কিৰাত জাতি

কিৰাত জাতি (কিৰাত, কিৰান্ত বা কিৰান্তি) হিমালয়ত বাস কৰা তিব্বত-বৰ্মন নৃতাত্ত্বিক গোট, বেছিভাগেই নেপালৰপৰা উত্তৰ-পূব ভাৰতলৈকে পূব দিশলৈ বিস্তৃত পূব হিমালয় (প্ৰধানকৈ ভাৰতৰ ছিকিম ৰাজ্য আৰু পশ্চিম বংগৰ উত্তৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল, অৰ্থাৎ দাৰ্জিলিং আৰু কালিম্পং জিলাত) বাস কৰে। 

আধুনিক পাণ্ডিত্য


সমসাময়িক ইতিহাসবিদসকলে এই কথাত বহুলভাৱে একমত যে পূব হিমালয় অঞ্চলত খিলঞ্জীয়া বাসিন্দা — যাক কিৰাত বুলি কোৱা হয়। আৰু তিব্বতী প্ৰব্ৰজিত জনসংখ্যাৰ মাজত ব্যাপক সাংস্কৃতিক বিনিময় আৰু আন্তঃবিবাহ সংঘটিত হৈছিল, যিয়ে অষ্টম আৰু নৱম শতিকাৰ সময়ছোৱাত এক শিখৰত উপনীত হৈছিল। 

খাছ আৰু কিৰাট আদৰ্শৰ মাজত ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক সংঘাতৰ আন এক জোৱাৰ ১৮ শতিকাৰ শেষৰ চতুৰ্থাংশৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ নেপালৰ কিৰাট অঞ্চলত উত্থাপিত হয়। ১৮ আৰু ১৯ শতিকাৰ পাণ্ডুলিপিৰ সংকলন, যিবোৰ এতিয়ালৈকে অপ্ৰকাশিত আৰু ইতিহাসবিদসকলৰ অধ্যয়ন নোহোৱাকৈয়ে এই সংঘাতৰ বিষয়ে নতুন বুজা-বুজি সম্ভৱ কৰি তুলিছে। এই ঐতিহাসিক উৎসসমূহ ব্ৰাইয়ান হাউটন হডগছন (১৯ শতিকাৰ দ্বিতীয় চতুৰ্থাংশৰ সময়ছোৱাত কাঠমাণ্ডু আদালতত নিযুক্তি পোৱা এজন ব্ৰিটিছ কূটনীতিবিদ আৰু স্ব-প্ৰশিক্ষিত প্ৰাচ্যবিদ) আৰু তেওঁৰ প্ৰধান গৱেষণা সহায়ক পণ্ডিত খৰদাৰ জিতমোহনে সংগ্ৰহ কৰা উৎসসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। 

দুই সহস্ৰাব্দৰো অধিক সময় ধৰি পূব হিমালয়ৰ এটা বৃহৎ অংশ কিৰাতি জনগোষ্ঠীৰ বাসস্থান হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল, যাৰ অধিকাংশই আজি চামলিং, ৰায়, লিম্বু, সুনুৱাৰ আৰু যক্ষা নামেৰে জনাজাত। প্ৰাচীন কালত সমগ্ৰ হিমালয় অঞ্চলটো কিমপুৰুষ দেশ কিমপুৰুষ ৰাজ্য (ইয়াও, কিৰাতা প্ৰদেশ) নামেৰে জনাজাত আছিল।

সহস্ৰাব্দতকৈও অধিক সময় ধৰি কিৰাটসকলে কাঠমাণ্ডু উপত্যকাত বাস কৰিছিল, য’ত তেওঁলোকে নিজৰ শাসক বংশ স্থাপন কৰিছিল। নেপালৰ ইতিহাস অনুসৰি কিৰাটসকলে প্ৰায় ১১০০ বছৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৮০০–খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০) শাসন কৰিছিল। তেওঁলোকৰ ৰাজত্বকালত ২৯ জন ৰজা আছিল। উপত্যকাটোত থকা কিৰাটি জনসংখ্যা আৰু মূল অষ্ট্ৰেলয়ড আৰু অষ্ট্ৰিয়া-এছিয়াটিক ভাষীসকলে আজিৰ নেৱাৰ জনসংখ্যালৈ বিকশিত হোৱাৰ ভিত্তি গঠন কৰে। সময়ৰ লগে লগে বৰ্তমান ৰায়, লিম্বু, যক্ষ্খা, সুনুৱাৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ নামেৰে পৰিচিত আন কিৰাট গোটবোৰে বেছিভাগেই বৰ্তমানৰ ছিকিম, দাৰ্জিলিং আৰু পূব নেপালৰ কোশী অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰিছিল। লিম্বু জনগোষ্ঠীৰ কিৰাট মুণ্ডুমৰ নিজস্ব সুকীয়া ৰূপ আছে, যাক য়ুমা সম্মাং বা যুমাইবাদ বুলি জনা যায়; তেওঁলোকে টাগেৰা নিংগৱাফুমাং নামৰ পৌৰাণিক দেৱীক পূজা কৰে।

পূৰ্বপুৰুষ পূজাৰ উপৰিও কিৰাতিসকলে প্ৰকৃতি মাতৃকো পূজা কৰে।

প্ৰায় অষ্টম শতিকাৰ পৰাই কিৰাট অঞ্চলৰ উত্তৰ সীমান্তৰ অঞ্চলসমূহ তিব্বতী মূলৰ প্ৰব্ৰজিত লোকৰ আধিপত্যৰ অধীন হ’বলৈ ধৰিলে। এই প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰবাহে প্ৰাচীন কিৰাট পৰম্পৰাৰ ওপৰত তিব্বতী ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক পদ্ধতিৰ আধিপত্যৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই প্ৰভাৱে প্ৰথমে শ্বেমানিষ্ট ব’ন প্ৰথাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে, যাৰ ঠাইত পিছলৈ তিব্বতী বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰূপটোৱে ঠাই লয়। পেৰিফেৰেল হিমালয় অঞ্চললৈ বন সংস্কৃতিৰ আগতীয়া প্ৰবাহ লাছা আৰু মধ্য তিব্বতৰ আটাইতকৈ পুৰণি বৌদ্ধ শৃংখলা নিয়িংমাৰ আগমনৰ পিছতহে হৈছিল, যাৰ ফলত পুৰণি ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে জীয়াই থকাৰ বাবে কিৰাট অঞ্চললৈ পলায়ন কৰিছিল। তিব্বতী সাংস্কৃতিক প্ৰবাহে শেষত কিৰাট অঞ্চলত তিব্বতী ৰাজনৈতিক-ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল আৰু ইয়াৰ ফলত দুটা প্ৰধান তিব্বতী বৌদ্ধ বংশৰ উত্থান ঘটিছিল, এটা ছিকিমত আৰু আনটো ভূটানত। ভূটান ৰাজ্য হাডগাঁৱৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা লামা ঝাবছ-ড্ৰুং ঙাৱাং নামগ্যালৰ ৰাজনৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক নেতৃত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।

টে-অংচি ছিৰিজুংগা ছিন থেবে
টে-অংচি ছিৰিজুংগা ছিন থেবে আছিল ১৮ শতিকাৰ লিম্বুৱান (পল্লো কিৰাট) আৰু ছিকিমৰ এজন লিম্বু পণ্ডিত, শিক্ষক, শিক্ষাবিদ, ইতিহাসবিদ আৰু দাৰ্শনিক। ছিৰিজংগাই লিম্বুৱান (পল্লো কিৰাট) আৰু ছিকিমৰ বিভিন্ন ঠাইত লিম্বুসকলৰ ছিৰিজাংগা লিপি, লিম্বু ভাষা আৰু ধৰ্মৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি শিক্ষাদান কৰিছিল। নৱম শতিকাত বিকশিত হোৱা পুৰণি লিম্বু লিপিক তেওঁ পুনৰুজ্জীৱিত কৰে।

লিম্বুৱানৰ ইতিহাসঃ লিম্বু জাতিৰ কিৰাত জাতি
লিম্বুৱানৰ য়াকথুং জনগোষ্ঠীয়ে কোৱা এটা ভাষা আছে যিটো চীন তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালত পৰে। তেওঁলোকৰ ভাষাত "The Sirijunga Script" নামৰ ব্ৰাহ্মিক লিপিৰ এটা প্ৰকাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিটো প্ৰথমে ছিৰিজুংগা হাঙে খ্ৰীষ্টাব্দৰ নৱম শতিকাৰ সময়ছোৱাত সৃষ্টি কৰিছিল। ১৭৭৪ খ্ৰীষ্টাব্দত গোৰ্খা ৰাজ্যৰ সৈতে একত্ৰিত হোৱালৈকে লিম্বুৱানৰ এক সুকীয়া ইতিহাস আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠা আছিল। ৰজা পৃথ্বী নাৰায়ণ শ্বাহৰ নেপাল একত্ৰীকৰণৰ সময়ত অৰুণৰ পূব আৰু মেচি নদীৰ পশ্চিমে বৰ্তমানৰ নেপালক লিম্বুৱান (pallo kirat) নামেৰে জনা গৈছিল। ইয়াক ১০ খন লিম্বু ৰাজ্যত বিভক্ত কৰা হৈছিল; মৰং ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আছিল। মৰং ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল বিজয়পুৰ (বৰ্তমানৰ ধৰণ)। গোৰ্খা বিজয় লিম্বুৱানৰ দেৱালত উপনীত হৈছিল আৰু এতিয়া দুৱাৰত খুন্দা মাৰিছিল। গোৰ্খা ৰাজ্য আৰু লিম্বুৱান/যকথুংলাজে ৰাজ্যৰ মাজত মুঠ ১৭খন লিপিবদ্ধ যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল। লিম্বুৱান–গোৰ্খা যুদ্ধৰ পিছত আৰু ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বৰ্ধিত ক্ষমতাৰ ভাবুকি দেখি লিম্বুৱানৰ কিছুমান প্ৰদেশৰ ৰজা আৰু মন্ত্ৰীসকলে বিজয়পুৰত একত্ৰিত হয় আৰু তেওঁলোকে লিম্বুৱান-গোৰ্খা সন্ধি ("নুন-পানী সন্ধি")ৰ ওপৰত সন্মতি প্ৰকাশ কৰে। এই সন্ধিত লিম্বু প্ৰদেশৰ কিছু অংশ আনুষ্ঠানিকভাৱে গোৰ্খা ৰাজ্যত একত্ৰিত কৰা হৈছিল যদিও ইয়াত "কিপাট" ব্যৱস্থাৰ অধীনত লিম্বুৱানৰ স্বায়ত্তশাসনৰ ব্যৱস্থাও আছিল।

কিৰাত’লজী
নেপাল, দাৰ্জিলিং, ছিকিম, অসম, ম্যানমাৰ ইত্যাদিৰ কিৰাত জনগোষ্ঠীয় লোকসকলৰ ইতিহাস, সংস্কৃতি, ভাষা আৰু সাহিত্যৰ লগতে কিৰাত মুণ্ডুমৰ অধ্যয়ন। মুণ্ডুম হৈছে কিৰাটি লোকৰ উৎপত্তি, ইতিহাস, সংস্কৃতি, বৃত্তি আৰু পৰম্পৰাৰ জ্ঞানৰ পুথি। কিৰাত'লজীৰ এতিয়ালৈকে বিশিষ্ট পণ্ডিত হৈছে ইমান ছিন চেমজং যিয়ে কিৰাত মুণ্ডুম/মুণ্ডুম, ইতিহাস, সংস্কৃতি, আৰু ভাষাৰ ওপৰত ভূমিস্খলন আগবঢ়াইছে। চেমজংৰ পিছত পি এছ মুৰিংগলা, বি বি মুৰিংগলা আৰু বৈৰাগী কৈনলাইও কিৰাতল'জীৰ দিশত অৰিহণা যোগাইছিল।

২০০৭ চনত ৰাণা শাসনৰ অন্ত পৰাৰ পিছত যেতিয়া শ্বাহ বংশলৈ ক্ষমতা পুনৰ আহিল তেতিয়া লিম্বু কিংছক দিয়া স্বায়ত্তশাসিত ক্ষমতা হ্ৰাস পায়। ৰজা মহেন্দ্ৰই যেতিয়া সিংহাসনত বহিছিল তেতিয়া তেওঁ সেই আইনখনক বহিষ্কাৰ কৰিছিল যিয়ে অন্য জনগোষ্ঠীক বিশেষ এলেকাৰ চুব্বা (লিম্বুৰ মুৰব্বী)ৰ অনুমতি অবিহনে মাটি ক্ৰয় কৰাৰ লগতে ১৯৭৯ চনত চুব্বাক আৰোপ আৰু কৰ নিষিদ্ধ কৰিছিল।

 আধুনিক জাতি-জনগোষ্ঠী 
নেপালৰ কিৰাটি জনসংখ্যাৰ সংখ্যা প্ৰায় ১০ লাখ (নেপাল জনসংখ্যাৰ প্ৰায় পাঁচ শতাংশ) আৰু ই তিব্বত-বাৰ্মানৰ অন্তৰ্গত ভাষা কয়। কিৰাত সংস্কৃতি তিব্বতী আৰু ভাৰত-নেপালীৰ পৰা স্পষ্টভাৱে পৃথক যদিও দীৰ্ঘম্যাদী যোগাযোগৰ জৰিয়তে ইয়াৰ প্ৰভাৱ তেওঁলোকৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছে। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি কিৰাত জনগোষ্ঠীৰ জনসংখ্যা, তলত দিয়া ধৰণৰ:
+২০১১ চনৰ নেপালৰ লোকপিয়ল অনুসৰি কিৰাটী জনগোষ্ঠীসমূহ গোট ভাষা বসতিপ্ৰধান অঞ্চলৰায়, খম্বু বুলিও জনা যায়কিৰাটি ভাষা আৰু নেপালীনেপাল, ছিকিম, দাৰ্জিলিং, কালিম্পং, পশ্চিম বংগৰ দুৱাৰছ, অন্যান্য উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্য, দক্ষিণ-পশ্চিম ভূটানৰ ৩ নং প্ৰদেশৰ ১ নং প্ৰদেশ আৰু মকাৱানপুৰ জিলালিম্বু চুব্বালিম্বু ভাষা আৰু নেপালীনেপালৰ ১ নং প্ৰদেশ, লিম্বুৱান, ছিকিম, দাৰ্জিলিং, কালিম্পং, পশ্চিম বংগৰ দুৱাৰছ, অন্যান্য উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্য, দক্ষিণ-পশ্চিম ভূটানসুনুৱাৰ মুখীয়াসুনুৱাৰ ভাষা আৰু নেপালীনেপালৰ ২ নং প্ৰদেশ, ৰামেছাপ, দোলাখা, সিন্ধুলি, ওখালডুংগা শ্বোলুখুম্বু, আৰু পূব নেপালৰ অন্যান্য অঞ্চল, ছিকিম, দাৰ্জিলিং আৰু, পশ্চিম বংগৰ কালিম্পংযক্ষ দেৱান জিমে নামেৰেও জনাজাতযক্ষ ভাষা আৰু নেপালীনেপালৰ ১ নং প্ৰদেশ, সংখুৱাসভা, ধনকুটা আৰু পূব নেপালৰ অন্যান্য প্ৰান্ত, ছিকিম, দাৰ্জিলিং আৰু পশ্চিম বংগৰ কালিম্পং

শৈক্ষিক সাহিত্যত কিৰাতিসকলৰ আদিম লিপিবদ্ধ গোটসমূহ আজি পাঁচটা গোটত ভাগ কৰা হৈছে — যক্ষ, লিম্বু, ৰায় আৰু সুনুৱাৰ,যেতিয়া শ্বাহ ৰজাসকলে জয়লাভ কৰিছিল তেতিয়া তেওঁলোকে প্ৰধান আৰু স্থানীয় শাসক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক যক্ষক দেৱান, খাম্বু ৰায়, লিম্বুক চুব্বা, সুনুৱাৰক মুখীয়া বুলি উপাধি দিয়া হৈছিল।P.16 Journal of Anthropological Research, Volume 11, University of New Mexico., 1955

আজি ‘কিৰাট’ নামকৰণ ব্যৱহাৰ কৰি নিজকে পৰিচয় দিয়া কিৰাট গোটসমূহৰ ভিতৰত খাম্বু (ৰাই), লিম্বু (চুব্বা), সুনুৱাৰ (মুখীয়া), যক্ষ (দেৱান) অন্যতম।Slusser 1982:9-11, Hasrat 1970:xxiv-xxvii, Malla 1977:132. হডগছনে নথিভুক্ত কৰা পূব নেপালৰ কিৰাট অঞ্চলৰ ত্ৰিবিভাজন, তিনিটা অঞ্চলত বিভক্ত হৈছে ৱালো কিৰাট (কিৰাট খুম্বু/খম্বু/খিম্বুৰ ওচৰত), মাঝ কিৰাট (মধ্য কিৰাট/ খাম্বুৱান ) আৰু পল্লো কিৰাট (দূৰ কিৰাট/ লিম্বুৱান)।P.11 Origins and Migrations: Kinship, Mythology and Ethnic Identity Among the Mewahang Rai of East Nepal, Martin Gaenszle Mandala Book Point, 2000 অঞ্চল ৱালো কিৰাট, মাঝ কিৰাটত খাম্বু কিৰাটৰ প্ৰাধান্য আছিল আৰু পাল্লো কিৰাটত লিম্বু কিৰাটৰ প্ৰাধান্য আছিল লিম্বুৱান নামেৰে জনাজাত। যক্ষ, খাম্বু ৰায়, চুব্বা লিম্বু, আৰু সুনুৱাৰ ইজনে সিজনৰ পৰা পৃথক আৰু তথাপিও তেওঁলোক সকলোৱে বহু দিশত এটা ছাতিৰ তলত বহি থাকে।Cross-Cultural Marriage: Identity and Choice, Rosemary Breger, 1 Jun 1998

লিখু আৰু অৰুণ নদীৰ মাজৰ কিৰাতি জনগোষ্ঠী আৰু অৰুণৰ পূব দিশৰ কিছুমান সৰু সৰু গোটকে ধৰি কিৰাতি ভাষাক সাধাৰণতে কিৰাট জনগোষ্ঠী বুলি কোৱা হয়, যিটো জিনীয় গোট নহয়, ভৌগোলিক গোট।Graham Thurgood, Randy J. LaPolla The Sino-Tibetan Languages 2003 Page 505, "The Kiranti people and languages between the rivers Likhu and Arun, including some small groups east of the Arun, are usually referred to as 'Khambu Rai', which is a somewhat vague geographic grouping rather than a genetic grouping. Most Kiranti languages have less than 10,000 speakers and are threatened by extinction. Some are spoken only by elderly people. Practically all Kirati speakers are also fluent in Nepali, the language of literacy and education and the national " সূৰ্য্য কোশী নদীৰ পশ্চিম দিশৰ অঞ্চলটোত সুনুৱাৰসকলে বাস কৰে।

 নেৱাৰ সমাজৰ কিৰাতি উৎপত্তি 
কিৰাটসকল কাঠমাণ্ডু উপত্যকাৰ আদিম বাসিন্দাসকলৰ ভিতৰত আছিল আৰু নেৱাৰৰ বংশৰ বৃহৎ শতাংশ যেনে জ্যাপু, গাঠু, ছায়ামী আদি বহু লোক তেওঁলোকৰ বংশধৰ বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ভাৰতীয় সমভূমি আৰু অন্যান্য ঠাইৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ মাজত শতিকাজুৰি মূল জনসংখ্যাৰ সৈতে বৰ্ণগত মিশ্ৰণৰ পিছত আধুনিক নেৱাৰ জাতি গোটসমূহে পূব এছিয়াৰ বৈশিষ্ট্যৰ প্ৰাধান্যৰে মিশ্ৰিত বৰ্ণগত বৈশিষ্ট্য প্ৰদৰ্শন কৰে। পৌৰাণিক কিৰাট ৰজা য়ালাম্বৰ (আকাশ ভৈৰৱ) আৰু লিচ্চৱীৰ পূৰ্বৰ জনসংখ্যাৰ পৰা নেৱাৰ সমাজৰ কল্পিত ধাৰাবাহিকতাৰ বিষয়ে বহু ইতিহাসবিদ আৰু নৃতত্ত্ববিদে আলোচনা কৰিছে।Encyclopædia Britannica নেৱাৰসকলৰ ভাষা নেপাল ভাষা, তিব্বত-বৰ্মান ভাষাক কিৰাটি ভাষা হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে। একেদৰে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ লিচ্ছাৱী যুগৰ সংস্কৃত শিলালিপিত পোৱা ২০০ৰো অধিক অসংস্কৃত স্থানৰ নাম আদি-নেৱাৰ ভাষাৰ বুলি স্বীকাৰ কৰা হৈছে; এই শব্দবোৰৰ বহুতো আধুনিক ৰূপ আজিও নেৱাৰসকলে কাঠমাণ্ডু উপত্যকা আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা ভৌগোলিক অৱস্থানক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে।Kamal Prakash Malla (1996) "The Profane Names of the Sacred Hillocks" in Contributions to Nepalese Studies, 23(1), pp. 1-9. যদিও চতুৰ্দশ শতিকাৰ গ্ৰন্থ গোপালৰাজবমছাৱলীত উল্লেখ আছে যে সেই সময়ত লিচ্চাভিসকলৰ আগতে নেপালত শাসন কৰা কিৰাটা বংশৰ বংশধৰসকলে তামাৰকোশী নদীৰ অঞ্চলত বাস কৰিছিল,Vajracharya, Dhanavajra and Kamal P. Malla (1985) "The Gopalarajavamsavali: A Facsimile Edition Prepared by the Nepal Research Centre in Collaboration With the National Archives, Kathmandu. With an Introduction, a Transcription, Nepal and English Translations, a Glossary and Indices", Franz Steiner Verlag Wiesbaden GMBH, Kathmandu, pp. 26, 122. কেইবাটাও নেৱাৰ জাতি আৰু উপজাতিৰ গোট আৰু বংশেও পূৰ্বৰ কিৰাট ৰাজবংশৰ পৰা অহা বুলি দাবী কৰে।Gellner, David N. and Declan Quigley (eds.) (1995) "Contested Hierarchies: A Collaborative Ethnography of Caste among the Newars of the Kathmandu Valley, Nepal", Clarendon Press, Oxford.

যদিও আধুনিক নেৱাৰৰ বেছিভাগেই হয় হিন্দু বা বৌদ্ধ বা কমেও দুই সহস্ৰাব্দৰ সংস্কৃতকৰণৰ ফলত দুয়োটাৰে মিশ্ৰণ আৰু জটিল, আচাৰ-ব্যৱহাৰমূলক ধৰ্মীয় জীৱন পালন কৰে, তথাপিও ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলৰ অন্যান্য মংগোলয়ড গোটৰ সংস্কৃতিৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা তেওঁলোকৰ কিছুমান অনুশীলনত অৱশিষ্ট অসংস্কৃত উপাদান দেখা যায়।Nepali, Gopal Singh (2015) "The Newars (An Ethno-Sociological Study of a Himalayan Community)", Mandala Book Point, Kathmandu. ত্ৰিভুৱন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অভিযান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানৰ সুদৰ্শন তিৱাৰীয়ে "কিৰাতা নেপালৰ মন্দিৰ" ৰচনাখনত যুক্তি আগবঢ়াইছে যে ইটা আৰু কাঠৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নেৱাৰ মন্দিৰৰ প্ৰযুক্তি আৰু 'তান্ত্ৰিক' আজু আৰু আজিমা দেৱতাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা আয়তাকাৰ মন্দিৰৰ ডিজাইন উৎপত্তিত প্ৰাক-লিচাৱী আৰু ই কিৰাটীয় যুগৰ নেৱাৰৰ ধৰ্মীয় মূল্যবোধ আৰু জ্যামিতিক নান্দনিকতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

ধৰ্ম
হিমালয়ৰ কিৰাট লোকসকলে কিৰাট মুন্ধুমক "কিৰাট ধৰ্ম" বুলি অভিহিত কৰে। প্ৰাথমিক কিৰাট সমাজত মুন্ধুমেই আছিল একমাত্ৰ ৰাষ্ট্ৰৰ আইন।P.238 The Routledge International Handbook of Religious Education, Derek Davis, Elena Miroshnikova Routledge, 2013 কিৰাতি মানুহে প্ৰকৃতি আৰু তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষক পূজা কৰে, আৰু নকচোঙৰ জৰিয়তে শ্বেমানীজম পালন কৰে।

নেপালত ২০১১ চনৰ লোকপিয়লত কিৰাট ধৰ্ম অনুসৰণ কৰা প্ৰধান জাতিLanguage of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook, George Van Driem.Eco-System And Ethnic Constellation of Sikkim, Mamata Desai, 1988Politics of Culture: A Study of Two Kirata Communities in the Eastern Himalayas, T.B. Subba

লিম্বুৰ পূৰ্বপুৰুষ য়ুমা ছামাং আৰু যুদ্ধৰ দেৱতা থেবা ছামাং দ্বিতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ দেৱতা। লিম্বুছ উৎসৱসমূহ হ’ল চাছক টাংনাম (চপোৱা উৎসৱ আৰু দেৱী য়ুমাৰ পূজা), যোকৱা (পূৰ্বপুৰুষৰ পূজা), লিম্বু নৱবৰ্ষ দিৱস (মাঘে সংক্ৰান্তি), কে লাং, লিম্বু সাংস্কৃতিক দিৱস, ছিৰিজংগা জন্মদিন বাৰ্ষিকী।P.36 Sikkim: Geographical Perspectives, Maitreyee Choudhury, Mittal Publications, 2006 কিৰাট ৰায় পূজা (সুমনিমা/পৰুহাং) তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় প্ৰথা।Ethnic Revival and Religious Turmoil: Identities and Representations in the Himalayas, Marie Lecomte-Tilouine, Pascale Dollfus, Oxford University Press, 2003 তেওঁলোকৰ কিছুমান উৎসৱৰ নাম হ’ল- সাকেলা, সাকলে, তাছি, সাকেৱা, ছালেলাদী ভুন্মীদেৱ, আৰু ফ’লচ্যান্দৰ। ৰোপণৰ বতৰত সাকেলা/সাকেৱা উভৌলী আৰু শস্য চপোৱাৰ সময়ত সাকেলা/সাকেৱা উধৌলিৰ প্ৰধানকৈ দুটা উৎসৱ আছে।

 গোৰ্খা ব্ৰিগেড 
ইংৰাজে জাতিগতভাৱে গোৰ্খাসকলক নিযুক্তি দিছিল; পাঁচটা ৰেজিমেণ্ট কিৰাতি জনজাতিৰে গঠিত আছিল: যক্ষ, লিম্বু, ৰায়, সুনুৱাৰ। Fools and infantrymen: one view of history (1923–1993), E. A. Vas, Kartikeya Publications, 1995 ১৯০২ চনত উত্থাপিত হোৱা ৭ম গোৰ্খাইফলছত পূব নেপালৰ পৰা ৰায়, লিম্বু, যক্ষ্খা, আৰু সুনুৱাৰক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল।5th Infantry Brigade in the Falklands 1982, Nicholas Van der Bijl, David Aldea Leo Cooper, 2003 ১৯০১ চনৰ ১৩ ছেপ্টেম্বৰত বহল পুনৰ্গঠনৰ অংশ হিচাপে দশম গোৰ্খা ৰাইফলছ আৰু ৰেজিমেণ্টে পূব নেপালৰ কিৰাট জনজাতীয় অঞ্চলত নিজৰ নিযুক্তি এলেকাসমূহ বজাই ৰাখিছিল।records.co.uk/units/4506/10th-g ১১টা গোৰ্খা ৰাইফল ব্ৰিটিছ গোৰ্খাসকলৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে কিৰাটি নন-অপ্টীৰে গঠিত।Fools and infantrymen: one view of history (1923–1993), E. A. Vas, Kartikeya Publications, 1995

 লগতে চাওক 

 কিৰাট, বিভিন্ন প্ৰাচীন আৰু পৌৰাণিক হিমালয়ৰ জনগোষ্ঠীৰ বাবে সংস্কৃত শব্দ
 খুৱালুং, কিৰাতি মানুহৰ বাবে পবিত্ৰ কোশী নদীৰ শিল
 কিৰাত ৰাজ্য, মহাভাৰতত উল্লেখ কৰা পৌৰাণিক ৰাজ্য
 কিৰােশ্বৰ মহাদেৱ মন্দিৰ
 কিৰাট স্বায়ত্তশাসিত ৰাজ্য
 ৰায় জাতি বা জম্বু

তথ্য সমূহ

বাহ্যিক সংযোগ

‌

শ্ৰেণী:হিমালয়ৰ জনগোষ্ঠীন
শ্ৰেণী:নেপালৰ খিলঞ্জীয়া জনগোষ্ঠী
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ জনগোষ্ঠী
শ্ৰেণী:উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনগোষ্ঠী
শ্ৰেণী:কিৰাট
শ্ৰেণী:নেপালৰ জনগোষ্ঠী