সপ্তক

সপ্তক মানে "স্বৰসমূহ" বা "সাতটা স্বৰৰ শৃংখলা।" ই স্বৰসমূহৰ সমষ্টিক বুজায় অৰ্থাৎ ষড়জ (স্বৰ) (সা), ঋষভ (স্বৰ) (ৰি), গান্ধাৰ (স্বৰ) (গা), মধ্যম (স্বৰ) (মা), পঞ্চম (স্বৰ) (পা), ধৈৱত (স্বৰ) (ধা), নিষাদ (স্বৰ) (নি), [ষড়জ (স্বৰ)]] (সা) যিবোৰে ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত এটা সংগীত স্কেল গঠন কৰে। সংস্কৃতত, সপ্তকৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "সাত থকা" আৰু ই সংস্কৃত শব্দ সপ্তৰপৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ "সাত।" সপ্তকত সপ্তস্বৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছে, অৰ্থাৎ শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ সাতটা স্বৰ বা সাতটা নোট। 
মূল সপ্তকক মধ্য সপ্তক (দেৱনাগৰী: मध्य सप्तक) বোলা হয়। কম কম্পাংকযুক্ত স্বৰৰ বাবে, শিল্পীয়ে মন্দ্ৰ সপ্তক (দেৱনাগৰী: मंद्र सप्तक) ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে, যি মধ্য সপ্তকতকৈ এটা সপ্তক তলত থাকে। অধিক কম্পাংকযুক্ত স্বৰৰ বাবে, তাৰ সপ্তক (দেৱনাগৰী: तार सप्तक) ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যি মধ্য সপ্তকতকৈ এটা সপ্তক ওপৰত থাকে। 

ভাৰতীয় সংগীতৰ সাধাৰণ স্কেল মধ্য সপ্তকৰ সাৰপৰা তাৰ সপ্তকৰ সালৈকে বিস্তৃত। উচ্চ সপ্তকৰ প্ৰথম স্বৰৰ এই অন্তৰ্ভুক্তিয়ে প্ৰতিটো সপ্তকৰ সাতটাৰ পৰিৱৰ্তে আটটা স্বৰ কৰি তোলে।
সাধাৰণতে, এটা ৰাগত তিনিটা সপ্তকৰ স্বৰ থাকে। তলৰ সপ্তকৰ স্বৰসমূহক স্বৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ আগত এটা এপ'ষ্ট্ৰ'ফীদ্বাৰা (বা স্বৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ তলত এটা বিন্দুদ্বাৰা) দেখুওৱা হয় আৰু ওপৰৰ সপ্তকৰ স্বৰসমূহক স্বৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ পাছত এটা এপ'ষ্ট্ৰ'ফীদ্বাৰা (বা স্বৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ ওপৰত এটা বিন্দুদ্বাৰা) দেখুওৱা হয়। 
উদাহৰণস্বৰূপে:
মন্দ্ৰ সপ্তক : Ṣ বা Ş বা 'S
মধ্য সপ্তক : S
তাৰ সপ্তক : Ṡ বা Ŝ বা S'
স্বৰসমূহৰ কম্পাংকৰ কথা ক'লে, সকলো স্বৰৰ কম্পাংক সলনি হয় অৰ্থাৎ সা 240 Hz, ৰে 270 Hz, কোমল গা 288 Hz, মা 320 Hz, পা 360 Hz, ধা 405 Hz, আৰু কোমল নি 432 Hz। ফলস্বৰূপে, 432 Hz ৰ নিৰ পাছৰ সাৰ কম্পাংক 480 Hz হয় অৰ্থাৎ তলৰ সপ্তক সাৰ দুগুণ, যেনেকৈ আন 6টা স্বৰৰো হয়। 

মধ্য সপ্তকৰ সাক বিবেচনা কৰি, আন স্বৰসমূহৰ কম্পনাংক হ'ব, 

সা ৰে গা মা পা ধা নি
মন্দ্ৰ সপ্তক: 120 Hz, 135 Hz, 144 Hz, 160 Hz, 180 Hz, 202.5 Hz, 216 Hz.} 
মধ্য সপ্তক: 240 Hz, 270 Hz, 288 Hz, 320 Hz, 360 Hz, 405 Hz, 432 Hz.} 
তাৰ সপ্তক: 480 Hz, 540 Hz, 576 Hz, 640 Hz, 720 Hz, 810 Hz, 864 Hz.} 

তথ্যসূত্ৰ

Category:Music of India
Category:Musical scales
Category:Hindustani music terminology
2. স্বৰ