Suiza

La Confederación Helvética o Suiza (n'alemán Schweiz, n'alemán suizu Schwyz o Schwiiz, en francés Suisse, n'italianu Svizzera y en romanche Svizra) ye un Estáu Federal asitiáu nel centru d'Europa ensin salida al mar. 

Tien llendes con Alemaña, Francia, Italia, Austria y Liechtenstein. El país tien una tradición secular de neutralidá política y militar, polo que ye sede de munches organizaciones internacionales. El so nome ye una derivación del nome d'ún de los cantones fundadores de la federación, "Schwyz". Ye ún de los países más ricos y desendolcaos del mundu.

 Historia 
En 1291, patriotes de los tres cantones d'Uri, Schwyz y Unterwalden ficieron la "Carta de l'Alianza" que los xunió na llucha escontra los Habsburgos (Austries), quien naquella dómina yeren emperadores del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. Fechos sobre la independecia suiza pue lleese na obra "Wilhelm Tell" de Friedrich Schiller, ye perfamosa la cita nesta obra del Prau de Rütli au s'axuntaben los conxuraos escontra l'emperador. Na Batalla de Morgarten en 1315, los suizos algamaríen la independencia dafechu col nome de "Confederación Helvética".

Yá nel Tratáu de Westfalia nel añu 1648, reconocióse la independencia xurídica de Suiza del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu por parte los estaos europeos. Na dómina de la Revolución francesa foi parte del Imperiu Napoleónicu. Pol Congreu de Viena de 1815, refizo la so independencia y foi'l momentu que se reconoz la neutralidá suiza por éstes.

Nel añu 1848, Suiza fizose una constitución confederal, na que la so capital sería Berna. Les otres ciudaes candidates yeren Zúrich y Llucerna. Los xeitos d'esta constitución yeren pola necesidá d'un equillibriu ente los cantones y les pasaes engarradielles secesionistes de la guerra separatista del Sonderbund (lliga suiza católica) de 1845.

La igua de la constitución en 1874 foi pergrande y pasóse a un sistema federal pol establecimientu de compentencies pa la Confederación na materia d'asuntos llegales, de defensa y comerciu. Dende entos ye continua la meyora política, económica y social que tevo y tien la sociedá suiza.

Los suizos son perconocíos pola so histórica neutralidá política, qu'entama dende 1515 tres la derrota escontra Francia na Batalla de Marignano pola dominación del Milanesáu (anguaño Milán), y pola so non participación militar en nenguna de les guerres mundiales. Nel añu 2002, Suiza convirtióse en miembru plenu de les Naciones Xuníes.

 Xeografía 
El paisax suizu ta encadarmáu pelos Alpes, una alta cadena montañosa que crucia la fastera central y sur del país. Ente los altos picos de los Alpes Suizos ta El Picu Dufour qu'algama los 4.634 msnm. Nel Picu Dufour atópense numberosos valles y dellos con glaciares. D'esi llugar surden abondos de los ríos principales d'Europa, ente ellos el Rin, el Ródanu, el Enu, el Aare y el Tesinu, ríos que suelen desembocar nalgunos llagos, por exemplu, el Llagu Lemán, el Llagu de Zurich, Llagu Neuchâtel y el Llagu de Constanza. Éstos y otros llagos tien el so orixe glaciar y son patrimoniu de la Humanidá.

La fastera norte de Suiza, la más poblada, ye más abierta, pero inda tien abondos cuetos. El clima suizu ye normalmente templáu, pero pue camudar muncho dependiendo de la llocalidá, dende el severu clima nos altos montes hasta'l prestosu clima mediterraneu na fastera sur.

 Demografía 
Nel añu 2007, Suiza tevo una población de 7.554.000 habitantes. Los grupos étnicos principales son: alemán 65%, francés 18%, italianu 10%, otros (turcos, africanos, etc.) 6%, retorromanu 1%. Los tres idiomas oficiales son: l'alemán (faláu pol 63.7%), el francés (faláu pol 20.4%), l'italianu (falaú 6.5%) y el romanche. La esperanza de vida media ye de 80.6 años. El permediu de fíos por muyer ye de 1.44. La mestura étnica de Suiza d'anguaño ye la siguiente:

Suizos: 79.% 
Europeos: 16.7% 
Asiáticos: 2.4% 
Americanos (continentales): 0.7% 
Africanos: 0.7%

 Economía 

 Política 

Una de les polítiques más importantes d'esti país con respectu al exércitu ye la de non poseyer un exércitu. Tolos suizos na edá militar falten al so trabayu ensin perder prestaciones económiques p'asistir a maniobres militares una vegada cada añu un mes.

Suiza posee un sistema de gobiernu que se diferencia de munchos vixentes anguaño, declárase democracia direuta, anque ye más bien una democracia semidireuta y na práutica sólo dos cantones anguaño caltienen esti sistema. Convocáronse referendos sobro les lleis
más importantes dende la constitución de 1848.

Cualesquier ciudadanu pue oponese a una llei qu'apruebe el parllamentu. Si yecapaz de recoyer 50.000 firmes escontra dicha llei en 100 díes, tien de convocase un referendum federal en que los votantes deciden por mayoría simple si acepten o refuguen la llei.

 Organización político-alministrativa 

La Confederación Suiza ta formada por 23 cantones. Como trés d'ellos tán dividíos en dos semicantones, el númberu exautu de xunidaes alminitratives ye de 20 cantones y 6 semicantones.
500 px|Swiss cantons
 Cantón  Nᵘ Capital  Cantón  Nᵘ Capital 14px  Argovia  19  Aarau  14px  *Nidwalden  7  Stans 14px  *Appenzell Rodes Esteriores  15  Herisau  14px  *Obwalden  6  Sarnen 14px  *Appenzell Rodes Interiores  16  Appenzell  14px  Schaffhausen  14  Schaffhausen 14px  *Basel-Landschaft  13  Liestal  14px  Schwyz  5  Schwyz 14px  *Cantón de Basilea-Ciudá  12  Basilea  14px  Solothurn  11  Solothurn 14px  Berna  2  Berna  14px  Sankt Gallen  17  Sankt Gallen 14px  Friburgu  10  Friburgu  14px  Turgovia  20  Frauenfeld 14px  Xinebra  25  Xinebra  14px  Tesinu  21  Bellinzona 14px  Glaris  8  Glaris  14px  Uri  4  Altdorf 14px  Los Grisones  18  Chur  14px  Valais  23  Sion 14px  Jura  26  Delémont  14px  Vaud  22  Lausanne 14px  Lucerna  3  Lucerna  14px  Zug  9  Zug 14px  Neuchâtel  24  Neuchâtel  14px  Zúrich  1  Zúrich
*Estos cantones reciben el nome de semicantones y tán representaos namái por un conseyeru (en cuenta de los dos de los cantones completos) nel Conseyu Suizu d'Estaos.

Los 26 cantones tienen un estatus constitucional permanente y un gráu peraltu d'independencia. Toos ellos son iguales en condición según la Constitución federal, y caún tien la so propia constitución, y los sos propios parllamentu, gobiernu y tribunales. Sicasí, hai diferencies importantes ente los cantones, neto en términos de población que d'estensión xeográfica. Los cantones abarquen un total de 2.485 conceyos.

Dientro del territoriu suizu hai dos enclaves: Büsingen, que pertenez a Alemaña, y Campione d'Italia, que pertenez a ItaliaEnclaves del mundu..

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Suiza