চতুৰ্ভূজ ৰূপ

চতুৰ্ভুজ ৰূপ হিন্দু কাল্পনিক চিত্ৰণৰ এক ধাৰণা, য’ত এজন দেৱতাক চাৰিখন বাহুৰে চিত্ৰিত কৰা হয়। কেইবাজনো হিন্দু দেৱতাক তেওঁলোকৰ কাল্পনিক চিত্ৰত প্ৰায়ে চাৰিখন বাহুৰে চিত্ৰিত কৰা হয়, যিবোৰ হিন্দু সাহিত্যত দেখা যায়। চাৰিখন বাহুৰ চিত্ৰণক ঈশ্বৰত্ব আৰু শক্তিৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰা হয়, লগতে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ চাৰি চতুৰ্থাংশৰ ওপৰত আধিপত্যৰ প্ৰতীক বুলি গণ্য কৰা হয়।

চতুৰ্ভুজক প্ৰধানকৈ পালনকৰ্তা দেৱতা বিষ্ণুৰ উপনাম হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 
বিৱৰণ
পণ্ডিত গেভিন ফ্লাডৰ মতে আদিম বৈষ্ণৱ প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ থিয় হৈ থকা দুটা বা চাৰিহতীয়া মূৰ্তিৰ, যিবোৰৰ প্ৰতিমূৰ্তিত শংখ, চক্ৰ আৰু গদা আদিৰ বৈশিষ্ট্যৰ সংমিশ্ৰণ আছে। এই বহুত্বৰ নিয়ম, য’ত দেৱতাসকলে তেওঁলোকৰ চিত্ৰকল্পত অসংখ্য অংগ আৰু মূৰ বহন কৰিছিল, মথুৰা অঞ্চলত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল, তাৰ পিছত ই পিছৰ হিন্দু প্ৰতিকৃতি নিৰ্মাণ এক প্ৰথাত পৰিণত হৈছিল।  

লেখিকা নন্দিতা কৃষ্ণৰ মতে, হিন্দু দেৱতাসকলৰ প্ৰতিকৃতিত চতুৰ্ভুজ প্ৰতিনিধিত্বক তেওঁলোকৰ সীমাহীন সম্ভাৱনাক চিত্ৰিত কৰা বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ দৰে একাধিক সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰাৰ আৰু একেলগে বহুতো কাম কৰাৰ তেওঁলোকৰ ঐশ্বৰিক ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।

ভাৰতবিজ্ঞানী ডৰিছ শ্ৰীনিবাসনে কৈছে যে বৈষ্ণৱ আৰু শৈৱ উভয় চিত্ৰকল্পতে, চতুৰ্ভুজ ৰূপক পৃথিৱীৰ ওপৰত নামি মানৱ জাতিৰ মংগলৰ বাবে শুভ কাম কৰা দেৱতাৰ প্ৰকাশ বুলি গণ্য কৰা হয়, সাধাৰণতে মানুহৰ পূজা লাভ কৰে।
উদাহৰণ
বিষ্ণুক সাধাৰণতে চাৰিখন বাহুৰে চিত্ৰিত কৰা হয়, তেওঁৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য হ'ল পাঞ্চজন্য শংখ, সুদৰ্শন চক্ৰ, কৌমোদকী  গদা আৰু পদ্ম ফুল। তেওঁৰ দহটা অৱতাৰকো প্ৰায়ে এই চাৰিটা বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে তেওঁলোকৰ চিত্ৰকল্পত চিত্ৰিত কৰা হয়, ইয়াৰ ভিতৰত তেওঁৰ কৃষ্ণৰ অৱতাৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য।  

লক্ষ্মীয়ে দুখন হাতত পদুম কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে, বাকী দুখনে অভয় মুদ্ৰা আৰু বৰদা মুদ্ৰাৰ ইংগিত প্ৰকাশ কৰে, কেতিয়াবা তাৰ ঠাইত কলচী আৰু দাপোন।

শিৱক তেওঁৰ নটৰাজ ৰূপত চাৰিহাতেৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। তেওঁৰ পিছফালৰ সোঁহাতত ডম্বৰু আছে, আগৰ সোঁহাতখনে অভয় মুদ্ৰা প্ৰকাশ কৰে, পিছফালৰ বাওঁহাতখনে পাত্ৰ বা হাতৰ তলুৱাত জুই কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে আৰু আগৰ বাওঁহাতখনে গজহস্ত মুদ্ৰা প্ৰকাশ কৰে। তেওঁৰ বহু বাহুৰ এই ৰূপক চিত্ৰণে তেওঁৰ সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ কাৰ্যক সূচায় বুলি গণ্য কৰা হয়।

পাৰ্বতীক চাৰিহতীয়া বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, তেওঁৰ হাতত ফান্দ আৰু গোড আছে আৰু বাকী দুখন হাতত শিৱ পুৰাণত অভয় মুদ্ৰা আৰু বৰদা মুদ্ৰাৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে। 

অৰ্ধনাৰীশ্বৰ, এটা সংমিশ্ৰিত ৰূপ, ত্ৰিশূল ধাৰণ কৰে আৰু সোঁ অৰ্ধত বৰদা মুদ্ৰা প্ৰকাশ কৰে, যিয়ে শিৱক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, আনহাতে বাওঁ অৰ্ধত পদুম ধাৰণ কৰে, যিয়ে পাৰ্বতীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। 

হৰিহৰ নামৰ এটা সংমিশ্ৰিত ৰূপে শিৱক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা সোঁহাত দুখনত ত্ৰিশূল আৰু লাওখোলাৰ টুপী আৰু বাওঁহাত দুখনত বিষ্ণুক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা শংখ আৰু চক্ৰ। 

ব্ৰহ্মাক চাৰিহাতত বেদ আৰু জপমালা লৈ চিত্ৰিত কৰা হৈছে। 

সৰস্বতীক দুখন হাতেৰে বীণা নামেৰে জনাজাত বাদ্যযন্ত্ৰটো ধৰি ৰখাৰ দৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে আৰু আন দুখন হাতত কিতাপ, ছান্দনী জৰী, জপমালা, হাতীৰ অংকুশ আৰু পদুমৰ এটা ভিন্নতা ধৰা হৈছে।

গণেশে ছান্দনী জৰী, হাতীৰ অংকুশ, মোডক নামৰ মিঠা লাৰু বহন কৰে আৰু আনখন হাতত অভয় মুদ্ৰাৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে। 

ইন্দ্ৰক যাঠী, অংকুশ, বজ্ৰ আৰু নীলা পদ্মৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। 

অগ্নিক হৰিবংশত চাৰিখন হাতৰ সৈতে বৈশিষ্ট্যযুক্ত কৰা হৈছে।

ত্ৰিপুৰা সুন্দৰীক কালিকা পুৰাণত চাৰিহাতেৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

 চিত্ৰশালা 

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:হিন্দু কিংবদন্তি