নেপালৰ স্থাপত্য

নেপালৰ স্থাপত্য বা নেপালী স্থাপত্য কলাত্মক আৰু ব্যাৱহাৰিক শৈলীৰ এক অনন্য মিশ্ৰণ। ভাৰত, তিব্বত আৰু চীনৰ বাণিজ্যিক পথৰ মাজত অৱস্থিত নেপালী স্থাপত্যই এই সাংস্কৃতিক দুৰ্গসমূহৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত কৰে। দেশৰ হিন্দু মন্দিৰসমূহক পেগোডাৰ স্থাপত্য পৰম্পৰাই বিশেষভাৱে প্ৰভাবিত কৰিছে। পেগোডাৰ স্থাপত্য পৰম্পৰাই দেশৰ হিন্দু মন্দিৰৰ ভিতৰত বিশেষভাৱে স্থান লাভ কৰিছে। 
ইয়াৰ বিপৰীতে, বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহে বৌদ্ধ স্থাপত্যৰ তিব্বতী পৰম্পৰাক প্ৰতিফলিত কৰে বিশেষকৈ স্তুপৰ বৈশিষ্ট্যৰে। নেপালত মুগাল, ছামিট আৰু গম্বুজ শৈলীৰো যথেষ্ট পৰিসৰ আছে। নেপালৰ স্থাপত্যৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ ভাৰতৰপৰা আহিছে যদিও নেৱাৰ জনগোষ্ঠীৰপৰাও ইয়াত সুকীয়া প্ৰভাৱ দেখা যায়।

নেপালৰ স্থাপত্য ইতিহাস
নেপালৰ বিভিন্ন ধৰণৰ সুকীয়া স্থাপত্য বৈশিষ্ট্য আছে যিবোৰ আৱাসিক, ধৰ্মীয় আৰু ৰাজহুৱা ভৱনত থকা দেখা যায়। নেপালৰ স্থাপত্য ইতিহাসৰ বেছিভাগেই এটা বিশেষ সময়ত শাসন কৰা বিশেষ বংশসমূহৰ স্বাক্ষৰ বহন কৰিছে। ১৮ আৰু ১৯ শতিকাৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা বিশ্ব ঔদ্যোগীকৰণে বিশ্বৰ বেছিভাগ স্থাপত্যৰ ৰূপান্তৰ ঘটাইছিল। কিন্তু নেপালে স্থাপত্যৰ পৃথক শৈলী অনুসৰণ কৰিছিল। 

নেপালৰ ইতিহাসৰ কিছুমান বিৱৰণ কিংবদন্তি বা কাহিনীৰ জৰিয়তে কোৱা হয়, ইয়াৰে আদিম বিৱৰণ ১৫৫৮ চনৰ বুলি ক'ব পাৰি।[1]
এটা কাহিনীত কাঠমাণ্ডুৰ স্থাপত্য বিকাশৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে: কাঠমাণ্ডুত এটা হ্ৰদ আছিল আৰু মূলতঃ ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা ওখ অঞ্চলত মানুহে বাস কৰিছিল। এদিন হ্ৰদৰ উপৰিভাগত ‘পদজ’ জুই আৰম্ভ হ’ল আৰু বোধিসত্ত্ব মঞ্জুশ্ৰীয়ে (বোধপ্ৰাপ্তিৰ পথত থকা ব্যক্তি) নিজৰ তৰোৱালেৰে কাটি হ্ৰদৰ পানী বোৱাই দিলে। এইখিনিৰপৰাই মানুহে উপত্যকাটোলৈ নামি তাতেই নিজৰ বাসগৃহ সাজিছিল। বিশ্বাস কৰা হয় যে এই গঠনসমূহ এতিয়াও আছে আৰু এই পৌৰাণিক স্থানটো বৰ্তমানৰ আধুনিক কাঠমাণ্ডু।
লিচ্ছৱী বংশ
নেপালত ক্ষমতা দখল কৰা আটাইতকৈ প্ৰাচীন লিপিবদ্ধ বংশসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ৫ম আৰু সপ্তম শতিকাৰ ভিতৰত শাসন কৰা লিচ্ছৱী বংশ। এই সময়ছোৱাত দেওপতনৰ পশুপতিৰ শৈৱ, চাংগু নাৰায়ণৰ বৈষ্ণৱ মন্দিৰ আৰু স্বয়ম্ভুৰ বৌদ্ধ স্তুপ আদি মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। লিচ্ছৱীৰ শাসনকালৰপৰা কোনো অট্টালিকাৰ অৱশেষ নাই যদিও বহুতো ভাস্কৰ্য্য এতিয়াও আছে।
শ্বাহ বংশ
১৭৮৬ চনৰপৰা নেপালে স্থাপত্যৰ ‘আধুনিক যুগ’ত প্ৰৱেশ কৰে। ১৮ শতিকাত আজিও যিবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অট্টালিকা যেনে কাস্তামণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৮১৬ চনত শ্বাহ ৰাজ্যই শাসন কৰে আৰু দেশৰ স্থাপত্য নেৱাৰ শৈলীৰদ্বাৰা যথেষ্ট প্ৰভাবিত হয়। শ্বাহৰ ৰাজত্বকালত বিভিন্ন মন্দিৰ, ফোয়াৰা আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

ৰাণা বংশ
১৮৪৬ চনৰপৰা ১৯৫১ চনলৈকে ৰাণা বংশই শাসন কৰে, যাৰ ফলত নেপালৰ শিল্প আৰু স্থাপত্য দুয়োটা ইউৰোপৰ জনপ্ৰিয় স্থাপত্যৰ প্ৰৱণতাৰদ্বাৰা প্ৰচণ্ডভাৱে প্ৰভাবিত হয়। এই সময়ছোৱাৰপৰা উল্লেখযোগ্য কৰ সংগ্ৰহ হৈছিল কংক্ৰিটৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ দিশত। কাঠমাণ্ডুৰ বিশিষ্ট অট্টালিকাবোৰ মাৰ্বলৰ টেবুল, ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি আৰু চেণ্ডেলিয়াৰেৰে সজাই থোৱা আছিল। এই সময়ছোৱাত নিৰ্মাণ কৰা কিছুমান অট্টালিকা এতিয়া হোটেল আৰু চৰকাৰী ভৱনলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে। ৰাণা বংশৰ সময়ত (১৮৪৮ চনত) বিলাসী ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে কিছুমান আজিও আছে। এই সময়ছোৱাত আন এটা উল্লেখযোগ্য স্থাপত্য বিকাশ আছিল নেৱাৰ পেগোডা মন্দিৰ তিনিটা নিৰ্মাণ।
২০ শতিকা আৰু সমসাময়িক যুগ
ৰাণা বংশৰ অন্ত পৰা আৰু ১৯৯০ চনত গণতন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ মাজত নেপালৰ স্থাপত্য যথেষ্ট আধুনিক হৈ পৰে। ১৯৫৫ চনত ত্ৰিভুৱন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ মুকলি কৰা হয় আৰু ১৯৬৯ চনত কাঠমাণ্ডুৰ বাবে চৰকাৰী নগৰ পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি নেপাল আৰু বাহিৰৰ জগতখনৰ মাজত সংযোগ স্থাপনৰ বাবে বৃহৎ পৰিসৰৰ পথ নিৰ্মাণ কৰা হয় আৰু সমগ্ৰ দেশতে বিশাল কংক্ৰিটৰ গঠন নিৰ্মাণ কৰা হয়।
স্থাপত্যৰ সমষ্টি
নেপালৰ স্থাপত্যৰ সমষ্টিটো হৈছে তলত উল্লেখ কৰা সাধাৰণ গঠনসমূহৰ এক ভিন্ন সমাৱেশ। প্ৰতিটো প্ৰকাৰ চৰিত্ৰ আৰু উপযোগিতাৰফালৰপৰা অনন্য আৰু স্বকীয়। কিন্তু বেছিভাগ গঠনেই কিছুমান সাধাৰণ কৌশল আৰু শৈলী অৱলম্বন কৰে:

ধুংগে ধৰা
পেগোডা
স্তুপ
চৈত্য
জাহৰু
ৰাজপ্ৰাসাদ
মঠ
মন্দিৰ
আৱাসিক ঘৰ
জিৰণি ঘৰ
আৱাসিক স্থাপত্য
ইতিহাসৰ বিভিন্ন সময়ত নেপালত বিভিন্ন ধৰণৰ বাসগৃহ আছিল। নেপালৰ আৱাসিক বা ‘ভাৰ্নেকুলাৰ’ স্থাপত্য প্ৰাঞ্জল আৰু ইয়াত বিভিন্ন ধৰণৰ শৈলী, সামগ্ৰী আৰু আৰ্হি সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। নেপালৰ স্থাপত্যৰ অধিকাংশই স্থানীয় ভাষাত গৃহ আৰু এই বাসগৃহসমূহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীসমূহ স্থানীয়ভাৱে আহৰণ কৰা হয়, য'ত কাঠ, ইটা, শিল আৰু কেতিয়াবা মাটিও অন্তৰ্ভুক্ত।[6] আগতে নেপালৰ বাসগৃহসমূহত খিৰিকী আৰু বাৰাণ্ডাত আড়ম্বৰপূৰ্ণ কাঠৰ খোদিত শিল্পকৰ্ম থকাটো সাধাৰণ কথা আছিল। শেহতীয়া দশকবোৰত চৰকাৰসমূহে নেপালত অধিক ‘সমসাময়িক’ আৱাসিক গঠন প্ৰৱৰ্তনৰ দিশত আগবঢ়াই দিছে - যিটো মূলতঃ কংক্ৰিট আৰু ধাতুৰে নিৰ্মিত। কিন্তু নেপালৰ জলবায়ু আৰু ভূ-খণ্ডৰ বাবে এই আধুনিক সামগ্ৰীসমূহৰ জীৱনমুখিতা দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু নেপালী লোকসকলৰ বাবে এইবোৰ অতি ব্যয়-বহুল।

প্ৰতিটো সময়ৰ বাবে সাধাৰণ নেপালৰ বিভিন্ন ধৰণৰ বাসগৃহ তলত চাব পাৰি।
আবাসিক স্থাপত্যৰ ধৰণযুগ আৰু বংশ সামগ্ৰী আৰু সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য প্ৰাচীন নেৱাৰী ঘৰ৩০০ চন - ৮৭৯ চন (লিচ্ছৱী বংশ)শিলৰ বাসগৃহত ‘সজ্জাগত মটিফ’ আছিল যিবোৰ ভাৰতীয় স্থাপত্যৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত আছিল।মল্ল-যুগৰ নেৱাৰী ঘৰ১২০০ চন-১৭৬৯ চন (মল্ল বংশ) ইটা, টাইলছ আৰু কাঠ আৰু বাসগৃহৰ থিয় চাল আৰু বেলকনি আছিল। তিব্বতী আৰু বাৰ্মিজ স্থাপত্যৰ পৰা প্ৰভাৱ পৰিছিলশ্বাহ-যুগৰ ঘৰ১৭৬৯ চন-১৮৪৬ চন (শ্বাহ বংশ) মল্ল শৈলীৰ স্থাপত্য চলি থাকিল। ভাৰতৰ পৰা মোগল স্থাপত্যৰ পৰা প্ৰভাৱ পৰিছিল।ৰাণা ঘৰ আৰু অট্টালিকা১৮৪৬ চন - ১৯৫১ চন (ৰাণা বংশ)স্থাপত্যৰ নব্য ধ্ৰুপদী আৰু ঔদ্যোগিক শৈলীৰ প্ৰৱৰ্তন। বাসগৃহসমূহত ফৰাচী খিৰিকী আৰু প্লাষ্টাৰৰ দৰে অধিক আধুনিক সামগ্ৰী আছিল।আধুনিক নেপালী ঘৰ১৮৫১ চনৰ পৰা কংক্ৰিট আৰু ইটাৰ বাসগৃহ - প্ৰায়ে টাউনহাউচ আৰু এপাৰ্টমেণ্ট। এটা পশ্চিমীয়া প্ৰভাৱ দেখা যায়।
নেৱাৰী ঘৰ
পৰম্পৰাগত নেৱাৰ ঘৰবোৰ সাধাৰণতে তিনি বা চাৰি মহলীয়া আৰু বাহিৰৰফালে ৰাস্তা বা চোতাললৈ মুখ কৰি থাকে। এই ঘৰবোৰৰ কেতিয়াবা ৰাস্তাৰফালে দোকানৰ সম্মুখভাগ থাকে আৰু ভিতৰৰফালে থকা ফালবোৰ বাসস্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিছুমান ঘৰ আট্টিক স্তৰত সংযুক্ত আৰু এই ঠাইখিনি সাম্প্ৰদায়িক ভোজৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নেৱাৰৰ ঘৰবোৰ মূলতঃ ৰঙা ইটা, বোকাৰ প্ৰলেপ আৰু কাঠৰদ্বাৰা নিৰ্মিত।
মধেচী ঘৰ
মধেচী শৈলীৰ ঘৰবোৰ তেৰাই অঞ্চলত বেছিকৈ পোৱা যায়। সকলো মধেচী ঘৰ পৰম্পৰাগতভাৱে স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ সামগ্ৰী যেনে বোকা, বাঁহ, খেৰ, কাঠ ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হয়। দেৱালবোৰ প্ৰায়ে ৱাটল আৰু ডাউবেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত গ্ৰীষ্মকালৰ অতি উত্তাপ আৰু শীতকালৰ শীতকালৰপৰা প্ৰাকৃতিক ইনচুলেচন পোৱা যায়। চালবোৰ সাধাৰণতে খেৰৰ বা টাইলছৰে (খাপৰি) তৈয়াৰ কৰা হয়, বাৰিষাৰ সময়ত বৰষুণৰ পানী ভালদৰে বৈ যাবলৈ এঢলীয়া কৰা হয়। কেতিয়াবা বোকাৰে নিৰ্মিত পাত্ৰ সজাই কলাত্মকভাৱে শিল্পকৰ্ম কৰি ছাদৰ মাজত ৰখা হয়। বেছিভাগ মধেচী ঘৰ একমহলীয়া গঠন, আয়তাকাৰ বা বৰ্গক্ষেত্ৰৰ বিন্যাস। ঘৰটোত প্ৰায়ে মুকলি চোতাল থাকে, যিয়ে ৰন্ধা-বঢ়া, গোট খোৱা আৰু শস্য শুকুৱাবলৈ বহুকাৰ্যকৰী স্থান হিচাপে কাম কৰে। বায়ু চলাচলৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াটো স্পষ্ট, সৰু সৰু খিৰিকী আৰু বাৰাণ্ডাবোৰ ডিজাইন কৰা হয় যাতে ভিতৰৰ অংশটো ঠাণ্ডা হৈ থাকে। ন্যূনতমতাবাদে মূল গঠনটোক সংজ্ঞায়িত কৰিলেও মধেচী স্থাপত্যত প্ৰায়ে দুৱাৰ, খিৰিকী আৰু খুঁটাত জটিল কাঠৰ খোদিত শিল্পকৰ্ম সন্নিৱিষ্ট কৰা হয়। এই খোদিত শিল্পকৰ্মসমূহে ফুলৰ আৰ্হি আৰু ধৰ্মীয় প্ৰতীকৰ চিত্ৰণকে ধৰি সাংস্কৃতিক মটিফ প্ৰদৰ্শন কৰে, যিয়ে অন্যথা উপযোগী ডিজাইনত শিল্পকৰ্মৰ স্পৰ্শ যোগ কৰে। আৰু পৰম্পৰাগত বোকা ঘৰবোৰত প্ৰায়ে দেৱালখন চিত্ৰৰে সজাই তোলা হয়। এই ছবিখনত ফুল, মানুহ, জীৱ-জন্তু, ৰেগুলাছৰ প্ৰতীক আৰু মিথিলাৰ ছবি সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। মূল দুৱাৰখন বেছিভাগেই পূব দিশলৈ মুখ কৰি আছে।
শ্বেৰ্পাৰ ঘৰবোৰ
শ্বেৰ্পা শৈলীৰ ঘৰবোৰ খুম্বু অঞ্চলত বেছিকৈ পোৱা যায়। শ্বেৰ্পাৰ সকলো ঘৰৰ আকৃতি দীঘলীয়া, দুই মহলীয়া, কঠিন চাল আৰু বেছিভাগৰে তলৰ মহলাটোৰ পিছফালটো পাহাৰ বা ঢালত নিৰ্মাণ কৰা হয়। শ্বেৰ্পাৰ ঘৰৰ পিছফালে দুৱাৰ, খিৰিকী বা আন কোনো খোলা ব্যৱস্থা নাথাকে - মূলতঃ কাৰণ ইহঁত ঢালত নিৰ্মাণ কৰা হয়, ইয়াত সূৰ্য্যৰ কিৰণো নপৰে। ঘৰবোৰ ভালদৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে আৰু বাহিৰৰ সুৰক্ষামূলক বেৰ এখনে ভিতৰৰ কাঠৰ ফ্ৰেম এটা আবৰি ৰাখিছে।
পৰম্পৰাগত ঘৰ (উষ্ণতা আৰু জলবায়ু)
নেপালৰ গৰম, শুকান গ্ৰীষ্ম আৰু ঠাণ্ডা শীতকালৰ বাবে ইয়াৰ পৰম্পৰাগত গৃহসমূহ এই জলবায়ুৰ সৈতে খাপ খাব পৰাকৈ স্থাপত্যৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। নেপালী ঘৰবোৰত এনে কিছুমান বৈশিষ্ট্য থাকে যিয়ে ঘৰৰ ভিতৰত সুখদায়ক উষ্ণতাত ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়, য'ত আছে:

শিলৰ দৰে সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ
অত্যধিক ৰ’দৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ইভ বা ওভাৰহেং
কাঁচবিহীন দুৱাৰ-খিৰিকী।
এই নিষ্ক্ৰিয় শীতল বৈশিষ্ট্যসমূহে নেপালী বাসগৃহসমূহক ফলপ্ৰসূভাৱে নাতিশীতোষ্ণ কৰি ৰাখে বুলি জানিব পৰা গৈছে।
মন্দিৰৰ স্থাপত্য
নেপালৰ মন্দিৰসমূহ প্ৰধানকৈ হিন্দু পূজাস্থলী। মন্দিৰত পেগোডাৰ দৰে চাল থকাটো সাধাৰণ কথা। নেপালৰ মন্দিৰৰ আন সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল জীৱ-জন্তু, মানুহ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ দেৱতাৰ চিত্ৰ থকা স্তম্ভৰ লগতে গঠনটোক সহায় কৰিবলৈ খোদিত কাঠৰ খুঁটা।
শিখৰ মন্দিৰ শৈলী
মন্দিৰৰ এটা জনপ্ৰিয় শৈলী হৈছে শিখৰ স্থাপত্যৰ আৰ্হি। এই শৈলী কৃষ্ণ মন্দিৰ মন্দিৰত দেখা যায়। এই নিৰ্মাণত পাঁচৰপৰা নটা স্তৰ জড়িত হৈ থাকে যিবোৰে অট্টালিকাৰ শিখৰত লগ হৈ “হিমালয়ৰ মুকুট”ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰতিটো স্তৰক উলম্ব স্তম্ভৰ শাৰীৰে ওপৰলৈ তুলি ধৰা হয়। শিখৰত জটিল সজ্জা আৰু ‘অলংকৃত’ বিৱৰণ থাকে। এই গঠনসমূহ প্ৰায়ে শিলৰদ্বাৰা নিৰ্মিত হয় যদিও কিছুমান ইটাৰদ্বাৰা নিৰ্মিত। এই শৈলী প্ৰথমবাৰৰ বাবে চতুৰ্দশ শতিকাত গুপ্ত ৰাজবংশই জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল। তাৰ পিছত এই শৈলী প্ৰথম দেখা গৈছিল অষ্টাদশ শতিকাত মল্লসকলৰ নেপালত শাসন কালত। এই শৈলীৰ মন্দিৰৰ আন আন সুন্দৰ উদাহৰণ হ'ল মহাবৌধ মন্দিৰ,স্বয়ম্ভূৱ প্ৰতাপপুৰ আৰু অনন্তপুৰ ইত্যাদি। 
নেৱাৰ স্তৰযুক্ত মন্দিৰ
মন্দিৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় শৈলী হ’ল নেৱাৰ পেগোডা শৈলী। এই মন্দিৰসমূহৰ ছাদ এখনৰপৰা পাঁচখনকৈ স্তৰীভূত আৰু বৌদ্ধ বা হিন্দু ধৰ্মৰ বাবে উৎসৰ্গিত। এই মন্দিৰসমূহ প্ৰায়ে মুকলি ঠাইত থাকে বা আন এটা অট্টালিকা যেনে ৰাজপ্ৰাসাদৰ সৈতে সংযুক্ত আৰু কেতিয়াবা আবদ্ধ চোতালতো থাকে। এই মন্দিৰসমূহত দেখা পোৱা অন্যতম উল্লেখযোগ্য শৈলী হৈছে স্তৰযুক্ত চাল। মজিয়াৰ পৰিকল্পনা প্ৰায়ে বৰ্গক্ষেত্ৰৰ হয়, যিয়ে এটা মণ্ডলক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ছাদবোৰ আৰু মজিয়াৰ আৰ্হি একে হোৱাটো সাধাৰণ কথা। 

এই শৈলী এছিয়া মহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু ইয়াৰ আকৃতি হিমালয়ৰ “ফাৰ’’ গছৰপৰা লোৱা হৈছে। তলৰ মহলাত দেৱতাক পূজা কৰা হয় আৰু ওপৰৰ মহলাবোৰ ধৰ্মীয় সামগ্ৰীৰ মজুত হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। ওপৰত গজুৰা আছে যিটোৰ বেদী পদ্মৰ, ওলোটা ফুলদানি, ত্ৰিভুজ আৰু কলহৰ সংমিশ্ৰণ। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰপৰাই নেপালত পেগোডা শৈলীৰ প্ৰচলন হৈছিল। 
কিছুমান স্তৰীয় শৈলীৰ অট্টালিকা যিবোৰ এতিয়া আৰু নাই, সেইবোৰৰ ভিতৰত মাধৱৰ মগ্ৰিহা, আমশুৱৰ্মাৰ কৈলাসকুট ভৱন, নৰেন্দ্ৰদেৱৰ ভদ্ৰদিৱাস ভৱন আদি অন্যতম। একেদৰে পশুপতিনাথ, চাংগুনাৰায়ণ, চন্দেশ্বৰী আৰু বানেপাৰ মন্দিৰসমূহ পগোডা শৈলীৰ প্ৰাচীন স্থাপত্যৰ উদাহৰণ। মল্ল যুগত নায়তাপোলা, ভক্তপুৰৰ দত্তাত্ৰেয়, কাঠমাণ্ডুৰ কাষ্ঠমণ্ডপ, তালেজু মন্দিৰ, বজ্ৰবৰ্হী, বজ্ৰযানী আদি বিভিন্ন পেগোডা শৈলীৰ মন্দিৰ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদ উৎপন্ন হৈছিল।
স্তুপ
স্তুপবোৰ ধৰ্মীয় ধ্বংসাৱশেষ থকা আৰু গম্বুজৰ বৈশিষ্ট্যৰ দৰে গঠন থকা মন্দিৰৰ সৈতে মিল আছে। ই সৰু সৰু স্বতন্ত্ৰ গঠন বা ডাঙৰ মন্দিৰ চৌহদৰ অংশ হ’ব পাৰে। স্তুপৰ উৎপত্তি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০ চনৰ আশে-পাশে ভাৰতৰ সৈতে প্ৰথম আৰ্য সংস্পৰ্শৰ পৰাই অনুসন্ধান কৰিব পাৰি। স্তুপসমূহ মূলতঃ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত আৰু ইয়াৰ আৰম্ভণিৰে পৰাই ইয়াৰ সৈতে জড়িত। স্তুপৰ মূল শৈলী (এটা নিম্ন সমতল গম্বুজ), ললিতপুৰৰ চুকবোৰ চিহ্নিত কৰা চাৰিটা স্তুপত প্ৰতিলিপি কৰা হৈছে। ললিতপুৰৰ স্তুপসমূহ মন্দিৰ ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা বিন্দুত আছে আৰু ইয়াৰ লগত বুদ্ধসকলৰ সৈতে প্ৰদৰ্শিত হয়। নেপালত স্তুপৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ উপাদানসমূহ হ'ল স্তুপ থিয় হৈ থকা বেদী, শিখৰ গঠনৰ প্ৰকৃতি আৰু ওপৰৰ শিখৰ।
সামগ্ৰী আৰু বিন্যাস
সাধাৰণতে নেপালৰ মন্দিৰসমূহ ইটা, শিল বা কাঠৰ আৰু কিছু শৈলীগত পাৰ্থক্য থকাৰ পিছতো বেছিভাগ মন্দিৰেই একেধৰণৰ স্থাপত্য বিন্যাস বা আৰ্হি অনুসৰণ কৰে। সাধাৰণতে মন্দিৰবোৰ হয় এটা ছাদৰ গঠনেৰে গঠিত নহয় একাধিক স্তৰযুক্ত এটাৰে গঠিত। এই চালবোৰত দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি থাকে-এই বৈশিষ্ট্যক মন্দিৰ বুলি জনা যায়। এই মন্দিৰসমূহ বৰ্গক্ষেত্ৰ বা আয়তাকাৰ ভিত্তিক মজিয়াৰ পৰিকল্পনাত দেখাটোও সাধাৰণ কথা আৰু বাস্তু পুৰুষ মণ্ডলৰ আধাৰত এটা সাধাৰণ পৰিকল্পনাৰ সৈতে দেখা যায়। মণ্ডলা মজিয়াৰ পৰিকল্পনাই ইয়াৰ ওপৰত স্তৰযুক্ত পেগোডা স্তৰৰ বাবে এটা ভেটি সৃষ্টি কৰে। বৰ্গক্ষেত্ৰৰ মজিয়াৰ পৰিকল্পনা থকা মন্দিৰসমূহ প্ৰায়ে ৯x৯ হয় আৰু প্ৰতিটো গ্ৰীড বৰ্গক্ষেত্ৰ কোনো বিশেষ দেৱতা বা দেৱীৰ বাবে সংৰক্ষিত থাকে।
ভূ-কম্পীয় সমস্যা
নেপালৰ ভৌগোলিক অৱস্থান এটা ডাঙৰ ফল্ট লাইনত থকাৰ বাবে দেশখনত সমগ্ৰ ইতিহাসত ভয়াবহ ভূমিকম্পৰ সৃষ্টি হৈছে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীৰ ব্যুৰো অৱ ক্ৰাইজ প্ৰিভেনচন এণ্ড ৰিকুৱেৰীয়ে নেপালক ১১ নং ভূমিকম্প প্ৰৱণ এলেকাৰ স্থানত স্থান দিছে। নেপালৰ বহুতো পৰম্পৰাগত গঠন বিধ্বংসী ভূমিকম্পৰ বাবে ধ্বংস হৈছে আৰু অধিকাংশ অট্টালিকা ভাঙি পৰাৰ কাৰণ হৈছে গাঁথনিগত অখণ্ডতা, ভেটিৰ সমস্যা আৰু বস্তুৰ মানদণ্ডৰ অৱনতি। বিভিন্ন গাঁথনিগত ডিজাইন যেনে ডাঠকৈ লিপা মাটিৰ দেৱাল, তলৰ গঠন আৰু পৰম্পৰাগত কাঠৰ সংযোগকাৰীৰ সহায়ত বহুতো অট্টালিকাৰ ধ্বংস ৰোধ কৰিব পৰা যাব। ভূমিকম্প সহ্য কৰিব পৰা সামগ্ৰীৰ স্থায়িত্ব, বন্ধন আৰু সামগ্ৰিক ক্ষমতা পৰীক্ষাৰ বাবে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা হৈছে। এনে পৰীক্ষাত শণ আৰু পুনঃব্যৱহৃত প্লাষ্টিকৰে নিৰ্মিত জাল আৰু ৰেম কৰা মাটিৰপৰা তৈয়াৰী বোজা বহনকাৰী বেৰৰ ব্যৱহাৰৰ অনুসন্ধান কৰা হৈছে। যোৱা ৩০ বছৰত নেপালত শক্তিশালী কংক্ৰিটৰ বিল্ডিং নিৰ্মাণ বৃদ্ধি পাইছে আৰু কংক্ৰিটৰ ফ্ৰেম আৰু ইনফিল মেছনৰী পেনেল সাধাৰণতে ব্যৱহৃত হৈছে। ভূমিকম্পৰ সময়ত এই গঠনসমূহ ভাঙি পৰা বা ধ্বংস হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম হোৱাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ পূৰ্বতে থকা আৰু নতুন শক্তিশালী কংক্ৰিটৰ অট্টালিকা দুয়োটা সুস্থিৰ আৰু সুস্থ গঠনত থকাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। 

কিছুমান আটাইতকৈ বিপদজনক অট্টালিকা হ’ল নেপালৰ বাকী থকা পেগোডা মন্দিৰ। এই অশক্তিশালী গঠনসমূহে ইহঁতক ভূমিকম্পত ধ্বংসৰ যথেষ্ট আশংকাত পেলায়। বেছিভাগ পেগোডা মন্দিৰেই ‘অনা-অভিযান্ত্ৰিক’ নিৰ্মাণ, সহজ স্থাপত্যৰ বিন্যাস আৰু নিৰ্মাণৰ। পেগোডা মন্দিৰৰ নিৰ্মাণৰ সময়ত ভূমিকম্পীয় শক্তিবৰ্ধক বা ধ্বংসৰ বিষয়ে তেতিয়া চিন্তা কৰা হোৱা নাছিল।
ভূমিকম্পীয় পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰকল্প
পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পুনৰ্বাসন প্ৰকল্পসমূহক নেপালৰ স্থাপত্যৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ ইয়াৰ স্থাপত্য গঠনসমূহৰ ঐতিহ্যৰ বিশ্বব্যাপী মূল্য অতি বেছি বুলি গণ্য কৰা হয়। 

নেপালী স্থাপত্যৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পুনৰ নিৰ্মাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা এটা প্ৰকল্প হৈছে হাউচ নেপাল প্ৰকল্প। এই প্ৰকল্পটো ADSIDEO কাৰ্যসূচীৰ অধীনত পৰে (ইউনিভাৰ্চিটি পলিটেকণিকা ডি ভেলেন্সিয়াৰ উন্নয়ন সহযোগিতাৰ কেন্দ্ৰৰ বাবে প্ৰকল্প ২০১৮-২০২০) আৰু ই নেপাল ভিত্তিক আবাৰী: বাঁহ আৰু মাটিৰ সৈতে কাম কৰে। হাউচ নেপাল প্ৰকল্পৰ মূল লক্ষ্য হৈছে যথেষ্ট কম কাঠৰ ঘৰ সৃষ্টি কৰা আৰু ব্যৱহৃত সামগ্ৰী যাতে স্থানীয় উৎসৰপৰা আহৰণ কৰা, সস্তা আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি বহনক্ষম হোৱাটো নিশ্চিত কৰা। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল পৰম্পৰাগত নেপালী নিৰ্মাণ কৌশলৰ ভিত্তিত কঠিন আৰু গাঁথনিগতভাৱে সুস্থ মাটিৰ দেৱালৰপৰা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা। এই আধুনিকীকৃত সংকুচিত মাটিৰ দেৱালবোৰত সংকুচিত মাটি আৰু বণ্ডিং এজেণ্ট থাকে। ২০২০ চনত ধূলিখেলত প্ৰথম ঘৰ নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ হয়।

আবাৰী: বাঁহ আৰু মাটিৰ পদক্ষেপ হৈছে আন এটা কাৰ্যসূচী যিয়ে স্থানীয় ভাষাৰ স্থাপত্যক প্ৰসাৰিত আৰু স্মৰণ কৰা স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰে। সমগ্ৰ পদক্ষেপটোত মাটি আৰু বাঁহৰ দৰে পৰম্পৰাগত সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ২০১৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহত নেপালত হোৱা ভূমিকম্পৰ পিছত লাখ লাখ পৰম্পৰাগত বাসগৃহ ধ্বংস হোৱাৰ পিছত আবাৰীয়ে মালিক চালিত পুনৰ্গঠন নামৰ এটা প্ৰস্তাৱ প্ৰস্তুত কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বাসগৃহৰ মালিকসকলক তেওঁলোকৰ ঘৰৰ বাবে ভূমিকম্পীয় সমাধান ৰূপায়ণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব বিচাৰিছিল যাতে তেওঁলোকে ভৱিষ্যতে ভূমিকম্প সহ্য কৰিব পাৰে। মালিক চালিত পুনৰ্গঠনক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ আবাৰীয়ে ঘৰ আৰু বিদ্যালয় নিৰ্মাণৰ বাবে কেইবাখনো হাতপুথি বিতৰণ কৰে আৰু নেপাল চৰকাৰেও এই কৌশলসমূহক দেশব্যাপী পুনৰ্গঠনৰ অংশ হিচাপে বিবেচনা কৰে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:নেপাল
শ্ৰেণী:স্থাপত্য