আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম

মেজৰ জেনেৰেল ছাৰ আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম  কেচিআইই চিএছআই (২৩ জানুৱাৰী ১৮১৪ – ২৮ নৱেম্বৰ ১৮৯৩) ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীৰ "বেংগল চেপাৰ্ছৰ এজন অভিযন্তা আছিল আৰু পিছলৈ ভাৰতৰ ইতিহাস আৰু পুৰাতত্ত্বৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হৈ পৰিছিল। ১৮৬১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপকাৰীৰ নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা পদত নিযুক্তি লাভ কৰে; আৰু তেওঁ এই প্ৰতিষ্ঠানটো প্ৰতিষ্ঠা আৰু সংগঠিত কৰিছিল যিটো পিছলৈ ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ (Archaeological Survey of India) হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। 

তেওঁ অসংখ্য কিতাপ আৰু মনোগ্ৰাফ লিখিছিল আৰু বৃহৎ শিল্পকৰ্মৰ সংগ্ৰহ সংগ্ৰহ কৰিছিল। তেওঁৰ সংগ্ৰহৰ কিছু অংশ হেৰাই গৈছিল যদিও সোণ আৰু ৰূপৰ বেছিভাগ মুদ্ৰা আৰু বৌদ্ধ ভাস্কৰ্য্য আৰু গহনাসমূহৰ এটা সুন্দৰ গোট ১৮৯৪ চনত ব্ৰিটিছ সংগ্ৰহালয়ে লাভ কৰিছিল। তেওঁ গণিতজ্ঞ এলান কানিংহামৰ পিতৃও আছিল। 

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু কৰ্ম


১৮১৪ চনৰ ২৩ জানুৱাৰীত লণ্ডনত স্কটিছ কবি এলান কানিংহাম (১৭৮৪–১৮৪২) আৰু তেওঁৰ পত্নী জিন নী ৱাকাৰ (১৭৯১–১৮৬৪)ৰ ঘৰত কানিংহামৰ জন্ম হয়।  ডাঙৰ ভাতৃ জোচেফৰ সৈতে তেওঁ লণ্ডনৰ ক্ৰাইষ্ট হাস্পতালত প্ৰাথমিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে। ছাৰ ৱালটাৰ স্কটৰ প্ৰভাৱত জোচেফ আৰু আলেকজেণ্ডাৰ দুয়োজনে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ এডিছকম চেমিনাৰীত (১৮২৯–৩১) কেডেটশ্বিপ লাভ কৰে, তাৰ পিছত চাথামৰ ৰয়েল ইঞ্জিনিয়াৰ্ছ এষ্টেটত কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰে। 

আলেকজেণ্ডাৰে ১৯ বছৰ বয়সত বেংগল ইঞ্জিনিয়াৰত দ্বিতীয় লেফটেনেণ্ট হিচাপে যোগদান কৰে আৰু পৰৱৰ্তী ২৮ বছৰ ব্ৰিটিছ ভাৰত চৰকাৰৰ সেৱাত কটায়। দিল্লী আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা বানপানীৰ সমভূমি জৰীপ কৰি তেওঁ এজন বিষয়া হিচাপে নিজৰ যোগ্যতা প্ৰমাণ কৰিলে। প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস আৰু স্থাপত্যৰ প্ৰতি কানিংহামৰ আগ্ৰহ তেওঁৰ সেৱাৰ সময়তে খেতি কৰা হৈছিল। ১৮৩৩ চনৰ ৯ জুনত ভাৰতত উপস্থিত হোৱাৰ কিছুসময়ৰ পাছতে তেওঁ জেমছ প্ৰিন্সেপক লগ পায়। ১৮৩৭ আৰু ১৮৩৮ চনত তেওঁ ৰোজ প্ৰিন্সেপৰ সৈতে যোগাযোগ কৰে আৰু তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু, আত্ম-বিশ্বাসী আৰু শিষ্য হৈ পৰে। প্ৰিন্সেপে তেওঁৰ মনত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব আৰু প্ৰাচীন সামগ্ৰীৰ প্ৰতি তেওঁৰ আজীৱন আগ্ৰহ জগাই তুলিছিল। 

১৮৩৬ চনৰপৰা ১৮৪০ চনলৈ ভাৰতৰ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল লৰ্ড অকলেণ্ডৰ এডিচি আছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁ কাশ্মীৰ ভ্ৰমণ কৰে, যিটো সেই সময়ত বিশেষ অন্বেষণ হোৱা নাছিল। এমিলি ইডেনৰ ‘আপ দ্য কাণ্ট্ৰী’ নামৰ কিতাপখনৰ আৰম্ভণিৰ আখৰত তেওঁৰ নাম উল্লেখ আছে।

সামৰিক জীৱন
১৮৪১ চনত কানিংহামক অৱধৰ ৰজাৰ কাৰ্যবাহী অভিযন্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। ১৮৪২ চনত বুণ্ডেলখণ্ডৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ [[জয়পুৰ][ৰ শাসকে তেওঁক সেনাবাহিনীত সেৱা আগবঢ়াবলৈ মাতিছিল। তাৰ পিছত তেওঁক মধ্য ভাৰতৰ নাওগাঁৱত নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু ১৮৪৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত পুন্নিয়াৰ যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰে। গ্ৱালিয়ৰত অভিযন্তা হয় আৰু ১৮৪৪–৪৫ চনত মোৰাৰ নদীৰ ওপৰত এখন খিলানযুক্ত শিলৰ দলং নিৰ্মাণৰ দায়িত্ব লয়। ১৮৪৫–৪৬ চনত তেওঁক পঞ্জাৱত সেৱা আগবঢ়াবলৈ মাতি অনা হয় আৰু সোব্ৰাউন যুদ্ধৰ পূৰ্বে বিুয়াছ নদীৰ ওপৰত দুখন নাও দলং নিৰ্মাণত সহায় কৰে। 

১৮৪৬ চনত তেওঁক পি.এ.ভ্যান্স এগনেউৰ সৈতে সীমা নিৰ্ধাৰণৰ আয়ুক্ত হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। লৰ্ড হাৰ্ডিঙে চীন আৰু তিব্বতৰ বিষয়াসকললৈ লিখিছিল যদিও দুয়োজন বিষয়াই অংশগ্ৰহণ কৰা নাছিল। ১৮৪৭ চনত কানিংহামৰ নেতৃত্বত লাডাখ-তিব্বত সীমা স্থাপনৰ বাবে দ্বিতীয়খন আয়োগ গঠন কৰা হয়, য’ত হেনৰী ষ্ট্ৰেচি আৰু থমাছ থমছনকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। হেনৰী আৰু তেওঁৰ ভাতৃ ৰিচাৰ্ড ষ্ট্ৰেচিয়ে ১৮৪৬ চনত মানাছাৰোভাৰ হ্ৰদ আৰু ৰাকাছ টালত প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু ১৮৪৮ চনত তেওঁৰ ভাতৃ ৰিচাৰ্ডে উদ্ভিদবিদ জে ই উইণ্টাৰবটমৰ সৈতে পুনৰ তালৈ গৈছিল।  প্ৰথম এংলো-শিখ যুদ্ধ অমৃতসৰ সন্ধিৰ সৈতে সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰ সীমা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে এই আয়োগ গঠন কৰা হৈছিল, য'ত কাশ্মীৰক যুদ্ধ ক্ষতিপূৰণৰ খৰচ হিচাপে ব্ৰিটিছৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হৈছিল।  তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক গ্ৰন্থ এছেই অন দ্য আৰিয়ান অৰ্ডাৰ অৱ আৰ্কিটেকচাৰ (১৮৪৮) কাশ্মীৰৰ মন্দিৰ ভ্ৰমণ আৰু আয়োগৰ কাৰ্যকালত লাডাখ ভ্ৰমণৰপৰা উদ্ভৱ হৈছিল। ১৮৪৮–৪৯ চনত চিলিয়ানৱালা আৰু গুজৰাটৰ যুদ্ধতো তেওঁ উপস্থিত আছিল। ১৮৫১ চনত তেওঁ লেফটেনেণ্ট মেছিৰ সৈতে মধ্য ভাৰতৰ বৌদ্ধ কীৰ্তিচিহ্নসমূহ অন্বেষণ কৰি সেইবোৰৰ বৰ্ণনা লিখিছিল। 

১৮৫৬ চনত তেওঁক তেতিয়া ব্ৰিটেইনে সংযুক্ত কৰা বাৰ্মাৰ মুখ্য অভিযন্তা হিচাপে দুবছৰৰ বাবে নিযুক্তি লাভ কৰে; আৰু ১৮৫৮ চনৰপৰা উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰদেশত তিনি বছৰ একে পদবীত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে তেওঁ ৰাজহুৱা কাম-কাজ বিভাগ স্থাপন কৰিছিল। সেয়েহে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ সময়ত তেওঁ ভাৰতৰ বাহিৰত আছিল। ১৮৬০ চনত ৰয়েল ইঞ্জিনিয়াৰত কৰ্ণেল নিযুক্তি লাভ কৰে। ১৮৬১ চনৰ ৩০ জুনত মেজৰ জেনেৰেলৰ পদবী লাভ কৰি অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। 

পুৰাতত্ত্ব
কানিংহামৰ জীৱনৰ আৰম্ভণিৰেপৰাই প্ৰাচীন কালৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ আছিল। জিন-বেপ্টিষ্ট ভেণ্টুৰা (ৰঞ্জিত সিঙৰ সেনাপতি)ৰ কামৰ পিছত – যিয়ে ইজিপ্তৰ ফৰাচী অভিযাত্ৰীসকলৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ বেক্ট্ৰিয়ান আৰু ৰোমান মুদ্ৰাৰ বৃহৎ ভঁৰাল আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ স্তম্ভৰ ভিত্তি খনন কৰিছিল – খনন ব্ৰিটিছ পুৰাতত্ত্ববিদসকলৰ মাজত নিয়মীয়াকৈ চলিছিল। 

১৮৩৪ চনত তেওঁ মানকিয়ালা স্তুপৰ অৱশিষ্ট সম্পৰ্কীয় জেমছ প্ৰিন্সেপৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিশিষ্ট জাৰ্নেল অৱ দ্য এছিয়াটিক ছ’চাইটি অৱ বেংগালত দাখিল কৰে। ১৮৩৭ চনত তেওঁ ফ্ৰেডেৰিক চাৰ্লছ মেছিৰ সৈতে সাৰনাথত খনন কৰি ভাস্কৰ্য্যসমূহৰ নিখুঁত অংকন নিৰ্মাণ কৰিছিল। ১৮৪২ চনত তেওঁ শংকাছত আৰু ১৮৫১ চনত সাঁচিত খনন কৰে। ১৮৫৪ চনত তেওঁ স্থাপত্যৰ প্ৰমাণৰ ভিত্তিত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ইতিহাস প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ প্ৰয়াস দ্য ভিলছা টপছ প্ৰকাশ কৰে। 

১৮৫১ চনৰ ভিতৰত তেওঁ উইলিয়াম হেনৰী চাইকছ আৰু ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সৈতেও প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ মূল্য সম্পৰ্কে চিঠি-পত্ৰ লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ প্ৰয়োজনীয় ধন যোগান ধৰাৰ বাবে যুক্তি আগবঢ়ায়।

১৮৬১ চনত ৰয়েল ইঞ্জিনিয়াৰৰপৰা অৱসৰ লোৱাৰ পাছত তেতিয়াৰ ভাৰতৰ ভাইচৰয় লৰ্ড কেনিঙে কানিংহামক ভাৰত চৰকাৰৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপকাৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে।১৮৬১ চনৰপৰা ১৮৬৫ চনলৈকে তেওঁ এই পদত অধিষ্ঠিত আছিল যদিও তাৰ পিছত ধনৰ অভাৱত এই পদ বন্ধ কৰা হয়।

প্ৰাচীন ভাৰতীয় গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা প্ৰধান চহৰসমূহ চিনাক্ত কৰিবলৈ আগ্ৰহী ১৯ শতিকাৰ বেছিভাগ প্ৰত্নতত্ত্ববিদেই ধ্ৰুপদী গ্ৰীক-ৰোমান ইতিহাসৰ সূত্ৰ আৰু ভাৰত ভ্ৰমণকাৰীৰ ভ্ৰমণ-কাহিনী, যেনে হিউৱেন চাং আৰু ফেক্সিয়ানৰ টুকুৰা-টুকুৰ কৰি তেনে কৰিছিল। কানিংহামে জুয়ানজাঙে উল্লেখ কৰা কিছুমান স্থান চিনাক্ত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল, আৰু তেওঁৰ প্ৰধান কৃতিত্বসমূহৰ ভিতৰত আছিল আওৰ্নোছ, অহিচত্ৰ, বিৰাট, কৌশম্বী, নালন্দা, পদ্মৱতী, সংগলা, চংকচা, শ্ৰাৱস্তি, শ্ৰুঘ্ন, তক্ষহিলা, আৰু বৈশালী চিনাক্তকৰণ। তেওঁৰ সময়ৰ আন আন লোকৰ দৰে নহয়, কানিংহামে নিয়মিতভাৱে ক্ষেত্ৰ জৰীপৰ জৰিয়তে নিজৰ চিনাক্তকৰণ নিশ্চিত কৰিছিল। বিশেষকৈ তক্ষশীলাক চিনাক্ত কৰাটো কঠিন আছিল, আংশিকভাৱে প্লিনিয়ে তেওঁৰ নেচাৰেলিছ হিষ্ট’ৰিয়াত লিপিবদ্ধ কৰা দূৰত্বৰ ভুলৰ বাবে, যিয়ে সিন্ধু নদীৰপৰা দুদিন খোজ কাঢ়ি যোৱাৰ দূৰত্বত হাৰো নদীৰ ক’ৰবাত এটা স্থানলৈ আঙুলিয়াই দিছিল। কানিংহামে লক্ষ্য কৰিছিল যে চীনা তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ ভ্ৰমণসূচীত, আৰু বিশেষকৈ জুয়ানজাঙে দিয়া বৰ্ণনাৰ সৈতে এই স্থানৰ মিল নাছিল। প্লিনিৰ দৰে নহয় এই সূত্ৰসমূহে কয় যে সিন্ধু নদীৰপৰা তক্ষশীলালৈ যাত্ৰাত দুদিন নহয়, তিনিদিন সময় লাগিছিল আৰু সেয়েহে চহৰখনৰ বাবে বেলেগ স্থানৰ পৰামৰ্শ দিছিল। ১৮৬৩–৬৪ চনত শ্বাহ-ধেৰীৰ এটা স্থানত কানিংহামৰ পৰৱৰ্তী আৱিষ্কাৰে তেওঁক পতিয়ন নিয়াইছিল যে তেওঁৰ অনুমান শুদ্ধ।

১৮৬৫ চনত তেওঁৰ বিভাগ বিলুপ্ত হোৱাৰ পিছত কানিংহামে ইংলেণ্ডলৈ উভতি আহি বৌদ্ধ যুগক সামৰি তেওঁৰ এন্সিয়েণ্ট জিঅ’গ্ৰাফী অৱ ইণ্ডিয়া (১৮৭১) গ্ৰন্থখনৰ প্ৰথম খণ্ড লিখিছিল; কিন্তু দ্বিতীয় অংশ সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰিলে, মুছলমান যুগক সামৰি লৈ।  এই সময়ছোৱাত লণ্ডনত তেওঁ দিল্লী আৰু লণ্ডন বেংকৰ সঞ্চালক হিচাপে কাম কৰিছিল ১৮৭০ চনত লৰ্ড মেয়োৱে ১৮৭১ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰপৰা কানিংহামক ইয়াৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে লৈ ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কানিংহাম ভাৰতলৈ উভতি আহি প্ৰতি শীতকালত তক্ষশীলাৰপৰা গৌড়লৈকে ক্ষেত্ৰ অন্বেষণ, খনন আৰু জৰীপ চলাই কটায়। তেওঁ চৌব্বিছটা প্ৰতিৱেদন সংকলন কৰিছিল, তেৰটা তেওঁ নিজে লিখা আৰু বাকীবোৰ জে ডি বেগলাৰৰ দৰে আনৰ তত্ত্বাৱধানত। তেওঁৰ আন আন প্ৰধান গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত অশোকৰ আদেশৰ প্ৰতিলিপি থকা কৰ্পাছ ইনস্ক্ৰিপনাম ইণ্ডিকাৰাম (১৮৭৭) আৰু ভাৰতীয় প্ৰাচীন সামগ্ৰীৰ তাৰিখ নিৰ্ণয় কৰাত সহায়ক হোৱা দ্য বুক অৱ ইণ্ডিয়ান ইৰাজ (১৮৮৩) আদি। ১৮৮৫ চনৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰত তেওঁ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰপৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰি গৱেষণা আৰু লেখা অব্যাহত ৰাখিবলৈ লণ্ডনলৈ উভতি যায়। 

 ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্বৰ পিতৃ 
কানিংহামে ১৮৬১ চনত সেনাবাহিনী এৰি যোৱাৰ পাছত ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপক অতি প্ৰয়োজনীয় সংগঠন আৰু বিশেষজ্ঞতা প্ৰদান কৰিছিল।  প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে তেওঁ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাচীন চহৰত খনন চলাইছিল, ত্ৰিছটা খণ্ডৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক গৱেষণা পত্ৰ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ৭২৫টাতকৈও অধিক স্থানৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। তেওঁক ভাৰতৰ পুৰাতত্ত্বৰ প্ৰতিষ্থাপক বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ:

 তেওঁক ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্বৰ পিতৃ বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ তেওঁ প্ৰথমে প্ৰত্নতাত্ত্বিক তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি পদ্ধতিগতভাৱে প্ৰাচীন ভাৰতীয় ইতিহাস পুনৰ্গঠন কৰিছিল। 

 সাঁচি, সাৰনাথ, ভৰহুতৰ দৰে স্থানত তেওঁৰ বিস্তৃত খনন কাৰ্য্যত মূল্যৱান সামগ্ৰী আৰু শিলালিপি পোৱা গৈছিল যিয়ে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰৰ বিষয়ে আমাৰ বুজা-বুজি বৃদ্ধি কৰিছিল। 

 এ এছ আইৰ প্ৰতিৱেদনত তেওঁৰ নিৰ্ভৰযোগ্য উল্লেখে আন বহুতক পুৰাতত্ত্বৰ কেৰিয়াৰ গঢ়িবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। ভাৰতীয় প্ৰাগঐতিহাসিক পুৰাতত্ত্বৰ এজন পথ-প্ৰদৰ্শক,
 কানিংহামে নথি-পত্ৰ, মেপিং, ফটোগ্ৰাফী আৰু সংৰক্ষণৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছিল যিবোৰ আজিও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 
 খননৰ বাবে নিয়োজিত স্থানীয় সহায়কসকলক তেওঁৰ প্ৰশিক্ষণৰ বাবেই ভাৰতীয়সকলক প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰত্নতত্ত্বত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। 

 কানিংহামে পুৰাতত্ত্বই পুঁজি আৰু আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰিছিল, যিয়ে ভাৰতত এই ক্ষেত্ৰখনৰ বৈধতা প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল। 

মুদ্ৰাবিষয়ক আগ্ৰহ
কানিংহামে বৃহৎ পৰিমাণৰ মুদ্ৰা সংগ্ৰহ কৰিছিল যদিও ১৮৮৪ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত তেওঁ যাত্ৰা কৰা ভাপ জাহাজ সিন্ধু চিলনৰ উপকূলত ডুব যোৱাৰ ফলত ইয়াৰ বেছিভাগেই হেৰাই গৈছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ সংগ্ৰহালয়ে সোণ আৰু ৰূপৰ বেছিভাগ মুদ্ৰা উদ্ধাৰ কৰে। তেওঁ সংগ্ৰহালয়টোক পৰামৰ্শ দিলে যে তেওঁলোকে ভাৰতীয় ইতিহাসৰ নতুন খণ্ডৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ চিহ্নিত কৰিবলৈ সাঁচি স্তুপৰ তোৰণ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ জাৰ্নেল অৱ দ্য এছিয়াটিক ছ’চাইটি আৰু নিউমিজমেটিক ক্ৰনিকলত কেইবাখনো গৱেষণা পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে। 

পৰিয়াল আৰু ব্যক্তিগত জীৱন

কানিংহামৰ দুজন ভাতৃ ফ্ৰান্সিছ আৰু জোচেফ ব্ৰিটিছ ভাৰতত কৰা কামৰ বাবে সুপৰিচিত হৈছিল; আনহাতে আন এজন পিটাৰ তেওঁৰ হেণ্ডবুক অৱ লণ্ডন (১৮৪৯)ৰ বাবে বিখ্যাত হয়। ১৮৪০ চনৰ ৩০ মাৰ্চত কানিংহামে মাৰ্টিন হুইছ, বি.চি.এছ.ৰ কন্যা এলিচিয়া মাৰিয়া হুইছৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। এই দম্পতীৰ দুজন পুত্ৰ আছিল, বংগ আৰু ৰয়েল ইঞ্জিনিয়াৰৰ লেফটেনেণ্ট কৰ্ণেল এলান জে চি কানিংহাম (১৮৪২–১৯২৮) আৰু ভাৰতীয় অসামৰিক সেৱাৰ ছাৰ আলেকজেণ্ডাৰ এফ ডি কানিংহাম (১৮৫২–১৯৩৫)। ১৮৯৩ চনৰ ২৮ নৱেম্বৰত দক্ষিণ কেনচিংটনৰ নিজৰ ঘৰত কানিংহামৰ মৃত্যু হয় আৰু লণ্ডনৰ কেনছাল গ্ৰীণ কবৰস্থানত সমাধিস্থ কৰা হয়। তেওঁৰ পূৰ্বে তেওঁৰ পত্নীৰ মৃত্যু হয়, ১৮৭০ চনত। তেওঁ দুজন পুত্ৰক এৰি থৈ যায়। 

বঁটা আৰু স্মৃতিসৌধ
১৮৭০ চনৰ ২০ মে’ত কানিংহামক চি এছ আই(Order of the Star of India) আৰু ১৮৭৮ চনত চি আই ই (Order of the Indian Empire) সন্মান প্ৰদান কৰা হয়। ১৮৮৭ চনত তেওঁক নাইট কমাণ্ডাৰ অৱ অৰ্ডাৰ অৱ দ্য ইণ্ডিয়ান এম্পায়াৰ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।

লিখিত কৰ্মৰাজি
Books written by Cunningham include:
 LADĀK: Physical, Statistical, and Historical with Notices of the Surrounding Countries (1854).
 Bhilsa Topes (1854), a history of Buddhism
 The Ancient Geography of India (1871)
 Archaeological Survey Of India Vol. 1 (1871) Four Reports Made During the Years, 1862-63-64-65, Volume 1 (1871)
 Archaeological Survey Of India Vol. 2 Archaeological Survey Of India Vol. 3 (1873)
 Corpus Inscriptionum Indicarum. Volume 1. (1877)
 The Stupa of Bharhut: A Buddhist Monument Ornamented with Numerous Sculptures Illustrative of Buddhist Legend and History in the Third Century B.C. (1879)
 The Book of Indian Eras (1883)
 Coins of Ancient India (1891)
 Mahâbodhi, or the great Buddhist temple under the Bodhi tree at Buddha-Gaya (1892)
 Coins of Medieval India (1894)
 Report of Tour in Eastern RajputanaAdditional works:
 The World of India’s First Archaeologist: Letters from Alexander Cunningham to J.D.M. Beglar''; Oxford University Press: Upinder Singh.


তথ্যৰ উৎস

গ্ৰন্থপঞ্জী


















শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি
শ্ৰেণী:যুক্তৰাজ্যৰ ব্যক্তি
শ্ৰেণী:ইতিহাসবিদ