চাকমা চক্ৰ

চাকমা চক্ৰ বা Chakma Circle (চাকমা ভাষাত: 𑄌𑄇𑄴𑄟𑄳𑄦 𑄥𑄢𑄴𑄇𑄬𑄣𑄴), যাক চাকমা ৰাজ নামেৰেও জনা যায়, ই আধুনিক বাংলাদেশৰ চট্টগ্ৰাম পাহাৰীয়া অঞ্চলত অৱস্থিত তিনিটা বংশানুক্ৰমিক আদিবাসী প্ৰধানতাৰ ভিতৰত এটা।

চাকমা চক্ৰ মূলত ৰাঙামাটিৰ একাংশ আৰু সমীপৱৰ্তী খাগড়াছড়ি জিলাৰ দিঘিনালা আৰু ৰাজাস্থলী উপজিলা সহ বান্দৰবন জিলাৰ কিছুমান অঞ্চল আৱৰ্তিত কৰে। এই চক্ৰৰ জনগোষ্ঠী প্ৰধানত চাকমা জনগোষ্ঠীৰ বংশোদ্ভূত। 

চাকমা চক্ৰত শাসন বংশানুক্ৰমে পৰম্পৰাগত চাকমা ৰাজবংশৰ হাতত থাকে আৰু বৰ্তমান যুগতো এই সাংস্কৃতিক-প্ৰশাসনিক প্ৰতিষ্ঠান চাকমা সমাজৰ পৰিচয়, সামাজিক পৰিচালনা আৰু আঞ্চলিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।

নেতৃত্ব
চাকমা চক্ৰটোৰ নেতৃত্ব এটা বংশানুক্ৰমে উত্থিত হোৱা প্ৰধানে পৰিচালনা কৰে, যাক ৰজা বুলি কোৱা হয়। এই পদৰ দায়িত্বত বিচাৰক, প্ৰশাসনিক, আনুষ্ঠানিক, আইনগত আৰু সামাজিক চৰকাৰীক কাৰ্যসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ৰাজনৈতিক ক্ষমতা পিতৃৰপৰা জ্যেষ্ঠ পুত্ৰলৈ পৰম্পৰাগতভাৱে দায়িত্ব দিয়া হয়।

বৰ্তমানৰ বংশানুক্ৰমিক প্ৰধান হৈছে ৰজা দেৱাশীষ ৰায় (জন্ম: ১০ এপ্ৰিল ১৯৫৯), চাকমা বিযোক—চাকমা ইতিহাস (১৮৭৬–১৯৩৪ খ্ৰীঃ)ৰ এটা সংগ্ৰহ—অনুসৰি। চাকমা ৰজাই চিটাগং হিল ট্ৰাক্টছ ব্যৱহাৰ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ উপদেষ্টা সমিতি আৰু ৰাঙাভাটি হিল জিলা পৰিষদৰ উপদেষ্টা হিচাপেও স্থান লাভ কৰে। চাকমা প্ৰধানে ৰাজপুণ্যাহ উৎসৱৰো নেতৃত্ব দিয়ে।

ইতিহাস
উপনিৱেশ-পূৰ্ব যুগ
চাকমা প্ৰধানমালাৰ বংশসূত্ৰ ১১শ শতিকাৰপৰা বা ১৬শ শতিকাৰ মধ্যভাগৰপৰাই আৰম্ভ হোৱা বুলি ধাৰণা কৰা হয়। চাকমা লোককথা আৰু পৰম্পৰাৰ মতে চাকমা জাতিৰ উৎপত্তি আধুনিক ভাৰতৰ ভাগলপুৰ অঞ্চলৰ যোদ্ধা বৰ্ণৰপৰা। কিংবদন্তি অনুসৰি প্ৰায় ১৬৩০ চনৰ ৰজা বিজয় গিৰিয়ে চাকমা জনগোষ্ঠীৰ পূৰ্বসূত্ৰধাৰীসকলক নাফ নদীৰ উত্তৰ দিশলৈ স্থানান্তৰ কৰিছিল। ৰাখাইন জনগোষ্ঠীৰ সৈতে আন্তঃবিবাহৰ ফলত চাকমাসকল বৌদ্ধ ধৰ্মলৈ পৰিণত হৈছিল। বিদ্যমান ইতিহাসসূত্ৰসমূহ ১৭শ শতিকাৰ শেষৰপৰা ১৮শ শতিকাললৈকৈ পোৱা যায়। মোগল সাম্ৰাজ্য চাকমা অঞ্চললৈ বিস্তৃত হোৱাত, চাকমা প্ৰধানসকলেও মোগল উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু বিনিময়ত খাজনা দিছিল।

ব্ৰিটিশ শাসন আৰু আধুনিক যুগ
ব্ৰিটিছ ৰাজ চলাকালত ১৮৮৪ চনত চিটাগং হিল ট্ৰাক্টছক প্ৰশাসনিকভাৱে তিনিটা চক্ৰত বিভাজন কৰা হয়—চাকমা চক্ৰ, বোমাং চক্ৰ আৰু মোং চক্ৰ। এই তিনিওখন চক্ৰই বংশানুক্ৰমে উত্থিত প্ৰধানসকলৰ অধীনত আছিল, যিসকলে চাকমা আৰু মাৰ্মা জনগোষ্ঠীৰপৰা আহিছিল। চিটাগং হিল ট্ৰাক্টছ বিধি, ১৯০০-ৰ জৰিয়তে এই চক্ৰসমূহক আইনীভাৱে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যিয়ে কৰ আহৰণ, ভূমি-ব্যৱস্থাপনা আৰু সামাজিক বিবাদ মীমাংসা আদি দায়িত্ব প্ৰধানসকলৰ ওপৰত অৰ্পণ কৰি ব্ৰিটিশ প্ৰশাসনক সহায় কৰিছিল। ১৯০১ চনত বোমাং চক্ৰটোৰ বিস্তৃতি  আছিল। এই বিশেষ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা ১৯৬৪ চনলৈ স্থায়ী আছিল; সেই বছৰত স্থানীয় স্ব-শাসন-ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন হোৱাৰ পিছতে চক্ৰসমূহৰ বিশেষ মৰ্যাদা বিলুপ্ত হয় আৰু স্থানীয় প্ৰশাসন কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনলৈ আহে।

উল্লেখযোগ্য শাসকসকল
বিজয় গিৰি

ৰাজা বিজয় গিৰি আছিল চাকমা চক্ৰৰ ১৫সংখ্যক চাকমা ৰজা।

ৰাণী কালিন্দী
ৰাণী কালিন্দি (মৃত্যু ১৮৭৩) আছিল চাকমা চক্ৰৰ ৪৬ সংখ্যক আৰু শেষ স্বাধীন শাসক। তেওঁ চাকমা জনগোষ্ঠীৰ একমাত্ৰ মহিলা শাসক আছিল।

হৰিশ চন্দ্ৰ ৰায়
ৰাজা হৰিশ চন্দ্ৰ ৰায় (প্ৰায় ১৮৪১–১৮৮৫) আছিল চাকমা চক্ৰৰ ৪৭ সংখ্যক ৰজা।

ভূৱন মোহন ৰায়
ৰাজা ভূৱন মোহন ৰায় (১৮৭৬–১৯৩৪) ১৮৯৭ চনৰ পৰা ১৯৩৩ চনলৈকে চট্টগ্ৰাম পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ চাকমা চক্ৰৰ মুৰব্বী আছিল।

নলীনাক্ষ ৰায়
ৰাজা নলীনাক্ষ ৰায় (৬ জুন ১৯০২ – ৭ অক্টোবৰ ১৯৫১) আছিল চাকমা চক্ৰৰ ৪৯ সংখ্যক ৰজা।

ত্ৰিদিৱ ৰায়
ৰাজা ত্ৰিদিৱ ৰায় (ত্ৰিদেৱ ৰায় বুলিও লিখা হয়), (১৪ মে' ১৯৩৩ – ১৭ ছেপ্টেম্বৰ ২০১২) আছিল এগৰাকী পাকিস্তানী ৰাজনীতিবিদ, কূটনীতিবিদ আৰু লেখক, যি জুলফিকাৰ আলী ভুট্টো মন্ত্ৰীসভাত সংখ্যালঘু পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী আছিল। ১৯৫৩ চনৰ ২ মে'ৰ পৰা বৰ্তমানৰ বাংলাদেশৰ চিটাগং হিল ট্ৰেক্টছ অঞ্চলৰ চাকমা জনগোষ্ঠীৰ ৫০ সংখ্যক ৰজা আছিল।Hindus Contribution Towards Making Of Pakistan Retrieved 28 January 2011

দেৱাশিস ৰায়

দেৱাশীষ ৰায় (জন্ম ৯ এপ্ৰিল ১৯৫৯) এগৰাকী বাংলাদেশী ৰাজনীতিজ্ঞ আৰু আইনজীৱী। তেওঁ হৈছে চিত্তাকল হিল ট্ৰাক্টছৰ আদিবাসীসকলৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক বৃহৎ সমষ্টি চাকমা চক্ৰৰ আনুষ্ঠানিক ৰজা। ২০১৪ ৰ পৰা ২০১৬ চনলৈকে তেওঁ জাতিসংঘৰ আদিবাসী বিষয়ক স্থায়ী মঞ্চ (United Nations Permanent Forum on Indigenous Issues)ৰ এজন সদস্য আছিল।

আৰু চাওক

 চাকমা জনগোষ্ঠী
 চাকমা ভাষা
 চাকমা লিপি
 মাৰমা জনগোষ্ঠী
 বোমাং চক্ৰ
 মোং চক্ৰ

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:চাকমা জনগোষ্ঠী
শ্ৰেণী:বাংলাদেশৰ ইতিহাস