হাথীগুম্ফা শিলালিপি

হাথীগুম্ফা শিলালিপি  হৈছে ভাৰতৰ ওড়িশাৰ ভুবনেশ্বৰৰ ওচৰৰ উদয়াগিৰি পাহাৰৰ হাথীগুম্ফা নামৰ গুহাত ব্ৰাহ্মী লিপিত খোদিত কৰা প্ৰাকৃত ভাষাত লিখা সোতৰটা শাৰীৰে গঠিত জৈন শিলালিপি ।: "The Hathigumpha inscription is a Jain record of King Kharavela of Kalinga."
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ মাজৰ ইয়াক কলিংগ ৰাজ্যৰ জৈন ৰজা খৰাভেলাই লিপিবদ্ধ কৰিছিল।

হাথীগম্ফা শিলালিপিত অন্যান্য বিষয়ৰ লগতে প্ৰাচীন ভাৰতৰ পূব অঞ্চলৰ (বৰ্তমান ওড়িশাৰ অংশ আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ) এজন ৰজাৰ জীৱনীমূলক আঁকিও উপস্থাপন কৰা হৈছে। ইয়াত ধৰ্মীয় মূল্যবোধ, ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প, সামৰিক অভিযান আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ তথ্যও সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। পুৰাবিজ্ঞানৰ ফালৰ পৰা এই শিলালিপি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে।
স্থান আৰু ইতিহাস
খৰাভেলাৰ হাথীগুম্ফা শিলালিপি (অনুবাদ "হাতী গুহা" শিলালিপি) ভুৱনেশ্বৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰৰ পৰা প্ৰায় ৫ কিলোমিটাৰ (৩.১ মাইল) পশ্চিমে উদয়াগিৰিত পোৱা যায়। উদয়াগিৰি পাহাৰত ৰাণী গুম্ফা আদি বহুতো প্ৰাচীন শিল কটা গুহা আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাণী গুম্ফাৰ পশ্চিমে উদয়াগিৰি পাহাৰৰ দক্ষিণ মুখত হাথীগুম্ফা নামৰ এটা গুহা আছে।
এই গুহাটোৰ নামেৰে এই শিলালিপিৰ নামকৰণ কৰা হৈছে। ইয়াক গুহাটোৰ আংশিকভাৱে সন্মুখত আৰু আংশিকভাৱে চিলিঙত পোৱা যায়।,   যদিও খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ ভিতৰত এই শিলালিপিটো এ ষ্টাৰলিঙে পুনৰ আৱিষ্কাৰ নকৰালৈকে আৰু ১৮২৫ চনত এছিয়াটিক ৰিচাৰ্চ পঞ্চদশত প্ৰকাশ নকৰালৈকে পণ্ডিতসকলৰ বাবে অজ্ঞাত আছিল ১৮৭৭ চন। আৰ এল মিত্ৰই ১৮৮০ চনত তেওঁৰ এণ্টিকিউটিজ অৱ অৰিছাত ইয়াৰ পৰিৱৰ্তিত সংস্কৰণ প্ৰকাশ কৰে।

এই গুৰুত্বপূৰ্ণ শিলালিপিৰ প্ৰথম কাষ্ট ১৮৮৪ চনত ভগৱান লাল ইন্দ্ৰজীয়ে প্ৰকাশ কৰে, তাৰ পিছত ১৯০৬ চনত ব্লচে চিয়াঁহীৰ ছাপ প্ৰকাশ কৰে। ইন্দ্ৰজী আছিল প্ৰথম পণ্ডিত যিয়ে ঘোষণা কৰিছিল যে হাথীগুম্ফা শিলালিপিত প্ৰশংসা কৰা ৰজাৰ নাম খাৰাভেলা,
কিন্তু অভিনেতা-অভিনেত্ৰী, তেওঁৰ অনুবাদ আৰু ব্যাখ্যাত বহু ভুল আছিল।J.F. Fleet (1910), The Hathigumpha Inscription, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, pp. 824–828, 

হাথীগম্ফা শিলালিপিৰ অনুবাদ, বিতৰ্ক, সমস্যা আৰু বিভিন্ন সংশোধনে কিলহৰ্ণ, ফ্লীট, লুডাৰ্ছ, বেনাৰ্জী, জয়ছৱাল, ক'ন', থমাছ, মজুমদাৰ, বৰুৱা, পাণ্ডে, চৰকাৰ আৰু বহুতো পণ্ডিতৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।M. S. Pandey (1964), A Note on the Hathigumpha Inscription, Proceedings of the Indian History Congress, Vol. 26, PART 1, pp. 132-136, 
অজন্তা আৰু ভাৰতৰ অন্যান্য গুহাৰ কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ ওপৰত অধ্যয়নৰ বাবে পৰিচিত ইতিহাসবিদ ৱালটাৰ স্পিংকৰ মতে, হাথীগম্ফা শিলালিপিৰ আৰম্ভণিতে ভুল পঢ়া আৰু ভুল ব্যাখ্যাৰ ফলত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা, ডেকান অঞ্চল আৰু আৰম্ভণিৰ ভাৰতৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ভুল আৰু ভুল তত্ত্ব বহুলভাৱে প্ৰচলিত হৈছে।

বিৱৰণ
সোতৰ শাৰীৰে গঠিত এই শিলালিপি প্ৰাকৃত ভাষা আৰু ব্ৰাহ্মী লিপিত খোদিত কৰা হৈছে। হাথীগুম্ফা গুহাৰ ওপৰৰ শিলৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা শিলালিপিটো সন্মুখৰ পৰা প্ৰথম আঠটা ৰেখা দেখা যায়। বাকী নটা ৰেখা একেটা শিলৰ ওপৰত যদিও গুহাটোৰ ঢালৰ আকৃতিৰ বাবে গুহাৰ চালত অৰ্থাৎ চিলিঙত দেখা দিয়ে। এই সোতৰটা ৰেখাই শিলৰ পৃষ্ঠত প্ৰায় ১৫ ফুট বাই ৫.৫ ফুট অঞ্চল সামৰি লৈছে। (Note: Sections of Shashi Kant book is exact copy of EI-Vol.XX, the ASI publication in 1920) এই শিলালিপি থকা শিলটোৰ তলত গুহাৰ দেৱালবোৰ শিলৰ দৰে কাটি লোৱা আৰু কিছুমান অংশ চিকচিকিয়া কৰা হৈছে। এইবোৰতো শিলালিপি আছে, কিন্তু এইবোৰ দশম আৰু একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত সংযোজন কৰা হৈছিল, আৰু ইয়াক সৰু হাতীগুম্ফা শিলালিপি বুলি জনা যায়। মজিয়াৰ ওচৰত শিলে কাটি লোৱা সৰু সৰু বিভাজন আছে যিবোৰে কোঠাবোৰৰ মাজত বেৰ গঠন নকৰে।

হাতৰ আখৰৰ বিশ্লেষণৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে তিনিজন ভিন্ন লিখকে সম্ভৱতঃ একেলগে কাম কৰি এই শিলালিপিটো প্ৰস্তুত কৰিছিল।  লিখকসকলে সম্ভৱতঃ ওপৰত ওলমি থকা শিলটো কাটিছে আৰু তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মী গ্ৰন্থখন অতি বিশদভাৱে খোদিত কৰিছিল। মূল হাতীগুম্ফা শিলালিপিৰ ১–৬ নং শাৰীবোৰ ভালদৰে সংৰক্ষিত হৈ আছে, আনহাতে শেষৰ চাৰিটা ১৬–১৭ নং শাৰীবোৰৰ বাওঁ অংশৰ কিছু ক্ষতি হৈছে আৰু বাকী শাৰীবোৰ আংশিকভাৱে সংৰক্ষিত হৈ আছে। মাজৰ বাকী সাতটা শাৰী – ৭ৰ পৰা ১৫ শাৰীলৈকে – সমস্যাজনক আৰু ইয়াক কেইবাটাও ভিন্ন ধৰণে পঢ়িব পাৰি।

তাৰিখ
১৯ শতিকাৰ মাজভাগ আৰু শেষৰ ফালে পণ্ডিতসকলে এই শিলালিপি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় বা দ্বিতীয় শতিকাৰ হ’ব পাৰে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল। বুহলাৰৰ মতে পুৰাতাত্ত্বিক বিশ্লেষণে প্ৰকাশ কৰে যে এই শিলালিপি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ আগৰ বা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পিছৰ হ'ব নোৱাৰে।,  ১৯২০ চনত জয়ছোৱাল আৰু বেনাৰ্জীয়ে কয় যে এই শিলালিপিৰ দ্বিতীয় শতিকাৰ আগৰ হ'ব নোৱাৰে, আৰু অলপ পিছৰ হ'ব পাৰে। পুৰাতাত্ত্বিক আৰু অন্যান্য পুৰণি ভাৰতীয় শিলালিপিৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনাৰ ভিত্তিত ছিৰকাৰে ইয়াক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধ বা সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ প্ৰথম কেইটামান দশকৰ বুলি কয়।D. Sircar (1965), Select Inscriptions Volume 1, Calcutta University Press, page 213–214 footnote 1

টোকা

তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ পৰ্যটনস্থলী
শ্ৰেণী:ভাৰত
শ্ৰেণী:ওড়িশা