আখড়াই গান

আখড়াই গীত' হৈছে ১৮ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰু ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ পশ্চিমবংগ ৰাজ্যত প্ৰচলিত এক বিশেষ শৈলীৰ জনপ্ৰিয় গীত। কুলুই চন্দ্ৰ সেন আৰু ৰামনিধি গুপ্তাই এই নতুন গীতৰ শৈলীৰ পথ-প্ৰদৰ্শক। এই শৈলীৰ পৃষ্ঠপোষক আছিল ৰজা নৱকৃষ্ণ।শিশিৰকুমাৰ দাশ সংকলিত আৰু সম্পাদিত, সংসদ বাংলা সাহিত্যসঙ্গী, সাহিত্য সংসদ, কলকাতা, আগষ্ট ২০১৯, পৃষ্ঠা ১৯

১৮ শতিকাত বিশেষভাৱে জীপাল হৈ পৰা বাংলা সংগীতৰ অন্যতম ধাৰা আছিল আখৰাই সংগীত। সেনা ৰজাৰ ৰাজত্বকালত নৃত্য গীতৰ সংগীতেৰে জনপ্ৰিয় হোৱা শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ এটা শাখা ‘আখড়াই’ নামেৰে জনাজাত হ’ল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। আন এটা মতামত অনুসৰি ‘গীতগোবিন্দ’ত উল্লেখ কৰা ‘প্ৰভান্ধম’ শৈলী ‘নটগীতি’ৰপৰাই আখড়াই সংগীতলৈ বিকশিত হৈছিল। আবুল ফজলৰ ‘আইন-ই-আকবাৰী’ৰপৰাও গায়ক, সংগীতজ্ঞ আৰু নৃত্যশিল্পীৰ সামূহিক সম্প্ৰদায়টোক ‘আখাৰা’ বুলি কোৱা হৈছিল। তেওঁলোকে শাস্ত্ৰীয় ছন্দৰে প্ৰেমৰ গীত পৰিৱেশন কৰিছিল। এই আখড়াই সংগীতে অৱশেষত প্ৰকৃতিৰ কবিসকলৰ জীৱিকা উপাৰ্জনৰ উপায় হিচাপে ‘কবীৰ ৱালি’ বা ‘কবিগান’ৰ জন্ম দিছিল। 

কবি ঈশ্বৰ চন্দ্ৰ গুপ্তাই তেওঁৰ ১২৬০ চনৰ বাংলা আলোচনীৰ শাওন-ভাদ সংখ্যাত লিখিছে যে প্ৰায় ডেৰশ বছৰ আগতে শান্তিপুৰৰ সম্ভ্ৰান্ত সন্তানসকলে আখড়াই গীতৰ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ আখৰাই তিনিশ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি সংগীতৰ ধাৰা। অষ্টাদশ শতিকাত আখড়াই গীতৰ দুটা শাখা আছিল - এটা খেউৰ, আৰু আনটো প্ৰভাতী। খেউৰ বৰ অশ্লীল আছিল, প্ৰভাতীৰ কথাও শুনিবলৈ ভাল লগা নাছিল। বিশ্বাস কৰা হয় যে গৌৰৱঙাৰ আৱিৰ্ভাৱৰ পিছত শান্তিপুৰ-কৃষ্ণনগৰ অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰাৰ পাছত আখড়াই গীত পৰিশোধন কৰি অষ্টম শতিকাত কলকাতাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। কলকাতাত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত আখড়াই গীতবোৰ যথেষ্ট মান্য কৰি তোলা হৈছিল আৰু তাত ভৱনীৰ ওপৰত এটা নতুন শিতান সংযোজন কৰা হৈছিল। আখড়াই গীতৰ প্ৰতিযোগিতা আছিল যদিও কবিৰ দলৰ দৰে কোনো উত্তৰ নাছিল। আখড়াইৰপৰা আন একপ্ৰকাৰৰ গীতৰ ধাৰা, যাক হাফ-আখড়াই বোলা হয়, তাৰ উন্মেষ ঘটিল।

আখড়াই গীতত থলুৱা বাদ্যযন্ত্ৰ যেনে ঢোল, কাঞ্চি বজাইছিল। চুনচুৰা অঞ্চলত ঢোল আৰু কাঞ্চিৰপৰা আৰম্ভ কৰি পাত্ৰ আৰু কলহলৈকে মুঠ বাইছটাপ্ৰকাৰৰ বাদ্যযন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সেইবাবেই তাত থকা গোটটোৰ নাম ‘বৈশেৰা’ ৰখা হৈছিল। 

ৰামনিধি গুপ্তা (নিধুবাবু) আৰু তেওঁৰ আত্মীয় কুলুই চন্দ্ৰ সেনে আখড়াই গীতৰ সংশোধন কৰে। পিছত চাপৰপৰা উভতি অহাৰ পাছত নিধুবাবুৱে কলকাতাত ভদ্ৰ আখড়াই গীত শিকোৱাৰ বাবে আখৰাই শিক্ষা কেন্দ্ৰও খুলিলে। তদুপৰি কলকাতাৰ কিছু অপেছাদাৰে আৰু কেইবাটাও আখড়াই শিক্ষা কেন্দ্ৰ খুলিলে। নিধুবাবুৰ প্ৰভাৱত এই গীতবোৰত টাপ্পাৰ গায়ন শৈলী আৰু তনপুৰা, ভায়লিন, সীতাৰ, বীণা, বাঁহী, জলতৰংগ, ঢোল আদি বাদ্যযন্ত্ৰৰ সংমিশ্ৰণ, বিভিন্ন ৰাগ (ৰগিনী) বা অৰ্কেষ্ট্ৰাত বজোৱা বাদ্যযন্ত্ৰৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। এইদৰে আখৰাই গীতক উচ্চমানৰ বৈঠাগী গীতলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হ’ল। আখড়াই গীতৰ শ্ৰেষ্ঠ শিল্পী ৰামনিধি গুপ্তা বা নিধুবাবু। 

আখড়াইৰ ভৱানী শিতানত পাৰ্বতীৰ লগত জড়িত গীত গোৱা হৈছিল, খেদে সংসাৰিক প্ৰেমৰ গান গোৱা হৈছিল মিলনৰ তীব্ৰ আকাংক্ষাক লৈ আৰু প্ৰভাতিত ৰাতিৰ ক্লান্তিৰ বেদনাক লৈ গীত গোৱা হৈছিল। প্ৰতিটো শিতানত আছিল মহাৰা, বিড়াল আৰু অন্তৰা। গীতবোৰ মূলতঃ পয়াৰ ত্ৰিপদীত ৰচনা কৰা হৈছিল। ১৯ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে আখড়াই গীত যথেষ্ট জনপ্ৰিয় আছিল। তাৰ পিছত আন গীতৰ সোঁতত হেৰাই গ’ল।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:বঙালী লোকসংগীত