কৃপাচাৰ্য

কৃপাচাৰ্য, যাক কৃপ বুলিও জনা যায়, পৌৰাণিক মহাভাৰতৰ কাহিনীৰ এগৰাকী ব্যক্তিত্ব। মহাকাব্য মহাভাৰতৰ মতে তেওঁ কুৰু ৰাজ্যৰ পৰিষদৰ সদস্য আৰু পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱ ৰাজকুমাৰৰ শিক্ষক আছিল। তেওঁ কৰ্ণকে ধৰি মহাভাৰতত উল্লেখ কৰা বহু যোদ্ধাৰ শিক্ষকো আছিল। 

যোদ্ধা-মুনি শৰদ্বন আৰু অপ্সৰা জনপদীৰ ঘৰত অসাধাৰণ ৰূপত জন্মগ্ৰহণ কৰা কৃপ আৰু তেওঁৰ যমজ ভগ্নী কৃপীক কুৰু ৰাজ্যৰ ৰজা শান্তনুৱে দত্তক লৈছিল। কৃপৰ জন্মদাতা পিতৃয়ে দিয়া প্ৰশিক্ষণ লৈ তেওঁ পিতৃৰ দৰে মহান ধনুৰ্বিদ হৈ পৰিছিল। পিছলৈ মহাকাব্যখনত তেওঁ কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত পাণ্ডৱৰ বিৰুদ্ধে কৌৰৱ পক্ষত যুদ্ধ কৰিছিল আৰু অশ্বত্থামা আৰু কৃতবৰ্মাৰ সৈতে কৌৰৱপক্ষৰ তিনিজন জীৱিত লোকৰ ভিতৰত আছিল। 

কৃপ এগৰাকী চিৰঞ্জীৱী, শেষ যুগ কলি যুগৰ শেষলৈকে জীয়াই থকাৰ ভাগ্যৰে এক অমৰ সত্তা। কিছুমান গ্ৰন্থ অনুযায়ী হিন্দু ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানৰ চক্ৰীয় কালৰ পৰৱৰ্তী মন্বন্তৰতো তেওঁ সপ্তৰ্ষি—সাতজন পূজনীয় ঋষিৰ ভিতৰত এজন হ’ব বুলি কোৱা হয়।
নাম
সংস্কৃত কৃপ (কৃপা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে ‘কৰুণা’ বা ‘দয়া’। মহাভাৰতৰ মতে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭০০ – খ্ৰীষ্টাব্দ ৪০০) তেওঁ আৰু তেওঁৰ ভগ্নীক ৰজা শান্তনুৱে কৰুণবশতঃ দত্তক লোৱাৰ বাবে তেওঁক "কৃপা" আৰু "কৃপি" নামেৰে নামাকৰণ কৰিছিল। কৃপ এজন বিশেষজ্ঞ ধনুৰ্বিদ হোৱাৰ বাবে তেওঁক "আচাৰ্য" ('শিক্ষক') উপাধি দিয়া হৈছিল।

মহাকাব্যখনত কৃপক গৌতম ('গৌতমৰ বংশধৰ'), শাৰদ্বত ('শৰদ্বনৰ পুত্ৰ'), শাৰদ্বনপুত্ৰ ('শৰদ্বনৰ পুত্ৰ') আৰু ভৰতাচাৰ্য ('ভাৰতৰ বংশধৰ') আদি বহুতো নামেৰে জনা যায়।
জন্ম আৰু লালন-পালন
মহাভাৰতৰ আদি পৰ্বৰ মতে মহৰ্ষি গৌতম আৰু তেওঁৰ পত্নী অহল্যাৰ ঘৰত শৰদ্বন নামৰ এজন ল’ৰাৰ জন্ম হৈছিল। এই বিৱৰণীৰ বিপৰীতে পিছৰ কিছুমান পুৰাণ শাস্ত্ৰ যেনে অগ্নি পুৰাণত তেওঁক গৌতমৰ প্ৰপৌত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। শৰদ্বনে ধনুৰ্বিদৰ প্ৰতি অতি আকৰ্ষণ দেখুৱাইছিল আৰু পৰিপক্ক হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ এজন মহান ধনুৰ্বিদ হৈ পৰিছিল। তেওঁ এবাৰ অদম্য হ’বলৈ তপস্যা কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰ ফলত দেৱতাসকলৰ, বিশেষকৈ ইন্দ্ৰলৈ ভাবুকি আহিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ অবিবাহিত সন্তজনক বিচলিত কৰিবলৈ স্বৰ্গৰ পৰা এজনী সুন্দৰ অপ্সৰা জনপদীক পঠিয়াই দিলে।Ganguli 1896, Adi Parva: Sambhava Parva: Section CXXX তেওঁক দেখি শৰদ্বনে নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱাই বীৰ্যস্খলন ঘটালে। নিজৰ কৰ্মত লাজ পাই তেওঁ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ এৰি গভীৰ হাবিত সোমাই গ’ল। কিছু বীৰ্য তৃণৰ ওপৰত পৰি তৃণজোপা দুটা ভাগত বিভক্ত হৈ পৰিল। তৃণৰ পৰা এজন ল’ৰা আৰু এজনী ছোৱালীৰ জন্ম হয়।

কুৰু ৰাজ্যৰ ৰজা শান্তনু চিকাৰ কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ এজন সৈনিকে যমজ সন্তানকেইটাক দেখা পাই তেওঁৰ ওচৰলৈ লৈ আহিল।
শান্তনু তেওঁলোকৰ প্ৰতি দয়ালু হৈ পৰিল আৰু তেওঁ তেওঁলোকক দত্তক লৈ নিজৰ ৰাজপ্ৰসাদলৈ উভতি আহিছিল। তাৰ পিছত শিশুকেইটাৰ নাম কৃপ আৰু কৃপি ৰখা হয়। অৰণ্যত তপস্যা কৰি থকা শৰদ্বনে নিজৰ সন্তানৰ কথা শুনি কুৰুৰ ৰাজপ্ৰসাদলৈ গ’ল।  তেওঁ তেওঁলোকৰ পৰিচয় ৰজাৰ আগত প্ৰকাশ কৰি কৃপক ধনুৰ্বেদৰ চাৰিটা শাখা শিকাইছিল। কৃপ পিতৃৰ দৰেই এজন মহান ধনুৰ্বিদ হৈ বহু যোদ্ধা আৰু ৰজাক যুদ্ধৰ শিক্ষা দিছিল।
কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ আগৰ জীৱন
আদি পৰ্বত উল্লেখ আছে যে কৃপই পাণ্ডৱ, কৌৰৱ, বৃষ্ণী আৰু যাদৱসকলক ধনুৰ্বেদৰ বিষয়ে শিকাইছিল।  পাছলৈ পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱ ৰাজকুমাৰে ভৰদ্বাজ আৰু অপ্সৰা ঘৃতাচিৰ পৰা জন্ম হোৱা কৃপিৰ স্বামী দ্ৰোণৰ অধীনত তেওঁৰ দৰে একে ধৰণে অধ্যয়ন কৰিছিল। ৰাজকুমাৰসকলৰ প্ৰশিক্ষণ শেষ হোৱাত পৰীক্ষাৰ আয়োজন কৰা হ’ল। কৰ্ণই—এজন ৰথীৰ দত্তক পুত্ৰ বুলি জনাজাত — অৰ্জুনক ধনুৰ্বিদ্যাৰ খেলত প্ৰত্যাহ্বান জনায়, কিন্তু কৃপই হস্তক্ষেপ কৰি কৰ্ণক তেওঁৰ বংশ নিৰ্দিষ্ট কৰি ক’বলৈ ক’লে।

মহাকাব্যখনৰ সভা পৰ্বত কৃপই যুধিষ্ঠিৰৰ ৰাজসুয় অনুষ্ঠানত অংশ লৈছিল, য’ত তেওঁ দক্ষিণা বিতৰণ কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
বিৰাট পৰ্বত কৃপই জ্যেষ্ঠ কৌৰৱ দুৰ্যোধনক পাণ্ডৱসকলৰ গোপন নিৰ্বাসনৰ সময়ছোৱাত পাণ্ডৱসকলক বিচাৰিবলৈ চোৰাংচোৱা পঠিয়াই সহায় কৰিছিল।
কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধ আৰু পৰৱৰ্তী জীৱন
পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱৰ মাজত হোৱা কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত কৃপই দুৰ্যোধনক সমৰ্থন কৰিছিল আৰু তেওঁৰ পক্ষৰ পৰা যুদ্ধ কৰিছিল।
মহাভাৰতৰ উদ্যোগ পৰ্বত কৌৰৱ সেনাৰ সেনাপতি ভীষ্মই কৃপক এজন শক্তিশালী যোদ্ধা বুলি ঘোষণা কৰা বুলি উল্লেখ আছে।Ganguli 1896, Udyoga Parva: Uluka Dutagamana Parva: Section CLXVII
যুদ্ধৰ সময়ত কৃপই বৃহৎক্ষেত্ৰ, চেকিতান, সাত্যকি, সহদেৱ, অৰ্জুন, ভীম, ধৃষকেতু আৰু বৰ্দ্ধক্ষ্ৰেমীকে ধৰি বহু যোদ্ধাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল। শিখণ্ডী আৰু যুধামন্যুকো পৰাস্ত কৰাৰ লগতে অভিমন্যুৰ ৰখীয়া সুকেতু আৰু কালিন্দ ৰাজকুমাৰক হত্যা কৰে। শল্য পৰ্বত উল্লেখ আছে যে কৃপই কৰ্ণক পাণ্ডৱৰ লগত শান্তি স্থাপন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। যুদ্ধৰ ১৮ তাৰিখে কৌৰৱ পক্ষ পৰাজিত হয় আৰু দুৰ্যোধনক ভীমে হত্যা কৰে। কৃপাই তেওঁৰ বাবে কান্দিছিল আৰু অশ্বত্থামাৰ সৈতে সেই নিশা বাকী থকা পাণ্ডৱ সৈন্যক হত্যা কৰি শিবিৰত জুই জ্বলাইছিল।

মহাকাব্যখনৰ স্ত্ৰী পৰ্বত কৃপই কৌৰৱৰ পিতৃ-মাতৃ ধৃতৰাষ্ট্ৰ আৰু গান্ধাৰীলৈ উভতি গৈ যুদ্ধৰ কথা কোৱাৰ লিপিবদ্ধ আছে।
Ganguli 1896 Stri Parva: Jalapradanika Parva: Section XI মহাকাব্যখনৰ আশ্ৰমবাসী পৰ্বত যেতিয়া ধৃতৰাষ্ট্ৰই অৰণ্যলৈ অৱসৰ লোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়, তেতিয়া কৃপই তেওঁৰ লগত যাব বিচাৰিছিল। কিন্তু ধৃতৰাষ্ট্ৰই তেওঁক বাধা দি কুৰু ৰাজ্যৰ নতুন সম্ৰাট যুধিষ্ঠিৰক কৃপক পৰিষদৰ সদস্য বনাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। পাণ্ডৱসকলো যেতিয়া বহু বছৰৰ মূৰত হিমালয়লৈ অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছিল, তেতিয়া কৃপ অৰ্জুনৰ নাতি পৰীক্ষিতৰ গুৰু হৈ পৰিছিল। বিশ্বাস কৰা হয় যে কৰ্তব্য পালন কৰাৰ পিছত কৃপই অৱশেষত তপস্যাৰ বাবে অৰণ্যলৈ গৈ গোটেই জীৱন কটায়।
তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:মহাভাৰতৰ চৰিত্ৰ