আৰ্তভাগ (ঋষি)

আৰ্তভাগ (সংস্কৃত: आर्तभाग) আছিল এজন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক, যিয়ে মিথিলাৰ ৰজা জনকৰ দৰবাৰত তেওঁ আয়োজন কৰা বহুদক্ষিণা যজ্ঞত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ জৰৎকাৰু বংশৰ বৈদিক ঋষি আছিল।

আৰ্তভাগ ঋতভাগৰ পুত্ৰ।

বিৱৰণ
মিথিলাৰ ৰজা জনকৰ দৰবাৰত আয়োজিত বহুদক্ষিণা যজ্ঞত আৰ্তভাগ দ্বিতীয়জন ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিত আছিল, যিয়ে যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিক বিতৰ্ক আৰু প্ৰশ্ন কৰিছিল। ব্ৰাহ্মণ আৰ্তভাগ আৰু যাজ্ঞবল্ক্যৰ সংলাপক যাজ্ঞবল্ক্য - আৰ্তভাগ সংবাদ বা যাজ্ঞবল্ক্য - আৰ্তভাগ শাস্ত্ৰৰ্থ বুলি জনা যায়। এই সংলাপ বৃহদাৰণ্যক উপনিষদত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে। 

যেতিয়া প্ৰথম প্ৰতিদ্বন্দ্বী অশ্বলে যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিক বৈদিক দৰ্শনৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰত কিছু প্ৰশ্ন সুধিলে আৰু সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিৰ পৰা পালে, তেতিয়া তেওঁ মনে মনে থাকি মৌন হৈ পৰিল। ইয়াৰ পিছত আৰ্তভাগেই যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিৰ সৈতে শাস্ত্ৰৰ্থ আৰম্ভ কৰিছিল। আৰ্তভাগেও বৈদিক দৰ্শনৰ সৈতে জড়িত যাজ্ঞবলক্য ঋষিৰ লগত বহু প্ৰশ্ন কৰিছিল যদিও তেওঁক পৰাস্ত কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাছিল। আৰ্তভাগে সোধা সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ যাজ্ঞবল্ক্য ঋষিয়ে দিছিল।

যাজ্ঞবল্ক্য - আৰ্তভাগ শাস্ত্ৰৰ্থ
আৰ্তভাগ - যাজ্ঞবল্ক্য শাস্ত্ৰৰ মূল বিষয় আছিল গ্ৰহ আৰু অতিগ্ৰহ। শাস্ত্ৰৰ্থত আৰ্তভাগে প্ৰথমে যজ্ঞবল্ক্য ঋষিৰ লগত গ্ৰহ আৰু অতিগ্ৰহৰ সংখ্যা সুধিছিল। তেতিয়া যাজ্ঞবল্ক্যই উত্তৰ দিলে যে আঠটা গ্ৰহ আৰু আঠটা অতিগ্ৰহ। শাস্ত্ৰৰ্থত প্ৰতিটো গ্ৰহ আৰু ইয়াৰ অতিগ্ৰহৰ বিষয়ে যেতিয়া আৰ্তভাগে সুধিছিল, তেওঁ আৰু অধিক উল্লেখ আৰু ব্যাখ্যা কৰিছিল। তেওঁ উল্লেখ কৰা প্ৰথম গ্ৰহটো আছিল প্ৰাণ, অৰ্থাৎ নাক, যিটো আপানৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত, অৰ্থাৎ গোন্ধ। আপনা শব্দৰ অৰ্থ হৈছে আমি উশাহ লোৱা বায়ু। দ্বিতীয় গ্ৰহ হৈছে বাগৱৈ, অৰ্থাৎ বাক্য অংগ, যিটো "নাম"ৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত, অৰ্থাৎ উচ্চাৰণ। তৃতীয় গ্ৰহ হৈছে জিহ্ৱা অৰ্থাৎ জিভা, যিটো ৰুচিৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। চতুৰ্থ গ্ৰহ চক্ষু অৰ্থাৎ চকু, যিটো ৰঙৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। পঞ্চম গ্ৰহ হৈছে শ্ৰোত্ৰং অৰ্থাৎ শব্দৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত কাণ। ষষ্ঠ গ্ৰহ হৈছে মনো, অৰ্থাৎ মন, যিটো কামনাৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। একেদৰে সপ্তম গ্ৰহ হস্তৌ অৰ্থাৎ কামৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হাত। আৰু শেষ আৰু অষ্টম গ্ৰহ হৈছে ট্ৱাগৱাই, অৰ্থাৎ ছাল, যি স্পৰ্শৰ অতিগ্ৰহৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।

ইয়াৰ পিছত আৰ্তভাগে তেওঁৰ পৰৱৰ্তী প্ৰশ্নত মৃত্যুৰ মৃত্যুৰ বিষয়ে সোধা-পোছা কৰে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:দাৰ্শনিক
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় দাৰ্শনিক
শ্ৰেণী:ঋষি