ভাৰত বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ

ভাৰত বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ () ভাৰত চৰকাৰৰ ভূ-বিজ্ঞান মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ এটা ভাৰতীয় সংস্থা। বতৰ বিজ্ঞান পৰ্যবেক্ষণ, বতৰ পূৰ্বাভাস আৰু ভূমিকম্প বিজ্ঞানৰ বাবে ই প্ৰধান সংস্থা। আই এম ডিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় দিল্লীত আছে। বিভাগটোৱে সমগ্ৰ ভাৰত আৰু এণ্টাৰ্কটিকাকে সাঙুৰি শতাধিক পৰ্যবেক্ষণ কেন্দ্ৰ পৰিচালনা কৰে। ইয়াৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়সমূহ চেন্নাই, মুম্বাই, কলকাতা, নাগপুৰ, গুৱাহাটী আৰু নতুন দিল্লীত অৱস্থিত। 

বিশ্ব বতৰ বিজ্ঞান সংস্থাৰ ছটা আঞ্চলিক বিশেষ বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰৰ ভিতৰত আই এম ডি অন্যতম। মালাকা জলদ্বীপ, বংগ উপসাগৰ, আৰব সাগৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰকে ধৰি উত্তৰ ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ পূৰ্বাভাস, নামকৰণ আৰু সতৰ্কবাণী বিতৰণৰ দায়িত্ব ইয়াৰ ওপৰত ন্যস্ত কৰা হৈছে। 
ইতিহাস
১৬৮৬ চনত এডমাণ্ড হেলিয়ে ভাৰতীয় গ্ৰীষ্মকালীন বাৰিষাৰ সন্দৰ্ভত এটি প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোৱে এছিয়াৰ ভূখণ্ড আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ ভিন্নতামূলক উত্তাপনৰ বাবে হোৱা বতাহৰ ঋতুভিত্তিক বিপৰীতমুখীতাকেই বৰ্ষাৰ কাৰণ বুলি অভিহিত কৰে। ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত প্ৰথম বতৰ বিজ্ঞানৰ মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ১৭৮৫ চনত কলিকতা মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ, ১৭৯৬ চনত মাদ্ৰাছ মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ আৰু ১৮২৬ চনত কোলাবা মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ। ১৯ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত ভাৰতত বিভিন্ন প্ৰাদেশিক চৰকাৰে আন কেইবাটাও মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰে। 

১৭৮৪ চনত কলিকতাত আৰু ১৮০৪ চনত বম্বেত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা এছিয়াটিক ছ’চাইটিয়ে ভাৰতৰ বতৰ বিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। হেনৰী পিডিংটনে ১৮৩৫ চনৰ পৰা ১৮৫৫ চনৰ ভিতৰত কলিকতাৰ পৰা অহা গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ধুমুহাৰ বিষয়ে প্ৰায় ৪০খন গৱেষণা পত্ৰ দ্য জাৰ্নেল অৱ দ্য এছিয়াটিক ছ’চাইটিত প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁ ঘূৰ্ণীবতাহ শব্দটোও উদ্ভাৱন কৰিছিল, যাৰ অৰ্থ হৈছে সাপৰ কুণ্ডলী। ১৮৪২ চনত তেওঁৰ যুগান্তকাৰী গৱেষণা-পত্ৰ ল'জ অৱ দ্য ষ্টৰ্মছ প্ৰকাশ কৰে।

১৮৬৪ চনত কলিকতাত গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ, আৰু ১৮৬৬ আৰু ১৮৭৩ চনত বাৰিষাৰ বিফলতাৰ বাবে হোৱা দুৰ্ভিক্ষৰ পিছত বতৰ বিজ্ঞানৰ পৰ্যবেক্ষণসমূহৰ সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ একেখন চালিৰ তলত সংগঠিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। ফলত ১৮৭৫ চনৰ ১৫ জানুৱাৰীত ভাৰতৰ বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ স্থাপন কৰা হয়। হেনৰী ফ্ৰান্সিছ ব্লেনফৰ্ডক আইএমডিৰ প্ৰথম বতৰ বিজ্ঞানৰ প্ৰতিবেদক হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। ১৮৮৯ চনৰ মে’ মাহত ছাৰজন এলিয়টক পূৰ্বৰ ৰাজধানী কলিকতাত মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। পিছলৈ ১৯০৫ চনত আইএমডিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছিমলালৈ, তাৰ পিছত ১৯২৮ চনত পুণেলৈ আৰু শেষত ১৯৪৪ চনত নতুন দিল্লীলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়।

১৯৪৯ চনৰ ২৭ এপ্ৰিলত স্বাধীনতাৰ পিছত আই এম ডি বিশ্ব বতৰ বিজ্ঞান সংস্থাৰ সদস্য হয়। ভাৰতীয় কৃষিৰ ওপৰত বাৰিষাৰ বৰষুণৰ তাৎপৰ্যৰ বাবেই সংস্থাটোৱে প্ৰাধান্য লাভ কৰে। ই বাৰ্ষিক বাৰিষাৰ পূৰ্বাভাস প্ৰস্তুত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, লগতে প্ৰতিটো ঋতুতে সমগ্ৰ ভাৰতত বাৰিষাৰ অগ্ৰগতি অনুসৰণ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

 সংস্থা 
আইএমডিৰ নেতৃত্ববহনকাৰী হিচাপে বতৰ বিজ্ঞানৰ সঞ্চালক প্ৰধান পদটো সৃষ্টি কৰা হৈছে। বৰ্তমান পদত আছে মৃত্যুঞ্জয় মহাপাত্ৰ। আই এম ডিৰ ছটা আঞ্চলিক বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ আছে। প্ৰত্যেকটোৱে এজন উপ-সঞ্চালক প্ৰধানৰ নেতৃত্বত। এইসমূহ কেন্দ্ৰ চেন্নাই, গুৱাহাটী, কলকাতা, মুম্বাই, নাগপুৰ আৰু নতুন দিল্লীত অৱস্থিত। প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ ৰাজধানীতে বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰও আছে। আইএমডিৰ অন্যান্য শাখা যেনে-পূৰ্বাভাস কাৰ্যালয়, কৃষি বতৰ বিজ্ঞানৰ পৰামৰ্শদাতা সেৱা কেন্দ্ৰ, জল-বতৰ বিজ্ঞান কাৰ্যালয়, বান বতৰ বিজ্ঞান কাৰ্যালয়, এলেকা ঘূৰ্ণীবতাহ সতৰ্কবাণী কেন্দ্ৰ আৰু ঘূৰ্ণীবতাহৰ সতৰ্কবাণী কেন্দ্ৰ সাধাৰণতে বিভিন্ন মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ বা বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত।

আইএমডিয়ে শ শ পৃষ্ঠ আৰু হিমবাহৰ মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ, উচ্চ বায়ু (উচ্চ উচ্চতা) ষ্টেচন, অ’জন আৰু বিকিৰণ মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰ আৰু বতৰ বিজ্ঞানৰ ৰাডাৰ ষ্টেচনৰ নেটৱৰ্ক পৰিচালনা কৰে। ভাৰতৰ উপগ্ৰহ নক্ষত্ৰমণ্ডলৰ পৰা অতিৰিক্ত তথ্য লাভ কৰা হয়, যেনে:কল্পনা-১, মেঘা-ট্ৰপিক আৰু আই আৰ এছ ছিৰিজ আৰু ইনছাট ছিৰিজৰ উপগ্ৰহত থকা যন্ত্ৰ। ভাৰতীয় বণিক নৌসেনা আৰু ভাৰতীয় নৌসেনাৰ জাহাজত থকা বতৰ বিজ্ঞানৰ যন্ত্ৰৰ পৰাও তথ্য আৰু পৰ্যবেক্ষণ আইএমডি নেটৱৰ্কত দাখিল কৰা হয়। আই এম ডি আছিল ভাৰতৰ প্ৰথমটো সংস্থা যিয়ে নিজৰ গ্লোবেল ডাটা এক্সচেঞ্জ সমৰ্থনৰ বাবে মেছেজ চুইচিং কম্পিউটাৰ স্থাপন কৰিছিল। 

আইএমডিয়ে অন্যান্য সংস্থা যেনে-ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ ট্ৰপিকেল মেটিঅ’ৰ’লজি, নেশ্যনেল চেণ্টাৰ ফৰ মিডিয়াম ৰেঞ্জ ৱেদাৰ ফ’ৰকাষ্টিং আৰু নেশ্যনেল ইনষ্টিটিউট অৱ অ’চেন টেকন’লজিৰ সৈতে সহযোগিতা কৰে। 

আইএমডিয়ে ভূমিকম্প নিৰীক্ষণ আৰু জোখ-মাখৰ বাবে মূল স্থানসমূহত ভূমিকম্প নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰও পৰিচালনা কৰে। 

কৰ্মসূচী
আইএমডিয়ে পৰ্যবেক্ষণ, যোগাযোগ, পূৰ্বাভাস আৰু বতৰ সেৱা গ্ৰহণ কৰে। ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থাৰ সহযোগত আই এম ডিয়ে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বতৰ নিৰীক্ষণৰ বাবে আই আৰ এছ ছিৰিজ আৰু ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় উপগ্ৰহ ব্যৱস্থা (INSAT)ও ব্যৱহাৰ কৰে। আই এম ডি আছিল উন্নয়নশীল দেশৰ প্ৰথম বতৰ ব্যুৰো যিয়ে নিজাকৈ উপগ্ৰহ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰিছিল। 

আইএমডি হৈছে বিশ্ব বতৰ বিজ্ঞান সংস্থাৰ বিশ্ব বতৰ নিৰীক্ষণৰ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ কাৰ্যসূচীৰ ছটা বিশ্বব্যাপী আঞ্চলিক বিশেষ বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্ৰৰ ভিতৰত অন্যতম।বিষুৱৰেখাৰ উত্তৰত ভাৰত মহাসাগৰত গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ বিষয়ে পূৰ্বাভাস, নামকৰণ আৰু সতৰ্কবাণী প্ৰচাৰৰ বাবে ই আঞ্চলিক ন’ডেল সংস্থা। 

নতুন পদক্ষেপসমূহ
আই এম ডিয়ে ২০১৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত চিষ্টেম অৱ এৰ’ছল মনিটৰিং এণ্ড ৰিচাৰ্চ (ছামাৰ) আৰম্ভ কৰিছিল যাতে ক’লা কাৰ্বনৰ ঘনত্ব, এৰ’ছলৰ বিকিৰণীয় ধৰ্ম, পৰিৱেশৰ দৃশ্যমানতা আৰু ইয়াৰ জলবায়ুজনিত প্ৰভাৱৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিব পাৰে। ইয়াত ১৬টা ইথাল'মিটাৰ, ১২টা আকাশ ৰেডিঅ'মিটাৰ আৰু ১২টা নেফেলোমিটাৰৰ নেটৱৰ্ক থাকিব।

লগতে চাওক

 তথ্যসূত্ৰ 

বাহ্যিক সংযোগ
 গুৱাহাটী আঞ্চলিক বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ চৰকাৰী সংস্থা
শ্ৰেণী:অনুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠান
শ্ৰেণী:জলবায়ু বিজ্ঞান