ৰজনী তিলক

ৰজনী তিলক (২৭ মে ১৯৫৮ – ৩০ মাৰ্চ ২০১৮) ভাৰতৰ অন্যতম অগ্ৰণী দলিত অধিকাৰ কৰ্মী আৰু দলিত নাৰীবাদৰ এগৰাকী মুখ্য কণ্ঠস্বৰূপ আছিল। তেওঁ এগৰাকী লেখিকা আৰু সমাজচিন্তকো আছিল। তেওঁ Centre for Alternative Dalit Media (CADAM)-ৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী সঞ্চালিকা হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ৰজনী তিলকে National Association of Dalit Organisations-ৰ সহ-প্ৰতিষ্থাপক হিচাপে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ Dalit Lekhak Sangh (দলিত লেখক সংঘ)-ৰ সভাপতি হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰিছিল।

 প্ৰাৰম্ভিক জীৱন 
ৰজনী তিলকৰ জন্ম ২৭ মে ১৯৫৮ তাৰিখে ভাৰতৰ পুৰণি দিল্লীত, সীমিত আৰ্থিক সামৰ্থ্য থকা এটা পৰিয়ালত হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ এজন দৰ্জী আছিল আৰু তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষসকল উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্যৰপৰা দিল্লীলৈ আহিছিল। সাতজন ভায়ে-ভনীমধ্যে জ্যেষ্ঠ সন্তান হোৱাৰ বাবে আৰ্থিক অসুবিধাৰ ফলত তেওঁ নাৰ্ছ হোৱাৰ স্বপ্ন ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয় আৰু পৰিয়ালক সহায় কৰিবলৈ এখন চাকৰি গ্ৰহণ কৰে।

তেওঁৰ লিখনৰ প্ৰতি আগ্ৰহ অতি সৰুতেই প্ৰকাশ পাইছিল। তেওঁৰ প্ৰথম কবিতা আছিল “কা সে কহু দুখ আপনা”, যাৰ জৰিয়তে তেওঁ সাহিত্যচৰ্চাৰ সূচনা কৰে। 

১৯৭৫ চনত উচ্চ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পাছত তেওঁ আইটিআই (Industrial Training Institute)ত নামভৰ্তি কৰে আৰু ষ্টেন’গ্ৰাফী, কাটিং আৰু চিলাই আদি বৃত্তিমূলক পাঠ্যক্ৰমত প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰে। 

 আন্দোলন আৰু কৰ্মজীৱন 
দিল্লীৰ আইটিআই (Industrial Training Institute)ত অধ্যয়নৰ সময়ত ৰজনী তিলকে ছোৱালী শিক্ষাৰ্থীসকলে ভোগ কৰা লিংগভিত্তিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিবলৈ এখন সংঘ গঠন কৰিছিল। নেতৃত্বৰ গুণ প্ৰকাশ পাই, এই গোটটো তেওঁ প্ৰগতিশীল ছাত্ৰ সংঘ (Progressive Students' Union – PSU)ৰ সৈতে একত্ৰিত কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত মতাদৰ্শগত আৰু ৰাজনৈতিক মতভেদৰ কাৰণে তেওঁলোকৰপৰা পৃথক হয়। এই সময়ছোৱাত তেওঁ প্ৰায় ৪,০০০ জন অংগনৱাড়ী কৰ্মীৰে গঠিত এটা সংগঠনো সংগঠিত কৰিছিল, যাৰ লক্ষ্য আছিল বেতন কাঠামোৰ নিয়মিতকৰণৰ দাবী উত্থাপন কৰা। বছৰ ধৰি ৰজনী তিলক দলিত আন্দোলনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত হৈ পৰে আৰু জাতিভিত্তিক সমাজ কাঠামোৰ ভিতৰত থকা পুৰুষতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাক প্ৰত্যাহ্বান জনাই নিজা স্থান গঢ়ি তোলে।

১৯৭২ চনত সংঘটিত মাথুৰা ধৰ্ষণ কাণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি তেওঁ দিল্লীজুৰি প্ৰতিবাদী আন্দোলন সংগঠিত কৰিছিল আৰু তাৰ পাছতে স্বায়ত্তশাসিত নাৰী সংগঠন সাহেলীৰ সৈতে যুক্ত হয়। ইয়াৰ পিছৰেপৰা তেওঁ স্বাস্থ্য, পৰিচ্ছন্নতা, পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ পৰামৰ্শ, ধৰ্ষণ, যৌন উৎপীড়ন আদি বিভিন্ন সামাজিক বিষয়ত সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

১৯৮০ৰ দশকত ৰজনী তিলকে দিল্লীত ভাৰতীয় দলিত পেন্থাৰ্ছৰ সৈতে মিলি এখন সংঘ গঠন কৰে। তেওঁলোকে আহ্বান নামৰ এটা দলিত নাট্য গোট স্থাপন কৰে আৰু যুৱ অধ্যয়ন চক্ৰ গঢ়ি তুলি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মাজত সজাগতা কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰে।

তেওঁ NACDAOR (National Confederation of Dalit and Adivasi Organizations), CADAM (Center for Alternative Dalit Media), NFDW (National Federation of Dalit Women), ৰাষ্ট্ৰীয় দলিত মহিলা আন্দোলন (RDMA) আদি বহু সংগঠনৰ সৈতে জড়িত আছিল।

২০১১ চনত প্ৰকাশ ঝাৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত বলিউড চলচ্চিত্ৰ আৰক্ষণক লৈ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হয়, কাৰণ চলচ্চিত্ৰখনত দলিতসকলক অপমান কৰা হৈছে বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হৈছিল। মুক্তিৰ আগতেই ৰজনী তিলকক চলচ্চিত্ৰখন চাই মতামত দিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছিল। 

২০১২ চনত তেওঁ দলিত আৰু অ-দলিত লেখক, পণ্ডিত আৰু সমাজকৰ্মীৰ সৈতে মিলি এখন যৌথ আবেদনত অংশগ্ৰহণ কৰে, যাৰ জৰিয়তে NCERTক বিদ্যালয় পাঠ্যপুথিত ড॰ বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ ভূমিকাৰ সঠিক উপস্থাপন কৰিবলৈ দাবী জনোৱা হৈছিল।

 সাহিত্যকৰ্ম 
ভাৰত কি প্ৰথম শিক্ষকিকা – সাবিত্ৰীবাই ফুলে (১৯৯৮)।

পদচাপ (২০০০) — কবিতাৰ সংকলন। 

বুদ্ধ নে ঘৰ কিয় ছাড়িলে (২০০৫)।

সমকালীন ভাৰতীয় দলিত মহিলা লেখন খণ্ড ১ (২০১১) — দলিত মহিলাৰ সাহিত্য সংকলন (সম্পাদনা আৰু সংকলন)। 

সমকালীন ভাৰতীয় দলিত মহিলা লেখন খণ্ড ২ (২০১৫)।

হাৱাৰপৰা বেচেইন যুৱতীসকল (২০১৫) — কবিতাৰ সংকলন। 

দলিত স্ত্ৰী বিমৰ্শ আৰু পত্ৰকাৰিতা (২০১৬)। 

সমকালীন ভাৰতীয় দলিত মহিলা লেখন খণ্ড ৩ (২০১৭)।

সাবিত্ৰীবাই ফুলে ৰচনা সমগ্ৰ (২০১৭) — দলিত সমাজ সংস্কাৰক সাবিত্ৰীবাই ফুলেৰ ৰচনাসমূহৰ সংকলন আৰু অনুবাদ।

আপনি জমিন, আপনা আসমান (২০১৭) — আত্মজীৱনী।

ড॰ আম্বেদকাৰ আৰু স্ত্ৰী চিন্তনৰ দস্তাৱেজ (২০১৮) — সংকলন আৰু সম্পাদনা কৰা গ্ৰন্থ।

 সন্মান আৰু বঁটা 
 ৰাষ্ট্ৰীয় মহিলা আয়োগৰ Outstanding Woman Achievers Award (২০১৩)
 Dalit Women Speak Out Conference-ত আজীৱন সন্মান বঁটা (২০১৭)

 মৃত্যু 
ৰজনী তিলকৰ মৃত্যু ২০১৮ চনৰ ৩০ মাৰ্চ তাৰিখে দিল্লীৰ ছেইণ্ট ষ্টিফেন হাস্পতালত হয়। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ৫৯ বছৰ। মেঠীৰ সমস্যাৰ চিকিৎসাৰ বাবে তেওঁক হাস্পতালত ভৰ্তি কৰোৱা হৈছিল।

তেওঁৰ মৃত্যুত দেশজুৰি বহুতো বুদ্ধিজীৱী, সামাজিক কৰ্মী আৰু সংগঠনে শোক প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ এগৰাকী কন্যা সন্তান— অভিনেত্ৰী, শিল্পী আৰু লেখিকা জ্যোৎস্না সিদ্ধাৰ্থক এৰি যায়। 

 তথ্যসূত্ৰ 

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় সাহিত্যিক
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় সমাজহিতৈষী নাৰী
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় সমাজকৰ্মী
শ্ৰেণী:নাৰীবাদী