বিয়োজক

পচনকাৰী জীৱ বা বিয়োজকৰ অৰ্থ হ’ল, যিয়ে জীৱৰ মৃত শৰীৰক ভাঙি মৃত শৰীৰৰ পৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থবোৰ চাৰিওফালৰ পৰিৱেশলৈ বিয়পাই দিয়ে। পচন জীৱ-জন্তুৰ হজমৰ দৰে ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; আচলতে বহুতো উৎসত পাচন আৰু পচন শব্দ দুটা সণ্ঢালনিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াতে জটিল অণুবোৰক এনজাইমৰ দ্বাৰা ৰাসায়নিকভাৱে সৰল, সৰু অণুলৈ ভাঙি পেলোৱা হয়। পাচন শব্দটো সাধাৰণতে প্ৰাণীৰ শৰীৰৰ ভিতৰত হোৱা খাদ্যৰ বিভাজনক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ ফলত আন্ত্ৰিক অংশৰ পৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ প্ৰাণীৰ তেজলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে বাহ্যিক পাচন, অৰ্থাৎ, খাদ্য গিলি তাৰ পিছত জি আই নলীৰ ভিতৰত অৱস্থিত এনজাইম ব্যৱহাৰ কৰি হজম কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, এটা জীৱই খাদ্যৰ উৎসৰ ওপৰত পোনপটীয়াকৈ এনজাইম মুক্ত কৰে, যিটো জীৱ-জন্তুৰ তুলনাত পচনকাৰীয়ে কৰে। এনজাইমবোৰে পদাৰ্থটো হজম কৰিবলৈ সময় দিয়াৰ পিছত পচনকাৰীয়ে পৰিৱেশৰ পৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থবোৰ নিজৰ কোষত শোষণ কৰে।Trophic level. Eds. M. McGinley & C. J. Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC বাহ্যিক পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে পাচন প্ৰায়ে ভুলকৈ মিহলি কৰা হয়, সম্ভৱতঃ বাহ্যিক পচনকাৰী ভেঁকুৰ আৰু পাচনৰ মাজত প্ৰবল সম্পৰ্ক থকাৰ বাবে। 
"বিয়োগকাৰী" শব্দটোৱে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ভূমিকাক বুজায়, কোনো বিশেষ শ্ৰেণী বা প্ৰকাৰৰ জীৱক নহয়, আনকি সেই জীৱবোৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট ক্ষমতাকো বুজায়। সেয়েহে "বিয়োগকাৰী"ৰ সংজ্ঞাটোৱে পচন প্ৰক্ৰিয়াটোৰ ফলাফলৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে, ইয়াক সম্পন্ন কৰা জীৱৰ প্ৰকাৰৰ ওপৰত নহয়। এই সংজ্ঞাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আছে পচনৰ ফলত হোৱা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ উপলভ্যতা বৃদ্ধিৰ ফলত প্ৰত্যক্ষভাৱে লাভৱান হোৱা জীৱ; উদ্ভিদ আৰু অন্যান্য অচল (অচল) অটোট্ৰফে পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ বিচাৰিবলৈ যাত্ৰা কৰিব নোৱাৰে আৰু বেছিভাগেই নিজেই আন জীৱক হজম কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে ইহঁতে মৃত পদাৰ্থৰ পৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ মুক্ত কৰিবলৈ পচনকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগিব যিবোৰ তাৰ পিছত ইহঁতে শোষণ কৰিব পাৰে।

মন কৰিব যে, এই সংজ্ঞাত পাচন ক’ত সংঘটিত হয় (অৰ্থাৎ কোনো জীৱৰ শৰীৰৰ ভিতৰত বা বাহিৰত) তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া নহয়, বৰঞ্চ সেই পাচনৰ ফল ক’ত শেষ হয় তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। সেয়েহে "ডিকম্প'জাৰ"ক এটা শ্ৰেণী হিচাপে কেৱল বাহ্যিক হজম কৰা ভেঁকুৰ আৰু বেক্টেৰিয়াক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নহয়, কিন্তু কেঁচু, উঁইপোক আৰু ছি কুকুম্বাৰৰ দৰে অকৃমিও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব, যিয়ে মৃত পদাৰ্থ আভ্যন্তৰীণভাৱে হজম কৰে আৰু ইহঁতৰ মলৰ জৰিয়তে স্থানীয়ভাৱে পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ মুক্ত কৰে। পাচনৰ উপায় আৰু স্থানক কেন্দ্ৰ কৰি পচনৰ কিছুমান সংজ্ঞাত এই অকৃমিবোৰে নিজৰ খাদ্য আভ্যন্তৰীণভাৱে হজম কৰে, পচনকাৰীৰ পৰা পৃথক কৰি ডেট্ৰিভ’ৰ নামৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত ৰখা হয়। এই শ্ৰেণীবোৰ আচলতে পাৰস্পৰিকভাৱে ব্যতিক্ৰমী নহয়। "ডেট্ৰিটিভ'ৰ"-এ আচৰণ আৰু শৰীৰবিজ্ঞানৰ বৰ্ণনা কৰে, আনহাতে "ডিকম্প'জাৰ"-এ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰে। গতিকে এটা জীৱ ডেট্ৰিটিভ’ৰ আৰু পচনকাৰী দুয়োটা হ’ব পাৰে।

বতৰ পৰিৱৰ্তন আৰু অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ দৰে বিশুদ্ধ ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াও আছে, যিয়ে পচনত অৰিহণা যোগায়, "বিয়োজক" বুলিলে কেৱল মৃত পদাৰ্থৰ ভৌতিক বা ৰাসায়নিক বিভাজনৰ দ্বাৰাই হওক, প্ৰক্ৰিয়াটোত অৰিহণা যোগোৱা জীৱিত জীৱকহে বুজোৱা হয়।
স্থলজ বিয়োজক
স্থলজ পৰিৱেশত পচন প্ৰধানকৈ মাটিৰ তলত বা ওপৰত ঘটে আৰু বিয়োজকৰ কাৰ্যকলাপে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে। মাটিৰ পৰা উদ্ভিদে আহৰণ কৰিবলগীয়া মূল পুষ্টিকৰ উপাদানসমূহ হ’ল নাইট্ৰজেন, ফচফৰাছ আৰু পটাছিয়াম আৰু তিনিওটা উদ্ভিদৰ বাবে সুলভ আৰু শোষণযোগ্য ৰূপত উপলব্ধ হ’ব লাগিব। মৃত পদাৰ্থত থকা বৃহৎ অণুবোৰক সৰু অণুলৈ ভাঙি ওচৰৰ উদ্ভিদে শিপাৰ মাজেৰে গ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক পচন বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ কিছুমান পদক্ষেপ কেঁচু আৰু উদ্ভিদৰ শিপাৰ দৰে বস্তুৰ দ্বাৰা যান্ত্ৰিকভাৱে পিহি আৰু মন্থন কৰি বায়োটাৰ্বেচন নামৰ প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়। সেই ভৌতিক উপায়ৰ বাহিৰত আৰু অধিক ভাঙিবলৈ এনজাইমৰ উপস্থিতিৰ প্ৰয়োজন হয়। যোৰযুক্ত প্ৰক্ৰিয়াবোৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ পাচনতন্ত্ৰত হোৱাৰ দৰেই: খাদ্য যান্ত্ৰিকভাৱে দাঁতেৰে পিহি লোৱা হয়, আৰু তাৰ পিছত এনজাইমৰ দ্বাৰা ৰাসায়নিকভাৱে ভাঙি পেলোৱা হয়। 

কোনো এটা জীৱৰ পচনত অৰিহণা যোগোৱাৰ ক্ষমতা বহুলাংশে নিৰ্ভৰ কৰে সেই জীৱটোৰ কি এনজাইম আছে তাৰ ওপৰত। চৰ্বি, প্ৰ’টিন আৰু ষ্টাৰচৰ দৰে অণুৰ হজমৰ বাবে এনজাইম ব্যাপক আৰু অণুজীৱৰ পৰা আৰম্ভ কৰি স্তন্যপায়ী প্ৰাণীলৈকে বহুতো জীৱৰ এইবোৰ আছে। ফলত সেই অণুবোৰেই পৰিবেশত প্ৰথমে পচি যায়। মৃত উদ্ভিদৰ চেলুল’জ চেলুল’জ এনজাইমৰ দ্বাৰা ভাঙি যায়, যিবোৰ বহুত কম জীৱত থাকে আৰু কাঠৰ গছ আৰু জোপোহাত থকা ৰাসায়নিকভাৱে জটিল অণু লিগনিন হজম কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় এনজাইম এতিয়াও কম জীৱত থাকে।
ভেঁকুৰ
বহুতো পৰিৱেশ তন্ত্ৰত আৱৰ্জনাসমূহৰ প্ৰধান বিয়োজক হৈছে ভেঁকুৰ। ই বেক্টেৰিয়াৰ দৰে এককোষী জীৱ আৰু পচনকাৰী নহয়। বেছিভাগ চেপ্ৰ'ট্ৰফিক ভেঁকুৰে হাইফেৰ শাখাযুক্ত নেটৱৰ্ক হিচাপে গজে। বেক্টেৰিয়া জৈৱিক পদাৰ্থৰ উন্মুক্ত পৃষ্ঠত বৃদ্ধি আৰু খাদ্য গ্ৰহণ কৰাত সীমাবদ্ধ থাকে যদিও ভেঁকুৰে নিজৰ হাইফে ব্যৱহাৰ কৰি পৃষ্ঠৰ তলৰ জৈৱিক পদাৰ্থৰ ডাঙৰ টুকুৰাত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও কেৱল কাঠৰ ক্ষয় হোৱা ভেঁকুৰেহে পচিবলৈ প্ৰয়োজনীয় লিগনিন পৰিৱৰ্তনকাৰী এনজাইম বিকশিত কৰে। এই দুটা কাৰকে অৰণ্যত ভেঁকুৰক প্ৰধান পচনকাৰী কৰি তোলে, য’ত আৱৰ্জনাত লিগনিনৰ পৰিমাণ বেছি থাকে আৰু প্ৰায়ে সৰি পৰা গছ আৰু ডালৰ দৰে ডাঙৰ টুকুৰাত দেখা দিয়ে। ভেঁকুৰে জৈৱিক পদাৰ্থবোৰ পচি এনজাইম মুক্ত কৰি ক্ষয়প্ৰাপ্ত পদাৰ্থটো ভাঙি পেলায়, তাৰ পিছত ইহঁতে ক্ষয়প্ৰাপ্ত পদাৰ্থত থকা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থবোৰ শোষণ কৰে। হাইফে পদাৰ্থ ভাঙি পুষ্টি শোষণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু প্ৰজননতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞান