পঞ্চভূত

পঞ্চভূত (সংস্কৃত: पञ्चभूत; IAST: pañca bhūta) হিন্দু ধৰ্মত “পাঁচটা মৌলিক উপাদান”ৰ এক সমষ্টি, যাক সৃষ্টিজগতৰ সকলো সৃষ্টিৰ ভিত্তি বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।Madan Gopal (1990), India through the ages, ed. K.S. Gautam, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, p. 79 এই পাঁচ উপাদান হ’ল পৃথিৱী (पृथ्वी), আপঃ (आपः), অগ্নি (अग्नि), বায়ু (वायु) আৰু আকাশ (आकाश)।www.wisdomlib.org (2019-01-28), “Story of Pañcabhūta”, Puranic Encyclopaedia compilation আয়ুৰ্বেদ আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অনেক ধাৰাত মানৱ দেহকো এই পাঁচ উপাদানেৰে গঠিত বুলি ধৰা হয়।Satish Venkatesan (2013), Ayurvedic remedies: An introduction, Vyiha, (see PT46)

 ধাৰণা আৰু তুলনামূলক দৃষ্টিভংগী 
পঞ্চভূতৰ ধাৰণাত পাঁচটা ভূত, বিশেষকৈ আকাশকো মৌলিক উপাদান হিচাপে ধৰা হয়। পিচে পৰম্পৰা ভেদে পাৰ্থক্য দেখা যায়। চাৰ্বাক বস্তুবাদী পদ্ধতিয়ে আকাশ “অস্পৰ্শ্য/অদৃশ্য” বুলি ধৰি ইয়াক মৌলিক উপাদান বুলি অস্বীকাৰ কৰে, আৰু চাৰিটা উপাদানেই (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু) মৌলিক বুলি গ্ৰহণ কৰে।Harendra Prasad Sinha (2006), Bharatiya Darshan Ki Rooprekha, Motilal Banarsidass, p. 86 

বৌদ্ধধৰ্মত হিন্দুধৰ্মীয় প্ৰভাৱৰ উল্লেখ থাকিলেও, বৌদ্ধ পৰম্পৰাই চাৰি “মহাভূত”কেই মানে আৰু আকাশক উৎপন্ন উপাদান হিচাপে বুজে।Cain Carroll (2012), Mudras of India, Singing Dragon, p. 18 এই ভাৰতীয় পঞ্চভূত-ব্যৱস্থা চীনৰ ৱুশ্বিং (Wuxing) দৰ্শনত থকা “পাঁচ ধাপ/পাঁচ পৰ্যায়”ৰ ৰূপান্তৰ-তত্ত্বৰ তুলনাত “স্থিৰ” বা “সহজাত” উপাদান-ধাৰণাৰ দৰে বৰ্ণিত।

 বৰ্ণনা 
পঞ্চভূতক পৃথিৱী বা অন্য যি কোনো স্থানত, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত, সকলো জীৱ-সত্তা গঠনৰ মৌলিক উপাদান বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। কিছুমান বৰ্ণনাত মানৱ দেহৰ নিৰ্দিষ্ট উপাদান, ইন্দ্ৰিয়, আৰু পাঁচ আঙুলিৰ সৈতে পঞ্চভূতৰ সম্বন্ধ স্থাপন কৰা হয়, আৰু হাতৰ মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে সংশ্লিষ্ট উপাদানৰ “শক্তি” নিয়ন্ত্ৰণ বা প্ৰৱাহিত কৰাৰ ধাৰণাৰ উল্লেখ আছে। এই প্ৰসংগত ভাগৱত পুৰাণৰ এক উদ্ধৃতি-ভিত্তিক সূচনাত উপাদানসমূহৰ “লক্ষণীয় নীতি” বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।Motilal Bansaridas Publishers, Bhagavata Purana, Book 1, Skandha III, pp. 374–375

 আয়ুৰ্বেদ 
আয়ুৰ্বেদ আৰু যোগ-প্ৰসঙ্গত পঞ্চভূতক মানৱ স্বাস্থ্যৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি উল্লেখ কৰা হয়, আৰু দেহত কোনো অসুস্থতা বা বিকাৰ এক বা একাধিক উপাদানৰ “অসমতা” বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।Satish Venkatesan (2013), Ayurvedic remedies: An introduction, Vyiha, (see PT46) যোগ তত্ত্ব মুদ্ৰা বিজ্ঞান নামৰ পাঠ্যৰ আধাৰত পঞ্চভূতক মানৱ আঙুলিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা বুলি কোৱা হয়, আৰু বিভিন্ন মুদ্ৰা এই উপাদানসমূহ “সমতা”লৈ আনিবলৈ বিকশিত।gyanpro.com (archived 2020-11-28), “Five Elements” (accessed 2016-08-17) 

আয়ুৰ্বেদৰ ত্ৰিদোষ (বাত, পিত্ত, কফ)কো পঞ্চভূতৰ সংমিশ্ৰণ ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়: বাত = বায়ু+আকাশ, পিত্ত = অগ্নি+আপস্‌, কফ = পৃথিৱী+আপস। এই দোষসমূহৰ সূক্ষ্ম “ইতিবাচক সাৰ” মানস-দেহীয় কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে বুলি উল্লেখ কৰা হয়।indianscriptures.com (accessed 2015-03-25), “PANCHA BHOOTAS OR THE FIVE ELEMENTS”

 যোগ দৃষ্টিভংগী 
যোগ-প্ৰসংগত সাধনাৰ লক্ষ্য “নিজৰ ওপৰত অধিকাৰ” লাভ কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, আৰু এই অধিকাৰ পঞ্চভূত উপাদানসমূহক “আয়ত্ত” (master) কৰাৰ জৰিয়তে সম্ভৱ বুলি উল্লিখিত।ishafoundation.org (2012-01-23), “pancha-bhutas-the-possibility-of-the-five-elements” (accessed 2015-03-18) 

এই উপাদানসমূহ “বিশুদ্ধ” কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক ভূত সিদ্ধি বুলি কোৱা হয়।ishafoundation.org (2012-01-23), “pancha-bhutas-the-possibility-of-the-five-elements” (accessed 2015-03-18) লগতে পঞ্চ ভূত স্থলক যোগ-অনুশীলনৰ বাবে পঞ্চভূতৰ “প্ৰতিনিধি” হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয়। কিছুমান পৰম্পৰাত মানুহে এক মন্দিৰৰ পৰা আনটো মন্দিৰলৈ গৈ নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ ওপৰত সাধনা কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াত লিপ্ত হয়।ishafoundation.org (2012-01-23), “pancha-bhutas-the-possibility-of-the-five-elements” (accessed 2015-03-18) 

সাতটা চক্ৰৰ সৈতে পঞ্চভূতৰ সম্পৰ্কৰো উল্লেখ কৰা হয়।

 হস্তমুদ্ৰা 
হস্তমুদ্ৰা বা হাতৰ ভংগী পঞ্চভূতৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠা, য’ত পাঁচটা আঙুলিক পৃথিৱী/জল/অগ্নি/বায়ু/আকাশৰ “প্ৰতিনিধি” ৰূপে ধৰা হয়।Shiv Sharma (2003), Brilliance of Hinduism, Diamond Pocket Books, p. 93

 বাস্তু 
বাস্তু শাস্ত্ৰত পঞ্চভূতৰ নিৰ্দিষ্ট দিশত স্থান-নিৰ্ধাৰণ আৰু উপাদানসমূহৰ “সমতা”ক গঠন/স্থাপত্যৰ অৱস্থাৰ নিৰ্ণায়ক বুলি কোৱা হয়। এই ধৰণৰ সহসম্পৰ্কৰ আধাৰত আদৰ্শ গৃহ-ৰচনা সম্পৰ্কীয় বৰ্ণনাত দক্ষিণ-পশ্চিম অংশত ভাৰ (load/weight) অধিক ৰাখি উত্তৰ-পূবত খোলা স্থান ৰাখিব লাগে আদি বিন্যাস উল্লেখ কৰা হয়।

 ৰস 
পঞ্চভূতক ছটা মানৱ ৰসৰ (মধুৰ, আম্ল, লৱণ, কটু, তিক্ত, কষায়) সৈতে সম্পৰ্কিত কৰাৰো উল্লেখ আছে, য’ত প্ৰতিটো ৰসক দুটা উপাদানৰ সংমিশ্ৰণৰ সৈতে জড়িত বুলি কোৱা হয়।

 তথ্য সংগ্ৰহ