মধ্যম (স্বৰ)

মধ্যম হৈছে হিন্দুঃস্থানী সংগীত আৰু কৰ্ণাটক সংগীতৰ সাতটা স্বৰৰ ভিতৰত চতুৰ্থ স্বৰ। এই প্ৰবন্ধটো হিন্দুঃস্থানী দৃষ্টিকোণৰপৰা লিখা হৈছে। মধ্যম হৈছে म শব্দাংশৰ দীঘলীয়া ৰূপ। গীত গাঁৱতে উচ্চাৰণৰ সৰলতাৰ বাবে, মধ্যমক মা (স্বৰলিপি - M) হিচাপে উচ্চাৰণ কৰা হয়। ইয়াক দেৱনাগৰী লিপিত মধ্যম বুলিও কোৱা হয়। 

বিশদ
নিম্নলিখিত হৈছে মধ্যম আৰু ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে তথ্য:
 মধ্যম হৈছে এটা অষ্টক বা সপ্তকৰ চতুৰ্থ স্বৰ। 
 মা হৈছে গান্ধাৰ (গা)ৰ তাৎক্ষণিক পৰৱৰ্তী স্বৰ। 
 মধ্যমৰ স্বৰ হৈছে  আৰু । আচলতে মধ্যম হৈছে সপ্তকৰ একমাত্ৰ  স্বৰ। 
 কোৱা হয় যে ষড়জ হৈছে সেই মৌলিক স্বৰ যাৰপৰা অন্য ছয়টা স্বৰৰ উৎপত্তি হয়। ষড়জ শব্দটো ভাঙিলে আমি পাওঁ, ষড় আৰু জ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ষড় হৈছে ছয় আৰু জ হৈছে মাৰাঠীত 'জন্ম দিয়া'। সেয়েহে মূলতঃ অনুবাদ হৈছে:
 ষড়্ - ৬, জ - জন্ম। সেয়েহে, ই সমষ্টিগতভাৱে অন্য ছয়টা স্বৰৰ জন্ম দিয়াৰ অৰ্থ। 
সেয়েহে মা স্বৰটো ষড়জৰপৰা গঠিত হয়। 
 মধ্যমৰ ৪টা শ্ৰুতি আছে। পূৰ্বতে মুখ্য শ্ৰুতি, কেৱল মাৰ বাবে নহয়, অন্য সকলো স্বৰৰ বাবেও, শেষ শ্ৰুতিত আছিল, কিন্তু এতিয়া ই প্ৰথম শ্ৰুতিত ধৰা হয়। 
উদাহৰণস্বৰূপ, যদি এইবোৰ মাৰ ৪টা শ্ৰুতি হয়, তেন্তে,
 পূৰ্বতে এইটো আছিল মাৰ মুখ্য শ্ৰুতিৰ স্থান। 
 ^
 ১ ২ ৩ ৪
  ^
 কিন্তু এতিয়া এই স্থানটো মাৰ মুখ্য শ্ৰুতি হৈছে। 
 ষড়জ (সা) আৰু পঞ্চম (পা)ৰ বাহিৰে অন্য সকলো স্বৰ  বা  স্বৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু সা আৰু পা সদায় শুদ্ধ স্বৰ। সেয়েহে সা আৰু পাক অচল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত নহয়। ৰে, গা, মা, ধা, নি স্বৰসমূহক চল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত হয়। 

 সা, ৰে, গা, মা, পা, ধা, নি - শুদ্ধ স্বৰ

 ৰে, গা, ধা, নি -  স্বৰ

 মা -  স্বৰ
মা এটা শুদ্ধ স্বৰৰ লগতে তীব্ৰ স্বৰ। কিন্তু মা হৈছে সাতটা স্বৰৰ ভিতৰত একমাত্ৰ তীব্ৰ স্বৰ। ইয়াক म॓ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হয়। 
 কল্যাণ ঠাট, পূৰ্বী ঠাট, মাৰৱা ঠাট, তোড়ী ঠাটৰ ৰাগসমূহত তীব্ৰ মধ্যম থাকে, বাকী ঠাটসমূহত শুদ্ধ মধ্যম থাকে। 
 যিবোৰ ৰাগত মা বাদী স্বৰ - ৰাগ কেদাৰ, ইত্যাদি। যিবোৰ ৰাগত মা সমবাদী স্বৰ - ৰাগ মালকোশ। 
 ধাৰণাগতভাৱে ক’বলৈ গ’লে, মাক মহীপাল - দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ বুলি কোৱা হয়, মহীপাল অৰ্থাৎ তিনিজন প্ৰধান দেৱতা, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ প্ৰথমে সৃষ্টি হৈছিল অৰ্থাৎ সাকাৰ ব্ৰহ্মা (সা) আৰু তাৰ পিছত এই তিনি দেৱতাই ঋষিমুনি অৰ্থাৎ ৰে সৃষ্টি কৰিছিল, তাৰ পিছত গান্ধৰ্বসকলক গীত গোৱাৰ বাবে সৃষ্টি কৰা হৈছিল আৰু তাৰ পিছত দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ বা ৰজা ইন্দ্ৰ অৰ্থাৎ মহীপাল সৃষ্টি কৰা হৈছিল। মাৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ মাক মহীপালৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ হিচাপে গঢ়া হৈছে।
 মধ্যমৰ উৎস হৈছে বকৰ ডাক বুলি কোৱা হয়।
 মধ্যম চন্দ্ৰ গ্ৰহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
 মধ্যম বগা ৰঙৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

অধিক জানক
 হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগৰ তালিকা
 স্বৰ
 ষড়জ (সা)
 ঋষভ (ৰে)
 গান্ধাৰ (গা)
 পঞ্চম (পা)
 ধৈৱত (ধা)
 নিষাদ (নি)

উল্লেখ

Category:Hindustani music
Category:Carnatic music