).

 Taxonomía 
Agastache mexicana describióse por (Kunth) Lint & Epling y espublizóse en American Midland Naturalist 33: 227. 1945. 
Etimoloxía
Agastache: nome xenéricu que deriva de les pallabres griegues: agan = "enforma" y stachys = "una panoya de maíz o de trigu" que tienen munchos picos.En Nomes Botánicos

mexicana: epítetu xeográficu qu'alude a la so llocalización en Méxicu.
Subespecies
Agastache mexicana subsp. mexicana
Sinonimia
 Brittonastrum mexicanum (Kunth) Briq. 
 Cedronella mexicana (Kunth) Benth. 
 Dracocephalum mexicanum Kunth basónimu en PlantList

 Ver tamién 
 Planta melecinal
 Fitoterapia
 Usos melecinales de los raigaños
 Terminoloxía descriptiva de les plantes

 Referencies 

 Bibliografía 
Harold Lint and Carl Epling (1945). A Revision of Agastache, American Midland Naturalist, Vol. 33, No. 1, pp. 207–230.
Entry at PFAF (Plants For A Future) database

 Enllaces esternos 

mexicana
Categoría:Plantes melecinales
Categoría:Flora de Méxicu
Categoría:Plantes descrites en 1945
Categoría:Plantes descrites por Kunth
Categoría:Plantes descrites por Lint
Categoría:Plantes descrites por Epling