কালান্তক

কালান্তক হিন্দু দেৱতা শিৱৰ এটা ৰূপ। সময় আৰু নিয়তিৰ বিজয়ী হিচাপে, দেৱতা যমৰ বৈশিষ্ট্য আৰোপ কৰা হৈছে। কালান্তকে নিজৰ ভক্ত মাৰ্কণ্ডেয়ক মৃত্যুৰ দেৱতা যমৰ কবলৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। তেওঁ‌ক বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু হিন্দু ধৰ্মৰ মহামৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰৰ আনুগত্য আৰু উৎপত্তিৰ দেৱতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিৱক প্ৰায়ে যমৰ বৈশিষ্ট্য নিজত আৰোপ কৰি মৃত্যুৰ সময়ত নৃত্য কৰাৰ ৰূপত চিত্ৰিত কৰা হয়।
ব্যুৎপত্তি আৰু অন্যান্য নাম
কালান্তক শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "যিজনে সময়ৰ অন্ত পেলায়"। এই নামটো দুটা সংস্কৃত শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে- কাল, যাৰ অৰ্থ "সময়" আৰু অন্তক, যাৰ অৰ্থ "যি শেষ হয়"। তেওঁৰ আন নামবোৰ হ’ল-

কালকাল - যিজন ব্যক্তি মৃত্যুৰ মৃত্যু বা আমি ক'ব পাৰো যে যি ব্যক্তিয়ে মৃত্যুক হত্যা কৰিব পাৰে। 
কালসংহাৰ - মৃত্যুৰ হত্যাকাৰী।
কালাৰী - মৃত্যুৰ শত্ৰু।
কালহাৰ - মৃত্যু ধ্বংস কৰা এজন।
কালহাৰী - মৃত্যুক কাঢ়ি লোৱা এজন।
মাৰ্কণ্ডেয়ানুগ্ৰহ - মাৰ্কণ্ডেয়ক অনুগ্ৰহ প্ৰদান কৰা।
মৃত্যুঞ্জয় - যিজনে মৃত্যুৰ ওপৰত জয়ী হৈছিল।

এই নামসমূহত "মুৰ্তি" অৰ্থাৎ ছবি বা আইকন প্ৰত্যয় যোগ কৰিব পাৰি যেনে- কলাৰিমূৰ্তি, কালহাৰমূৰ্তি বা কালান্তকমূৰ্তি।
কিম্বদন্তি
মাৰ্কণ্ডেয়ৰ ত্ৰাণকৰ্তা হিচাপে শিৱৰ কিম্বদন্তি তামিল শৈৱ ধৰ্মত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কিম্বদন্তি। তলৰ কাহিনীটো কালান্তকক উৎসৰ্গিত থিৰুক্কাদাভূৰ মন্দিৰৰ।

মৃকাণ্ড ঋষিয়ে বিল্ববনত শিৱৰ ওচৰত পুত্ৰৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। শিৱই তেওঁক এটা পছন্দৰ প্ৰস্তাৱ দিলে: ১৬ বছৰ জীয়াই থকা এজন গুণী পুত্ৰ, বা ১০০ জন দীৰ্ঘজীৱী, মূৰ্খ পুত্ৰ। মৃকাণ্ড পূৰ্বৰটোক বাছি লৈ সেই অনুসৰি এজন পুত্ৰ সন্তান জন্ম দিছিল, যাৰ নাম তেওঁ মাৰ্কণ্ডেয় ৰাখিছিল। মাৰ্কণ্ডেয়ৰ পোন্ধৰ বছৰ শেষ হোৱাৰ লগে লগে ব্ৰহ্মাই তেওঁক মহামৃত্যুঞ্জয় মন্ত্ৰ (অৰ্থাৎ "মহান মৃত্যু বিজয়ী" মন্ত্ৰ- সংস্কৃত) নামৰ মন্ত্ৰ এটা শিকাইছিল যাৰ দ্বাৰা মৃত্যুক জয় কৰি দীৰ্ঘায়ুৰ আশীৰ্বাদ দিছিল। ব্ৰহ্মাৰ উপদেশ অনুসৰি মাৰ্কণ্ডেয়ই শিৱৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল, বিল্ববনৰ দক্ষিণে থকা লিংগমক পূজা কৰিছিল, যিটো পিছলৈ বৰ্তমানৰ থিৰুক্কাদাৱুৰ লিংগম বুলি ধৰা হৈছিল। দেৱতাসকলে শিৱক মাৰ্কণ্ডেয়ৰ আয়ুস বৃদ্ধি কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে আৰু শিৱই সন্মতি দিলে।

তেওঁৰ ভাগ্য অনুযায়ী যমদূতসকলে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ আত্মা কাঢ়ি নিবলৈ আহিছিল, কিন্তু তেওঁ শিৱৰ নামটো অবিৰতভাৱে আওৰাই থকাৰ বাবে তেওঁৰ কাষ চাপিবলৈ ব্যৰ্থ হৈছিল। মাৰ্কণ্ডেয়ৰ জীউ নিবলৈ যম নিজেই আহি মাৰ্কণ্ডেয়ক ক’লে যে, তেওঁৰ পূজা বন্ধ কৰি তেওঁৰ ভাগ্য অনুযায়ী তেওঁৰ লগত আহিব লাগে। মাৰ্কণ্ডেয়ই নাকচ কৰিলে আৰু যমে শিৱৰ বিৰুদ্ধে অপৰাধ সংঘটিত কৰিছে বুলি সঁকিয়াই দিলে। যমে অৱশ্যে ঘোষণা কৰিলে যে শিৱইও তেওঁক বাধা দিব নোৱাৰে। ক্ৰোধিত যমে ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি লিংগটোক জোৰেৰে সাৱটি ধৰা মাৰ্কণ্ডেয়ক ধৰিবলৈ নিজৰ ৰছীৰ ফাঁচটো দলিয়াই দিলে। যেতিয়া ফান্দে লিংগটো স্পৰ্শ কৰিলে, তেতিয়া শিৱই তাৰ পৰা ওলাই আহিল আৰু যমক নিজৰ ত্ৰিশুলেৰে আঘাত কৰি বুকুত লাথি মাৰি মৃত্যুৰ ৰজা যমক হত্যা কৰিলে।

ঋষি, দেৱতা আৰু অন্যান্য জীৱই শিৱৰ প্ৰশংসা কৰা যেন দেখা গৈছিল, যিয়ে মাৰ্কণ্ডেয়ক সাত কল্প(যুগ) ১৬ বছৰীয়া যুৱক হিচাপে জী থাকিবলৈ আশীৰ্বাদ দিছিল। এইদৰে জগতত যেতিয়া যমৰ অবিহনে কোনোৱেই মৃত্যুবৰণ নকৰাকৈ থাকিল, তেতিয়া পৃথিৱীখন দুষ্ট সত্ত্বাৰ বোজাৰে পূৰ হৈ পৰিল। পৃথিৱী, দেৱতা আৰু মাৰ্কণ্ডেয়ই যমক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ শিৱক আমন্ত্ৰণ জনালে। আকৌ এবাৰ শিৱই যমক ভৰিৰে স্পৰ্শ কৰি জীপাল কৰি তুলিলে। এই কাহিনীৰ থিৰুৱনমিউৰৰ পৰা এখন ধাৰাবাহিক ৰচনাত কোৱা হৈছে যে, কেনেকৈ শিৱই দেৱতাৰ অনুৰোধত যমক পুনৰ্জীৱন দিছিল আৰু যমে নিজৰ পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে থিৰুবনমিউৰত শিৱক পূজা কৰিছিল। থিৰুক্কাদাভূৰ আৰু তিৰুৱনমিউৰ মন্দিৰৰ কিংবদন্তিসমূহে কয় যে যমে শিৱৰ ভক্তসকলক কেতিয়াও স্পৰ্শ নকৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। মৃত্যুৰ সময়ত শিৱৰ ভক্তসকলক মৃত্যুৰ সময়ত যমৰ নগৰী নৰকৰ পৰিৱৰ্তে পোনপটীয়াকৈ শিৱৰ বাসস্থান কৈলাশ পৰ্বতলৈ লৈ যোৱা হয়।Shulman pp.36-9, 41

কিম্বদন্তিটোত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে যে প্ৰকৃত ভক্তই শিৱ পূজাৰ দ্বাৰা মৃত্যু আৰু সংসাৰৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ই প্ৰমাণ কৰে যে, অহংকাৰ আৰু গৰ্ব (ইয়াত যমৰ) সদায় শিৰনত কৰিব লাগে। শিৱৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব আৰু নিজৰ স্বভাৱৰ ওপৰত তেওঁৰ বিজয় – এইটোও নিশ্চিত কৰা হয়।Shulman pp. 38-40
পূজা
শিৱক কালান্তক হিচাপে চিত্ৰিত কৰাটো দক্ষিণ ভাৰতত জনপ্ৰিয়, কিন্তু প্ৰধানকৈ এই অঞ্চলতে সীমাবদ্ধ।Smith pp. 201-2 চিদাম্বৰম মন্দিৰৰ কালান্তকৰ এটা ৰিলিফক মন্দিৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি হিন্দু কাৰ্তিক মাহৰ পূৰ্ণিমা দিন কাৰ্তিক পূৰ্ণিমাত বিশেষ পূজা কৰা হয়। মায়লাদুথুৰাইৰ ওচৰৰ থিৰুক্কাদাভূৰত থকা শিৱ মন্দিৰক তামিল পৰম্পৰাত শিৱই মৃত্যুক পৰাস্ত কৰা ঠাই বুলি গণ্য কৰা হয়।Peterson p. 147 থিৰুক্কাদাভূৰ বা থিৰুকাদয়ুৰ বা তিৰুক্কাটাভুৰ বা তিৰুক্কাদাভুৰ বা কাটাভুৰ (তেভাৰমত নামকৰণ কৰা ধৰণে) শিৱৰ বীৰত্বৰ আঠটা স্থান আত্ত-বিৰাট্টমৰ ভিতৰত অন্যতম।Peterson p. 342

তামিল তেভাৰাম কবিতাত শিৱৰ ভৰি দুখনেও মৃত্যুক লাথি মাৰি দিয়া ভৰিৰ দৰেই সঘনাই প্ৰশংসা কৰা হৈছিল, কালান্তক কিম্বদন্তিৰ ইংগিত দি।Peterson p. 98 তেৱৰামত কেম্পান্তৰে গাইছে যে কেনেকৈ শিৱই মৃত্যুক লাথি মাৰি তেওঁৰ সেৱা কৰা ভক্তক সহায় কৰিছিল আৰু মৃত্যুৱে তেওঁৰ ভক্তক স্পৰ্শ নকৰিব বুলি আদেশ দিছিল। আপ্পাৰে বৰ্ণনা কৰিছে যে কেনেকৈ মাৰ্কাণ্ডেয়ই থিৰুক্কাদাভূৰত শিৱক ভক্তিৰে পূজা কৰিছিল আৰু দেৱতাই তেওঁক মৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ দেখা দিছিল।Peterson pp. 128-9

শিৱৰ কালান্তক প্ৰকাশৰ কিম্বদন্তি স্থানীয় পৰম্পৰা অনুসৰি কেৰেলাৰ মালাপ্পুৰম জিলাৰ তিৰুৰৰ ত্ৰিপ্ৰংগোডত সংঘটিত হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয় য'ত কালসংহাৰমূৰ্তি মন্দিৰ অৱস্থিত।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:হিন্দু দেৱতা