খৰম

খৰম বা পাদুকা (সংস্কৃত: पादुक, pāduka) দক্ষিণ এছিয়াৰ এটা প্ৰাচীন পাদুকাৰ ৰূপ, য'ত এখন তলুৱা আৰু বুঢ়া আঙুলি আৰু দ্বিতীয় আঙুলিৰ মাজত ধৰা এটা খুঁটি থাকে। ইয়াক ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। খৰম বিভিন্ন আকাৰ আৰু উপাদানত নিৰ্মিত হয়; কেতিয়াবা ইমানো ভৰিৰ আকাৰত বা মাছৰ আকৃতিত তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু কাঠ, হাতীদাঁত বা ৰূপৰেও নিৰ্মাণ কৰা হয়। সজোৱা খৰম কইনাৰ যৌতুকৰ অংশ হিচাপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে, আনহাতে ধৰ্মীয় অৰ্পণ বা পূজাৰ বিষয় হিচাপেও ব্যৱহৃত হয়।

সাধাৰণ লোকসকলে সাধাৰণ কাঠৰ খৰম ব্যৱহাৰ কৰিলেও উৎকৃষ্ট আৰু চন্দন কাঠত হাতীদাঁত বা ধাতুৰ কাৰুকাৰ্য কৰা খৰম উচ্চ সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক আছিল। আধুনিক যুগতো হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ সন্ন্যাসী আৰু সাধুসকলে খৰম পিন্ধে। হিন্দু ধৰ্মত ইয়াৰ বিশেষ গুৰুত্ব ৰামায়ণ মহাকাব্যৰ সৈতে জড়িত। খৰম শব্দটো দেবতা বা সাধুসকলৰ ভৰিৰ ছাপৰ প্ৰতীকী ৰূপকো বুজায়, যাক ঘৰত বা নিৰ্মিত মন্দিৰত পূজা কৰা হয়। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হৈছে গয়াৰ বিষ্ণুপদ মন্দিৰ। অনুৰূপভাৱে বোধগয়াৰ বোধি গছৰ তলত বুদ্ধৰ ভৰিৰ ছাপ পূজিত হয়।

মালয়েছিয়াত খৰম ৰাজচিহ্ন হিচাপে বিবেচিত হয়। “শ্ৰী পাদুকা” শব্দবন্ধই “মহামহিম” উপাধি বুজায়, যি মালয়েছিয়াৰ ৰাজদৰবাৰত সন্মানসূচকভাৱে প্ৰদান কৰা হয়।

শব্দউৎপত্তি
সংস্কৃত শব্দ “পাদুকা” শব্দটো “পাদ” (ভৰি)ৰ পৰা উৎপন্ন হৈছে, যাৰ অৰ্থ ‘ভৰি’।

কিংবদন্তী
ঋগ্বেদত “পদ” (ভৰি) শব্দটোৱে পৃথিৱী, বায়ু, আকাশ আৰু তাৰ ওপৰৰ জগতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি উল্লেখ আছে।

ৰামায়ণ অনুসাৰে, ৰজা দশৰথে নিজৰ পত্নী কৈকেয়ীৰ অনুৰোধত পুত্ৰ ৰামক ১৪ বছৰৰ বনবাসলৈ প্ৰেৰণ কৰে। ভৰতে ৰাজত্ব গ্ৰহণ নকৰিবলৈ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰি বনবাসত ৰামৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক অযোধ্যালৈ উভতি আহিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ৰামে বনবাস সম্পূৰ্ণ নকৰালৈকে উভতি নাহিম বুলি ক’লে, ভৰতে ৰামৰ খৰম বিচাৰে আৰু তাক সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰি “ৰামৰ খৰম”ৰ নামত কৌশল দেশ শাসন কৰে।

নিৰ্মাণ
খৰম সাধাৰণতে এখন কাঠৰ তলুৱা আৰু বুঢ়া আঙুলি আৰু দ্বিতীয় আঙুলিৰ মাজত ধৰা খুঁটি থকা এক প্ৰকাৰৰ চেণ্ডেল। ইয়াত ফিতা নাথাকে; সেয়েহে পৰিধানকাৰীয়ে দুটা আঙুলিৰ মাজত খুঁটিটো ধৰি ৰাখি চলিব লাগে।Jutta Jain-Neubauer, Feet and Footwear in Indian Culture, 2000, Bata Shoe Museum

ইয়াক খড়াউ, খড়ম আদি নামেও জনা যায়। সাধু-সন্ন্যাসীসকলে অহিংসাৰ নীতি পালন কৰাৰ বাবে এই ধৰণৰ খৰম ব্যৱহাৰ কৰে, যাতে পোক-পতংগ বা উদ্ভিদৰ ওপৰত ভুলতে পা নপৰে।

উচ্চ মৰ্যাদাৰ লোকসকলে টিক, আবনুছ বা চন্দন কাঠৰ খৰম ব্যৱহাৰ কৰিছিল, য’ত হাতীদাঁত বা ধাতুৰ সূক্ষ্ম কাম থাকিব পাৰে। কেতিয়াবা মাছৰ আকৃতিতো তৈয়াৰ কৰা হয়, যাক উৰ্বৰতাৰ প্ৰতীক বুলি ধৰা হয়।

ৰূপ বা পিতলৰ খৰম ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত ব্যৱহৃত হয়। কিছুমান বিশেষ খৰমত ঘণ্টাও লগোৱা থাকে।

পূজা আৰু সন্মান
খৰম কইনাৰ যৌতুক হিচাপে দিয়া হয় আৰু ভক্তসকলে পূজা সামগ্ৰী হিচাপেও অৰ্পণ কৰে। পাণ্ডৰপুৰত অনুষ্ঠিত উৎসৱত আলন্দী আৰু দেউহুৰ পৰা সাধু জ্ঞানেশ্বৰ আৰু তুকাৰামৰ খৰম ৰূপৰ পালখিত বহন কৰি মন্দিৰলৈ নিয়া হয়।

দীপাৱলীৰ দিনা লক্ষ্মী দেৱীৰ পায়ৰ ছাপৰ প্ৰতীকী “খৰম” ঘৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ পৰা ভিতৰলৈ অঙ্কন কৰা হয়, যাক সৌভাগ্যৰ আহ্বান বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:পাদুকা
শ্ৰেণী:লোক-সংস্কৃতি