Llingua astur

L'astur foi una llingua paleohispánica del tueru indoeuropéu falada polos antigos astures nel so territoriu, y conocida poles inscripciones epigráfiques, y topónimos y teónimos tresmitíos poles fontes clásiques. L'inxertu del astur nel tueru de les llingües indoeuropées ye güei casi xeneral, y torga el vieyu discutiniu sobre la posibilidá de que na faza astur y cántabra falárense dacuando llingües euskériquesJuan Luis García Alonso "Lenguas indoeuropeas prerromanas en el Noroeste Peninsular": En tierras del noroeste hispánico las huellas lingüísticas preindoeuropeas son práuticamente inexistentes o al menos no resulta fácil mostrar su presencia con un razonable margen de seguridad. La discusión se plantea en otros términos: cuál es la lengua o lenguas indoeuropeas habladas aquí enantes de la llegada romana. Palaeohispánica 9 pxs. 163-174 (2009). 


 Rellación con otres llingües 
Ún de los mayores problemes nel momentu d'asignar l'astur a una familia llingüística dala, ye'l so asitiamientu ellí onde confluin los ámbitos de les dos úniques llingües indoeuropées de la Península Ibérica, de les que nos llegáren testos escritos . Esto ye, el celtíberu y el lusitanuAntonio Tovar "La inscripción del Cabeço das Fráguas y la lengua de los lusitanoa" Actas. Salamanca: Lusitano y Celtibérico aparecen como las dos lenguas indoeuropeas cuyos restos se señalan con claridad. seguimos pensando que hacia una u otra de estas gravitan las otras lenguas de los indoeuropeos peninsulares (...). Asina, mientres que'l primeru comparte les innovaciones que definen al tueru llingüísticu celta como ye la pérda de -p- en posición d'aniciu y ente vocales,¨y que considérase como conditio sine qua non para considerar céltica una llingua (patēr / atīr), el lusitanu amuesa trazos llingüísticos incompatibles cola conocencia que se tien de la llingua céltica (Schmidt,K.H. Schmidt "A Contribution to the Identification of Lusitanian" Actas del III Coloquio sobre Lenguas y Culturas Paleohispániques. Salamanca, 1985, páxs. 319-341. Witczak) siendo el mas conocíu, la mantenencia de la p-.

Los trazos que'l astur conseña, dirixen dacuandu nún u otru sen, ensiendo la mantenencia o escaezu del fonema /P/ el definitoriu pa venceyar la fala de los astures bien col lusitanu bien col celtíberu, y a lo cabero inxertalu o xebralu del tueru de les llingües céltiques. Con tou, la mayoría de los autoresPatrizia de Bernardo Stempel "Centro y áreas laterales: La formación del celtibérico sobre el fondo del celta peninsular hispano" Palaeohispánica 2 (2002) afiten pal astur un aniciu célticu, y darreú dello, lu encuadren xunta les llingües vecines de los Vettones, Cántabros, Galaicos y Vacceos, nel nomáu subgrupu Hispanu-celta occidental. Endientro d'élli, l'astur nun dexa de presentar trazos orixinales que-y dan el so fustaxe propiu.

 Consonantismu 

 Consonantes indoeuropées 
 *p > p?: Esti ye'l trazu que mayores duldes ufre, pues xunta claros exemplos de conservación, paecen dase casos d'escaezu. Valen pal primer casu los exemplos de Progeneo 'pariente, allegáu' < *pro-gen-eio, qu'en célticu conséñase como *ro-gen-eio ‘pariente’ o Provesica 'la que tien sabencia' <*pro-weid-t-ika, onde vese el célticu rovesia 'sabencia' <*ro-weid-t-y-am (antiguu irlandés rofess). Exemplos más duldosos seríen los nomes de Pedilico o Pitilico que podríen tar en rellación col llatín im-petus y petulus ‘enérxicu, bravu' y col griegu pítulos ‘solmenón’, toos ellos dende'l raigón PIE *Pet- (Pokorny: 825-826). Ye tamién pacíficu almitir que'l superlativu Paramo < *pr̥h-m̥o 'supremu, lo primeru, más altu' qu'anguaño da nome a les campes elevaes, seya ximielgu de los xermanos furist < *pr̥h-ist-o 'prince', del hindú paramáḥ y del dios itálicu Touto Peremusto < *per-m̥-ist-o.

Al aviesu, un casu claru de perda dase na xente de los Cilurnigos (*kelpurn-i-kos), y quicés nos Onnakos si ye que el so nome naz del ríu Onna 'Güeña', pal que se-y señala un aniciu nel célticu onna 'ríu' (*pon-na). Tamién el llagu Enol < Enolo, a traviés dun diminutivu (*peno-lo) 'llagucu', espeya'l célticu eno 'llamarga' que diere nome al llagu suizu de Inn < (*pen-yo). Entá nel territoriu guigurru de Valdeorras y faciendo llinde colos Galaicos asítiase el monte Larouco (*plaro-uko) 'allanáu, soyáu' que amuesa cayíu de la p- dende *plh₂-ró (vieyu irl. lár). Ya pente los cántabros la tribu de los orgenomescos abelluguen nel so nome el términu célticu pal asesinatu orgenom (*porge-no). A lo cabero, el topónimu Lluniego < *ollonaeko paez espeyar un xentiliciu igüau sobre el nome ollonos 'grande' en rellación col vieyu irl. oll, qu'entamare nun célticu *ollos 'grande' (*polh₁-no) 

 *bʰ > b: L'astur camudaba'n /b/ el fonema billabial aspiráu indoeuropéu /bʰ/, trazu que lu allegaba'l lusitanu y al célticu, pero que lu xebraba del Llatín que facía esti grupu en /f/. Asina amuesen los astures Bergidum 'llugar en altu' (*bʰerg-y-dom), o Balaeso 'lluminosu' (*bʰelā-so).

 *dʰ > d: Trazu esti que lu avera a les llingües celtes y lu xebra del llatín que fay un resultáu /f/. L'angüañu ríu Dobra y antiguu Dubra 'riu fondu' (*dʰeubʰ-ro). Vendiricus 're con guedeyes' (*wendʰi-rics). Andamo 'el más baxu' < *n̥dʰ-m̥os, vieyu llatín enfemos 'ínfimu'.

 *gʷ > b: La oclusiva llabio-velar /gʷ/ camudó a /b/. Concuaya asina col lusitanu, célticu y llatín. L'astur Bovecius 'como un büe' < *gʷou-i-k-y-os (llatín bovis y célticu bou). Astur bādiom 'bañu' <*gʷōdʰ-y-om, célticu común bādiom.

 *d > d: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental Dēua 'diosa' (güe ríos y regatos de nome Deva) <* dēiw-eh₂, y quiciabes l'asturianu de güe xana < *dēuana 'divina'. 

 *t > t: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental Tritio 'terceru' < *tr̥t-y-os.

 *kw > kw: Asina y dende un conxetural *equos 'caballu' < *ekwos, según amuesa la llábana dedicada en dativu plural pa los dioses equeunos 'equinos' (*ekwe-mn-os). Esti ye un trazu común a toles llingües paleo-hispániques, asina como al llatín y al célticu goidélicu. Pero non al britónicu que fai un resultáu en /p/ (ex. Epona < ekwo-na).

 *kʷ > p: Defenden Prosper y Sevilla un desendolcu estremáu del grupu anterior, y que concasa col britónicu na fechura de la llabio-velar en oclusiva billabial /P/. Asina Pentovio y Pinta(w)io 'quintu' < *kʷen(kʷ)to-wyo. Exemplos modernos seríen los dobletes construyíos de mena ximielga a la forma llatina: Pedroveña 'cuatro llindes' <*kʷettuor-finiam con Cuadroveña <*quattuor-finiamMartín Sevilla "Topónimos asturianos de origen indoeuropeo prelatino" BIDEA 96 (pxs 153-189) Uviéu 1979.. Y Pintueles < *kʷento-l-is con Quintueles <*quinto-l-is.

 *w > w: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental Vernesga 'Bernesga' < *wĕrn-ēska 'ríu d'álamos', y Vinico 'familiar' < *weni-k-os y Venino < *weni-n-os, dambos igüaos sobre venia 'familia' < *wen-y-eh₂.

 tratamientu de grupos 
 grupu *dy > z: L'astur avérase al celtibéricu cola fechura fricativa. Asina, Zoela 'celestial' (*dyow-y-la) amuesa un resultáu averáu al celtíberu ozeom (* pody-om), magar que nu ye'l mesmu fenómenu pues el celtibéricu fricatiza la -d- ente vocales mentes que'l astur namás fáelo ante yod. Al aviesu asítiense'l lusitanu Ioveai (*dyow-y-ai) y llatín Iouis (*dyow-is) y Iūlius (*dyow-ly-os) que presenten cayída de la dental. Ye trazu que xebra la llingua astur del lusitanu.J. Luis García Alonso "Etnonimia antigua de España" Palaeohispánica 6 (2006) (...)la evolución de la secuencia dyV- no crea en lusitano una africada, sino una simplificación del grupo: dyV- > yV-. Así IOVEAI < *dyew-(i)yo-. Es decir, la forma reconstruida para Zoela mostraría un tratamiento fonético no lusitano, sino idéntico al postulado por Patrizia de Bernardo para el celtibérico.


 grupu *dw > w: La perda concueya col galu y conséñase en Vacoria 'la que tien dos exércitos'Francisco Villar "Vascos, celtas e indoeuropeos: genes y lenguas" Acta Salmanticensia Estudios filológicos. V. 307. Ed. Universidad de Salamanca (2005), nome propiu que tien que ponese en rellación colos galos vocorios, petrucorios y tricorios 'de dos, cuatro y tres exércitos'. Asina, *wacoria hubo d'entamar dende *dwa-coria, onde espéyase'l numberal femenín en célticu britónicu uā 'dos' (*dwā).

 grupu *kt > t(t): trazu común nel hispánicu Tettonius en Badajoz (*tekt-on-yos) Vettones (*vekt-on-es) Retugenos en celtiberia (*rektu-genos < *reigʰ-tu-genos). Esti resultáu conséñase nel Astur Ambatus 'sirviente' (ambʰi-akt-os) y Dureta 'maldrecha, revesosa' (*durekta < *du-reigʰ-ta) magar qu'en delles fasteres de la Celtiberia dánse trazos de vocalización Dureita y en árees meridionales con resultáu -st- Contestani (*Kom-tekt-o).

 grupu *ks > s(s): Ye esti un trazu común col Celtíberu y Celta insular, que lu xebra del Llatín. Asina vese nos Dessonkos, onde s'albídra l'indoeuropéu *dekswo ‘sur, derecha’. L'Astur concuaya col resultáu de la ciudá vaccea de Dessobriga (*dekswo-bʰr̥gʰa) y col vieyu Irlandes dess ‘sur’, a la escontra del llatín dekster.

 grupu *tt, *dt, *dd > s(s): trazu común al célticu y llatín. Conso (*komdto < *kom-dʰh₁-to) y Provesica (*Prowess-ika < *Pro-weid-t-ika).

 grupu *ns > s(s): Cosso (Conso < *komdto < *kom-dʰh1-to). Ye trazu que comparte col Galaicu Asseconia 'propicia' (*n̥s-ek-on-y-a) y lusitanu Assaeco 'propiciu' (*n̥s-aik-o).

 grupu nd, mb = nd, mb: L'astur guardó los grupos orixinales ón cuando'l Célticu entamó a mudalos en /nn/ y /mm/. Asina conséñase, Candamios 'el más rellumante' (*kand-m̥-y-o) y Ambatus 'sirviente' (*ambʰi-akt-os), que han comparase colos irlandeses cann y ammaig. Tamién l'ellementu benda 'picu, cumal' (*bend-a) qu'apaez en dellos topónimos de los astures Vagabrobenda, Caldobenda, Voligobenda, etc. han de que ponese en rellación col vieyu irlandés benna (*bend-a) 'picu, cumal'. Sin embargu dacuandu danse casos de asimilación -nn-: Ablonnio 'brétigu' (*aplom-d-y-o). 

 grupu *ln > ll: Trazu común nel indoeuropéu occidental. Asina, Collacinos de la ciudá Colla-ka o Colla-ntium onde albídrase l'ellementu colla 'tiesta, llomba' (Llatín collis (*kol-nis) irlandés coll (<*kol-nos).

 grupu *pl > bl: Ye trazu intermediu ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el lusitanu y llatín (con mantenencia). Conséñase nel Astur Ablonnio 'brétigu' (*aplom-d-y-o) y nos pueblos vecinos. Los cántabros Blendios 'rellumantes' (*s-plēnd-y-os) han rellacionase col llatín splendeo ‘brillar’ con fonema sordu, y col Irlandés lenstu 'rellumu' (*s-plend-to), onde vese'l escaezu de la oclusiva. Lo mesmu val pa la ciudá vettona de Bletisama 'perllana' (*plet-isam-a), llindante colos astures y a rellacionar col llatín planum y col célticu comúm Letisama.

 grupu *pr > br: Vese nos Cabruagenigos 'la xente de Cabruadgeno' (*kapru-ad-gen-os). Ye de nuevu carauterística intermedia ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el llatín (con mantenencia) según amuesen los resultaos llatín caprī y célticu caora (*kap-ura)Donald MacAulay "The Celtic languages" (Px. 3) Ed: Cambridge University Press (1992).

 Asimilaciones 
 Asimilación de la serie *n...bʰ > n...m: Ye esti un trazu célticu conseñáu nel Astur na deidá Nimmedus 'sagráu' < *nebʰe-tos y nel topónimu Nemetobriga 'ciudá sagrada' < *nebʰe-to-bʰr̥gh-eh₂, mesmu que nel Célticu común nemos 'cielu' < *nebʰos y nemetom 'santuariu' < *nebʰ-etom .

 Asimilación de les series *tn > nt y *dʰn > ndʰ: Ye trazu común al Célticu y Llatín, conseñáu n'Astur gracies a los mons Vindios 'albos' < *win-dʰ-yo < *widʰ-n-yo (Comparar col Llatín Fundo < *bʰun-dʰo < *bʰudʰ-no)Blanca M. Prosper “Lenguas y religiones prerromanas del occidente de la Península Ibérica” (Px. 158). Ed. Universidad de Salamanca (2002).

 Desendolcos consonánticos secundarios 
 Primer grau de llenición –*k- > -g-: sonorización de les oclusives sordes intervocáliques. Son exemplos Bovegio / Bovecio, Vago / Vaco, Degantia < Dekamtia, o el cambéu de los sufixos -iko = -igo, Cilurnigom < *Kel(p)urn-ikom, Cabruagenigom < *Kapru-ad-gen-ikom, y -*ako > -ago: Seddiago < *Seddiako.

 Primer grau de llenición –*t- > -d-: sonorización de les oclusives sordes intervocáliques dentales. Asina en Nimmedus < Nemetos, Tridio < Tritio, Do(v)idero / Dovitero, Cludamo / Clutamo, Ambadus / Ambatus, Pedilico / Pitilico.

 Cayída de la fricativa intervocálica: -*w- > -Ø-: Dáse nos grupos pal grupu e(w)o Deogena 'fía de la diosa' = Devogena, o(w)a: Noanios 'novenu' = Novanios (*nown̥-y-os). Grupu o(w)i: Doidena = Dovidena, Zoela 'celestial' = Zovila (*dyowila). Grupu a(w)e Deo Aerno 'eternu' (*aiwe-r-no). Grupu a(w)i Nailo 'Nalón, pequeñu navia' (*nawilo), Pintaius = Pintavius, etc. Grupu u(w)o Cossuo = Cossuvo. Quizás en Noega, Noiga o Noika Ucesia 'nueva Ucesia' si ye que Noega, entama dende *nowika (cif. llatín novi-ky-a).
Trátase dun fenómenu que espárdese pel norte cantábricu y que pierde puxu nes rexones más meridionales, xenerando una riestra diptóngos que mesmu que acontez en Galu nun pueen consideráse etimolóxicosXavier Delamarre "Les noms du compagnon en gaulois" (Px. 47) Studia Celtica Finnica nº II, Ed: Finnish society for celtic studies (2005) La diphtongue /oi/ est certainement secondaire en gaulois tardif, cf. Doiros qui doit être pour *Duwiros ‘Mauvais Homme’, en voie de disparition comme on l'observe dans les doublets Doviccus /Doeccus, Divo/Dio,Bivo/Bio,Novio/Noio.....

 Confusión de les oclusives llabiales b = p: Asina, vese nel Borma/Porma 'Puerma' < *Bʰorm-a, trazu común al irlandés (bus/pus 'llabiu') bretón (broella/proella) vascu (bake/pake 'paz') y al asturianu modernu (búcara/púcara). Dau que esti fenómenu de confusión dáse'n llingües que comparten la cayía de la p- nel entamu de les pallabresMijail Zelikov "El aspecto fonético en el problema de las coincidencias vasco-celtas" Ed: Universidá de San Petersburgu. 2004. se admite tamién otro fenómeno común, consistente en la caída de la p y que afectó fundamentalmente a la posición inicial de las palabras en vasco y en celta., M. SevillaMartín Sevilla "Los hidrónimos porma/puerma" Archivum: Revista de la Facultad de Filología (Px. 689-694). Ed. Universidá d'Uviéu. (1981) camienta que ye un ñiciu del escaezu de la /p/ tamién nel astur. Asina, en ausencia de /p/ nun tien xacíu fonolóxicu destremar les oclusives, y per ende la confusión. 

 Ausencia de betacismu -*w- ≠ -b-: Si el betacismu ye la respuesta a la deseguranza que pa los falantes yera el fonema /w/ ye normal que l'astur nun amuese trazos d'esti fenómenu, pues la mesma deseguranza yera resuelta cola so cayida. Asina, cayida de fricativa y betacismu son dos fenómenos que respuenden al mesmu problema y darréu déllo escluyentes. El betacismu ye un fenómenu meridional que nel cursu del Taxu,dase nes tierres de vettones y lusitanos. El distintu resultáu s'amuesa nel nortizu galaicu Saurium y el carpetanu Con-Sabura (dambos de *sawur-).


 Caltenimientu xeneral de la intervocálica: -*g- > -g-Blanca María Prósper “Varia céltica epigraphica” Palaeohispanica 7. (Px. 161-174) 2007 no produce ya pérdida de /g/ en zona astur, aunque si desde luego entre los celtas galaicos: Mesmu que los Cántabros y a la escontra del Galaicu, dase tendencia a la conservación de la /-g-/ enantes de vocal. Asina conséñase Bergidom < *bʰerg-y-dom, frente al galaicu BerisoEsti trazu da abondo puxu a les postures que alleguen un aniciu galáicu pal castru de Beriso de la triba de los Cabarcos, según la llábana atopada en Salas (CIL II 5739).. < *bʰerg-y-som, Magilo frente al galaicu Mailo <*mh₂eg-y-lo, Segimo < *segʰi-s'mo y Segisama < *segʰi-sama, frente al galaicu Sesma < *sesama < *seisama < *segʰi-sama, etc.

 Vocalismu 

 Vocales indoeuropées 
 *a / *h₂e > a. Mesmu resultáu pal celta y llatín. Astur abia 'ríu' (*h₂eb-y-a) y abris 'agües' (*h₂eb-r-is), céltciu abon 'ríu' (*h₂eb-on-a), llatín amnis 'ríu' (*h₂eb-nis). L'Astur Attio 'tíu' (*h₂ett-y-os), vieyu irlandés aite. Alio 'otru, segundu' (*h₂el-y-os), vieyu irlandés aile.

 *ā / *eh₂ > ā con posible desendolcu secundariu ae: Asina en Brigaetium = Brigātium (*bʰr̥gʰ-eh₂-t-y-om). Belaeso = Belāso (*bʰel-eh₂-s-o), y el sufixu célticu -āko que desendolca dacuando en -aeko. 

Sin embargu, De BernardoPatrizia de Bernardo Stempel "Grafemica e fonologia del Celtiberico: Una nuova legge fonetica che genera dittonghi" (px. 319-334) Religión, lengua y cultura prerromanas de Hispania (2001) camienta que esti diptongu ae / ai tien aniciu nun fenómenu de asimilación anticipatoria, dende sufixos de mena ak-ya > ay-ka: Brigakya (*bʰr̥gʰ-ak-y-a) > Brigaeka / Brigayka. 

 *e / *h₁e > e. Bergidum 'llugar en altu' (*bʰh₁erg-y-dom).

 *ē / *eh₁ > ī. Per conocíu trazu del célticu gracies al exemplu rix 're' en oposición al llatín rēx, y presente nel Astur Sīlo 'seruga, fíu' (*seh₁-lo). Vieyu irlandés sīl, y nel nome Vendiricus 're guedeyosu' si ye que el gayatu ricus ye flexión de *rēcs 're', como afita ProsperBlanca María Prósper “Nueva inscripción lusitana procedente de Portoalegre” Emerita. Revista de Lingüística y Filología Clásica. (px. 23) 2009..

 *i > i. L'Astur Virio 'masculín' (*wir-y-os), mesmu qu'en llatín vir, y vieyu irlandés fer (*wir-os).

 *o / *h₃e > o. Borma/Porma 'Puerma' (*bʰh₃er-ma) y Borines (*bʰh₃er-mi-nis).

 *ō / *eh₃ > ā. De nuevu carauterísticu trazu célticu conseñáu nel Astur Baedunia = Bādunia 'balneariu' (*gʷōdʰ-un-y-a). En célticu común bādiom. El nome propiu Blattia (*bʰlōt-y-eh₂) 'florida' contién el nome de la flor blāto (*bʰlōto). Célticu común blato, llatín floris (*bʰlō-ris). L'adxetivu célticu āku 'veloz' entama nun indoeuropéu *ōkuXavier Delamarre “Dictionnaire de la langue gauloise" Ed. Errance, París 2003 (px.144)., y dexare nel astur el nome duna tal accula 'rapidina'(Villar 2005. Px. 271). A lo cabero, el nome del ríu Sama en Grao, pudiere tener aniciu nel axetivu sāmo(Delamarre 2005. Px. 266) 'calmu, sele', que dexare sàm 'calmu, tranquilu' nel irlandés, y que entama nun PIE < *sōmoMartín Sevilla “Asturiano samecer 'sosegar, aplacar, aquietar, y los hidrónimos Sama" Archivum, Revista de la Facultad de Filología, Tomos L-LI, Un.de Oviedo, (pxs.429-431) 2000-2001.. Ye isoglosa que xebra l'astur del lusitanu y lu allega'l celtibéricu.

 *H > a. Cualquier llarinxal indoeuropea (h₁, h₂, h₃) ente consonantes, representada por H, collorea en /a/ cuando nun son dambes oclusives. Asina, Elano 'ciervu' (*h₁elHn-o) (galés elain). Ablaidacos 'per pálidos' (ad-bʰlHi-dos). Matugeno 'bien nacíu' (*mHtu-genos), onde espéyase'l célticu mati 'bonu' (vieyu irlandés maith).

 Diptongos 
 *ei / *ēi > ē. Mesmu que nel celta común, que xebra al astur del llatín (que reduz el diptongu en /ī/) y del lusitanu (que guarda el vieyu diptongu /ei/ ). Asina l'Astur Deva 'diosa' (*deiw-a) a la escontra del llatín dīva y lusitanu deibo. El tamién ríu Esva 'ríu rápidu' < *eis-wa, Provesica < *pro-weid-t-ika, y el dativu Cossue < *kossowei. 

 *eu / *ēu > ou con desendolcu secundariu en u. Lucocadia 'fortaleza? alba' < *lewko-kad-y-a. Clouto y Cluto 'famosu' < *klew-tos, Lougeos 'negros, cuervos?' < *lewg-y-os. No(w)anio 'novenu' < *newn̥-y-os, y el dativu Cossue < *kossowei.

 Vocalización del grau cero 
 *r̥ ante oclusiva > ri. La fechura vocálica en /ri/ de la sonante llíquida en grau cero r̥ ye un resultáu célticu dafechu, a la escontra del llatín que vocaliza'n /or/ /ur/. L'astur Brigaetium < *bʰr̥gʰ-ā-t-y-om, o Tritio < *tr̥t-y-os.

 *n̥ > an. La fechura vocálica en /an/ de la nasal en grau cero n̥ ye tamién un resultáu célticu, a la escontra del llatín que vocaliza'n /en/. Asina, l'astur Arganticaenos igüau sobre argantom 'plata' < *argn̥-t-om frente al llatín argentum. Tamién el ríu Arganza en Tinéu vien dun vieyu ArgantiaJuan José Moralejo “Hidrónimos Galaicos con sufijo ‘’–antia’’. Palaeohispanica 9. (Px. 837-860) 2005 'plateáu' < *argn̥-t-y-a. L'astur No(w)anio 'novenu' < *nown̥-y-os, frente al llatín novenus. Mandica 'egüa, diosa de los potros' < *mn̥d-y-ka, galu mandos 'potru' < *mn̥d-os, frente al llatín iovi menzana 'xúpiter de los sacrificios de caballos' < *mn̥d-y-ono.

 *m̥ > am. Mesma fechura vocálica en /am/ de la nasal en grau cero m̥ a la escontra del llatín /em/. Asina, l'astur Degantia `décima' < *dekm̥-t-y-a, ye ordinal igüau sobre'l numberal decam 'diez' < *dekm̥ que opónse al llatín decem. Los superlativos del astur -(is)amos < *is-m̥-os, frente al llatín -isimus/-isemus.

 Desendolcos vocálicos secundarios 
 Tendencia al piesllu vocálicu e > i. Asina en Vinicos < *Venikos (conséñase Venica ente los vettones). Nimmedus / Nemetos, Cilurnigos < *kelurnikos, etc. 

 Cambéu de la postónica i > e. Ye esti un desendolcu exclusivu del astur, que foi vistu por Prosper(Prosper 2002. Px. 140) parece pues posible que la pronunciación de /i/ en posición intervocálica postónica era /e/.. La autora afita-y al fenómenu un aniciu célticu rellacionau col abrimientu del proto-celta /i/ cuando nun-y sigue una vocal palatal: Tillegus = Tillicus (en Dijon), Careca = Carica (en Soria, Ávila y Toledo), Ableca = Ablicos (en Cáceres), Lougeos < *lougios, Parameco < *Paramico, Segeo = Segio, etc.

 e(...)ā > a(...)ā(Prosper 2002. Px. 424). Per conocíu fenómenu célticu d'armonía vocálica nomáu como llei de Joseph, y conseñáu nel antropónimu Balaeso 'lluminosu' < *bʰelā-so.

 Morfoloxía 
No que cinca a la morfoloxía o cadarma de les pallabres, malpenes conocemos dellos casos de los nomes en tema -o. 

 Nominativu singular en -os. viros 'el home'. Célticu común viros.

 Xenitivu singular en -i. viri 'del home'. Célticu común viri.

 Xenitivu plural en -om. virom 'de los homes'. Célticu común virom. 
Les xentilidaes de la mena ablaidacorum, cilurnigorum, viromenigorum, son xenitivos plurales llatinos igüaos sobre anteriores xenitivos astures *Cilurnigom, *Viromenigom, etc. D'estamiente Medugeno nun yera de la xente de los Cilurnigos sinón de la xente dun tal Cilurnu. 

 Dativu singular en -ue. virue 'pal home'. Célticu común virui.

 Dativu plural en -uboFrancisco Marco Simón "Deis Equeunu(bo)". Actas del VII coloquio sobre lenguas y culturas Paleohispániques. Px. 481-490. Zaragoza 1997.. virubo 'pa los homes'. Célticu común virobo.

 Vocabulariu curtiu 
Astur 1Proto-celta 2Llatín 3abiā 'ríu' <*h₂eb-y-eh₂  abā 'agua' <*h₂eb-eh₂ (v. ir. ab) amnis 'ríu' <*h₂eb-nisalio 'otru' <*h₂el-yo alio 'otru' <*h₂el(i)yo (v. ir. aile) alius <*h₂el-yoargantom 'plata' <*h₂ergn̥-t-om  argantom 'plata' <*h₂ergn̥-t-om (v. ir. arggat) argentum <*h₂ergn̥-t-omattio 'tíu' <*h₂ett-y-os attio 'tíu' <*h₂ett-y-os (v. ir. aite) bādiom 'bañu' <*gʷōdʰ-y-om bādiom 'bañu' <*gʷōdʰ-y-om (v. ir. baidim)bādunia 'balneariu' <*gʷōdʰ-un-y-eh₂benda 'picu, cumal' < *bh₁end-a benda 'picu, cumal' < *bh₁end-a (v. ir. benna)blāto 'flor' <*bʰlōto blāto 'flor' <*bʰlōto (v. ir. blāth)  flos,-ris <*bʰlō-sblaido 'pálidu' <*bʰlHi-dos Illiriu. Blaedarus bleto 'planu' <*plh₁et-o  leto 'planu' <*(p)lh₁et-o (bre. let)  planta <*plh₂ent-eh₂briga 'castru' <*bʰr̥gʰ-eh₂ briga 'llomba' <*bʰr̥gʰ-eh₂(v. ir. brig)  for(g)tos <*bʰr̥gʰ-toskabro 'cabra' <*kh₂ep-r-o  kaera 'cabra' <*kh₂e(p)e-r-o (v. ir. cáer) y kabros 'cabra' <*kh₂ep-r-o (v. ir. gabor)  caper,-pri <*kh₂epe-rkando 'llumiegu' <*kn̥d-o ó *kh₂end-o  kando 'llumiegu' <*kn̥d-o ó *kh₂end-o (v. ir. cann)  candeō 'rellumar' <*kh₂end-y-o kloutos 'famosu, nomáu' <*kleu-t-os  kloutos 'famosu' <*kleu-t-os (v. ir. cloth)  in-clutos 'illustre' <*kleu-t-osdoubro 'agües fondes' <*dʰeubʰ-ro  doubro 'agües fondes' <*dʰeubʰ-ro (v. ir. dobur)  dekam/degam 'diez' <*dekm̥  dekam 'diez' <*dekm̥ (v. ir. deich)  decem <*dekm̥dekamtos/degamtos 'décimu' <*dekm̥-tos  dekametos 'diez' <*dekm̥(e)-tos (v. ir. dechmad)  decimus <*dekm̥-os.desso 'derecha, sur' <*deks-wo  desso 'derecha, sur' <*deks-wo (v. ir. dess)  dexter <*deks-te-rdēvā 'diosa' <*dēiw-eh₂  dēva 'diosa' <*dēiw-eh₂ (v. ir. día)  dīva <*dēiw-eh₂dēvanā 'divina' <*dēiw-an-eh₂  dēvona 'divina' <*dēiw-on-eh₂ dīviana 'Dīana' <*dēiw-y-an-eh₂elano 'ciervu' <*h₁elHn-o  elano 'ciervu' <*h₁elHn-o (gal. elain)  ekuos 'caballu' <*h₁ekwos  ekuos 'caballu' <*h₁ekwos (v. ir. ech)  equus <*h₁ekwos kel(p)urno 'calderu' <*kh₁elp-ur-nos  kelurno 'calderu' <*kh₁elp-ur-nos (v. ir. cilurnn)  calpar <*kalp-ari? korio 'tropa, exércitu' <*kor-y-os  korio 'tropa, exércitu' <*kor-y-os (v. ir. cuire)  lema 'umeru' <*lh₁em-eh₂  lema 'umeru' <*lh₁em-eh₂  ulmus <*l̥m-oslougo 'prietu' <*leug-os  lougo 'cuervu' <*leug-os  loukā 'llume, lluz' <*leuk-eh₂  louka 'llume, lluz' <*leuk-eh₂(gal. llug)  lux,-ucis/luceo <*leuk-is/ <*leuk-e-y-omagilos 'noble, prince' <*mh₁eg-y-los  magalos 'noble' <*<*mh₁eg-H-los (v. ir. mal)  mandika 'egüa' ? <*mn̥d-y-ka  mando 'potru' <*mn̥d-os  mando 'potru' <*mn̥d-os  menzana (iovi) <*mn̥d-y-on-omatu 'bonu' <*mHt-u  mati 'bonu' <*<*mHt-i(v. ir. maith) mānus <*meh₂n-usnāvā 'barcu' <*neh₂u-eh₂  nāvā 'barcu' <*neh₂u-eh₂(v. ir. nau)  nāvis <*neh₂u-isnāvilo 'navegable' <*neh₂u-y-lo  nemetos 'sagráu' <*nebʰ-etos  nemetom 'santuariu' <*nebʰ-etom (v. ir. nemed)  nemus <*nebʰ-osnovan 'nueve' <*novm̥ novan 'nueve' <*novm̥ (v. ir. noi)  novem <*novm̥novanios 'novenu' <*novm̥-y-os novametos 'novenu' <*novm̥(e)-tos (v. ir. nomad)  novenus <*novm̥-y-osokelo 'cantu'  okero (p)eno 'llagu' <*(p)enoeno 'llagu' y enakos 'llamarga' (v. ir. enach) <*(p)eno  Panonnia 'tierra de llagos' (Illyriu) progeneio 'pariente' <*pro-gene-y-o rogeneies 'parientes' <*(p)ro-gene-y-es  progenies <*pro-gen-y-esprovesa 'conocencia' <*pro-weid-t-am rovesa 'conocencia' <*(p)ro-weid-t-am (v. ir. rofess) sego 'prindar, vencer' <*sh₁egʰ-o sego 'prindar, vencer' <*sh₁egʰ-o (v. ir. seg) segio 'fuerte' <*sh₁egʰ-y-osīlo 'fíu, semiente' <*seh₁-lo  sīlo 'fíu, semiente' <*seh₁-lo (v. ir. sil)  trīs 'tres' <*treh₁s  trīs 'tres' <*treh₁s (v. ir. tri)  trēs <*treh₁stritio 'terceru' <*tr̥t-y-os  tritio 'terceru' <*tr̥t-y-os (gal. trydydd)  tertius <*tert-y-osverna 'chopu' (en Vernesga) <*vh₁ern-eh₂  verna 'chopu' <*vh₁ern-eh₂(o. ir. fern)  vindo 'albu' <*win-dʰ-o  vindo 'albu' <*win-dʰ-o (o. ir. find)  vindio 'albiegu' <*win-dʰ-y-o virio 'homiegu' <*wir-y-os  viro 'home' <*wir-os (o. ir. fer)  vir <*wir-osvā 'femenín de dos' <*dwā  vā 'dos' <*dwā  vo 'masculín de dos' <*dwo  vo 'dos' <*dwō (gal. gwo)  duo 'dos' <*dwō 

 Referencies  

 Ver tamién 
 Llingües indoeuropees
 Llista de pallabres indoeuropees

Categoría:Llingües indoeuropees
Categoría:Astures