কপালত জোনাক থকা ল’ৰাটো

'দ্য বয় উইথ এ মুন অন হিজ ফ'ৰহেড' হৈছে মাইভে ষ্ট'কছ আৰু লাল বেহাৰী দেৰ দ্বাৰা সংগ্ৰহ কৰা বাংলা লোককথা৷

এই কাহিনীবোৰে এনে কাহিনীক বুজায় য’ত এগৰাকী ছোৱালীয়ে ৰজাক আচৰিত ধৰণৰ সন্তান বা সন্তান জন্ম দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে, কিন্তু তেওঁৰ ঈৰ্ষাপৰায়ণ আত্মীয় বা ৰজাৰ পত্নীয়ে কেঁচুৱা আৰু তেওঁলোকৰ মাকৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰ কৰে।

কাহিনীটোৰ সাৰাংশ
ষ্ট'কছৰ সংস্কৰণ
পিছলৈ লোককথাবিদ জোচেফ জেকবছে পুনৰ প্ৰকাশ কৰা মেইভ ষ্ট'কছৰ সংস্কৰণত, যাৰ শিৰোনাম আছিল দ্য বয় হু হাড এ মুন অন হিজ ফৰেহেড এণ্ড এ ষ্টাৰ অন হিজ চিন, এগৰাকী মালিকৰ কন্যাই বন্ধুসকলৰ উপহাসত জোৰেৰে কয় যে যেতিয়া তেওঁ বিয়া হ'ব তেতিয়া তেওঁ কপালত চন্দ্ৰ আৰু চিবুকত তৰা থকা ল'ৰা এটা জন্ম দিব। তাইৰ বন্ধুসকলে তাইক কেৱল ধেমালিহে বুলি ভাবে, কিন্তু তাইৰ কথাবোৰে ৰজাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে, যিয়ে তাইক নিজৰ পঞ্চমগৰাকী সহস্ত্ৰী কৰি তোলে।

এবছৰৰ পাছত ৰজাৰ আন চাৰিগৰাকী ৰাণীয়ে নতুনকৈ মুকুট পিন্ধাজনীক পতিয়ন নিয়ায় যে ৰজাই তাইক কেটলিৰ ঢোল এটা দি শ্ৰমৰ সময় ওচৰ চাপি অহাৰ কথা জনাই দিব পাৰে। পঞ্চম ৰাণীয়ে তিনিবাৰ কেটলি-ঢোল বজাই ৰজা তাইৰ ওচৰলৈ আহে নেকি চাবলৈ। প্ৰথম দুবাৰ তেওঁ কৰে, কিন্তু তৃতীয়বাৰ তেওঁ অনুপস্থিত থাকে, যাৰ ফলত আন ৰাণীসকলে নিজৰ পুত্ৰৰ ঠাইত শিলৰ সলনি কৰি কেঁচুৱাটোক হত্যা কৰিবলৈ নাৰ্ছৰ হাতত তুলি দিয়াৰ সুযোগৰ খিৰিকী সৃষ্টি কৰে।

নাৰ্চে ল’ৰাটোক বাকচ এটাত লৈ জংঘলত পুতি থৈ দিয়ে, কিন্তু শংকৰ নামৰ ৰজাৰ ৰজাৰ কুকুৰটোৱে গাঁতটোৰ ওচৰলৈ গৈ ল’ৰাটোক গিলি পেলায় (কিন্তু নাখায়)। কুকুৰটোৱে ল’ৰাটোক লৈ কিছু সময়ৰ বাবে ডাঙৰ-দীঘল কৰে। কুকুৰে থু পেলোৱাৰ পিছত তেওঁৰ মালিক ৰজাৰ কুকুৰ ৰখীয়াই ল’ৰাটোক দেখি ল’ৰাটোৰ সৌন্দৰ্য্যত আচৰিত হয়। চাৰিগৰাকী ৰাণীয়ে ল’ৰাটো জীয়াই থকা বুলি গম পায় আৰু ৰাতিপুৱা আহি কুকুৰটোক হত্যা কৰিবলৈ দাবী জনায়। কুকুৰটোৱে অৱশ্যে ল’ৰাটোক ৰজাৰ গৰু সূৰীক দি ৰক্ষা কৰে আৰু ল’ৰাটোৱে ল’ৰাটোক পেটত গিলি পেলায়।

চাৰি ৰাণীয়ে আকৌ এবাৰ ল’ৰাটোৰ জীয়াই থকাৰ কথা গম পাই গৰুটোক বলি দিবলৈ আদেশ দিয়ে, কিন্তু ল’ৰাটোক গৰুৱে ৰক্ষা কৰে আৰু ল’ৰাটোক ৰজাৰ ঘোঁৰা কাটাৰৰ হাতত তুলি দিয়ে। তেওঁৰ জীয়াই থকাৰ খবৰ চাৰিগৰাকী ৰাণীৰ কাণত পৰে, যিয়ে ঘোঁৰাটোক বলি দিবলৈ ৰজাক ভিক্ষা কৰে। যেতিয়া ৰজাৰ চিপাহীৰ এটা কেডাৰে ভঁৰালটো ঘেৰি ধৰে, ঘোঁৰাটোৱে ৰাজকুমাৰক কয় যে গোহালিৰ পৰা কিছুমান ৰাজকুমাৰৰ কাপোৰ, লজ্জা, চেদল, তৰোৱাল আৰু বন্দুক লৈ গৈ ফাঁচীৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ কয়।

ল’ৰাটো আৰু কটাৰে আন এখন দেশত উপস্থিত হৈ সাধাৰণ ছদ্মবেশৰ সৈতে কাপোৰ বিনিময় কৰে, ঘোঁৰাটো গাধ হৈ পৰে। চন্দ্ৰ থকা ৰাজকুমাৰে শস্য বেপাৰীৰ এপ্ৰেণ্টিছৰ চাকৰি লয়। এদিন গৰমৰ দিনত ল’ৰাটোৱে সময় পাৰ কৰিবলৈ গান গাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু স্থানীয় ৰজাৰ সপ্তম কন্যাই গানটো শুনি থাকে। ৰাজকুমাৰীয়ে শস্য ব্যৱসায়ীৰ দোকানখন পৰিপাটিকৈ অৱস্থিত ৰাজবাগিচাখনলৈ গৈ যুৱকজনক তেওঁৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে সোধা-পোছা কৰে। তাইৰ প্ৰশ্নবোৰ সি এৰাই চলিছে। ৰাজকুমাৰীয়ে তেওঁৰ বিষয়ে জানিবলৈ জোৰ দিয়ে, আৰু এইবাৰ তেওঁ উত্তৰ দিয়ে যে তেওঁ মাত্ৰ এজন দুখীয়া ল’ৰা।

কিছু সময়ৰ পাছত ৰাজকুমাৰীয়ে দেউতাকক কয় যে তাই বিয়া হ’ব বিচাৰে, আৰু তাই নিজৰ স্বামীক বাছি ল’ব লাগিব। ৰজাই ৰাজ বাগিচাত ৰাজকীয় সমাবেশ গোটাই লয়, য’ত ৰাজকুমাৰীয়ে তেওঁলোকৰ ডিঙিত সোণৰ হাৰ লগাই নিজৰ বাগ্দানীক বাছি ল’ব লাগে আৰু শস্য ব্যৱসায়ীৰ শিক্ষয়িত্ৰীক বাছি লয়। ৰাজকুমাৰ আৰু ৰাজাসকলে তাইৰ পছন্দৰ প্ৰতিবাদ কৰে, কিন্তু ৰজাই নিজৰ নতুন জোঁৱাইক গ্ৰহণ কৰে

তেওঁলোকৰ বিয়াৰ পিছত ৰাজকুমাৰীয়ে অলপ দুখ অনুভৱ কৰে যে তাইৰ উদ্দেশ্যটোৱে ভনীয়েকহঁতৰ স্বামীৰ সৈতে ৰাজপ্ৰসাদৰ চাৰিওফালে চিকাৰৰ খেলত যোগদান নকৰে। ৰাজকুমাৰে যাদুকৰী ঘোঁৰা কাটাৰ (গাধৰ দৰে আকৃতিৰ)ৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে আৰু তেওঁলোক পুনৰ এজন বীৰ ৰাজকুমাৰ আৰু ঘোঁৰালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। এই যুটিটোৱে চৰাই আৰু হৰিণ চিকাৰ কৰে, আৰু গছৰ তলত জিৰণি ল’বলৈ ৰৈ যায়। বাকী ছয়জন ভায়েকে চন্দ্ৰ তৰা লৈ ৰাজকুমাৰৰ বেশত তেওঁক দেখা পাই খাদ্য-পানীয়ৰ বাবে ভিক্ষা কৰে। ৰাজকুমাৰে মান্তি হয়, যেতিয়ালৈকে আন ছয়জন মানুহৰ পিঠিত ৰঙা গৰম লোহাৰ দাগ পৰে।

ৰাজকুমাৰজন নিজৰ প্ৰকৃত ৰূপত ৰাজপ্ৰসাদলৈ উভতি যায়, সকলোৱে আচৰিত হয়। তেওঁ পত্নীক সঁচা কথা কয়, যিয়ে তেওঁক স্বামী হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। কিছু সময়ৰ পাছত ৰাজকুমাৰে কাটাৰক কয় যে তেওঁ নিজৰ দেশলৈ উভতি আহি পিতৃ-মাতৃৰ খবৰ ল’ব বিচাৰে। যুৱকজন আৰু ৰাজকুমাৰীয়ে পিতৃৰ ৰাজ্য ভ্ৰমণ কৰে।

দম্পতীহালে আহি তম্বু থোৱাৰ পিছত ৰজাই তেওঁক সাক্ষাৎ কৰে। যুৱকজনে নিজকে বিদেশী ৰাজকুমাৰ বুলি পৰিচয় দিয়ে, যিয়ে ৰজাৰ বাবে এক বৃহৎ ভোজ অনুষ্ঠিত কৰিব বিচাৰে আৰু গোটেই ৰাজ্যখনক নিমন্ত্ৰণ কৰিব লাগে। উদযাপনলৈ সকলোৱে আহে, মাক বাগিচাৰ জীয়েকৰ বাহিৰে। যুৱকজনে জোৰ দি কয় যে তাইও এই অনুষ্ঠানত উপস্থিত থাকিব লাগিব। যুৱকজনে তাইক ৰাণী হিচাপে সম্ভাষণ জনাইছে, আন ৰাণীসকলৰ খঙত।

কিছুদিন পিছত ৰাজকুমাৰে ৰজাক সুধিলে যে তেওঁৰ কোনো পুত্ৰ আছে নেকি? ৰাজকুমাৰে দেউতাকক সমগ্ৰ সত্যটো প্ৰকাশ কৰে, আৰু তেওঁক এতিয়ালৈকে ৰাজকুমাৰক সহায় কৰা যাদুকৰী ঘোঁৰা কাটাৰ দেখুৱায়। ৰজাই পুত্ৰক ৰাজপ্ৰসাদত তেওঁৰ লগত থাকিবলৈ কয়, কিন্তু পিতৃয়ে বাকী চাৰিগৰাকী ৰাণীক হত্যা কৰিলেহে তেওঁ সন্মতি দিব। ৰজাই কৰে, আৰু নিজৰ পূৰ্বৰ ৰাণীক নিজৰ উপযুক্ত স্থানলৈ ঘূৰাই আনে।Stokes, Maive S. H. Indian fairy tales. National Library of Scotland. Calcutta: Privately printed. 1879. pp. 119-137.Jacobs, Joseph. Indian Fairy Tales. New York: G. P. Putnam Sons. 1892. pp. 156–177.

দেৰ সংস্কৰণ
লাল বেহাৰী দেয়ে তেওঁৰ Folk-Tales of Bengalত কপালত চন্দ্ৰ লৈ থকা ল'ৰাটো শিৰোনামেৰে সংগ্ৰহ কৰা আন এটা বাংলা লোককথাত এজন ৰজাই এতিয়াও পুত্ৰ সন্তান জন্ম দিয়া নাই, যদিও তেওঁৰ ছয়গৰাকী গৰু আছে। গতিকে তেওঁ সপ্তম ৰাণীক বিয়া কৰাবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। বিচৰণত তেওঁ এজন গৰুৰ গোবৰ বিক্ৰেতাৰ ধুনীয়া কন্যাক বিচাৰি পায়। আন ছোৱালীৰ লগত হোৱা কথা-বতৰাত (ৰজাৰ মন্ত্ৰীৰ কন্যা, ধনী বণিকৰ কন্যা আৰু ৰাজ-পুৰোহিতৰ কন্যা) তাই তেওঁলোকক কয় যে যিয়েই তাইক বিয়া কৰাব, তেওঁক ল'ৰা আৰু এজনী ছোৱালী জন্ম দিব (ছোৱালীজনীক "ঈশ্বৰীয়ভাৱে সুন্দৰী"; ল'ৰাজনৰ লগত "কপালত চন্দ্ৰ আৰু হাতৰ তলুৱাত তৰা")।

আশ্চৰ্য্য সন্তানক প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া ছোৱালীজনীক বিয়া কৰাবলৈ ৰজাই সিদ্ধান্ত লয়, যাৰ ফলত মাক আচৰিত হয় আৰু বাকী ছয়গৰাকী ৰাণীৰ খং আৰু ঈৰ্ষা। ৰজাই তাইক ঘণ্টা এটা দি কয় যে তেওঁ আগন্তুক ছমাহ ভ্ৰমণ কৰিব। আন ৰাণীয়ে ছোৱালীজনীক ঘণ্টা বজাবলৈ পতিয়ন নিয়াই ৰজা যে তাইৰ কাষলৈ ঘূৰি আহিব সেই কথা প্ৰমাণ কৰে। তিনিবাৰৰ পিছত ৰজা অধৈৰ্য্য হৈ পৰে আৰু চতুৰ্থবাৰৰ বাজিৰ পিছত ঘূৰি নাহে।

ছয়গৰাকী ৰাণীয়ে সপ্তম ৰাণী আৰু এগৰাকী ধাত্ৰীক ঘোঁৰাশালৰ এটা জুপুৰিলৈ লৈ যায়, যমজ সন্তানক কুকুৰাৰ পোৱালিৰ সলনি কৰি ধাত্ৰীগৰাকীয়ে নিষ্কাশন কৰিবলৈ দিয়ে। তাই দুয়োটা কেঁচুৱাকে মাটিৰ পাত্ৰ এটাত ভৰাই পাত্ৰটো লৈ যায় এজন দুখীয়া মৃৎশিল্পীৰ চকালৈ, যাতে সি পিছদিনা ৰাতিপুৱা কেঁচুৱাবোৰৰ সৈতে সকলো পাত্ৰৰ মাটি জ্বলাই দিয়ে। কিন্তু পিছদিনা ৰাতিপুৱা মৃৎশিল্পী আৰু পত্নীয়ে সাৰ পাই আৱিষ্কাৰ কৰে যে মাটিৰ পাত্ৰবোৰ ৰাতিটোৰ ভিতৰতে সাজু কৰা হৈছে। যমজ সন্তান দুটাকো "অপাৰ্থিৱ সৌন্দৰ্য্যৰ" বিচাৰি পায় আৰু নিজৰ সন্তান হিচাপে ডাঙৰ-দীঘল কৰে।

মৃৎশিল্পী আৰু তেওঁৰ পত্নীৰ মৃত্যুৰ পিছত যমজ সন্তান দুটা ৰজাৰ নগৰলৈ গুচি যায়। বজাৰ এখনত প্ৰৱেশ কৰিলে গোটেই ঠাইখন হঠাতে আলোকিত হৈ পৰে। তেওঁলোকৰ সৌন্দৰ্য্যত মুগ্ধ হৈ বজাৰৰ পুৰুষসকলে তেওঁলোকৰ বাবে এটা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে, যিটো তেওঁলোকে কৰে। ল’ৰাটোৱে ঘোঁৰা ভাড়া কৰি ওচৰৰ হাবিবোৰত জীৱ-জন্তু চিকাৰ কৰে। এদিন ৰজাইও চিকাৰ কৰিবলৈ গৈ ৰহস্যময় ল’ৰাটোক দেখা পায়। যুৱকজনে হৰিণ এটাক কাঁড় মাৰিলে, কিন্তু কৌশলৰ বলত তেওঁৰ পাগুৰিটো ঢিলা হয়, আৰু ৰজাই তেওঁৰ চন্দ্ৰৰ জন্মচিহ্নটো দেখা পায়।

ৰজাই ছয় ৰাণীৰ ওচৰলৈ উভতি যায় আৰু তেওঁৰ হ’ব পৰা পুত্ৰৰ কথা চিন্তা কৰি ঘটনাটো কয়। ৰাণীয়ে লক্ষ্য কৰে যে যুৱকজনেই হৈছে তেওঁলোকে আগতে হত্যা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা ল’ৰাটো, আৰু ধাত্ৰীগৰাকীক দুয়োটা যমজ সন্তানৰ লগত কথা পাতিবলৈ পঠিয়াই দিয়ে। যুৱকজনৰ ভনীয়েকক ধাত্ৰীগৰাকীয়ে ভ্ৰমণ কৰে, যিয়ে তেওঁক কয় যে তেওঁৰ ঘৰত ৭০০ ৰাক্ষসেৰে পহৰা দিয়া কটাকি ফুলৰ প্ৰয়োজন।

ল’ৰাটোৱে সাগৰৰ বহু দূৰ যাত্ৰা কৰি সোণ আৰু ৰূপৰ লাঠিৰে নিয়ন্ত্ৰিত মৃত্যুসদৃশ অৱস্থাত শুই থকা পুষ্পৱতী নামৰ এগৰাকী কুমাৰীক পায়। কুমাৰীসকলে তেওঁক লুকাই থাকিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে, কিয়নো ছোৱালীজনীক জগাই তুলিবলৈ এজন ৰাক্ষস আহে। পুষ্পৱতীয়ে আসুৰিক সুধিলে তাইৰ মৃত্যুৰ সময়ত কি হ’ব পাৰে, আৰু জীৱটোৱে উত্তৰ দিয়ে যে ভাগ্যই নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল যে কপালত চন্দ্ৰ আৰু হাতৰ তলুৱাত তৰা থকা মানুহজনেহে দ পানীৰ টেংকিত কাঠৰ বাকচ এটা পাব পাৰে য’ত সকলো ৰাক্ষসৰ মৃত্যু আছে।

ল’ৰাটোৱে ৰাক্ষসৰ নিৰ্দেশ মানি কাঠৰ বাকচটো লৈ ভিতৰত থকা মৌমাখি দুটাক চেপি ধৰে আৰু অসুৰবোৰক মাৰি পেলায়। কুমাৰীজনীৰ লগতে ভনীয়েকৰ ওচৰলৈ কটাকি ফুল এজাক লৈ যায়। নিৰাপদে ঘৰলৈ উভতি আহে। এদিন যুৱকজনে ৰজাক নিজৰ ঘৰলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰে, য’ত সমগ্ৰ সত্য প্ৰকাশ কৰে লেডী পুষ্পৱতীয়ে। ৰজাই ছয় ৰাণীক মাটিত পুতি থৈ যমজ সন্তানৰ মাকক নিজৰ উচিত স্থানত পুনৰ নিযুক্তি দিয়ে।Day, Rev. Lal Behari (1883). Folk-Tales of Bengal. London: McMillan and Co. 1883. pp. 227-247.

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:লোককথা
শ্ৰেণী:লোকগাথা
শ্ৰেণী:সাধুকথা
শ্ৰেণী:লোকসাহিত্য
শ্ৰেণী:সাধু