জ্যোতিৰাও ফুলে

জ্যোতিৰাও ফুলে ()  ( জন্ম :১১ এপ্ৰিল ১৮২৭ –মৃত্যু: ২৮ নৱেম্বৰ, ১৮৯০) জ্যোতিবা ফুলে নামেৰেও পৰিচিত। জ্যোতিৰাও ফুলে মহাৰাষ্ট্ৰৰ এজন ভাৰতীয় সমাজ কৰ্মী, ব্যৱসায়ী, জাতি বিৰোধী সমাজ সংস্কাৰক আৰু লেখক আছিল। 

তেওঁৰ প্ৰধান কাম আছিল অস্পৃশ্যতা আৰু জাতি ব্যৱস্থা নিৰ্মূল কৰা, লগতে নাৰী আৰু নিপীড়িত জাতিসমূহক শিক্ষা দিয়াৰ প্ৰচেষ্টাকে ধৰি তেওঁ বহু ক্ষেত্ৰ সামৰি লৈছিল। তেওঁ আৰু তেওঁৰ পত্নী সাবিত্ৰীবাই ফুলে ভাৰতৰ নাৰী শিক্ষাৰ পথ-প্ৰদৰ্শক আছিল। ১৮৪৮ চনত ফুলে পুনেৰ তাতত্যসাহেব ভিদেৰ বাসগৃহ বা ভিদেৱাড়াত ছোৱালীৰ বাবে প্ৰথম বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰে। তেওঁ অনুগামীসকলৰ সৈতে নিম্নবৰ্ণৰ সম অধিকাৰ বিচাৰি সত্যশোধক সমাজ (Society of Truth Seekers) গঠন কৰে। নিপীড়িত শ্ৰেণীৰ উত্থানৰ বাবে কাম কৰা এই সংগঠনটোত সকলো ধৰ্ম-বৰ্ণৰ লোকে যোগদান কৰিব পাৰিছিল। 

ফুলেক মহাৰাষ্ট্ৰৰ সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনৰ মূল ব্যক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ১৮৮৮ চনত মুম্বাইত তেওঁৰ সন্মানত অনুষ্ঠিত হোৱা বিশেষ অনুষ্ঠানত তেওঁক প্ৰথমবাৰৰ বাবে মহাত্মা (সংস্কৃত: "মহাত্মা", "পূজনীয়") সন্মানীয় উপাধি দিয়া হৈছিল। 

প্ৰাথমিক জীৱন

জ্যোতিৰাও ফুলে নতুবা জ্যোতিবা ফুলে বুলিও জনা যায়। জ্যোতিৰাও ফুলে ১৮২৭ চনত সতৰা জিলাত হিন্দু মালি জাতি পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। মালিসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে ফল-মূলৰ খেতি কৰিছিল। জাতি স্তৰৰ চতুৰ্বৰ্ণ ব্যৱস্থাত তেওঁলোকক শূদ্ৰ শ্ৰেণীত ৰখা হৈছিল।  হিন্দু দেৱতা জ্যোতিবা নামেৰে ফুলেৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল। জ্যোতিবাৰ বাৰ্ষিক মেলাৰদিনা তেওঁৰ জন্ম হৈছিল।  প্ৰথম নাম গোৰ্হে ফুলেৰ পৰিয়ালটোৰ উৎপত্তি সতৰা চহৰৰ ওচৰৰ কাটগুন গাঁৱত হৈছিল।  তাত চৌগুলা বা নিম্ন পদবীৰ গাঁৱৰ বিষয়া হিচাপে কাম কৰা  ফুলেৰ প্ৰাক্তন ককাদেউতা পুনে জিলাৰ খানৱাড়ীলৈ গুচি যায়। তাত তেওঁৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ শ্বেটিবাই পৰিয়ালটোক দৰিদ্ৰতালৈ আনিছিল। তিনিজন পুত্ৰকে ধৰি এই পৰিয়ালটোৱে কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত পুনালৈ গুচি যায়। ল’ৰাকেইটাক এজন ফুল বিক্ৰেতাৰ তত্ত্বাৱধানত লৈ যোৱা হৈছিল আৰু তেওঁ তেওঁলোকক ব্যৱসায়ৰ গোপনীয়তা শিকাইছিল। ফুলৰ খেতি আৰু সজাই-পৰাই তোলাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞতা সকলোৱে জানে। দ্বিতীয় পেশ্বা বাজীৰাওৱে ৰাজদৰবাৰৰ অনুষ্ঠান আৰু অনুষ্ঠানৰ বাবে ফুলৰ কুশ্বন আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ আদেশ পূৰণ কৰাত তেওঁলোক ইমানেই আপ্লুত হৈছিল যে তেওঁ তেওঁলোকক ইনাম ব্যৱস্থাত ৩৫ একৰ (১৪ হেক্টৰ) মাটি, কৰ বিনামূলীয়াকৈ প্ৰদান কৰিছিল। ডাঙৰ ভাতৃয়ে বাগিছাখনৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰখাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল, যাৰ ফলত জ্যোতিৰাও ফুলেৰ পিতৃ গোবিন্দ্ৰওকে ধৰি সৰু ভাই-ভনী দুজনে খেতি আৰু ফুল বিক্ৰী কৰি যাব পাৰিছিল। 

গোবিন্দ্ৰৱে চিমনাবাইক বিয়া কৰাই দুজন পুত্ৰ সন্তানৰ ভিতৰত জ্যোতিৰাও আছিল সৰু। চিমনাবাইৰ মৃত্যু হৈছিল আনকি এবছৰ হোৱাৰ আগতেই। তেতিয়াৰ পিছপৰা মালি জনগোষ্ঠীয়ে শিক্ষাক বিশেষ মূল্য দিয়া নাছিল, সেয়েহে প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত পঢ়া-শুনা, অংকৰ মূল কথাবোৰ শিকি জ্যোতিৰাওক পিতৃয়ে স্কুলৰপৰা বাহিৰলৈ লৈ গৈছিল। দোকান আৰু পথাৰ দুয়োখনতে পৰিয়ালৰ আন সদস্যৰ লগত কাম কৰিবলৈ ধৰিলে। কিন্তু ফুলেৰ নিজৰ মালি জাতিৰ এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ বুদ্ধিমত্তাক চিনি পাই পিতৃক বুজাই দিলে যে তেওঁক স্থানীয় স্কটিছ মিছন হাইস্কুলত পঢ়িবলৈ অনুমতি দিয়ে। ফুলে ১৮৪৭ চনত ইংৰাজী শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰে। 

তেওঁৰ জীৱনৰ এটা টাৰ্নিং পইণ্ট আহিছিল ১৮৪৮ চনত, যেতিয়া তেওঁ এজন ব্ৰাহ্মণ বন্ধুৰ বিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। পৰম্পৰাগত বিবাহ শোভাযাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল ফুলে, কিন্তু পিছত বন্ধুৰ পিতৃ-মাতৃয়ে তেওঁক তিৰস্কাৰ আৰু অপমান কৰিছিল। তেওঁলোকে তেওঁক ক’লে যে শূদ্ৰ জাতিৰ হোৱাৰ বাবে অনুষ্ঠানৰপৰা আঁতৰি থকাটো তেওঁ অধিক বুদ্ধিমান হ’ব লাগিছিল। এই কাণ্ডই তেওঁৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু জাতি ব্যৱস্থাৰ অন্তৰ্নিহিত অন্যায়ৰ বিষয়ে তেওঁৰ বুজা-বুজি গঢ় দিছিল। 

সামাজিক সক্ৰিয়তা
শিক্ষা
১৮৪৮ চনত ২১ বছৰ বয়সত ফুলে খ্ৰীষ্টান মিছনেৰী চিহ্নিয়া ফাৰাৰৰদ্বাৰা পৰিচালিত আহমেদনগৰৰ এখন ছোৱালী বিদ্যালয়লৈ যায়।  লগতে ১৮৪৮ চনত তেওঁ থমাছ পেইনৰ ৰাইটছ অৱ মেন নামৰ গ্ৰন্থখন পঢ়ি সামাজিক ন্যায়ৰ বিষয়ে গভীৰ বুজা-বুজি গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁ উপলব্ধি কৰিছিল যে ভাৰতীয় সমাজত নিপীড়িত জাতি আৰু মহিলাসকল বঞ্চিত, আৰু এই শ্ৰেণীসমূহৰ বাবে শিক্ষা তেওঁলোকৰ মুক্তিৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।  ইয়াৰ বাবে আৰু সেই বছৰতে ফুলে প্ৰথমে পত্নী সাবিত্ৰীবাই ফুলেক পঢ়া-শুনা শিকাইছিল আৰু তাৰ পিছত দম্পতীহালে পুনেত ছোৱালীৰ বাবে প্ৰথমখন থলুৱাভাৱে পৰিচালিত বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ সাবিত্ৰীবাইৰ সৈতে তেওঁৰ ভগ্নী সগুনাবাই ক্ষীৰসাগৰক (তেওঁৰ পেহীৰ কন্যা) মাৰাঠী লিখিবলৈও শিকাইছিল।  পুনেৰ ৰক্ষণশীলসকলে তেওঁক নিজৰ পৰিয়াল আৰু সমাজখনক বহিষ্কাৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁৰ বন্ধু উছমান শ্বেখ আৰু ভগ্নী ফাতিমা শ্বেখে তেওঁক আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে। তেওঁলোকৰ চৌহদত এখন বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰাত সহায় কৰিছিল। পিছলৈ ফুলে দম্পতীয়ে তেতিয়াৰ অস্পৃশ্য জাতিৰ ল'ৰা-ছোৱালীৰ বাবে স্কুল আৰম্ভ কৰে, যেনে মহাৰ আৰু মাং। ১৮৫২ চনত তিনিখন ফুলে বিদ্যালয় চলি আছিল, ২৭৩ গৰাকী ছোৱালীক শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল যদিও ১৮৫৮ চনৰ ভিতৰত সকলো বন্ধ হৈ পৰিছিল। [[[১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ]]ৰ বাবে ইউৰোপীয় ব্যক্তিগত অনুদান বন্ধ হোৱা, চৰকাৰী সাহায্য প্ৰত্যাহাৰ কৰা আৰু পাঠ্যক্ৰমৰ সৈতে মতানৈক্যৰ বাবে জ্যোতিৰাওৱে বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতিৰপৰা পদত্যাগ কৰাৰ বাবে এই বন্ধৰ কাৰণ বুলি এলিন'ৰ জেলিয়টে কয়।

মহিলা কল্যাণ

জ্যোতিবা ফুলে দেখিছিল যে মহিলাসকলে জীৱনৰ কোনো আনন্দৰপৰা বঞ্চিত হৈ আছে। সমাজিক বৈষম্যৰ এই সকলোবোৰ সামাজিক দুষ্টতা দেখি তেওঁ নাৰীক শিক্ষিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। ঘৈণীয়েকৰপৰাই আৰম্ভ কৰিছিল। প্ৰতিদিনে দুপৰীয়া জ্যোতিৰাৱে তেওঁৰ পত্নী সাবিত্ৰীবাই ফুলেৰ লগত বহি পঢ়াইছিল আৰু তাই তেওঁৰ কাম কৰা পথাৰলৈ গৈ খাদ্য আনিছিল। তেওঁ পত্নীক এখন স্কুলত প্ৰশিক্ষণ ল’বলৈ পঠিয়াইছিল। ১৮৪৮ চনত এই দম্পতীয়ে পুনেৰ বিষ্ৰমবাগ ৱাডাত ভাৰতৰ প্ৰথমখন ছোৱালী বিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰে। 

তেওঁ বিধৱাৰ পুনৰ বিবাহক সমৰ্থন কৰে আৰু ১৮৬৩ চনত গৰ্ভৱতী উচ্চবৰ্ণৰ বিধৱাসকলক নিৰাপদ ঠাইত প্ৰসৱ কৰিবলৈ এটা আশ্ৰম আৰম্ভ কৰে।  শিশুহত্যাৰ হাৰ হ্ৰাস কৰাৰ প্ৰয়াসত তেওঁৰ অনাথ আশ্ৰম স্থাপন কৰা হৈছিল। 

১৮৬৩ চনত পুনেত এক ভয়ানক ঘটনা সংঘটিত হয়। কাশীবাই নামৰ এগৰাকী ব্ৰাহ্মণ বিধৱা গৰ্ভৱতী হয়, আৰু তেওঁৰ সন্তান গৰ্ভপাতৰ চেষ্টা সফল নহ’ল। সন্তান জন্ম দিয়াৰ পাছত তাই শিশুটিক হত্যা কৰি কুঁৱাত পেলাই দিলে, কিন্তু তাইৰ এই কাৰ্য্য পোহৰলৈ আহিল। দোষী সাব্যস্ত কৰি কাৰাদণ্ড বিহা হয়। এই ঘটনাই ফুলেক গভীৰভাৱে দুখী কৰি তুলিছিল, আৰু সেয়েহে তেওঁৰ পুৰণি বন্ধু সদাশিৱ বল্লাল গোভাণ্ডে আৰু সাবিত্ৰীবাইৰ সৈতে মিলি তেওঁ এটা শিশু হত্যা প্ৰতিৰোধ কেন্দ্ৰ আৰম্ভ কৰিছিল। পুনেত কেন্দ্ৰটোৰ বিজ্ঞাপন দিয়া প্যাম্প্লেটবোৰ আঁকি দিয়া হৈছিল, য'ত লিখা আছিল- "বিধৱাসকল, ইয়ালৈ আহি নিৰাপদে আৰু গোপনে সন্তানক জন্ম দিয়ক। শিশুটিক কেন্দ্ৰত ৰাখিব বিচাৰে নে লগত লৈ যাব বিচাৰে সেয়া আপোনাৰ বিবেচনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই অনাথ আশ্ৰমখনে পৰিত্যক্ত শিশুৰ যত্ন ল'ব।" ফুলে দম্পতীয়ে ১৮৮০ চনৰ মাজভাগলৈকে শিশুহত্যা প্ৰতিৰোধ কেন্দ্ৰটো চলাইছিল। 

ফুলে নিপীড়িত জাতিৰ সৈতে জড়িত সামাজিক অস্পৃশ্যতাৰ কলংক নিৰ্মূল কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল, নিজৰ ঘৰ আৰু নিজৰ পানীৰ কুঁৱাটো নিপীড়িত জাতিৰ সদস্যসকলৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰি নিপীড়িত জাতিসমূহৰ সৈতে জড়িত সামাজিক অস্পৃশ্যতাৰ কলংক নিৰ্মূল কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। 

ধৰ্ম আৰু জাতিৰ ওপৰত মতামত

ফুলেয়ে "আৰ্য্যসকলক বিশ্বাসঘাতকতাৰে উৎখাত কৰা"ৰ পূৰ্বে হোৱা কিংবদন্তি মহাবলী (ৰজা বালি)ৰ শাসন পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে আবেদন জনাইছিল । তেওঁ আৰ্য আক্ৰমণ তত্ত্বৰ নিজৰ সংস্কৰণটো উপস্থাপন কৰি যুক্তি আগবঢ়ায় যে এই তত্ত্বৰ সমৰ্থকসকলে বৰ্ণগতভাৱে শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য কৰা ভাৰতৰ আৰ্য বিজয়ীসকল প্ৰকৃততে থলুৱা বাসিন্দাসকলৰ ওপৰত নিৰ্মম অত্যাচাৰী। তেওঁৰ মতে তেওঁলোকে জাতি ব্যৱস্থাক অধীনস্থতা আৰু সামাজিক বিভাজনৰ কাঠামো হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল যিয়ে তেওঁলোকৰ ব্ৰাহ্মণ উত্তৰাধিকাৰীৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব নিশ্চিত কৰিছিল। ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ পিছৰ মুছলমান বিজয়বোৰক তেওঁ একেধৰণৰ, অত্যাচাৰী বিদেশী শাসন বুলি গণ্য কৰিছিল যদিও ব্ৰিটিছৰ আগমনে তেওঁক সাহস দিছিল, যাক তেওঁ তুলনামূলকভাৱে জ্ঞান-প্ৰকাশিত বুলি গণ্য কৰিছিল আৰু সেই পূৰ্বৰ আক্ৰমণকাৰীসকলে উচটনি দিয়া আৰু তাৰ পিছত স্থায়ী কৰি ৰখা বৰ্ণ ব্যৱস্থাৰ সমৰ্থক বুলি গণ্য কৰিছিল। তেওঁৰ গুলামগিৰি নামৰ গ্ৰন্থখনত তেওঁ নিপীড়িতসকলক সৃষ্টি কৰাৰ বাবে খ্ৰীষ্টান মিছনেৰী আৰু ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিকসকলক ধন্যবাদ জনাইছিল জাতিসমূহে উপলব্ধি কৰে যে তেওঁলোক সকলো মানৱ অধিকাৰৰ যোগ্য আছিল। দাসত্ব আৰু মহিলা, জাতি আৰু সংস্কাৰৰ সৈতে জড়িত এই কিতাপখন আমেৰিকাত দাসত্ব বিলুপ্ত কৰাৰ বাবে কাম কৰাসকলৰ বাবে উৎসৰ্গিত কৰা হৈছিল। 

ফুলে বিষ্ণুৰ অৱতাৰক আৰ্য্য বিজয়ৰ ফলত হোৱা অত্যাচাৰৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰিছিল আৰু মহাবলী (বালি ৰজা)ক নায়ক বুলি গণ্য কৰিছিল। তেওঁৰ জাতি ব্যৱস্থাৰ সমালোচনা আৰম্ভ হৈছিল হিন্দু ধৰ্মৰ আটাইতকৈ মৌলিক গ্ৰন্থ বেদৰ ওপৰত আক্ৰমণৰপৰা। তেওঁ সেইবোৰক মিছা চেতনাৰ একপ্ৰকাৰ বুলি গণ্য কৰিছিল। 

তেওঁ পৰম্পৰাগত বৰ্ণ ব্যৱস্থাক বিবেচনা কৰিছিল। 

১৮৮২ চনত শিক্ষা আয়োগৰ শুনানিৰ সময়ত ফুলে নিম্নবৰ্ণৰ বাবে শিক্ষা প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত সহায়ৰ আহ্বান জনায়। ইয়াৰ বাবে তেওঁ গাঁৱে-ভূঞে প্ৰাথমিক শিক্ষা বাধ্যতামূলক কৰাৰ পোষকতা কৰিছিল। তেওঁ উচ্চ শিক্ষা আৰু কলেজলৈ অধিক নিম্নবৰ্ণক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ বিশেষ প্ৰৰোচনাৰ দাবী জনায়। 

সত্য সাধক সমাজ

১৮৭৩ চনৰ ২৪ ছেপ্টেম্বৰত ফুলে মহিলা, শূদ্ৰ, দলিত আদি বঞ্চিত গোটৰ অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিবলৈ সত্য শোধক সমাজ গঠন কৰে। এই সমাজৰ জৰিয়তে তেওঁ মূৰ্তি পূজাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল আৰু জাতি ব্যৱস্থাক নিন্দা কৰিছিল। সত্য শোধক সমাজে যুক্তিবাদী চিন্তাধাৰাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে প্ৰচাৰ চলাইছিল আৰু পুৰোহিতৰ প্ৰয়োজনীয়তাক নাকচ কৰিছিল। 

ফুলে মানৱ কল্যাণ, সুখ, ঐক্য, সমতা আৰু সৰল ধৰ্মীয় নীতি আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ আদৰ্শৰে সত্যশোধক সমাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। পুনেৰ কাকত দীনাবন্ধুৱে সমাজৰ মতামতক প্ৰকাশ কৰিছিল। 

সমাজৰ সদস্যসকলৰ ভিতৰত আছিল মুছলমান, ব্ৰাহ্মণ, চৰকাৰী বিষয়া। ফুলেৰ নিজৰ মালি জাতিয়ে সংগঠনটোৰ বাবে মূল সদস্য আৰু আৰ্থিক সহায় আগবঢ়াইছিল। 

জীৱিকা
সমাজ কৰ্মী হিচাপে লোৱা ভূমিকাৰ উপৰি ফুলে এজন ব্যৱসায়ীও আছিল। ১৮৮২ চনত তেওঁ নিজকে ব্যৱসায়ী, খেতিয়ক আৰু পৌৰসভাৰ ঠিকাদাৰ হিচাপে  নিজৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। পুনেৰ ওচৰৰ মাঞ্জ্ৰিত তেওঁৰ ৬০ একৰ (২৪ হেক্টৰ) কৃষিভূমি আছিল।  কিছুদিন তেওঁ চৰকাৰৰ ঠিকাদাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু ১৮৭০ চনত পুনেৰ ওচৰৰ মুলা-মুথা নদীত মথাউৰি নিৰ্মাণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নিৰ্মাণ সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল।  তেওঁ পুনেৰ ওচৰৰ কাতৰাজ সুৰংগ আৰু য়েৰাউদা কাৰাগাৰ নিৰ্মাণৰ বাবেও শ্ৰমিক যোগান ধৰাৰ চুক্তি লাভ কৰিছিল। ১৮৬৩ চনত স্থাপিত ফুলেৰ অন্যতম ব্যৱসায় আছিল ধাতুৰ ঢালাই সঁজুলি যোগান ধৰা।

১৮৭৬ চনত ফুলে তেতিয়াৰ পুনা পৌৰসভাৰ আয়ুক্ত (পৌৰ পৰিষদৰ সদস্য) নিযুক্তি লাভ কৰে আৰু ১৮৮৩ চনলৈকে এই অনিৰ্বাচিত পদত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

প্ৰকাশিত কৰ্মৰাজি
ফুলেৰ "আখণ্ডা"বোৰ মাৰাঠী বাৰকাৰী সাধু তুকাৰামৰ "অভাং"ৰ সৈতে জৈৱিকভাৱে জড়িত আছিল।  তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰকাশিত গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত আছে-

তৃতীয় ৰত্ন, ১৮৫৫ চনত
 ব্ৰহ্মনঞ্চে কছাব , ১৮৬৯ চনত
পোৱাড়া: চত্ৰপতি শিৱজীৰাজ ভোছলে য়াঞ্চা , ইংৰাজী: শিৱাজীৰ জীৱন, কাব্যিক মিটাৰত, জুন,১৮৬৯ চন
পোৱাদা: বিদ্যাখাত্যাতিল ব্ৰহ্ম পন্তোজী', জুন ১৮৬৯মানৱ মহম্মণ্ড (মহাম্মদ) (আভাং)গুলামগিৰি, ১৮৭৩ চন। আইএছবিনটি-৯৭৮-১৭১৪৯৭৫৯৫২ (হিন্দী সংস্কৰণ), আইএছবিএনটি-৯৭৮-৯৩৭১১৮৯৬০৬ (ইংৰাজী সংস্কৰণ)। শেতকাৰায়চা আছুদ (খেতিয়কৰ চাবুক), জুলাই ১৮৮১সৎসৰ অংক ১, জুন ১৮৮৫সৎসৰ অংক ২ জুন ১৮৮৫ইছাৰা, অক্টোবৰ ১৮৮৫ চনগ্ৰামজোশ্য সম্ভান্দি জাহিৰ কভাৰ, (১৮৮৬)সত্যশোধক সমজোক্ত মঙ্গলাষ্টকসাহ সৰ্ব পূজা-বিধি, ১৮৮৭সৰ্বজনিক সত্য ধৰ্ম পূস্তক, এপ্ৰিল ১৮৮৯সাৰ্বজনিক সত্য ধৰ্মপুস্তক, ১৮৯১অখণ্ডাদি কাব্যৰচানঅস্প্ৰশ্যাঞ্চি কাইফিয়াত''

মৃত্যু
সংস্কৃতত "মহান আত্মা" বুলি অনুবাদ হোৱা মহাত্মা উপাধি ১৮৮৮ চনত ফুলেক প্ৰদান কৰা হয়। ১৮৯০ চনত পুনেত ৬৩ বছৰ বয়সত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। 

বাহ্যিক সংযোগ
মাৰাঠী ভাষাত তেওঁৰ সম্পূৰ্ণ ৰচনা

তথ্যৰ উৎস

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি
শ্ৰেণী:সমাজ সংস্কাৰক
শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি