নেপালৰ কৃষি

নেপালৰ কৃষি () নেপালৰ অৰ্থনীতিত কৃষিয়ে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছে। ১৯৮০ চনৰ শেষৰ ফালে ই ৯০%তকৈ অধিক জনসংখ্যাৰ জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। কিন্তু মুঠ মাটিৰ প্ৰায় ২০%হে খেতি কৰিব পৰা আছিল।৫

কৃষি খণ্ড ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড হৈয়েই আছে। মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (জিডিপি)ত কৃষিয়ে ২৪.০ শতাংশ অৰিহণা যোগায় আৰু প্ৰায় ৬২.০ শতাংশ পৰিয়ালৰ প্ৰাথমিক বৃত্তি। মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৬৭.০ শতাংশই কৃষক পৰিয়ালত বাস কৰে।

পঞ্চম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা প্ৰণয়নৰ পিছৰে পৰা (১৯৭৫-৮০) কৃষিক সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে কাৰণ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন বৰ্তমানৰ শস্যৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি আৰু ঔদ্যোগিক হিচাপে ব্যৱহাৰৰ বাবে কৃষি ভিত্তিৰ বৈচিত্ৰ্য দুয়োটাৰে ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ইনপুটসমূহ। 

বিশ্ব বেংকৰ মতে নেপালৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক জনসংখ্যাৰ খাদ্য, আয় আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ মূল উৎস হৈছে কৃষি।  ই মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ (জিডিপি) প্ৰায় ৩৩% যোগান ধৰে। Framework for effectiveness and resilience of small and medium-scale irrigation systems in Nepal, Climate & Development Knowledge Network, 31 July 2017

কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু কৃষি ভিত্তিৰ বৈচিত্ৰ্যতা সৃষ্টিৰ প্ৰয়াসত চৰকাৰে জলসিঞ্চন, সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ, নতুন সঁজুলি আৰু অধিক উৎপাদনশীল জাতৰ নতুন বীজ প্ৰৱৰ্তন, ঋণ প্ৰদান আদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।  এই উপাদানমূহৰ বিতৰণৰ অভাৱৰ লগতে যোগান আহৰণৰ সমস্যাই অৱশ্যে অগ্ৰগতিৰ ক্ষেত্ৰত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।  

যদিও তেৰাই অঞ্চলৰ মাটিত খেতি কৰা হৈছিল আৰু মানুহে বসতি স্থাপন কৰিছিল, তথাপিও বনাঞ্চল ধ্বংসৰ ফলত পৰিৱেশৰ ক্ষতি আৰু পৰিৱেশগত ভাৰসাম্যহীনতাই অগ্ৰগতিৰ বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

যদিও নতুন কৃষি প্ৰযুক্তিয়ে খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছিল, তথাপিও অধিক বৃদ্ধিৰ স্থান আছিল। কিন্তু অতীতৰ অভিজ্ঞতাই দেখুৱাইছে যে আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি ভাল বৃদ্ধি লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বান আছে। খাদ্য আৰু উদ্যোগিক সামগ্ৰী দুয়োটাৰে বাবে নগদ শস্য খেতি কৰাৰ বিৰোধী লক্ষ্যও আছিল এক সমস্যা।  

ইতিহাস
এই কাৰক আৰু বতৰৰ পৰিস্থিতিৰ বাবে শস্য উৎপাদনত ব্যাপক উঠা-নমা ঘটিছিল। যদিও ১৯৭৪ চনৰ পৰা ১৯৮৯ চনলৈকে কৃষি উৎপাদন বছৰি গড়ে ২.৪ শতাংশ হাৰত বৃদ্ধি পাইছিল, তথাপিও ই জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগত খোজ মিলাব পৰা নাছিল, যিটো একে সময়ছোৱাত বছৰি গড়ে ২.৬ শতাংশ আছিল। তদুপৰি এই সময়ছোৱাত খাদ্য শস্য উৎপাদনৰ গড় বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ আছিল মাত্ৰ ১.২ শতাংশ।

কিছু সফলতাও লাভ কৰা হৈছিল। তেৰাই অঞ্চলৰ উৰ্বৰ ভূমি আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমী কৃষকসকলে মূল খাদ্যৰ (বেছিভাগেই চাউল আৰু কুঁহিয়াৰ) অধিক যোগান ধৰিছিল, যাৰ ফলত ১৯৬৫ চনত জনসাধাৰণৰ দৈনিক কেলৰি গ্ৰহণৰ পৰিমাণ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰায় ১৯০০ কেলৰিৰ পৰা ১৯৮৮ চনত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে ২০০০ কেলৰিতকৈ অধিক কেলৰিলৈ বৃদ্ধি পাইছিল ১৯৫৬ চনত প্ৰায় ৬,২০০ হেক্টৰ আৰু ১৯৯০ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ৫৮৩,০০০ হেক্টৰ।

ধান হৈছে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ শস্য শস্য। ১৯৬৬ চনত মুঠ ধানৰ উৎপাদন আছিল ১০ লাখ টনৰ অলপ বেছি; ১৯৮৯ চনৰ ভিতৰত ই ৩০ লাখ টনতকৈও অধিক হ’ল। বৰষুণৰ তাৰতম্যৰ বাবে ধান উৎপাদনৰ উঠা-নমা সাধাৰণ আছিল; কিন্তু সামগ্ৰিকভাৱে নতুন কৃষি কৌশল গ্ৰহণ আৰু খেতি কৰা মাটি বৃদ্ধিৰ পিছত ধানৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। ১৯৮৮ চনলৈকে প্ৰায় ৩৯ লাখ হেক্টৰ মাটিত ধানৰ খেতি চলিছিল। নেপালৰ বহু লোকে জীৱিকাৰ বাবে ধানৰ খেতি কৰে। ১৯৬৬ চনত দ্বিতীয় মূল খাদ্য শস্য প্ৰায় ৫ লাখ টন কুঁহিয়াৰ উৎপাদন কৰা হয়। ১৯৮৯ চনলৈকে কুঁহিয়াৰৰ উৎপাদন ১০ লাখ টনতকৈও অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছিল।
আন খাদ্য শস্যৰ ভিতৰত ঘেঁহু, বাজৰা, যৱ, কফি আদি আছিল যদিও কৃষি খণ্ডত ইয়াৰ অৱদান কম আছিল  ১৯৭০ চনৰ আৰম্ভণিতে নতুন উদ্যোগৰ বাবে ইনপুট হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নগদ শস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। ১৯৭০ চনৰ পৰা ১৯৮০ চনলৈকে চুপাৰি আৰু ধঁপাতৰ উৎপাদনো যথেষ্ট বৃদ্ধি পায়।১৯৮০ চনৰ পিছত আলু আৰু তৈলবীজৰ উৎপাদন সামান্য বৃদ্ধি পায়।উত্তৰত হিমালয়ৰ ঢালত ঔষধি বনৌষধিৰ খেতি কৰা হৈছিল যদিও পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি সীমিত হৈ পৰিছিল। চৰকাৰী পৰিসংখ্যা অনুসৰি গাখীৰ, মাংস, ফলৰ উৎপাদন উন্নত হৈছিল যদিও ১৯৮০ চনৰ শেষৰ ফালেও ই এনে স্তৰত উপনীত হোৱা নাছিল যে বেছিভাগ মানুহেই পুষ্টিকৰ খাদ্য যোগান ধৰিব পাৰে। তদুপৰি ১৯৮৯ চনলৈকে মাংস আৰু গাখীৰ উৎপাদনৰ বৃদ্ধিয়ে আকাংক্ষিত মাত্ৰাত উপনীত হোৱা নাছিল। নেপালৰ ৫০% তকৈ অধিক জনসংখ্যা কৃষি কৰ্মত নিয়োজিত। ১৯৮৮-৮৯ চনত শস্যৰ মুঠ শস্য উৎপাদনত ৭৬ শতাংশ অৰিহণা যোগাইছিল। ১৯৮৯-৯০ চনত দুৰ্বল বতৰ আৰু কৃষি সামগ্ৰী বিশেষকৈ সাৰৰ নাটনিৰ মাজতো উৎপাদন ৫ শতাংশ বৃদ্ধি পায়। আচলতে বতৰৰ হঠাৎ পৰিৱৰ্তনে প্ৰায়ে উৎপাদনৰ মাত্ৰাত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।  ১৯৮০ চনত উৎপাদন বৃদ্ধিৰ কিছু অংশ শ্ৰমিক শক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ বাবেই হৈছিল (পোন্ধৰ বছৰত প্ৰায় ৭ শতাংশ); বাকীবোৰৰ কাৰণ আছিল ভূমি ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি আৰু বতৰ ভাল। নেপালী কৃষিৰ পৰিসংখ্যা তথ্য (২০০৮–২০০৯) অনুসৰি জনসংখ্যাৰ মাত্ৰ ৬৫.৬%হে কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, আৰু ২১% মাটি খেতি কৰা, আনহাতে ৬.৯৯% খেতিবিহীন।

 উৎপাদন আৰু বাণিজ্য 
Nepal's ranking in agricultural productions
(data in 2016) Product name Global rank  কলা জালুক  কাজু বাদাম  কফি  নাৰিকল ধান 17 ৰবৰ  মিঠা আলু  চাহ 

জলসিঞ্চন

নেপালৰ ২৭ লাখ হেক্টৰ কৃষিভূমিৰ ভিতৰত মাত্ৰ ১৩ মেগা হেক্টৰ মাটিতহে জলসিঞ্চনৰ সুবিধা আছে।  জলসিঞ্চনৰ অধিকাংশই ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া। 

জলবায়ু আৰু উন্নয়ন জ্ঞান নেটৱৰ্ক (চিডিকেএন)ৰ দ্বাৰা পুঁজিৰে শেহতীয়াকৈ কৰা এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু চৰম পৰিঘটনাই প্ৰতি বছৰে কৃষি জিডিপিৰ প্ৰায় ০.৮% লোকচানৰ সৃষ্টি কৰিছে। কৃষি উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰি জলবায়ুৰ অনিশ্চয়তা আৰু সাধাৰণ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি অধিক স্থিতিস্থাপক কৰি তোলাৰ প্ৰয়োজন আছে। শেহতীয়াকৈ বানপানী আৰু খৰাং বৃদ্ধিয়ে জলবায়ুৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন ঘটিছে আৰু বৰ্তমানৰ জলসিঞ্চনৰ ডিজাইন আৰু পৰিচালনা পদ্ধতি পুনৰ বিবেচনা কৰাৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে বুলি উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে। 

জলসিঞ্চন প্ৰকল্প
 বাবাই জলসিঞ্চন প্ৰকল্প
 ভেৰী বাবাই ডাইভাৰচন বহুমুখী প্ৰকল্প
 মহাকালি জলসিঞ্চন প্ৰকল্প
 ৰাণী জামাৰা কুলাৰিয়া জলসিঞ্চন প্ৰকল্প
 সীকতা জলসিঞ্চন প্ৰকল্প
 সুনকোছি মেৰিন ডাইভাৰচন প্ৰজেক্ট

তথ্যৰ উৎস

বাহ্যিক সংযোগ
Emergence of latest technologies in Nepali Agriculture YouTube

শ্ৰেণী:কৃষি
শ্ৰেণী:নেপাল