ভাৰতৰ প্ৰাণীজগত

হাতী|thumb
ভাৰতবৰ্ষ ২০২০ চনত বৈচিত্ৰ্য সূচকাংকত ০.৪৬ বায়'ডি স্ক'ৰ, ১০২,৭১৮ প্ৰজাতিৰ প্ৰাণী আৰু দেশৰ ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ২৩.৩৯% বনাঞ্চল আৰু গছৰ আৱৰণৰ সৈতে বিশ্বৰ ৮ম সৰ্বাধিক জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ অঞ্চল।India adds 557 new species to its fauna: Zoological Survey of India , The Hindu, 27 Aug 2021.ভাৰতে বহুতো বায়’ম সামৰি লৈছে: মৰুভূমি, ওখ পৰ্বত, উচ্চভূমি, গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় আৰু নাতিশীতোষ্ণ অৰণ্য, জলাশয়, সমভূমি, ঘাঁহনি, নদীৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চল, আৰু লগতে দ্বীপ দ্বীপপুঞ্জ। আনুষ্ঠানিকভাৱে বিশ্বৰ ৩৬টা জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হটস্পটৰ ভিতৰত চাৰিটা ভাৰতত উপস্থিত আছে: হিমালয়, পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা, ভাৰত-বাৰ্মা আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ। ইয়াৰ ভিতৰত সুন্দৰবন আৰু তেৰাই-দুৱাৰ ছাভানা ঘাঁহনি অঞ্চলসমূহো ইয়াৰ অনন্য পত্ৰ আৰু প্ৰাণীজগতৰ বাবে।
এই হটস্পটবোৰত বহুতো স্থানীয় প্ৰজাতি থাকে।  ভাৰতৰ মুঠ মাটি-কালিৰ প্ৰায় ৫% আনুষ্ঠানিকভাৱে সংৰক্ষিত অঞ্চল হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ অধিকাংশ অংশ ভাৰত-মালয় অঞ্চলত অৱস্থিত, য'ত হিমালয়ৰ ওপৰৰ অংশ পেলিঅ'আৰ্কটিক পৰিৱেশ মণ্ডলৰ অংশ; ২০০০ৰ পৰা ২৫০০ মিটাৰ উচ্চতাক ভাৰত-মালয় আৰু পেলিঅ'আৰ্কটিক পৰিৱেশ মণ্ডলৰ মাজৰ উচ্চতাৰ সীমা বুলি গণ্য কৰা হয়। ভাৰতত প্ৰচুৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আছে। সোতৰখন মেগাডাইভাৰ্চিটি দেশৰ ভিতৰত অন্যতম, ইয়াত বিশ্বৰ ৭.৬% স্তন্যপায়ী প্ৰাণী, ১২.৬% বিশ্বৰ চৰাই, ৬.২% বিশ্বৰ সৰীসৃপ, ৪.৪% বিশ্বৰ উভচৰ প্ৰাণী আৰু ১১.৭% মাছৰ বাসস্থান।

গ্ৰীষ্মকালীন বাৰিষাৰ ফলতো এই অঞ্চলটো যথেষ্ট প্ৰভাৱিত হয় যাৰ ফলত গছ-গছনি আৰু বাসস্থানৰ ঋতু অনুসৰি বৃহৎ পৰিৱৰ্তন ঘটে। ভাৰতে ভাৰতমালয়ৰ জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চলৰ এটা বৃহৎ অংশ গঠন কৰে আৰু বহুতো ফুল আৰু প্ৰাণীজগতৰ ৰূপত মালয়ৰ আত্মীয়তা দেখা যায় আৰু মাত্ৰ কেইটামান প্ৰজাতিহে ভাৰতীয় অঞ্চলৰ বাবে অনন্য। এই অনন্য প্ৰজাতিসমূহৰ ভিতৰত কেৱল পশ্চিম ঘাট আৰু শ্ৰীলংকাত পোৱা Uropeltidae পৰিয়াল সাপ অন্যতম। ক্ৰিটেচিয়াছ যুগৰ জীৱাশ্ম প্ৰজাতিসমূহে ছিচেলছ আৰু মাদাগাস্কাৰ দ্বীপসমূহৰ শৃংখলৰ সৈতে সংযোগ দেখুৱাইছে।Jean-Claude Rage (2003) Relationships of the Malagasy fauna during the Late Cretaceous: Northern or Southern routes? Acta Palaeontologica Polonica 48(4):661-662 PDF  ক্ৰিটেচিয়াছ যুগৰ প্ৰাণীসমূহৰ ভিতৰত সৰীসৃপ, উভচৰ আৰু মাছ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু এই বংশভৌগোলিক সংযোগ প্ৰদৰ্শন কৰা এটা বিদ্যমান প্ৰজাতি হৈছে বেঙুনীয়া বেং। ভাৰত আৰু মাদাগাস্কাৰৰ পৃথকীকৰণ পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰায় ৮.৮ কোটি বছৰ আগতে হৈছিল বুলি অনুমান কৰা হৈছে। 
কিন্তু ভাৰতীয় উপমহাদেশখনে ইউৰেছিয়াক লগ পোৱাৰ সময়তো মাদাগাস্কাৰ আৰু আফ্ৰিকাৰ সৈতে সংযোগ থকা বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে। ভাৰতক এছিয়ালৈ কেইবাটাও আফ্ৰিকান প্ৰজাতিৰ স্থানান্তৰৰ বাবে জাহাজ হিচাপে পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে। এই প্ৰজাতিসমূহৰ ভিতৰত পাঁচটা বেং পৰিয়াল (মাই'বাট্ৰেচিডেকে ধৰি), তিনিটা চেচিলিয়ান পৰিয়াল, এটা লেচাৰটিড জেঠী আৰু প'মেটিঅ'পচিডে পৰিয়ালৰ মিঠা পানীৰ শামুক আদি অন্তৰ্ভুক্ত।Briggs, JC (2003) The biogeographic and tectonic history of India. Journal of Biogeography, 30:381–388 মধ্য পাকিস্তানৰ বুগটি পাহাৰৰ পৰা পোৱা ত্ৰিশ মিলিয়ন বছৰীয়া অলিগোচিন যুগৰ জীৱাশ্ম দাঁত এটা লেমুৰ সদৃশ প্ৰাইমেটৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে, যাৰ ফলত লেমুৰৰ উৎপত্তি এছিয়াত হ'ব পাৰে বুলি বিতৰ্কিত পৰামৰ্শৰ সৃষ্টি হৈছে।Marivaux L., Welcome J.-L., Antoine P-O., Métais G., Baloch I.M., Benammi M., Chaimanee Y., Ducrocq S., and Jaeger J.-J. (2001) A fossil lemur from the Oligocene of Pakistan. Science, 294: 587–591.Oligocene Lemur fossil hints at Asian origin . Retrieved February 2007.
পূৰ্বতে ভাৰতৰ পৰা অহা লেমুৰ জীৱাশ্মৰ ফলত লেমুৰিয়া নামৰ হেৰাই যোৱা মহাদেশ এখনৰ তত্ত্বৰ সৃষ্টি হৈছিল। এই তত্ত্বটো অৱশ্যে খাৰিজ কৰা হৈছিল যেতিয়া মহাদেশীয় ড্ৰিফ্ট আৰু প্লেট টেকটনিক্স ভালদৰে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল।

জীৱজগত
alt=|thumb|সিংহ
এশিঙীয়া গঁড়|thumb
মেঠোন|thumb
ভাৰতীয় ময়ুৰ|thumb
ভাৰতীয় ফেঁটী সাপ|thumb
কলকাতা (পশ্চিম বংগৰ ৰাজধানী)ত মুখ্য কাৰ্যালয় থকা আৰু ১৬টা আঞ্চলিক কেন্দ্ৰ থকা ভাৰতীয় প্ৰাণীজৰীপ জৰীপ (ZSI) ভাৰতৰ প্ৰাণীজ সম্পদৰ জৰীপৰ দায়িত্ব লয়। জলবায়ু আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিস্থিতিৰ বিপুল বৈচিত্ৰ্যৰে ভাৰতত ৮৯,৪৫১ প্ৰজাতিৰ প্ৰাণীৰ বাসস্থান।

স্তন্যপায়ী প্ৰাণীসমূহৰ ভিতৰত ভাৰতীয় হাতী, মেঠোন বা ভুলকৈ ভাৰতীয় বাইছন বৰ্তমানৰ বোভিনিৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ, বিখ্যাত ভাৰতীয় এশিঙীয়া গঁড়, আৰু বন্য জল ম'হ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। হৰিণা আৰু এন্টিলোপৰ ভিতৰত দল-হৰিণা, সঙ্গাই, চিতাল, শৰপহু, ভাৰতীয় খটীয়া পহু, হিমালয়ান কস্তুৰী হৰিণা, ইণ্ডিয়ান মুণ্টজাক, ইণ্ডিয়ান স্পটেড চেভ্ৰটেইন, কাশ্মীৰ হংগুল, তিব্বতী এন্টিলোপ, কৃষ্ণমৃগ, চাৰিশিংযুক্ত হৰিণা, গোৱানা, ভাৰতীয় হৰিণা, নীলগাই আদি উল্লেখযোগ্য।
ভাৰতীয় বনৰীয়া গাধ আৰু কিয়াঙৰ দৰে বনৰীয়া গাধ আছে, লগতে ভূটান টাকিন, মিশ্মী টাকিন, ৰঙা চেৰও, হিমালয়ৰ ছেৰও, ৰঙা গোৰাল, হিমালয়ৰ গোৰাল, মাৰ্খোৰ, চাইবেৰিয়ান আইবেক্স, নীলগিৰি তহৰ, হিমালয়ৰ তহৰ, উৰিয়াল, অৰ্গালী আৰু নীলা ভেড়াৰ দৰে ছাগলীও আছে।
এই ছাগলী সাধাৰণতে হিমাচল প্ৰদেশ, লাডাখ, আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ (ইউনিয়ন টেৰিটৰী)ৰ হিমালয়ৰ লগতে হিমালয়ৰ গুৰিৰ বানপানীৰ সমভূমি দুৱাৰছ বনাঞ্চল আৰু তেৰাই অঞ্চলত পোৱা যায়। ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য ব্যতিক্ৰম হ’ল তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰৰ স্থানীয় নীলগিৰি তাহৰ। কেইবাটাও ডাঙৰ মেকুৰী আছে: এছিয়াটিক সিংহ, বংগ বাঘ, ভাৰতীয় নাহৰফুটুকী, নিয়ৰ নাহৰফুটুকী, ডাৱৰীয়া নাহৰফুটুকী, ইউৰেছিয়ান লিংকছ, আৰু কেৰাকেল। সৰু মেকুৰী প্ৰজাতিৰ ভিতৰত মাছ ধৰা মেকুৰী, এছিয়াটিক বনৰীয়া মেকুৰী, জংঘল মেকুৰী, পল্লাছ মেকুৰী, বংগ মেকুৰী, মাৰ্বল মেকুৰী, এছিয়াটিক সোণালী মেকুৰী, আৰু নাহৰফুটুকী মেকুৰী আদি উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰিও উছুৰি ঢোলে, ভাৰতীয় শিয়াল, ভাৰতীয় পহু, বংগ শিয়াল, তিব্বতী পহু, তিব্বতী শিয়াল আদি কেনিন পোৱা যায়। লগতে আন এটা মাংসভোজী প্ৰাণী হ’ল ডাঠ হায়েনা।

কেইবাটাও চৰাই, যেনে গ্ৰেটাৰ ফ্লেমিংগো, ব্ৰাহ্মণিক হাঁহ, বগা বুকুৰ ৱাটাৰহেন, ফেজেণ্ট ঠেংযুক্ত জাকানা, ইউৰেছিয়ান চামুচবিল, লেছাৰ ফ্লেমিংগো, বেঙুনীয়া বগলী, গ্ৰেট আৰু গৰু এগ্ৰেট, ভাৰতীয় পুখুৰীৰ বগলী, প্ৰাচ্যৰ মেগপাই-ৰবিন, নিকোবাৰ পাৰ চৰাই, ভাৰতীয় মাইনাছ, ভাৰতীয় ৰোলাৰ, স্লেটি ব্ৰেষ্টেড ৰেল, গ্ৰেটাৰ ক'কেল, ক'লা পেটৰ টাৰ্ণ, ইণ্ডিয়ান পিটা, ইণ্ডিয়ান পেৰাডাইজ ফ্লাইকেচাৰ, চেৰাছ ক্ৰেন, চাইবেৰিয়ান ক্ৰেন, ডেম'ইজেল ক্ৰেন, গ্ৰেট হৰ্ণবিল, গোলাপ আঙঠিযুক্ত পেৰাকিট, বসন্তকালীন ওলমি থকা কপৌ, নব-বিল হাঁহ, ৰং কৰা ষ্টৰ্ক, আৰু এছিয়ান অ'পেনবিল দেশৰ বিভিন্ন বাসস্থানত পোৱা যায়।

ভাৰতত কেইবাটাও ক্ষুদ্ৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণী আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এছিয়ান হাউচ শ্ব্ৰু, উত্তৰ আৰু গ্ৰেটাৰ হগ বেজাৰ, চাইনিজ ফেৰেট-বেজাৰ, হানি বেজাৰ, ভাৰতীয় পেংগুইন, চীনা পেংগুইন আদি উল্লেখযোগ্য। বৃক্ষীয় সৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ভিতৰত নীলগিৰি মাৰ্টেন, সৰু দাঁতযুক্ত তাল চিভেট, এছিয়ান পাম চিভেট, সৰু ভাৰতীয় চিভেট, বৃহৎ ভাৰতীয় চিভেট, বিনটুৰং, আৰু ৰঙা পাণ্ডা আদি উল্লেখযোগ্য। ভাৰতৰ ভালুকবোৰ হ’ল সূৰ্য্য ভালুক, অলস ভালুক, হিমালয়ৰ ক’লা ভালুক, আৰু হিমালয়ৰ বাদামী ভালুক।
জৈৱ বৈচিত্ৰ্য
বৈচিত্ৰ্য সূচকাংকত "যিটো প্ৰতিটো গোটৰ মুঠ বিশ্বব্যাপী প্ৰজাতিৰ সংখ্যাৰ তুলনাত প্ৰতিটো গোটৰ প্ৰজাতিৰ শতাংশৰ দ্বাৰা গণনা কৰা" ত বিশ্বৰ মেগা-বায়'ডাইভাৰ্চিটি ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ ভিতৰত দ্বাদশ স্থানত আছে। ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ২৩.৩৯% বনাঞ্চল আৰু গছৰ আৱৰণৰ তলত থকা ভাৰত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰে চহকী। 
ভাৰতৰ প্ৰাণীবিজ্ঞান জৰীপ (ZSI) ৰ ২০২০ চনত ভাৰতৰ প্ৰাণীজগতৰ জৰীপত মুঠ ১০২,৭১৮ প্ৰজাতিৰ প্ৰাণীৰ তথ্য পোৱা গৈছে, য’ত ৪০৭টা নতুনকৈ বৰ্ণনা কৰা প্ৰজাতি আৰু ১৫০টা নতুন দেশৰ ৰেকৰ্ডকে ধৰি ৫৫৭টা নতুন প্ৰজাতিৰ তথ্য পোৱা গৈছে।  নতুন আৱিষ্কাৰসমূহৰ ভিতৰত ৪৮৬টা প্ৰজাতি অকৃমি (বেছিভাগেই পোক-পৰুৱা), আৰু ৭১টা মেৰুদণ্ডী প্ৰজাতি, বেছিভাগেই মাছ আৰু সৰীসৃপ। কৰ্ণাটক (৬৬ প্ৰজাতি), কেৰালা (৫১), ৰাজস্থান (৪৬) আৰু পশ্চিম বংগ (৩০)ৰ পৰা নতুন প্ৰজাতিৰ তথ্য পোৱা গৈছে। ২০১০ চনৰ পৰা ২০২০ চনলৈকে ভাৰতীয় প্ৰাণীজগতত ২,৮০০ টা নতুন প্ৰজাতি আৰু ১,৩১২ টা নতুন অভিলেখকে ধৰি ৪,১১২ টা প্ৰজাতি সংযোজন কৰা হয়।

তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞান
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ প্ৰাণীজগত