শকতায়ন

শকতায়ন (শাকতায়ন; ৮১৪–৭৬০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) এজন সংস্কৃত ব্যাকৰণবিদ, ভাষাবিদ আৰু বৈদিক পণ্ডিত।
তেওঁৰ এই তত্ত্বৰ বাবে পৰিচিত যে, সকলো বিশেষ্যই এটা বাক্যমূলৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিটো ব্যাকৰণবিদ পাণিনিৰ বিপৰীত আছিল। 
তেওঁ এইটোও ধাৰণা কৰিছিল যে, বিশেষ্য বা আন শব্দৰ লগত সংলগ্ন হ’লেহে বিভক্তিবোৰৰ অৰ্থ থাকে। তেওঁৰ তত্ত্বসমূহ তেওঁৰ শকতায়ন-শব্দানুশাসনত উপস্থাপন কৰা হৈছে, যিখন গ্ৰন্থ সম্পূৰ্ণৰূপে পোৱা নাযায় যদিও ইয়াৰ উল্লেখ ইয়াস্ক আৰু পাণিনিৰ দৰে আন পণ্ডিতসকলেও প্ৰকাশ কৰিছে। 
প্ৰাথমিক জীৱন আৰু পটভূমি
তেওঁৰ বিষয়ে সবিশেষ তথ্য বিৰল যদিও তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম বা ৮ম শতিকাৰ আশে-পাশে বাস কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, যিটো ব্যাকৰণবিদ পাণিনিৰ সৈতে সমসাময়িক। তেওঁৰ পৰিচয় একে নামৰ আন পণ্ডিতসকলৰ সৈতে প্ৰায়ে ভুল কৰা হয় যদিও তেওঁৰ ব্যাকৰণ গ্ৰন্থ শকতায়ন-শব্দানুশাসনৰ বাবে তেওঁ পৰিচিত। উপলভ্য তথ্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি তেওঁ বৈদিক পণ্ডিত, ভাষাবিদ আৰু ব্যাকৰণবিদ হিচাপে পৰিচিত আছিল।
ভাষাবিজ্ঞানলৈ অৱদান
শকতায়নৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হৈছে তেওঁৰ তত্ত্ব, যে সকলো বিশেষ্যই এটা ক্ৰিয়ামূল (নিৰুক্ত)ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিটো তত্ত্ব পাণিনিয়ে দাবী কৰা নাছিল। শকতায়নে এইটোও প্ৰস্তাৱ দিছিল যে, বিভক্তিৰ দৰে কাৰ্যকৰী ৰূপৰ নিজৰ কোনো অৰ্থ নাথাকে, কিন্তু বিশেষ্য বা অন্যান্য বিষয়-বস্তুৰ শব্দৰ সৈতে সংলগ্ন হ’লেহে অৰ্থত অৰিহণা যোগায়।Monier Williams, Indian Wisdom Or Examples of the Religious, Philosophical and Ethical Doctrines of the Hindus, 1876 (quote from Goldstuecker's translation of Yaska's Nirukta) তেওঁৰ গ্ৰন্থ শকতায়ন-শব্দানুশাসনত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ ইয়াস্কৰ দৰে পণ্ডিতসকলে তেওঁৰ তত্ত্বসমূহৰ বৰ্ণনা আৰু পদ্ধতিগত কাঠামোত উপস্থাপন কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থখন সম্পূৰ্ণৰূপে জীয়াই থকা নাই যদিও পিছৰ গ্ৰন্থসমূহৰ খণ্ড আৰু উল্লেখসমূহে তেওঁৰ ব্যাকৰণগত তত্ত্বসমূহৰ বিষয়ে অন্তৰ্দৃষ্টি প্ৰদান কৰে।

বিমল কৃষ্ণ মতিলালে তেওঁৰ শব্দ আৰু জগত(The Word and the World) নিৰ্কুট বনাম ব্যাকৰণৰ বিতৰ্কক নৈৰুক্ত বা ব্যুৎপত্তিবিদ আৰু পণিনিয় বা ব্যাকৰণবিদসকলৰ মাজত হোৱা এক আকৰ্ষণীয় দাৰ্শনিক আলোচনা বুলি উল্লেখ কৰিছে-

তেওঁৰ এই তত্ত্ব প্ৰাচীন ভাৰতীয় ব্যাকৰণবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কৰ বিষয় আছিল, যেনে ইয়াস্ক আৰু পাণিনি। শকতায়নে ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া আৰু মূলৰপৰা শব্দৰ ব্যুৎপত্তিয়ে পৰৱৰ্তী ভাষিক চিন্তাধাৰাক প্ৰভাবিত কৰিছিল আৰু ভাষা বিশ্লেষণ আৰু বুজাৰ ধৰণক গঢ় দিছিল। তেওঁৰ তত্ত্বসমূহৰ গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু সমালোচনাই ভাৰতীয় বৌদ্ধিক পৰম্পৰাৰ গতিশীল স্বৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰে; বিতৰ্ক আৰু বক্তৃতাক উৎসাহিত আৰু মূল্য দিয়া হৈছিল।
দাৰ্শনিক প্ৰভাৱ
শকতায়নৰ ধাৰণাসমূহক মীমাংসাৰ দাৰ্শনিক ধাৰাৰ সৈতে মিল থকা বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, যিয়ে শব্দৰ চিৰন্তন স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ অৰ্থৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। শকতায়নৰ চিন্তাৰ সূত্ৰ ভাৰতৰ বাহিৰলৈকে বিস্তৃত, কিয়নো তেওঁৰ ধাৰণাসমূহ তুলনামূলক ভাষাবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ পণ্ডিতসকলে অধ্যয়ন কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ঋষি
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় দাৰ্শনিক