Iberorrománicu

L'Iberorrománicu ye un subgrupu de llingües romances que posiblemente formen un subgrupu filoxenéticu dientro de la familia romance. Les llingües iberromances desendólquense en territorios ocupaos polos romanos p'hacia l'añu 415, ello ye, la península ibérica y el norte del Magreb y les sos conquistes posteriores (la Suevia). 

Llingües consideraes universalmente dientro del grupu iberromance son el galaico-portugués (y los sos modernos descendientes), l'asturlleonés y l'castellán y el navarroaragonés. Toes estes llingües formen un continuum xeollectal con alta intelixibilidá ente les llingües axacentes.

 Comparación de frases ente llingües de esti grupu 
 Latin: Illa claudit semper fenestram antequam cenat.
 Asturianu: Ella zarra siempres la ventana enantes de cenar.
 Castellán: Ella cierra siempre la ventana antes de cenar.
 Portugués: Ela fecha sempre a janela antes de jantar/cear.
 Gallegu: Ela fecha sempre a xanela antes de xantar/cear.
 Llionés: Eilla pecha siempres la ventana enantes de cenare.
 Aragonés: Ella zarra siempre la finestra antes de zenar.

 Clasificación xeneral 

Les llingües iberorromances son una agrupación convencional de les llingües romances, munchos autores usen el términu nun sentíu xeográficu, anque non necesariamente filoxenéticu. Filoxenéticamente, esisten discrepancies sobre qué llingües han de se considerar dientro del grupu iberorromance, yá que por casu dellos autores consideren que les llamaes occitano-romániques, podríen tar más estrechamente rellacionaes coles llingües gallo-romániques que coles llingües ibéro-romániques. Y la posición del aragonés dientro de les llingües romániques de la península ibérica tamién causa discrepancies. 

Una agrupación xeográfica convencional frecuente ye la siguiente:

 Llingües iberorromances orientales (aragonés).
 Llingües iberorromances occidentales (iberorromance nuclear).
 Mozárabe.

No que sigue va usase'l signu convencional † pa les llingües muertes.

 Iberorromance occidental (nuclear) 

L'iberorromance occidental presenta un númberu de traces gramaticales y fonolóxiques definitories que tán ausentes nel llamáu iberorromance oriental que de la mesma presenta carauterístiques comunes col galorromance o'l galoitalianu pero non presentes nes llingües iberromances occidentales. Dellos autores consideren que les llingües iberorromances tomen namái al grupu occidental y nuclear y que'l llamáu "iberorromace oriental" realmente constitúi un grupu filoxenéticu a parte con carauterístiques entemedies ente l'iberorromance y el galorromance.

Les llingües iberrromances occidentales son:

 Íbero-Occidental 
 Astur-Lleonés: 
 Asturianu
 Lleonés 
 Mirandés
 Fales de transición ente'l castellanu y l'asturlleonés: 
 Estremeñu 
 Montañés
 Castellán
 Dialeutos del castellán
 Xudeoespañol, Sefardín o Ladín Yahoo! Haquetía : Enciclopedia científica . Ciencia y teunoloxía :: 100cia.com
 Subgrupu Galaico-Portugués
 Galaicoportugués (†)
 Gallegu
 Fala xalimesa
 Portugués: 
 Dialeutos del portugués
 Xudeoportugués (†)

 Iberorromance pirenaico-mozárabe 
La clasificación d'Etnologue inclúi un grupu de llingües romances de la península Ibérica duldosu formáu pol navarroaragonés y pol mozárabe. Anque munchos especialistes consideren qu'esa xebra nun ye un grupu válidu nin alcuentren demasiaos argumentos pa postular una especial rellación ente l'aragonés y el mozárabe.

 Grupu Pirenaico-Mozárabe
 Aragonés
 Aragonés occidental: Aragüesín, Ansotanu, Chesu, Aisín
 Aragonés central: Belsetanu, Aragonés del valle de Vió, Panticutu
 Aragonés oriental: Patués o Benasqués
 Aragonés meridional o Somontanés
 Navarroaragonés (†): Rioxanu precastellanu (†), Romance navarru (†)
 Xudeoaragonés (†)
 Mozárabe (†)

El grupu pirenaico-mozárabe suel clasificase de delles maneres, y nun esiste un consensu global sobre la so filiación. Les teoríes más aceptaes son:

 1- La que lu clasifica como un tercer grupu dientro de les llingües iberorromances.
 2- La que lu asitia como grupu separtáu del grupu iberorromance, inclusive fuera del grupu galo-ibéricu, y dientro del grupu italoccidental, del que formen tamién parte les mentaes llingües galo-ibériques.

 Variedaes iberorromances de transición 
Dada la gran cercanía que tienen les llingües iberorromances per tola Península Ibérica (ya en delles fasteres d'América del sur), esisten árees au se falen llingües mestes o variedaes llingüístiques de transición que presenten carauterístiques mestes a les de les llingües iberorromances axacentes. Estes llingües mestes son:

 El castrapu, que ye'l nome que se-y da en Galicia a una variante popular del castellanu falada nesa comunidá autónoma, carauterizada pol usu de vocabulariu y d'espresiones tomaes del gallegu que nun esisten en castellanu. Considérase socialmente vulgar y ye frecuente nes ciudaes gallegues.
 L'eonaviegu o gallegoasturianu (A fala pa los sos falantes) ye una llingua de tránsitu ente l'asturianu y el gallegu. El so dominiu llingüísticu estiéndese, como'l so nome indica, na zona asturiana comprendida ente los ríos Eo y Navia, masque la so área d'influyencia abarque tamién zones más orientales. Esti territoriu conozse como Terra del Eo-Navia (un territoriu que nun coincide cola comarca del Eo-Navia).Menéndez Pidal, El Dialecto leonés, 2ª, prológo y edición Carmen Bobes Naves, Ridea, Oviedo 1.962, páx. 16 y 17 
 L'amestáu o variante del asturianu carauterizada por un acastellanamientu léxicu, fonéticu y sintáuticu, siendo muncho más acusáu nos dos primeros. Pa dalgunos estudiosos trátase d'una fala de transición ente l'asturianu y el castellanu, anque son otros munchos los que defenden que, por mor de les sos estructures sintáutiques, trátase d'una variante del asturianu o inclusive asturianu de clase baxa.
 El Barranqueñu (A fala de Barrancos) ye una llingua mesta falada na llocalidá portuguesa de Barrancos. Ye un dialeutu que tien como base'l portugués alentexanu y una fuerte influyencia del español popular d'Andalucía y de la Baxa Estremadura, especialmente lexicográficos, fonéticos y morfolóxicos. Dichos elementos a vegaes son estraños y hasta discordantes pa un dialeutu de base portuguesa.
 El portuñol, portunhol, portanhol ye'l mecíu de los idiomes portugués y español. Dase ente los falantes de les rexones llingüístiques llendantes ente'l castellanu y el portugués, mui especialmente na llend'hispano-brasilana.
miniaturadeimagen|240x240px|Aragonés en coloráu.
 Criollos iberorromances 

En munches árees d'África y América, particularmente en zones onde históricamente esistió un importante tráficu d'esclavos y por tanto contautu de falantes de llingües estremaes, desendolcáronse pidgins como mediu d'intercambéu, que dieron llugar a numberoses llingües criolles de base española y portuguesa:

 Criollos de base léxica española
 ChabacanuChabacano
 ChamorruProyeutos Saluda - El idioma chamorru
 Palenqueru
 Criollos de base léxica portuguesa:
 Cabuverdianu
 Lunguyê
 Angolar
 Forru
 Kriol
 Patuá de Macáu
 Criollos mestos:
 PapiamentuPapiamento (≈) (para algunos es un criollo de base española, aunque otros lo consideran de base protuguesa): Papiamentu d'Aruba, Papiamentu de Bonaire, Papiamentu de Curaçao
 Annabonense o Fá d'Ambô, annobonense o annobonés (tamién llamáu Fla d'Ambu y Falar d'Ano Bom) ye un mecíu d'un criollu portugués, el forru y del español faláu na islla d'Annobón, Guinea Ecuatorial.

 Árbol cladísticu 
El proyeutu de comparación sistemática ASJP basáu na similaridá léxica midida como la distancia de levenshtein d'una llista de cognaos construyó árboles cladísticos que dan una aproximación valoratible al parentescu filoxenéticu d'una bayura families. Nel casu de les llingües iberorromances mentaes enantes, l'árbol cladísticu tien la forma:ASJP - World Language Tree 03

 Carauterístiques principales de les llingües iberorromániques 

 Caltienen les vocales a la fin de les pallabres llatines en contraste coles galorromances. El aragonés pierde la (e) final siendo la única esepción nel iberorromance.
 Pierden les formes alverbiales llatines Ibi y Index presentes nes otres llingües romániques. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance.
 L'infinitivu lo formaen con una (r) final y nun se pierden en contraposición a les llingües galorromances. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance.
 Formen los plurales con (s). Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu.
 Cambéu de la (f) llatina a (h). Esti fenómenu asocedió nel castellán, estremeñu, cántabru y asturianu oriental por influencia del Euskera. Esta carauterística tamién ye compartida col occitanu gascón. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance.

 Descripción llingüística 
Esisten dellos anovamientos fonéticos comunes a les llingües iberorromances:
 Les más de les llingües iberorromances caltienen les vocales finales llatines /-e, -o/ en nomes masculinos, frente a lo qu'asocede nel occitanorrománicu y galorrománicu, por exemplu: español noche, portugués noite frente a catalán nit, francés nuit, toos ellos derivaos de la forma *noite común al proto-iberorromance, el galorromance y occitanorromance. Nesti aspeutu l'aragonés presenta soluciones frecuentemente más cercanas al occitanorromance que'l restu del iberorromance.
 Palatalización del grupu -ct-: portugués oito, español ocho. Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu, pero non l'italorromance central y meridional otto.

 Fonoloxía 
L'inventariu consonánticu del proto-iberorromance coincide colos inventarios del español medieval y del portugués medieval:
{|  style="text-align:center;"
! 
! llabial
! alveolar
! palato-alveolar
! velar
|-
! Oclusiva
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| 
| style="font-size:larger;" |
|-
! Africada
| 
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| 
|-
! Fricativa
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| 
|-align=center
! Nasal
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| 
|-align=center
! Llateral
| 
| style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" |
| 
|-align=center
! Vibrante
| 
| style="font-size:larger;" |
|
| 
|}
Esti sistema cuasi idénticu al del italianu estándar (sacantes pol fechu de que l'italianu carez de /*ʒ/ y de la oposición /*ɾ/-/*r/). El fonema  ye complicáu porque, anque apaez mesmo en portugués que n'español, en dambes llingües remanez de diferentes grupos llatinos, polo que ye posible qu'en proto-iberorromance esti fonema nun esistiere como talu y la so presencia débase namái a desendolcos posteriores. Equí postúlase porque ocasionalmente n'español se tienen  procedente de PL- llatín (AMPLU port. y esp. ancho, P(O)LOPPU > esp. chopo, port. choupo).

En cuanto a les evoluciones posteriores:
 les africaes  desafríquense en portugués y dan , mientres que n'asturlleonés y español mediu prodúcense ensordecimientos  >  (y posteriormente > ),  > .
 les fricatives  caltiénense en portugués, pero pierden el contraste de sonoridá nel español mediu y asturlleonés dando namái . N'español modernu amás diose'l cambéu adicional  >  (fricativa velar/uvular).
 les fricatives llabiales  caltiénense en portugués como , mientres que n'español  pasa a  (ante vocal) y/o caltiénse como  (ante : frente, freír o : fuente, fuego). De magar el sieglu XV la  del español cae na mayor parte de dialeutos y desapaez.
 el fonema  en portugués y gallegu en munchos contestos pasa a  (llave > chave), una africación asemeyada a la que se da en delles variedaees de asturlleonés (como l'austurlleonés occidental *ʎopu > ḷḷobu).

L'inventariu vocálicu reconstruyíu pa la sílaba tónica ta formáu por siete vocales .

 Cambios fonéticos 

La siguiente table resume los cambeos ente'l proto-iberorromance y les llingües modernes:
 PROTO-IBERORROMANCE  Portugués  Gallegu  Asturlleonés  Castellán  Aragonés    (ensin cambeos)   s  s / θ  θ  θ / s  θ    z  z / θ  θ  θ / s  θ    s  s  s  s  s    ʃ  tʃ  tʃ  tʃ  tʃ    ʒ  ʃ / ʒ  ʒ / ʃ  x  tʃ    ʃ  ʃ  ʃ  x  ʃ    ʒ  ʃ / ʒ  ʃ  x  tʃ    f  f  f  f / h  f    b  b  b / β  b / β  b / β    v  v / b  b / β  b / β  b / β   t / tʃ  t / tʃ  t / tʃ  tʃ  t    r  r  r  r  r    ʎ  ʎ  ʎ  j / ʎ  ʎ 

 Comparación léxica 

Tabla comparativa ente les llingües romances vives na Península Ibérica.
Llatín Portugués  Gallegu Asturianu-Lleonés Castellán Aragonés
|----- bgcolor="#ffffff"
||clave 
||chave 
||chave 
||llave/chave 
||llave
||clau 
|----- bgcolor="#ffffff"
||noctem 
||noite 
||noite 
||nueche/nueite 
||noche
||nuei 
|----- bgcolor="#ffffff"
||ego
||eu
||eu
||yo/you
||yo
||yo
|----- bgcolor="#ffffff"
||cantare 
||cantar 
||cantar 
||cantar/cantare 
||cantar
||cantar 
|----- bgcolor="#ffffff"
||capra 
||cabra 
||cabra 
||cabra 
||cabra
||cabra 
|----- bgcolor="#ffffff"
||facere
||fazer
||facer
||facer
||hacer
||fer
|----- bgcolor="#ffffff"
||lingua 
||língua 
||lingua 
||llingua 
||lengua
||luenga 
|----- bgcolor="#ffffff"
||platea 
||praça 
||praza 
||plaza
||plaza
||plaza 
|----- bgcolor="#ffffff"
||pontem 
||ponte 
||ponte 
||ponte 
||puente
||puent 
|----- bgcolor="#ffffff"
||ecclesia 
||igreja 
||igrexa 
||ilesia 
||iglesia
||ilesia 
|----- bgcolor="#ffffff"
||hospitalem 
||hospital 
||hospital 
||hospital 
||hospital
||hospital 
|----- bgcolor="#ffffff"
||caseus | Llatín vulgar formaticum''queijo queixo quesu/queisu quesoqueso 

 Númberu de falantes 
Pos. IdiomaFalantes como llingua materna Total de falantes1Castellán 480.000.000  577.000.0002Portugués 209.000.000  260.000.0003Gallegu2.630.000~3.900.000Fala xalimesa~6.0004Asturianu~100.000~600.000Lleonés~25.000Mirandés8.000Estremeñu20.000Montañés n/d5Xudeoespañol98.000150.0006Aragonés12.00030.000

 Ver tamién 
 Llingües romances

 Referencies 

 Otres Wikipedies d'esti grupu
 Gallega
 Portuguesa
 Española
 Aragonesa

Categoría:Llingües romániques
Categoría:Llingües d'España
Categoría:Llingües de Portugal
Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos