বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ

বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ () হ'ল বাংলা ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰ যাৰ মূল আৰু উৎপত্তি পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰপৰা। বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ ব্যুৎপত্তিগতভাৱে মগধি প্ৰাকৃতৰপৰা উৎপত্তি হোৱাৰ লগতে অঞ্চলটোৰ পুৰণি ভাষাসমূহৰ উল্লেখযোগ্য সহযোগত বিকশিত হৈছে। কিন্তু মধ্যযুগত সংস্কৃত, আৰবী, ধ্ৰুপদী পাৰ্চী, তুৰ্কী আৰু অন্যান্য বিদেশী ভাষাৰপৰা শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে‍। এইদৰে বিভিন্ন ভাষাৰ সৈতে শতিকাজুৰি থকা সম্পৰ্কৰ বাবে বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ বৈচিত্ৰ্যমজ় হৈ পৰিছে। 
উৎপত্তিৰ প্ৰকাৰ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন
বাংলা ভাষাত সাধাৰণতে প্ৰায় এক লাখ পৃথক শব্দ আছে বুলি ভবা হয়, ইয়াৰে ১৬,০০০ (১৬%) তদ্ভৱ শব্দ (উত্তৰাধিক ইণ্ডো-আৰ্য্য শব্দভাণ্ডাৰ) বুলি ধৰা হয়, ৪০,০০০ (৪০%) হৈছে তৎসম শব্দ (সংস্কৃতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ কৰা শব্দ), আৰু বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ প্ৰায় ১৬,০০০ (১৬%) শব্দ দেশী বা "থলুৱা" শব্দৰপৰা ঋণ লোৱা। বাকীবোৰ বিদেশী উৎস যেনে‍, পাৰ্চী, তুৰ্কী, আৰৱী আৰু ইংৰাজী আদিৰ লগতে অন্যান্য ভাষাৰপৰা অহা শব্দ, বংগৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সৈতে থকা সংস্পৰ্শৰ দীৰ্ঘ ইতিহাস আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ লগতে‍ সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানে বাংলা ভাষাৰ ওপৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলাইছে, সেই কথাই বাংলা ভাষাৰ শব্দৰ প্ৰায় ২৮,০০০ (২৮%) সামৰি লৈছে।

বিদেশী শব্দৰ ঋণৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্চী ভাষাৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ আছিল আৰু অসংখ্য সূত্ৰই এই সংখ্যা ন্যূনতম প্ৰায় ১০,০০০টা শব্দ বুলি কয়, য’ত পাৰ্চী ভাষাৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ লোৱা শব্দ আৰু ইয়াৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত শব্দও অন্তৰ্ভুক্ত। কিন্তু এই পৰিসংখ্যায় গড় বাংলাভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰক প্ৰতিফলিত নকৰে, কিয়নো উপভাষা অনুসৰি ই বহু পৰিমাণে ভিন্ন হ’ব। উদাহৰণস্বৰূপে, মুছলমান আৰু বাংলাদেশীয়ে সাধাৰণতে হিন্দু আৰু ভাৰতীয় বাংলাভাষীতকৈ‍ বাংলা ভাষাত অধিক পাৰ্চী আৰু আৰৱী শব্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বংগৰ ইতিহাসত পাৰ্চী ভাষাৰ প্ৰভাৱ ইমানেই উল্লেখযোগ্য আছিল যে‍ ৬০০ বছৰ ধৰি এই অঞ্চলৰ ই চৰকাৰী ভাষা আছিল, ইংৰাজসকল ১৮৩৬ চনত অহাৰ পাছত ই ইংৰাজীলৈ সলনি হৈছিল।

শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য
তলৰ তালিকাখনত ঢাকা (বাংলাদেশ) আৰু শান্তিপুৰ (পশ্চিম বংগ, ভাৰত)ৰ কথিত আৰু ব্যৱহৃত বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে। 
 শব্দ ঢাকাইয়া উপভাষা ঢাকাইয়া ট্ৰান্সক্ৰিপচন শান্তিপুৰী উপভাষা শান্তিপুৰী ট্ৰান্সক্ৰিপচনWaterপানিpaniজলjôlSaltলবণlôbônনুনnunInvitationদাওয়াতdawatআমন্ত্ৰণ/নিমন্ত্ৰণ/নেমন্তন্নamôntrôn/nimôntrôn/nemôntônnôChiliমৰিচmôricলঙ্কাlaṅkāMaternal AuntখালাkhalaমাসিmaśiPaternal AuntফুফুphuphuপিসিpiśiBathগোসলgosôlস্নান/চানsnān/chānWindহাওয়াhāoāবাতাসbatas

ধাৰলৈ লোৱা শব্দৰ উদাহৰণ
মোগল, আৰৱ, পাৰ্চী, মধ্য এছিয়ান আৰু ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্কৰ বাবেই বাংলা ভাষাই বিদেশী ভাষাৰ অগণন শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে, এই গ্ৰহণক মূল শব্দভাণ্ডাৰত প্ৰায়েই সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰিছে। পাৰস্য আৰু মধ্যপ্ৰাচ্যৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্ক আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আক্ৰমণৰ পাছত অসংখ্য তুৰ্কী, আৰৱী আৰু পাৰ্চী শব্দ অভিধানত গ্ৰহণ কৰি সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তীকালত ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিকতাবাদে পৰ্তুগীজ, ফৰাচী, ডাচ আৰু আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্যভাৱে ইংৰাজীৰপৰা শব্দ বাংলা ভাষালৈ কঢি়য়াই আনিছিল। সংস্কৃতৰ সৈতে বঙালীৰ সম্পৰ্কৰ অনন্য কাৰণ বাংলা ভাষা মধ্য ইণ্ডো-আৰ্য্য ভাষাৰ (মগধি প্ৰাকৃতৰ দৰে) বংশধৰ, যিবোৰ নিজেই সংস্কৃতৰপৰাই বিকশিত হৈছে। কিছুমান অতি সাধাৰণ ঋণ তলত দেখুওৱা হৈছে। 
সংস্কৃত (Sôṅskritô)
 শব্দ আইপিএ অৰ্থবিশ্বbiśśôworldধন্যবাদdhônnôbadthanksআশীৰ্বাদaśirbadblessingস্বাগতśagôtôwelcomeনিৰ্বাণnirbanNirvanaযোগ/য়োগাjog/yogaYogaআৰ্যarjôAryanআসনaśônseatআশ্ৰমasrômhermitage or monasteryঅৱতাৰôbôtarAvatarআয়ুৰ্বেদayurbedAyurvedaবন্ধুbôndhufriendবাসমতীbaśmôtiBasmati riceভাংbhaṅBhangখাটkhaṭcotধুতিdhutiDhotiলুঠluṭhLootingমায়াmayaMayaসখাśôkhafriendস্বামীśamiHusbandলাখlakhLakhলক্ষ্মীlôkkhiLakshmi

ছাবষ্ট্ৰেট ভাষা/দেশী (Deśi "Native")
 শব্দ অৰ্থকানা kanablindকালা, কালো kala, kalōdark/blackকুড়ি kuṛitwentyখোঁচা khõcapokeখোঁজ khõjnoticeচিংড়ি ciṅṛiprawnচুলা culaoven, stoveছোট choṭôsmallঝিনুক jhinukshellঝোল jholgravyটক ṭôksourঠ্যাং ṭhæṅlegডাব ḍab(green) coconutঢং ḍhoṅ guile, dissimulation; fashionঢোল ḍholdholপেট peṭbellyবোবা bobamuteমাঠ maṭhfield, open landমুড়ি muṛipuffed rice

বিদেশী (Bideśi)
ধ্ৰুপদী পাৰ্চী (Farsi)
 শব্দ উচ্চাৰণ অৰ্থ প্ৰকৃত ৰূপআৱহাওয়া abohawaa.bo.ɦa.waweatherآب و هوا āb-o-hawāচাকৰি cakrit͡ʃak.rijobچاکری čakriআয়না aynaaj.namirrorآینه āynahআৰাম arama.ramcomfortآرام ārāmবকশিশ bôkśiśbok.ʃiʃtipبخشش baxšišমুসলমান musôlmanmusol.maˑnMuslimمسلمان musalmānআস্তে asteas.t̪eslowly, softly آهسته āhistah "slowly"কম kômkɔmless, fewكم kamকাগজ kagôjka.ɡojpaperكاغذ kāğazখাৰাপ kharapkʰa.rapbadخراب xarābখোদা khodakʰo.d̪agodخدا xodaখুব khubkʰuˑbvery, greatlyخوب xūb "good"গৰম gôrômɡɔ.romhotگرم garmচশম côśômt͡ʃɔʃomeyeچشم čašmচাকৰ cakôrt͡ʃa.koremployee, servantچاکر čākarচাদৰ cadôrt͡ʃa.d̪orblanketچادر čādarজান jand͡ʒaˑndearجان jānজায়গা jaygad͡ʒae.ɡaplaceجايگاه jāegāhডেগচি ḍegciɖeɡ.t͡ʃipotديگچه dēgčahদম dômd̪ɔˑmbreathدم damদেৰ derd̪e.rlateدير dērদোকান dokando.kanstore, shopدكان dukānপৰ্দা pôrdapɔr.d̪acurtainپرده pardahবদ bôdbɔˑd̪badبد badবাগান baganba.ɡangardenباغوان bāğwānৰাস্তা rastaras.t̪aroad, wayراسته rāstahৰোজ rojroˑd͡ʒeverydayروز rōz "day"হিন্দু Hinduhin.d̪uHinduهندو Hindūপছন্দ pôchôndôpɔ.t͡ʃʰon.d̪olike, appreciate پسند pasandটেক্কা ṭekkaʈek.kaaceتيكه tika "contract"খুন khunkʰuˑnkillخون xūn "blood"আঙ্গুৰ āṅguraŋ.gurgrapeانگور angūrআওয়াজ aoaja.wad͡ʒsoundآواز āwāz

আৰৱী (Arbi)
 বাংলা শব্দ  বাংলা অনুবাদ ইংৰাজী অৰ্থ প্ৰকৃত ৰূপ আইপিএআসলaśôlrealأصلaṣlআহাদahadoneأحدahadএলাকাelakaareaعلاقة ("relationship")ʕalāqaওজনojônweightوزنwaznকলমkôlômpenقلمqalamকিসমতkismôtluckقسمةqisma(t)খবৰkhôbôrnewsخبرxabrখালাসkhalasconclusionخلاصkhalāṣখালিkhaliemptyخاليxālīখেয়ালkheyalconsiderationخيالxayālগৰীবgôribpoorغريبğarībজমাjômacollectجمعةjamʿahতাৰিখtarikhdateتاريخtārīxদুনিয়াduniyaworldدﻧﯿـاdunyaনকলnôkôlfakeنقلnaqlফকিৰphôkirpoor personفقيرfaqīrবদলbodolexchangeبدلbadlবাকিbakiremainingباقيbāqīশয়তানśôytanSatanشَيْطَانšayṭanসাহেবśahebsirصاحبṣāḥibসনদśônôdcertificateسَنْدsandসনśônyearسَنَةsanahহেকিমhekimphysicianحكيمḥakīmহিসাবhiśabcalculationحسابḥisāb

তুৰ্কী (Turki)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপআপা apaelder sister, any unknown adult ladyapaকোৰমা kormakormakavurmaখান khanKhanxanখাতুন khatunKhatunxatunচকমক cokmoklighterçakmakবেগম begômladybegümক্যাচি kêci, কাঁচি kãciscissorqãïnçi

পৰ্তুগীজ (Pôrtugij)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপআলমাৰি almaricloset, cupboardarmárioআয়া ayanurseaiaইস্ত্ৰি istri  ইস্তিৰি istirito ironestirarইস্পাত iśpatsteelespada "sword"কামিজ kamijshirtcamisaগামলা gamlabasketgamela "wooden trough"চাবি cabikeychaveজানালা janalawindowjanelaতামাক tamaktobaccotabacoপেৰেক pereknailpregoফিতা phitalace, ribbonfitaবাৰাণ্ডা barandaverandahvarandaবালতি baltiBucketbaldeবেহালা behalaviolaviolaবোতাম botambuttonbotãoমেজ mejtablemesaসাবান śabansoapsabãoকেদাৰা kedarachaircadeiraআতা atacustard appleataআনাৰস anarôśpineappleananásকাজু kajucashewcajúকঁপি kôpicabbage, cauliflowercouveপাঁউ pãuEuropean-style breadpãoপেঁপে pẽpepapayapapaiaনিলাম nilamauctionleilãoপেয়াৰা peyaraguavapera "pear"সালাদ saladsaladsaladaক্ৰুশ krushcrosscruzগিৰ্জা girjachurchigrejaযিশু JiśuJesusJesusপাদ্ৰি padriCatholic priestpadreইংৰেজ iṅgrejEnglishinglês

ডাচ্চ (Olôndaj)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপইস্কাবন iskabôn  ইশকাপন iśkapônspadesschoppenৰুইতন ruitôndiamondsruiten (lit. "rhombi")হৰতন hôrotônheartshartenচিড়িতন ciritonclubsklaveren (lit. "clovers")তুৰুপ turuptrumptroefইস্ক্ৰুপ iskrupscrewschroef

ইংৰাজী (Iṅreji)
 শব্দ মূল ৰূপঅফিস ôfiśofficeজেল jeljailডাক্তাৰ ḍaktardoctorপুলিশ puliśpoliceব্যাংক baṅkbankভোট bhoṭvoteইস্কুল iśkul  স্কুল skulschoolহাসপাতাল haśpatalhospitalকাপ kapcupগ্লাস glasglassচেয়াৰ ceyarchairটেবিল ṭebiltableবাক্স bakśôboxলণ্ঠন lônṭhônlanternপ্লাষ্টিক plasṭikplasticকলেজ kôlejcollegeআস্তাবল astabôlstableসাইকেল saikelbicycleটাউট ṭauṭtoutইঞ্জিন injinengineক্যাঙাৰু kæṅgarukangarooবুমেৰাং bumeraṅboomerang

ফৰাচী (Phôrasi)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপওলন্দাজ olôndajDutchhollandaiseকাৰ্তুজ kartujcartridgecartoucheৰেস্তোৰাঁ restorãrestaurantrestaurantশেমিজ śemijchemisechemise "shirt"পাতি patismallpetit

চীনা (Cīna)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপসাম্পান sampanflat-bottomed wooden boat舢舨 sampan

জাপানীজ/নিহোঙ্গো (Japani/Nihoṅgo)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপমাঙ্গা maṅgaMangaマンガ mangaসুনামি sunamiTsunamiつなみ tsunamiৰিকশা rikśāRickshaw力車 rikisha "(man-) driven vehicle"

বাৰ্মিজ (Bôrmī)
 শব্দ অৰ্থ প্ৰকৃত ৰূপলুঙ্গি luṅgi longyi  လုံချည် lum hkyanyঘুঘনি ghughni 

জাৰ্মান (Jarman)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপকিণ্ডাৰগাৰ্টেন kindargartenkindergartenনাৎসি NatsiNazismNazi

ইটালিয়ান (Italīẏô)
 শব্দ অৰ্থ মূল ৰূপফ্যাসিষ্ট PhasistFascistম্যালেৰিয়া malariamalariaমাফিয়া maphiyamafia mafiaষ্টুডিও studiostudio

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:বঙালী ভাষা
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ভাষা
শ্ৰেণী:বঙালী সংস্কৃতি