প্ৰকৃতি (ভাৰতীয় দৰ্শন)

প্ৰকৃতি (সংস্কৃত: प्रकृति; IAST: Prakṛti) ভাৰতীয় দৰ্শনত ব্যৱহৃত এক বহল ধাৰণা যাৰ পৰম্পৰা ভেদে বিভিন্ন অৰ্থ আছে। ইয়াৰ এক বহলভাৱে ব্যৱহৃত অৰ্থ হ'ল কোনো বস্তুৰ আদি বা স্বাভাৱিক অৱস্থা, মূল বা প্ৰাথমিক পদাৰ্থ।Monier Monier-Williams (1899), A Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press, p. 654 (Prakriti) 

হিন্দু ধৰ্মত ই এক মুখ্য দাৰ্শনিক ধাৰণা, বিশেষকৈ সাংখ্য দৰ্শনত, য’ত প্ৰকৃতি কেৱল “পদাৰ্থ”ৰ ধাৰণাতেই সীমাবদ্ধ নহয়; ই বাস্তৱৰ জ্ঞানীয়, নৈতিক, মানসিক, আবেগিক, ইন্দ্ৰিয়গত আৰু শাৰীৰিক, সকলো দিশক সামৰি লোৱা এক ধাৰণা।Dan Lusthaus, “Samkhya” (online resource) প্ৰকৃতিক “পুৰুষ”ৰ বিপৰীতে স্থাপন কৰা হয়: পুৰুষ শুদ্ধ চৈতন্য বা সাক্ষী-সত্তা, আনহাতে প্ৰকৃতি হৈছে প্ৰকাশিত জগত।James G. Lochtefeld (2001), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, pp. 224, 265, 520 

এই শব্দ জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মীয় গ্ৰন্থতো পোৱা যায়।J. Jaini (1940), Outlines of Jainism, pp. 32–33Paul Williams (2005), Buddhism: Yogācāra..., p. 20

 ব্যুৎপত্তি আৰু অৰ্থ 
“প্ৰকৃতি” শব্দৰ অৰ্থ “আদি অৱস্থা”, “স্বাভাৱিক গঠন”, “প্ৰাথমিক পদাৰ্থ” আদি বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।Monier Monier-Williams (1899), A Sanskrit-English Dictionary, p. 654 ইয়াক প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ চনত যাস্কই নিৰুক্ত নামৰ গ্ৰন্থত আলোচনা কৰিছিল, আৰু বহু হিন্দু গ্ৰন্থত এই শব্দ পোৱা যায়। হিন্দু পাঠসমূহত ই “প্ৰকৃতি, দেহ, পদাৰ্থ, প্ৰকাশিত বিশ্ব” আদি অৰ্থ বহন কৰে।Constance Jones & James D. Ryan (2006), Encyclopedia of Hinduism, pp. 332–333

ডেন লুষ্টহাউছৰ মতে, সাংখ্য দৰ্শনত প্ৰকৃতিৰ অৰ্থ কেৱল “পদাৰ্থ” নহয়; ই বাস্তৱৰ সকলো জ্ঞানীয়, মানসিক আৰু ইন্দ্ৰিয়গত দিশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, আৰু ইয়েই কাৰ্য কৰে, পুৰুষে নহয়।Dan Lusthaus, “Samkhya”

 পঞ্চপ্ৰকৃতি 
সংস্কৃত-উদ্ভৱ ভাৰতীয় ভাষাসমূহত “প্ৰকৃতি” শব্দই জীৱনৰ নাৰী-পক্ষ বুজায়; নাৰীক প্ৰকৃতিৰ প্ৰতীক ৰূপে চোৱা হয়।Knut A. Jacobsen in Bron Taylor (ed.), Encyclopedia of Religion and Nature, pp. 1299–1300 

ব্ৰহ্ম বৈৱৰ্ত পুৰাণত পাঁচজনী দেৱীক, অৰ্থাৎ সৰস্বতী, লক্ষ্মী, পাৰ্বতী, গায়ত্ৰী আৰু ৰাধাক প্ৰকৃতিৰ সম্পূৰ্ণ নাৰী-প্ৰতিমূৰ্তি বুলি ধৰা হৈছে আৰু তেওঁলোকক “পঞ্চপ্ৰকৃতি” হিচাপে পূজা কৰা হয়।John D. Smith (1988), BSOAS review on PurāṇasB. K. Chaturvedi, Brahmavaivarta Purana, Prakriti KhandaRoshen Dalal (2010), Hinduism: An Alphabetical Guide, p. 312

 সাংখ্য দৰ্শন 
সাংখ্য দৰ্শনত “প্ৰকৃতি” শব্দ তিনিধৰণে ব্যৱহৃত হয়। কেতিয়াবা ই “মূল-প্ৰকৃতি” বা “অব্যক্ত”, "আদি পদাৰ্থ" বুজায়, যাক “প্ৰধান” বুলিও কোৱা হয়।Internet Encyclopedia of Philosophy, “Sankhya” সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো অনাদি। প্ৰকৃতি তিনি গুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ)ৰে গঠিত।Eknath Easwaran (2007), The Bhagavad Gita, p. 221

সত্ত্বই পবিত্ৰতা, সমতা আৰু আলোকৰ গুণ বুজায়; ৰজঃ শক্তি, গতি আৰু আবেগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; তমঃ অন্ধকাৰ, জড়তা আৰু অজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত বুলি বৰ্ণিত।Eknath Easwaran (2007), p. 221Swami Venkatesananda (1984), The Concise Yoga Vāsiṣṭha, p. 94 জগত প্ৰকাশিত হোৱাৰ আগতে প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ সম অৱস্থাত থাকে; প্ৰকাশৰ সময়ত এই সমতা ভংগ হয় আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।C. J. Bartley (2011), An Introduction to Indian Philosophy, pp. 83–84

 যোগসূত্ৰ 
পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰত প্ৰকৃতিক সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড, শাৰীৰিক আৰু মানসিক, আৱৰণ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।Edwin F. Bryant (2009), The Yoga Sūtras of Patañjali, pp. 17–18 

ইয়াত ত্ৰিগুণৰ মানসিক প্ৰকাশৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে: সত্ত্ব মানে মনৰ স্পষ্টতা আৰু শান্তি; ৰজঃ মানে আকাংক্ষা আৰু চঞ্চলতা; তমঃ মানে অজ্ঞান আৰু অলসতা।Bryant (2009), pp. 17–18

 ভগৱদ্গীতা 
ভগৱদ্গীতাত প্ৰকৃতিক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ “ভৌতিক শক্তি” ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।Nicholas Sutton (2016), Bhagavad-Gita, pp. 70, 114, 201 সপ্তম অধ্যায়ত কৃষ্ণই “অষ্টভাগ প্ৰকৃতি” (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, মন, বুদ্ধি, অহংকাৰ)ৰ উল্লেখ কৰে আৰু “উচ্চ প্ৰকৃতি” (জীৱভূত)ৰ কথাও কয়।Sutton (2016), p. 114 ত্ৰয়োদশ অধ্যায়ত প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো অনাদি বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।Sutton (2016), p. 201

 বেদান্ত 
বেদান্ত দৰ্শনৰ বিভিন্ন পৰম্পৰাই প্ৰকৃতি শব্দক বিভিন্ন ধৰনে বৰ্ণিত আৰু প্ৰয়োগ কৰে।

বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত প্ৰকৃতি ছটা দ্ৰব্যৰ এটা, আৰু গুণসমূহ প্ৰকৃতিৰ গুণধৰ্ম, উপাদান নহয় বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।John A. Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy, pp. 236–237 

দ্বৈত বেদান্তত প্ৰকৃতিক বিশ্বৰ ভৌতিক কাৰণ বুলি ধৰা হয়।Grimes (1996), p. 236 প্ৰকৃতিৰ সৈতে “মায়া” ধাৰণাৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰো উল্লেখ কৰা হয়।Editorial Kier (1987), Preceptos de Perfección, p. 40

 জৈন দৃষ্টিভংগী 
জৈন ধৰ্মত “প্ৰকৃতি” শব্দ কৰ্ম-তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; ইয়াক সেই পদাৰ্থৰ ৰূপে ধৰা হয় যিয়ে জীৱাত্মাৰ সিদ্ধিগুণ আচ্ছাদিত কৰে আৰু মুক্তিত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।Knut A. Jacobsen (1999), Prakr̥ti in Samkhya-yoga, pp. 151–162

তথ্য সংগ্ৰহ