হনুমান ঢোকা

হনুমান ঢোকা () নেপালৰ মধ্য কাঠমাণ্ডুৰ দৰবাৰ চৌহদত মল্ল ৰজাসকলৰ আৰু শ্বাহ বংশৰ ৰজাৰ প্ৰাসাদৰ সৈতে গঠনৰ এক জটিল গঠন। হনুমান ঢোকা প্ৰাসাদৰ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰত স্থাপিত হিন্দু দেৱতা হনুমানৰ শিলৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰপৰাই এই নাম লাভ কৰিছে। 'ঢোকা'ৰ অৰ্থ নেপালী ভাষাত দুৱাৰ বা দুৱাৰ। ২০১৫ চনৰ ভূমিকম্পত অট্টালিকাসমূহৰ যথেষ্ট ক্ষতিসাধন হয়।
ইতিহাস
দহখন চোতালৰ পূব অংশটো ষোড়শ শতিকাৰ মাজভাগত নিৰ্মিত আটাইতকৈ পুৰণি অংশ। ইয়াক সপ্তদশ শতিকাত ৰজা প্ৰতাপ মল্লই বহু মন্দিৰেৰে সৈতে সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল। ৰাজপ্ৰাসাদৰ উত্তৰ অংশৰ সুন্দৰী চক আৰু মোহন চক বৰ্তমান দুয়োটা বন্ধ। ১৭৬৮ চনত ৰাজপ্ৰাসাদৰ দক্ষিণ-পূব অংশত পৃথ্বী নাৰায়ণ শ্বাহে চাৰিটা নিৰীক্ষণ স্তম্ভ সংযোজন কৰে। ১৮৮৬ চনলৈকে এই ৰাজপ্ৰাসাদত ৰাজ পৰিয়ালে বাস কৰিছিল। পিছত তেওঁলোক নাৰায়ণহিতি প্ৰাসাদলৈ স্থানান্তৰিত হয়। বাহিৰৰ শিলৰ শিলালিপি পোন্ধৰটা ভাষাত। 
এই শিলটো জলদ্ৰোণী (পানীয়ৰ ফোয়াৰা) আৰু কিংবদন্তি অনুসৰি ১৫টা ভাষাৰ সকলোবোৰ বুজি পোৱা ব্যক্তিৰ বাবে ইয়াৰপৰা পানীৰ সলনি গাখীৰ ওলাই আহিব।Nepal Mandala: A Cultural Study of the Kathmandu Valley, Text. 1 by Mary Shepherd Slusser, Princeton University Press, 1982, retrieved 1 March 2020
বিৱৰণ
হনুমান দ্বাৰ
"হনুমান ঢোকা" প্ৰৱেশ পথ বা হনুমান দুৱাৰ দৰবাৰ চৌহদৰ পশ্চিম দিশত অৱস্থিত। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ, য’ত ১৬৭২ চনৰ হনুমানৰ থিয় হৈ থকা মূৰ্তি এটাই ৰাজপ্ৰাসাদটো পহৰা দি আছে। হনুমানক ৰঙা কাপোৰ আৰু ছাতিৰে সজোৱা হৈছে। মুখত ৰঙা লেপন লগাই দিয়া হয়। বাঁওফালে ১৬৭৩ চনৰ ১৬৭৩ চনৰ ভগৱান নৰসিংহ (ভগৱান বিষ্ণুৰ অৰ্ধমানুহ, অৰ্ধসিংহ অৱতাৰ)ৰ শিলৰ ভাস্কৰ্য, যিয়ে হিৰণ্যকশিপুৰ দানৱক ভক্ষণ কৰি আছে, যিটো প্ৰতিমাটোৰ বেদীত থকা এটা শিলালিপি অনুসৰি প্ৰতাপ মল্ল যুগৰ কৃতিত্ব দিয়া হৈছে।
নাচাল চক
মূল প্ৰৱেশদ্বাৰৰ আগত হনুমান মন্দিৰৰ কাষতে চৌহদৰ পূব দিশত অৱস্থিত নৃত্য শিৱৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা নাচাল চক চোতাল (নেপাল ভাষাত 'নাচল' মানে "নৃত্য কৰা এজন")। এই চৌহদ ১৯৭৫ চনত মাজ চোতালৰ মঞ্চত ৰজা বীৰেন্দ্ৰক মুকুট পিন্ধোৱা চৌহদ। চোতালৰ দক্ষিণ দিশত থিয় হৈ আছে ন মহলীয়া বসন্তপুৰ টাৱাৰ। মল্ল যুগত চোতালখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা অট্টালিকাবোৰ, য’ত জটিলভাৱে খোদিত দুৱাৰমুখ, খিৰিকী আৰু ষ্ট্ৰটবোৰ চিত্ৰিত কৰা হৈছে, সেইবোৰ ৰাণা শাসকসকলৰ সৃষ্টি আছিল। নাচাল চক উত্তৰ–দক্ষিণ দিশত উত্তৰ-পশ্চিম কোণৰপৰা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ সৈতে আয়তাকাৰ। প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰতে চাৰিজন দেৱতাৰ খোদিত কৰা এটা জটিলভাৱে খোদিত দুৱাৰমুখ আছে যিটোৱে মল্ল ৰজাৰ ব্যক্তিগত প্ৰাসাদলৈ লৈ যায়। 
পূব দেৱালৰ মুকলি বাৰাণ্ডাত এতিয়া মহা বিষ্ণুৰ সোণালী প্ৰতিমূৰ্তি দেখা গৈছে, কিয়নো ১৯৩৪ চনৰ নেপাল–বিহাৰ ভূমিকম্পত এই প্ৰতিমূৰ্তি থকা চৌহদটোৰ মূল মহা বিষ্ণু মন্দিৰটো ধ্বংস হৈছিল। চোতালখনৰ আন আন গঠনসমূহ হ'ল: উত্তৰ-পূব কোণত মল্ল ৰজাৰ দৰ্শক কক্ষ, মুকলি বাৰাণ্ডাত মল্ল ৰজাৰ সিংহাসন আৰু শ্বাহ ৰজাসকলৰ প্ৰতিকৃতি।

হনুমানক উৎসৰ্গিত পঞ্চ মুখী হনুমান মন্দিৰ (পাঁচমুখী হনুমান) নাচাল চকৰ উত্তৰ-পূব কোণত। ইয়াৰ পাঁচখন বৃত্তাকাৰ চালৰ অনন্য ডিজাইন আছে। মন্দিৰৰ পূজাৰীয়েই একমাত্ৰ ব্যক্তি যিয়ে মন্দিৰৰ অভয়াৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।

বসন্তপুৰ টাৱাৰ নাচাল চকৰ দক্ষিণে অৱস্থিত। ন মহলীয়া এটা টাৱাৰ যাৰ ওপৰৰপৰা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু চহৰৰ এক বিশাল দৃশ্য দেখা গৈছিল। এই টাৱাৰৰ ষ্ট্ৰটবোৰত কামুক ছবি খোদিত কৰা হৈছে। এই টাৱাৰটো ৰজা পৃথিৱী নাৰায়ণ শ্বাহে কাঠমাণ্ডু উপত্যকাৰ চাৰিখন পুৰণি চহৰ যথা কাঠমাণ্ডু বা বসন্তপুৰ টাৱাৰ, কীৰ্তিপুৰ টাৱাৰ, ভক্তপুৰ টাৱাৰ বা লক্ষ্মী বিলাস আৰু পাতন বা ললিতপুৰ টাৱাৰক সীমাবদ্ধ কৰি নিৰ্মাণ কৰা চাৰিটা ৰঙা টাৱাৰৰ ভিতৰত এটা।
মূল চক
তালেজু ভৱানীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত মূল চক হৈছে চাৰিওফালে দুমহলীয়া অট্টালিকাৰে ঘেৰি থকা চোতাল যিবোৰ ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ একচেটিয়া স্থান। তালেজু ভৱানী দেৱী মল্ল পৰিয়ালৰ তত্ত্বাৱধায়ক দেৱী। চোতালৰ দক্ষিণ দিশত সোণালী তোৰণ (দুৱাৰৰ মালা) থকা তালেজু মন্দিৰ। দশাইন উৎসৱৰ সময়ত তালেজুৰ দেৱতাক এই মন্দিৰলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ কাষে কাষে নদী দেৱী গংগা আৰু যমুনাৰ প্ৰতিমূৰ্তি আছে। ডেগু তালেজু মন্দিৰ হৈছে শিৱ সিং মল্লই নিৰ্মাণ কৰা আন এটা তিনি চালযুক্ত মন্দিৰ যিটো তালেজুৰ বাবেও উৎসৰ্গিত।
মোহন চক
১৬৪৯ চনত নাচাল চকৰ উত্তৰ দিশত নিৰ্মিত মোহন চক আছিল মল্ল ৰজাৰ আৱাসিক চোতাল। সিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰী হ’বলৈ ইয়াত মল্ল ৰজাৰ জন্ম হোৱাটো বাধ্যতামূলক আছিল; এই বিশ্বাসৰ উদাহৰণ হ’ল জয় প্ৰকাশ মল্লই সম্মুখীন হোৱা অসুবিধা। চোতালখনৰ মাজত সোণৰ পানীৰ ফোৱাৰা এটা আছে, যাক সূৰ্য্য ধাৰা বুলি জনা যায়, যিটো উপত্যকাৰ উত্তৰ অংশৰ বুধনীলকান্তৰ পৰা বসন্তৰ উৎস বুলি কোৱা হয়। চোতালৰ স্তৰৰ পৰা কেইবা মিটাৰ তলত ডুব যোৱা এটা অলংকৃত খোদিত ফোৱাৰা আৰু মল্ল ৰজাসকলে ইয়াক দৈনিক হাত-মুখ ধোৱাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। চাৰিটা চুকত টাৱাৰ আছে। এই চকৰ উত্তৰে সুন্দৰী চক।
সংগ্ৰহালয়
নাচাল চকৰ পশ্চিম দিশত থকা ত্ৰিভুৱন সংগ্ৰহালয়ত ৰজা বীৰেন্দ্ৰৰ ককাকৰ সামগ্ৰীৰ প্ৰদৰ্শনী আছে। সংগ্ৰহালয়টোত প্ৰদৰ্শিত হৈছে সুন্দৰ শিলৰ খোদিত, কেইবাখনো আকৰ্ষণীয় সিংহাসন, ৰাজ অভিষেকৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ৰত্নৰে সজ্জিত অলংকাৰ, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, আচবাব, কাঠৰ মন্দিৰৰ খোদিত আৰু মুদ্ৰাৰ সংগ্ৰহ। ৰজা ত্ৰিভুৱনৰ শোৱা কোঠা, অধ্যয়ন আৰু ব্যক্তিগত সামগ্ৰী ইয়াত পুনৰ সৃষ্টি আৰু সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। দৰবাৰ চৌহদৰ কাষতে থকা ৰাজপ্ৰসাদৰ এই অংশটো ১৯ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা শেষৰ ফালে ৰাণাসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল।

চোতালখনৰ দক্ষিণ-পূব কোণত ৰজা মহেন্দ্ৰ স্মাৰক সংগ্ৰহালয় আছে য'ত দুখন সিংহাসনো প্ৰদৰ্শিত হৈছে।<ref name=hanuman/http://www.facebook.com/pages/Hanuman-Dhoka-Durbar-Square/199354650075926?ref=hl. 
পেলেচ মিউজিয়াম
হনুমান ঢোকা প্ৰাসাদ সংগ্ৰহালয় হনুমান ঢোকা প্ৰাসাদত অৱস্থিত আৰু ই নেপাল চৰকাৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত। এই সংগ্ৰহালয়টো নেপালী ভাষাত হনুমান ঢোকা দৰবাৰ নামেৰে জনাজাত বৃহত্তৰ হনুমান ঢোকা পেলেচ কমপ্লেক্সৰ অংশ। মূল প্ৰৱেশদ্বাৰৰ সমীপত থকা হিন্দু বান্দৰ দেৱতা হনুমানৰ শিলৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ পৰাই এই ৰাজপ্ৰসাদটোৰ নাম লোৱা হৈছে। 'ঢোকা'ৰ অৰ্থ নেপালী ভাষাত দুৱাৰ।

সংগ্ৰহালয়টো দৰ্শনৰ আৰম্ভণিতে ২০০৬ চনলৈকে থকা নেপালত শাসন কৰা শেষ ৰাজ বংশ শ্বাহ বংশৰ বিষয়ে দৰ্শন লাভৰ সুযোগ পোৱা যায়।

নেপালৰ ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তনৰ স্মৃতিত এটা ধাৰাও আছে, যেনে দাস ব্যৱস্থা বাতিল কৰা, যিটো আইনত সেই সময়ৰ নেপালী চৰকাৰৰ ৩,৬৭০,০০০ টকা খৰচ হৈছিল।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:স্থাপত্য
শ্ৰেণী:নেপালৰ পৰ্যটনস্থলী