গংগেশ উপাধ্যায়

গংগেশ উপাধ্যায় () (১৪ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধ) মিথিলা ৰাজ্যৰ এজন ভাৰতীয় দাৰ্শনিক, যুক্তিবিদ আৰু গণিতজ্ঞ আছিল। তেওঁ নব্য-ন্যায় ("নতুন যুক্তি") ধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁৰ তত্ত্বচিন্তামণি (বস্তুৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত চিন্তাৰ মণি), যাক প্ৰমাণচিন্তামণি (বৈধ জ্ঞানৰ মাধ্যমৰ ওপৰত চিন্তাৰ মণি) বুলিও কোৱা হয়, পৰৱৰ্তী সকলো বিকাশৰ মূল গ্ৰন্থ। এই ধাৰাৰ যুক্তিবিদসকলে মূলতঃ অদ্বিত্বীয় যুক্তিবাদী শ্ৰেণীৰ সৈতে জড়িত তেওঁলোকৰ শব্দ আৰু ধাৰণাসমূহৰ সংজ্ঞা নিৰূপণ কৰাত আগ্ৰহী আছিল।
জীৱন
গংগেশ আধুনিক বিহাৰৰ মিথিলা অঞ্চলৰ বাসিন্দা আছিল। তেওঁৰ চাডানা নামৰ গাঁৱত জন্ম আৰু তাতেই ডাঙৰ-দীঘল হোৱা বুলি কয় যদিও এইটো এতিয়া নিশ্চিত কৰিব পৰা হোৱা নাই। পিছলৈ তেওঁ দৰভংগা চহৰৰ পৰা বাৰ মাইল দক্ষিণ-পূবে অৱস্থিত কৰিয়ন গাঁৱত বাস কৰিছিল, যিখন গাঁৱৰ পৰা সহযোগী দাৰ্শনিক উদয়ন আহিছিল।

পণ্ডিতসকলে গংগেশৰ সঠিক তাৰিখ বিচাৰিবলৈ চেষ্টা কৰি আহিছে আৰু আটাইতকৈ সাধাৰণ অনুমান অনুসৰি তেওঁক তেৰ শতিকাৰ শেষৰ ফালে বুলি কোৱা হৈছে যদিও শেহতীয়া মতামতত এতিয়া তেওঁক চতুৰ্দশ শতিকাৰ বুলি কোৱা হৈছে।
শিক্ষা
গংগেশৰ কাম মূলতঃ জ্ঞানতত্ত্বৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত যদিও তেওঁ বিশ্লেষণ অন্তৰ্নিহিত ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
তেওঁৰ চিন্তাধাৰা তেওঁৰ পূৰ্বৰ উদয়নৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে লাভ কৰে যিটো তেওঁ নিজৰ নব্য-ন্যায় ব্যৱস্থাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
কাৰণগত সম্পৰ্কৰ অন্বেষণত গংগেশে সম্ভাৱ্য সূত্ৰৰ কেইবাটাও শ্ৰেণী চিনাক্ত কৰিছে যিয়ে কাৰ্যৰ কাৰণ বুজাত সহায় কৰে।
এই শ্ৰেণীসমূহ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঠিত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত আছে:

উত্তৰাধিকাৰ (Samavāya): ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো পদাৰ্থ আৰু ইয়াৰ গুণ বা ক্ৰিয়াৰ মাজত থকা অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্কক বুজোৱা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে, পাত্ৰৰ ৰং সহজাতভাৱে পাত্ৰটোৰ লগত জড়িত। 
অনাধিকাৰ (অসমবায়): এই শ্ৰেণীত এনে সম্পৰ্ক জড়িত হৈ থাকে যিবোৰ প্ৰত্যক্ষ নহয় কিন্তু তথাপিও কাৰণগত সংযোগত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, যেনে কাপোৰৰ ৰঙত অৰিহণা যোগোৱা সূতাৰ ৰং।
অস্তিত্ব (অভাৱ): গংগেশে কাৰণ সম্পৰ্কত অস্তিত্বৰ সম্ভাৱ্য উল্লেখ হিচাপে অস্তিত্বৰ ধাৰণাটোও আলোচনা কৰিছে।
অস্তিত্বহীনতাই কোনো কাৰণ বা প্ৰভাৱৰ অনুপস্থিতিক বুজাব পাৰে, যিয়ে কিছুমান প্ৰভাৱ কিয় নহয় সেই কথা বুজিবলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
ধাৰণা
গংগেশে জ্ঞান আহৰণৰ মৌলিক মাধ্যম হিচাপে উপলব্ধি (প্ৰত্যক্ষ)ৰ বিশদ বিৱৰণ আগবঢ়াইছে। তেওঁ উপলব্ধিক দুটা ভাগত ভাগ কৰে:

ইন্দ্ৰিয় উপলব্ধি: এই প্ৰকাৰে ইন্দ্ৰিয় আৰু বাহ্যিক বস্তুৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শক বুজায়, যাৰ ফলত জ্ঞানৰ সৃষ্টি হয়। গংগেশৰ উপলব্ধিৰ বিশ্লেষণত ইন্দ্ৰিয়ই বস্তুৰ বিভিন্ন গুণ যেনে ৰং বা শব্দ কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰে সেই কথা বুজাটো জড়িত হৈ আছে। অসাধাৰণ উপলব্ধি (আলৌকিকা প্ৰত্যক্ষ): প্ৰবন্ধটোত গংগেশৰ উপলব্ধিৰ বুজাবুজিক মূলতঃ সংবেদনশীল প্ৰসংগত স্পৰ্শ কৰা হৈছে যদিও তেওঁ অসাধাৰণ উপলব্ধিৰ সম্ভাৱনাৰ বিষয়েও আলোচনা কৰিছে, যিটো সাধাৰণ সংবেদনশীল অভিজ্ঞতাৰ বাহিৰলৈ যোৱা পৰিস্থিতিত ঘটে।
অনুমান
অনুমান (অনুমান) হৈছে গংগেশৰ দৰ্শনত জ্ঞানৰ আন এক সমালোচনাত্মক পদ্ধতি। গংগেশে অনুমানক এনে এক প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে, যিয়ে পৰ্যবেক্ষণ কৰা সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। তেওঁ দুবিধ অনুমানৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিছে:

নিজৰ বাবে অনুমান (স্বৰ্থানুমান): এই ধৰণৰ অনুমান ব্যক্তিয়ে নিজৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু যুক্তিৰ ভিত্তিত স্বতন্ত্ৰভাৱে জ্ঞানত উপনীত হ’বলৈ ব্যৱহাৰ কৰে। আনৰ বাবে অনুমান (পৰৰ্থানুমান): এই ধৰণৰ অনুমান আনক যোগাযোগ কৰিব পৰাকৈ উপস্থাপন কৰা হয়, যিয়ে আনক কোনো বিশেষ সিদ্ধান্তত পতিয়ন নিয়াবলৈ যুক্তিসংগত ভিত্তি প্ৰদান কৰে। গংগেশৰ অনুমান বিশ্লেষণত পৰ্যবেক্ষণ কৰা প্ৰমাণ আৰু ইয়াৰ পৰা লোৱা সিদ্ধান্তৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি অনুমানসমূহ বৈধ হোৱা চৰ্তসমূহৰ পৰীক্ষা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
তত্ত্বচিন্তামণি
মূল প্ৰবন্ধ: তত্ত্বচিন্তামণি
নব্য-ন্যায়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক গ্ৰন্থ - চাৰিটা খণ্ড (গ্ৰন্থ)ত বিভক্ত: প্ৰত্যক্ষখণ্ড (অনুভূতিৰ গ্ৰন্থ), অনুমানখণ্ড (অনুমান সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ), উপমানখণ্ড (তুলনা সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ) আৰু শব্দখণ্ড (মৌখিক সাক্ষ্যৰ গ্ৰন্থ)। প্ৰথম গ্ৰন্থখনৰ আৰম্ভণিতে শিৱক প্ৰণাম জনাইছে।

তত্ত্বচিন্তামণি (T.C.) হৈছে জ্ঞানবিজ্ঞান, যুক্তি আৰু ব্যাকৰণ দৰ্শনৰ পদ্ধতিগত বিৱৰণ। আন আন বিষয় যেনে ঈশ্বৰৰ প্ৰমাণবোৰক আকস্মিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

গংগেশে নিজৰ শিক্ষাক নতুন ন্যায় বুলি উল্লেখ কৰিছে। এই নতুন ন্যায় শব্দটোৱে গংগেশৰ ফালৰ পৰা তত্ত্বগত কোনো মহান মৌলিকতাক বুজাব নালাগে, বৰঞ্চ পদ্ধতিৰ মৌলিকতাহে বুজাব লাগে। তেওঁৰ ৰচনা আটাইতকৈ পুৰণি ন্যায়ৰ পৰা পৃথক কাৰণ তেওঁ বৈশেষিক ধাৰাৰ বহুতো নীতি গ্ৰহণ কৰে, আৰু পুৰণি ন্যায়ৰ ১৬টা বিষয় (পদৰ্থ)ৰ অধীনত নহয়, চাৰিটা শিৰোনামৰ অধীনত ন্যায় শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰে।

গংগেশৰ পদ্ধতিৰ নতুনত্ব হৈছে শৈলী আৰু সংগঠনৰ নতুনত্ব। তেওঁৰ পূৰ্বৰ সকলতকৈ তেওঁ বহুত বেছি নিখুঁত, নিজৰ শব্দৰ সংজ্ঞা দিবলৈ অধিক সাৱধান; তেওঁৰ ৰচনাৰ এই গুণবোৰৰ বাবেই হয়তো নব্য-ন্যায় সাহিত্যৰ আধা অংশ হয় পোনপটীয়াকৈ টি.চি. বা টি.চি.ৰ ওপৰত কৰা এটা ধাৰাবাহিকৰ ওপৰত।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় দাৰ্শনিক