খুদ্দাকা নিকায়

খুদ্দাকা নিকায় (শব্দগত অৰ্থ 'ক্ষুদ্ৰ সংগ্ৰহ') হৈছে সুত্ত পিটকৰ পাঁচটা নিকায় বা সংগ্ৰহৰ ভিতৰত শেষ, যিটো থেৰবাদ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পবিত্ৰ শাস্ত্ৰ পালি টিপিটক ৰচনা কৰা "তিনিটা টোপোলা"ৰ ভিতৰত অন্যতম। এই নিকায়ত পোন্ধৰখন (থাইলেণ্ড), পোন্ধৰখন (শ্ৰীলংকাই বুদ্ধঘোষৰ তালিকা অনুসৰণ কৰে), বা আঠাইশখন (বাৰ্মা) বিভিন্ন সংস্কৰণত গৌতম বুদ্ধ আৰু তেওঁৰ প্ৰধান শিষ্যসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰা বিভিন্ন বিষয়ৰ ওপৰত গঠিত।

শিৰোনামত থকা খুদ্দাকা শব্দটোৰ অৰ্থ পালি ভাষাত ‘সৰু’ আৰু নিকায় হৈছে ‘সংগ্ৰহ’। চীন আৰু তিব্বতী নীতি-নিয়মৰ সমতুল্য সংগ্ৰহ হৈছে ক্ষুদ্ৰক আগম, কিন্তু সংগ্ৰহসমূহৰ মাজত যথেষ্ট তাৰতম্য আছে।
ইতিহাসত দৃষ্টি
হিৰাকাৱা আকিৰাই কৈছে যে খুদ্দাকা নিকায়াই পালি কেনন / আগমৰ বিকাশৰ এনে এটা পৰ্যায়ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, য'ত সুত্ত পিটকৰ বাকী অংশত নতুন সামগ্ৰী আৰু যোগ কৰা হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে 'খুদ্দাকা পিটক'ত যোগ কৰা হৈছিল। Hirakawa Akira, translated and edited by Paul Groner (1993),A History of Indian Buddhism, Motilal Banarsidass Publishers, Delhi, page 128 এই খুদ্দাকা পিটক চাৰিটা আগম/নিকায় (দিঘ্ঘ নিকায়, মজ্জিম নিকায়, সমযুত নিকায় আৰু অংগুত্তৰা নিকায়)ৰ ভিতৰত বাকী থকা সামগ্ৰীৰ ভঁৰাল আছিল আৰু এইদৰে ইয়াত প্ৰাৰম্ভিক আৰু শেষৰ দুয়োটা গ্ৰন্থ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। আন কিছুমান বিদ্যালয় যিবোৰে নিজৰ নীতি-নিয়মত খুদ্দাকা পিটক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল সেইবোৰ আছিল মহিষাসক, ধৰ্মগুপ্তক আৰু মহাসংঘীকা। থেৰবাদ বিদ্যালয়ৰ খুদ্দাকা নিকায়াই এনে খুদ্দাক পিটকৰ একমাত্ৰ সম্পূৰ্ণ বিদ্যমান উদাহৰণ। ধৰ্মগুপ্তক ক্ষুদ্ৰক আগামৰ কিছুমান গ্ৰন্থ চীনা আৰু তিব্বতী অনুবাদত সংৰক্ষিত হৈ আছে আৰু গান্ধাৰী সংস্কৰণৰ খণ্ডও আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে।

খুদ্দাকা নিকায়ৰ বিভিন্ন কিতাপৰ তাৰিখ নিৰ্ধাৰণৰ বিষয়ে অলিভাৰ আবেনায়াকে লক্ষ্য কৰিছে যে:

বিষয়বস্তু
এই নিকায়ত তলত দিয়া কিছুমান বা সকলোবোৰ গ্ৰন্থ আছে:

খুদ্দাকাপথা
ধম্মপদ
উডানা
ইতিভুট্টাকা
সুত্ত নিপাতা
বিমানৱত্তু
পেটাৱত্তু
থেৰগাথা
থেৰিগাথা
জাতক
নিদ্দেছ
পতিসম্ভিদমগ্গ
অপদনা
বুদ্ধবংশ
চৰিয়াপিটক
নেট্টিপাকাৰনা বা নেট্টি (বাৰ্মিজ আৰু সিংহলী সংস্কৰণত অন্তৰ্ভুক্ত, কিন্তু থাই সংস্কৰণত নহয়) 
পেটাকোপদেছা (বাৰ্মিজ আৰু সিংহলী সংস্কৰণত অন্তৰ্ভুক্ত, কিন্তু থাই সংস্কৰণত নহয়) 
মিলিন্দপান্হা (বাৰ্মিজ সংস্কৰণত অন্তৰ্ভুক্ত, কিন্তু সিংহলী আৰু থাই সংস্কৰণত নহয়)

সুমংগলবিলাসিনীৰ পৰিচয়ত বুদ্ধঘোষে চতুৰ্থ বা পঞ্চম শতিকাত পূৰ্বৰ টীকাসমূহৰ আধাৰত সংকলন কৰা দীঘ্ঘ নিকায়ৰ টীকাত কোৱা হৈছে যে এই নিকায়ত দিঘ্ঘৰ পাঠকসকলে ২-১২ টা তালিকাভুক্ত কৰিছিল, আনহাতে মজ্জিম নিকায়ৰ আবৃত্তিকাৰীসকলে ২-১৫ টা তালিকাভুক্ত কৰিছিল। পিছলৈ ইয়াত বিনয় আৰু অভিধম্মা পিটকৰ ধাৰাবাহিকৰ প্ৰস্তাৱনাতো পোৱা কেননৰ বিষয়বস্তুৰ তালিকা দিয়া হৈছে, য'ত এই নিকায়ৰ বাবে ১-১৫ দিয়া হৈছে যদিও ইয়াত এটা বিকল্প শ্ৰেণীবিভাজনো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে য'ত বিনয় আৰু অভিধম্মাও এই নিকায়ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, যাতে পাঁচটা নিকায় কেৱল সুত্তপিটক নহয়, সমগ্ৰ কেননৰ শ্ৰেণীবিভাজন। এই তালিকাসমূহৰ ভিত্তিত পণ্ডিতসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে পিছত ১৩-১৫টা যোগ কৰা হৈছিল, আৰু পিছত এতিয়াও ১টা যোগ কৰা হৈছিল।

আবৃত্তিকাৰীসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা অংশটোৰ ওপৰত জীয়াই থকা দুয়োটা উপটীকাই আবৃত্তিকাৰসকলৰ মাজৰ আপাত পাৰ্থক্যক কেননৰ বিষয়বস্তুৰ ওপৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ মতানৈক্য নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ওপৰত মাত্ৰ নামমাত্ৰ মতানৈক্য বুলি ব্যাখ্যা কৰে।
এইদৰে তেওঁলোকে উদাহৰণস্বৰূপে কয় যে দিঘ্ঘ পাঠকসকলে ১৫টাক কেননিক বুলি গণ্য কৰিছিল যদিও ইয়াক পৃথক কিতাপৰ পৰিৱৰ্তে ১০ৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল। একেদৰে প্ৰায় দুটা শতিকাৰ আগতে বাৰ্মিজ সংঘৰ মুৰব্বীয়ে সংকলন কৰা অধিক শেহতীয়া উপটীকাটোত কোৱা হৈছে যে ১৬ আৰু ১৭ক ১১ আৰু/বা ১২ৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।Journal of the Pali Text Society, volume XXVIII

বাৰ্মিজ পঞ্চম বৌদ্ধ পৰিষদে অনুমোদন জনোৱা শিলালিপি আৰু ষষ্ঠ পৰিষদত আবৃত্তি কৰা গ্ৰন্থৰ ছপা সংস্কৰণত ১৮খন গ্ৰন্থৰ সম্পূৰ্ণ তালিকা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:বৌদ্ধ ধৰ্মগ্ৰন্থ
শ্ৰেণী:গ্ৰন্থ