বীৰভদ্ৰ

বীৰভদ্ৰ (সংস্কৃত: वीरभद्र; অৰ্থ: 'শুভ নায়ক'), হিন্দু দেৱতা শিৱৰ এক উগ্ৰ ৰূপ। শিৱৰ ক্ৰোধত তেওঁৰ সৃষ্টি হয়, যেতিয়া দেৱতাই দক্ষ যজ্ঞত পত্নী সতীৰ আত্মত্যাগৰ কথা শুনি তেওঁৰ চুলিৰ জঁটা এটা মাটিত পেলাই দিয়ে।the Horse-sacrifice of the Prajapati Daksha The Mahabharata translated by Kisari Mohan Ganguli (1883–1896), Book 12: Santi Parva: Mokshadharma Parva: Section CCLXXXIV. p. 315 Mahadeva created from his mouth a terrible Being whose very sight could make one's hair stand on its end. The blazing flames that emanated from his body rendered him exceedingly awful to behold. His arms were many in number and in each was a weapon that struck the beholder with fear. p. 317. “I am known by the name of Virabhadra’’ and I have sprung from the wrath of Rudra. This lady (who is my companion), and who is called Bhadrakali, hath sprung from the wrath of the goddess.”Vishnu Purana SACRIFICE OF DAKSHA (From the Vayu Purana.) The Vishnu Purana, translated by Horace Hayman Wilson, 1840. p. 62, "In former times, Daksha commenced a holy sacrifice on the side of Himaván, at the sacred spot Gangadwara, frequented by the Rishis. The gods, desirous of assisting at this solemn rite, came, with Indra at their head, to Mahadeva, and intimated their purpose; and having received his permission, departed in their splendid chariots to Gangadwára, as tradition reports.” 62:2 The Linga Purana is more precise, calling it Kanakhala, which is the village still called Kankhal, near Haridwar.p. 66 Rudrakali. p. 68 Vírabhadra said, 'I am not a god, nor an Aditya; nor am I come hither for enjoyment, nor curious to behold the chiefs of the divinities: know that I am come to destroy the sacrifice of Daksha, and that I am called Vírabhadra, the issue of the wrath of Rudra. Bhadrakali also, who has sprung from the anger of Devi, is sent here by the god of gods to destroy this rite. Take refuge, king of kings, with him who is the lord of Uma; for better is the anger of Rudra than the blessings of other gods.'

তেওঁ পুৰাণত প্ৰতিশোধপৰায়ণ সত্ত্বা হিচাপে আবিৰ্ভাৱ হয়, ভদ্ৰকালীৰ সৈতে দক্ষ যজ্ঞত অংশগ্ৰহণ কৰা দেৱতাসকলক আক্ৰমণ কৰে। তাৰ পিছৰ টনা-আঁজোৰাত ভগৰ চকু উলিয়াই দিয়ে, অগ্নি, মিত্ৰ আৰু চন্দ্ৰকো আক্ৰমণ কৰা হয়। দক্ষ চৰিত্ৰটোৰ ভাগ্য গ্ৰন্থভেদে বেলেগ বেলেগ: হয় বীৰভদ্ৰই শিৱৰ পৰা ক্ষমা বিচাৰিবলৈ আহ্বান জনাই তেওঁৰ মূৰ কাটি পেলায়, নহয় বিষ্ণুৱে ৰক্ষা কৰে, যিয়ে বীৰভদ্ৰক পৰাস্ত কৰে।
কাহিনী
মূল
দক্ষ যজ্ঞৰ সময়ত শিৱৰ পত্নী সতীয়ে আত্মহত্যা কৰাৰ পিছত শিৱই বীৰভদ্ৰৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

দক্ষ যজ্ঞ কিংবদন্তিৰ উৎপত্তি তৈত্তিৰিয় সংহিতা ২.৬.৮ত নিহিত হৈ আছে, য'ত ৰুদ্ৰ(পৰৱৰ্তী সময়ত শিৱ)ক দেৱতাসকলে যজ্ঞৰ পৰা বাদ দিছিল, তাৰ পিছত ৰুদ্ৰই যজ্ঞ ভংগ কৰিছিল। পুষণৰ দাঁত হেৰুৱাইছিল, ভগ অন্ধ হৈ পৰিল। শুক্ল যজুৰ্বেদৰ শতপথ ব্ৰাহ্মণ আৰু অথৰ্ববেদৰ গোপথ ব্ৰাহ্মণতো এই কিম্বদন্তিৰ উল্লেখ আছে। গোপথ ব্ৰাহ্মণ সংস্কৰণত প্ৰজাপতিক যজ্ঞৰ পৰা ৰুদ্ৰক বাদ দিয়া বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। উত্তৰ-বৈদিক সাহিত্যত দক্ষ প্ৰজাপতিয়ে শিৱক যজ্ঞৰ পৰা বাদ দিছিল।

শৈৱ ধৰ্মৰ মতে বীৰাভদ্ৰৰ উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা এনেধৰণৰ: সতী আছিল দক্ষৰ কনিষ্ঠ কন্যা। ডাঙৰ হৈ থাকোঁতে তেওঁৰ মন শিৱৰ ওপৰত অৰ্পন কৰিছিল আৰু শিৱক পূজা কৰিছিল। সতীৰ স্বয়ম্বৰৰ সময়ত দক্ষই শিৱৰ বাহিৰে সকলো দেৱ আৰু ৰাজকুমাৰক আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। সতীয়ে শিৱক গ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাই নিজৰ মালাডাল বতাহত উৰুৱাই দিলে আৰু শিৱক ডিঙিত মালাডাল লৈ চোতালৰ মাজত থিয় হৈ থকা দেখিলে। দক্ষই শিৱৰ লগত কন্যাৰ বিয়া মানি লোৱাৰ বাহিৰে আন উপায় নাছিল।Sister Nivedita & Ananda K. Coomaraswamy: Myths and Legends of the Hindus and Buddhists, Kolkata, 2001 

এদিন দক্ষই ইচ্ছাকৃতভাৱে সতী আৰু শিৱক নিমন্ত্ৰণ নকৰি এক উংসৱ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সকলো দেৱতাক নিমন্ত্ৰণ কৰিলে, লগতে তেওঁৰ সকলো সন্তান আৰু নাতি-নাতিনীকো নিমন্ত্ৰণ কৰিলে। মাক-দেউতাকৰ প্ৰতি থকা মৰমৰ বাবে সতীৰ এই অনুষ্ঠানত উপস্থিত থকাৰ হেঁপাহে অনিমন্ত্ৰিত অনুষ্ঠানলৈ নোযোৱাৰ সামাজিক শিষ্টাচাৰকো বাধা দিলে। শিৱই তেওঁৰ লগত যাবলৈ অমান্তি হোৱাত সতীয়ে তেওঁৰ অবিহনে অনুষ্ঠানত উপস্থিত থাকিবলৈ জোৰ দিলে। তেওঁ আহি পোৱাৰ লগে লগে দক্ষই তেওঁক আৰু স্বামীক অপমান কৰিবলৈ ধৰিলে, সমগ্ৰ মানুহৰ সম্মুখত শিৱৰ প্ৰতি থকা ঘৃণা প্ৰকাশ কৰিলে। লজ্জা সহ্য কৰিব নোৱাৰি ক্ৰোধিত সতীয়ে নিজৰ যোগ ক্ষমতাৰে নিজকে শুদ্ধি কৰি যজ্ঞ অগ্নিত জপিয়াই পৰিল। এই খবৰ শুনি শিৱই তেওঁৰ চুলিৰ জঁটা আঁজুৰি চিঙি পেলালে, য'ৰ পৰা বীৰভদ্ৰ আৰু ভদ্ৰকালী ওলাই আহিল। শিৱই বীৰভদ্ৰক যজ্ঞ ধ্বংস কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল, আৰু ইয়াৰ সকলো অংশগ্ৰহণকাৰীক ধ্বংস কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। বীৰভদ্ৰ শিৱৰ এটা সৰু উপাদান। শিৱ নিজেই ব্যক্তিগতভাৱে হিংসাত্মক ৰূপত সোমাব বিচৰা নাছিল। গতিকে, তেওঁ চুলিৰ জঁটা অলপ লৈ বীৰভদ্ৰ সৃষ্টি কৰিলে।

পদ্মপুৰাণত বীৰভদ্ৰক মংগল (মংগল)ৰ উগ্ৰ ৰূপ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। বীৰভদ্ৰৰ জন্ম হয় যেতিয়া শিৱৰ সতীৰ মৃত্যুৰ যন্ত্ৰণাত ঘাম ওলায় আৰু তেওঁৰ ঘাম পৃথিৱীত পৰে। ইয়াৰ ফলত উগ্ৰ বীৰভদ্ৰৰ জন্ম হয়, যিয়ে যজ্ঞৰ ধ্বংস কৰে। ইয়াৰ পিছত শিৱই তেওঁক শান্ত কৰি মংগল গ্ৰহ অংগৰক কৰি তোলে।Padma Purana Srishti Khanda First Canto Chapter 24.Verse 29b-41a. English translation by Motilal Bansaridas Publications Book 1 page 343-344 Link: https://archive.org/details/PadmaPuranaVol05BhumiAndPatalaKhandaPages15651937ENGMotilalBanarsidass1990_201901

দক্ষ যজ্ঞ
স্কন্দ পুৰাণত উল্লেখ আছে যে, শিৱৰ বাহিনীয়ে দক্ষ যজ্ঞৰ ওপৰত খোজ দিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে তেজ আৰু উল্কাপিণ্ডৰ বৰষুণৰ বৰ্ণনা কৰি কু-শংকা ওলাই আহিবলৈ ধৰিলে। 
এই পৰিঘটনাবোৰ পূৰ্বসূৰী বুলি বিবেচনা কৰি দক্ষই বিষ্ণুৰ সুৰক্ষা বিচৰাত তেওঁ সহায় কৰিবলৈ সন্মত হ’ল, লগতে তেওঁৰ শিৱক কৰা অসন্মানৰ বাবে দক্ষক দোষাৰোপ কৰিলে। এই বাহিনীত নৱদুৰ্গ, ৰাক্ষস, যক্ষ, পিশাচ, ভূতৰ গোট, হাজাৰ হাজাৰ গণৰ লগতে যোগিনী আৰু গুহ্যক আছিল। এই বাহিনীবোৰৰ আদেশ আছিল তিন চকুৰ বীৰভদ্ৰই, তেওঁৰ ৰথ দুহাজাৰ ঘোঁৰা আৰু নিযুত সিংহৰদ্বাৰা টানিছিল, তেওঁৰ সহস্ৰ বাহু, মহান নাগৰ সৈতে জড়িত। ইন্দ্ৰ আৰু দেৱসকলক ভৃগুৱে গণ আক্ৰমণৰ প্ৰথম ঢৌটোক পৰাস্ত কৰাত সহায় কৰিছিল। ক্ষুব্ধ হৈ বীৰভদ্ৰই নিজৰ বাহিনীক পাল্টা আক্ৰমণত একত্ৰিত কৰিলে আৰু যুদ্ধৰ কুঠাৰ আৰু লোহাৰ লাখুটি লৈ তেওঁলোকে দেৱতাক হত্যা কৰিবলৈ ধৰিলে। ঋষিসকলে বিষ্ণুক আক্ৰমণকাৰীৰপৰা যজ্ঞ ৰক্ষা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে আৰু বিষ্ণুই বীৰভদ্ৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিবলৈ সাজু হ’ল। বীৰভদ্ৰই পালক দেৱতাক প্ৰণাম কৰাৰ সময়ত তেওঁক যজ্ঞৰ অংশ বিচৰা বুলি অভিযোগ কৰিছিল, আৰু তাত নাথাকিবলৈ সকীয়াই দিছিল। বিষ্ণুৱে হাঁহিলে, আৰু তেওঁক জনাই দিলে যে তেওঁৰ ভক্তসকলক ৰক্ষা কৰাটো তেওঁৰ কৰ্তব্য, আৰু বীৰভদ্ৰৰ ক্ষেপণাস্ত্ৰ নিস্ফল কৰাৰ পাছত তেওঁ যাব। ইন্দ্ৰই বীৰভদ্ৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ তেওঁক বজ্ৰৰে আঘাত কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিশোধ হিচাপে বীৰভদ্ৰই ইন্দ্ৰৰ লগতে তেওঁৰ বাহন ঐৰাৱতকো গিলিবলৈ চেষ্টা কৰে। বিষ্ণুৱে হস্তক্ষেপ কৰি ইন্দ্ৰক ৰক্ষা কৰি বীৰভদ্ৰৰ আক্ৰমণত বাধা দিয়ে। তেওঁ অশ্বিনসকলকো মাতি আনিছিল, যিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধেৰে পতিত দেৱতাক সুস্থ কৰিছিল। ক্ষুব্ধ হৈ বীৰভদ্ৰই বিষ্ণুৰ সৈতে মুখা-মুখি হ’ল। বিষ্ণুৱে বীৰভদ্ৰৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ সুদৰ্শন চক্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যিটো শিৱই সম্পূৰ্ণকৈ গ্ৰাস কৰি পেলাইছিল। যুদ্ধৰ জোৱাৰ স্তিমিত হোৱাত সন্তুষ্ট হৈ বিষ্ণু নিজৰ চক্ৰ উদ্ধাৰ কৰাৰ পাছত নিজৰ বাসস্থানলৈ উভতি গ'ল। হত্যাকাণ্ডত সন্তুষ্ট নহৈ বীৰভদ্ৰই ভৃগু, পুষণক আগুৰি ধৰিলে আৰু বেদীৰ তলত আতংকিত দক্ষক থৰক-বৰক হৈ থকা দেখি তেওঁ মূৰ কাটি পেলালে, মূৰটো আহুতি হিচাপে জুইত আগবঢ়াই দিলে। বিচলিত ব্ৰহ্মাই শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ ৰক্তপাতৰ অন্ত পেলাবলৈ অনুৰোধ কৰিলে। শিৱই দক্ষ যজ্ঞত উপস্থিত হৈ বীৰভদ্ৰৰ লগত কথা পাতিলে আৰু ডিঙিত বিকৃত প্ৰাণীৰ মূৰ ৰাখি দক্ষক জীৱন ঘূৰাই দিলে। পুনৰুত্থান হোৱা দক্ষই শিৱক প্ৰণাম জনায়, যাৰ ফলত সংঘাতৰ অন্ত পৰে।

পৰম্পৰাৰদ্বাৰা ৰহণ সনা বিভিন্ন শাস্ত্ৰই সংঘাত আৰু কিংবদন্তিটোত বীৰভদ্ৰৰ ভূমিকাৰ ভিন্নতা প্ৰদান কৰে। কুৰ্ম পুৰাণত বীৰভদ্ৰক বিষ্ণু আৰু শিৱ একে দেৱতা বুলি উপলব্ধি কৰা হৈছে, আৰু জগতখন নাৰায়ণে সৃষ্টি কৰা বুলি ঘোষণা কৰিছে। হৰিবংশ আৰু বামন পুৰাণত বিষ্ণুৱে বীৰভদ্ৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত আধিপত্য লাভ কৰে।

তাৎপৰ্য
বীৰভদ্ৰক গোত্ৰপুৰুষ / বহু জাট বংশ আৰু বীৰশৈৱ-লিংগায়ত উপসম্পাদ(লিংগায়ত বাণীৰ দৰে)ৰ পূৰ্বপুৰুষ বুলি গণ্য কৰা হয়।
তেওঁলোকে শিৱৰ জঁটাৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰে আৰু সেয়েহে ভগৱান বীৰভদ্ৰক তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ দেৱতা হিচাপে পূজা কৰে। তেওঁলোকে ক্ষত্ৰিয়ৰ গুণ থকাত বিশ্বাস কৰে আৰু বৈষম্য আৰু অহংকাৰক অৱহেলা কৰে (দক্ষক বধ কৰাৰ উদ্দেশ্য বীৰভদ্ৰৰো একেই আছিল)।Y.P.Shastri, op.cit., p.40-41Dr Ram Swarup Joon, History of the Jats (Eng), 1967, p.14-15Thakur Deshraj: Jat Itihas, 1934, p. 85-86

লেপাক্ষী বীৰভদ্ৰ মন্দিৰকে ধৰি বীৰশিৱ লিংগায়ত বিশ্বাসৰ শাসকসকলে বহুতো মন্দিৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই মন্দিৰটো ১৫৩০ খ্ৰীষ্টাব্দত (১৫৪০ খ্ৰীষ্টাব্দত (১৫৪০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে) বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত ৰাজ্যপাল হিচাপে থকা বিৰুপন্না নায়ক আৰু বীৰান্নাই নিৰ্মাণ কৰিছিল। স্কন্দ পুৰাণৰ মতে এই মন্দিৰটো ভগৱান শিৱৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থস্থান দিৱ্যক্ষেত্ৰৰ অন্যতম।

চিত্ৰশালা

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:দেৱ-দেৱী
শ্ৰেণী:হিন্দু দেৱতা