তমঃ

তমঃ (Sanskrit: তমস্ তামাস, আভিধানিক অৰ্থ 'আন্ধাৰ') তিনিটা গুণ (প্ৰৱণতা, গুণ, বৈশিষ্ট্য)ৰ ভিতৰত অন্যতম, যিটো হিন্দু দৰ্শনৰ সাংখ্য দৰ্শনে বিকশিত কৰা দাৰ্শনিক আৰু মানসিক ধাৰণা।James G. Lochtefeld, Guna, in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, Vol. 1, Rosen Publishing, , p. 265. বাকী দুটা গুণ হ’ল ৰজঃ (আৱেগ আৰু ক্ৰিয়া) আৰু সত্ত্ব (বিশুদ্ধতা, মঙ্গল)। তমঃ হৈছে জড়তা, নিষ্ক্ৰিয়তা, নিস্তেজতা বা অলসতাৰ গুণ। সাধাৰণতে ইয়াক তিনিওটাৰে ভিতৰত সৰ্বনিম্ন স্তৰৰ গুণ বুলি কোৱা হয়। 
ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান
বৈদিক শব্দ তমঃ “আন্ধাৰ’’ক বুজায়। ভাৰত-ইউৰোপীয় শব্দ *temH-es ৰ অৰ্থ হৈছে “আন্ধাৰ’’, আৰু লিথুৱেনিয়ান শব্দ tamsa ৰ অৰ্থ হৈছে “আন্ধাৰ।’’ ছাৰ্বিয়ান শব্দ “tama’’ৰ অৰ্থ হৈছে “আন্ধাৰ’’।
হিন্দুধৰ্ম
সাংখ্য দৰ্শনত গুণ হৈছে তিনিটা “প্ৰৱণতা, গুণ’’ৰ ভিতৰত এটা: সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ। এই শ্ৰেণীৰ গুণসমূহ হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ে আচৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰিছে। তিনিটা গুণ হ’ল-

সত্ত্ব হৈছে ভৰসাম্য, সম্প্ৰীতি, মঙ্গল, বিশুদ্ধতা, সৰ্বজনীন, সামগ্ৰিক, ইতিবাচক, শান্তিপূৰ্ণ, গুণগত গুণ।Alter, Joseph S., Yoga in Modern India, 2004 Princeton University Press, p 55
ৰজঃ হৈছে আৱেগ, কাৰ্যকলাপ, পৰিচালিত হোৱা, গতিশীল, গতিশীলতাৰ গুণ।Feuerstein, Georg The Shambhala Encyclopedia of Yoga, Shambhala Publications, 1997
তমঃ হৈছে নিস্তেজতা বা নিষ্ক্ৰিয়তা, উদাসীনতা, জড়তা বা অলসতাৰ গুণ।Whicher, Ian  The Integrity of the Yoga Darśana, 1998 SUNY Press, 110
গুণগত, চিন্তাশীল, মোহমুক্ত, আৰু ফলাফলৰ বাবে হাহাকাৰ নকৰা কৰ্মক সাত্ত্বিক বুলি গণ্য কৰা হয়। বিশুদ্ধভাৱে আনন্দৰ হেঁপাহ, স্বাৰ্থপৰতা আৰু বহু পৰিশ্ৰমৰদ্বাৰা পৰিচালিত কৰ্ম ৰাজসিক। আনৰ বা আত্মাৰ ক্ষতি বা আঘাতৰ কথা বিবেচনা নকৰাকৈ মোহৰ কাৰণে, পৰিণতিক অৱজ্ঞা কৰি কৰা কামক তামসিক বোলা হয়।

ভাৰতীয় দৰ্শনত এই গুণসমূহক হয়-বা স্বভাৱত উপস্থিত বুলি গণ্য কৰা নহয়। বৰঞ্চ সকলোৰে আৰু সকলো বস্তুৰে তিনিওটা থাকে, কেৱল বেলেগ বেলেগ অনুপাতত আৰু বিভিন্ন প্ৰসংগত। জীৱ বা পদাৰ্থক এই তিনিটা গুণৰ যৌথ প্ৰভাৱৰ নিকা ফল হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে কোনোৱেই আৰু একোৱেই বিশুদ্ধ সাত্ত্বিক, ৰাজসিক বা তামসিক নহয়। এজনৰ স্বভাৱ আৰু আচৰণ বিভিন্ন মাত্ৰাত সকলো গুণৰ জটিল আন্তঃক্ৰিয়া। কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত সাত্ত্বিক গুণৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ থকা আচৰণ ৰাজসিক; কিছুমানত ই ৰাজসিক আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ তামসিক গুণৰ উল্লেখযোগ্য।Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237

ভাগৱত ১৮.৩২ পদত বুদ্ধিৰ ওপৰত তমঃ গুণৰ প্ৰভাৱ এনেদৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে য’ত এজন ব্যক্তিয়ে "দুষ্টতাক গুণ আৰু গুণক দুষ্টতা বুলি গণ্য কৰে।" 
শিখ ধৰ্ম
শিখ শাস্ত্ৰই ইয়াৰ পদবোৰত তমঃ গুণৰ কথা উল্লেখ কৰিছে:

"চতুৰ্দশ দিন: যিজনে চতুৰ্থ অৱস্থাত প্ৰৱেশ কৰে, সময়ক জয় কৰে আৰু ৰাজ, তম আৰু সত্ত্ব তিনিটা গুণক জয় কৰে।"(SGGS )
"যিসকলে সত্ত্ব-বগা পোহৰ, ৰজঃ-ৰঙা আৱেগ, আৰু তমঃ-ক'লা আন্ধাৰৰ শক্তিসমূহক মূৰ্ত কৰি ৰাখে, তেওঁলোকে বহুতো সৃষ্টিশীল ৰূপৰ সৈতে ঈশ্বৰৰ ভয়ত বাস কৰে।"(SGGS )
"তোমাৰ শক্তি তিনিটা গুণৰ মাজেৰে বিয়পি পৰিছে: ৰজঃ, তমঃ আৰু সত্ত্ব।" (SGGS )
"ৰজঃ- শক্তি আৰু কাৰ্যকলাপৰ গুণ; তমঃ- আন্ধাৰ আৰু জড়তাৰ গুণ; আৰু সত্ত্ব- বিশুদ্ধতা আৰু পোহৰৰ গুণ, এই সকলোবোৰকে মায়াৰ সৃষ্টি বুলি কোৱা হয়, আপোনাৰ মায়া। চতুৰ্থ অৱস্থা উপলব্ধি কৰা সেই মানুহজনে – তেওঁ অকলেই পৰম অৱস্থা লাভ কৰে।"(SGGS )

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:দৰ্শন
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় দৰ্শন