পুপুল জয়কাৰ

পুপুল জয়কাৰ  (  ; জন্ম: ১১ ছেপ্টেম্বৰ ১৯১৫ – ২৯ মাৰ্চ ১৯৯৭)  এগৰাকী ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক কৰ্মী আৰু লেখিকা, স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতত পৰম্পৰাগত আৰু গাঁৱৰ কলা, হস্ততাঁত, আৰু হস্তশিল্পৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ কামৰ বাবে তেওঁ বেছিকৈ পৰিচিত। দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছৰ মতে, তেওঁক "ভাৰতৰ 'সংস্কৃতিৰ জাৰিনা'" বুলি জনা গৈছিল, আৰু ফ্ৰান্স, জাপান আৰু আমেৰিকাত ভাৰতীয় কলাৰ প্ৰচাৰ কৰা কলা উৎসৱ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। নেহৰু-গান্ধী পৰিয়াল আৰু জে কৃষ্ণমূৰ্তি দুয়োৰে বন্ধু আৰু জীৱনীকাৰ আছিল। জৱাহৰলাল নেহৰু, তেওঁৰ কন্যা ইন্দিৰা গান্ধী আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজীৱ গান্ধীৰ সৈতে তিনিজন প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল আৰু তেওঁ আছিল ইন্দিৰা গান্ধীৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু। তেওঁ পিছৰ দুজনৰ সাংস্কৃতিক উপদেষ্টা হিচাপে কাম কৰিছিল, সাংস্কৃতিক বিষয়ত তেওঁৰ প্ৰাধান্য নিশ্চিত কৰিছিল।

১৯৫০ চনত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে তেওঁক হস্ততাঁত খণ্ডৰ অধ্যয়ন আৰু ইয়াৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ পৰিকল্পনা কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। অৱশেষত তেওঁ সৰ্বভাৰতীয় হস্ততাঁত ব'ৰ্ড আৰু হস্তশিল্প আৰু হস্ততাঁত ৰপ্তানি নিগমৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে আৰু মধুবনী চিত্ৰকলাৰ পুনৰুজ্জীৱিতকৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। জয়কৰে ১৯৫৬ চনত নেচনেল ক্ৰাফ্টছ মিউজিয়াম আৰু ১৯৮৪ চনত ইণ্ডিয়ান নেচনেল ট্ৰাষ্ট ফৰ আৰ্ট এণ্ড কালচাৰেল হেৰিটেজ (INTACH) প্ৰতিষ্ঠা কৰে যাতে কীৰ্তিচিহ্নসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পৰিচালন আৰু ঐতিহ্য সম্পত্তি সংৰক্ষণৰ কৰিব পাৰে। ১৯৮৫ চনত স্থাপিত ইন্দিৰা গান্ধী নেচনেল চেণ্টাৰ ফৰ দ্য আৰ্টছ (IGNCA)ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু ট্ৰাষ্টী আছিল আৰু ১৯৯০ চনত নতুন দিল্লীত নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ ফেশ্বন টেকন'লজি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। চাৰ্লছ আৰু ৰে ইমছৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰাৰ পিছত ডিজাইনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয়ৰ ধাৰণা (যিখন পিছলৈ নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ ডিজাইনলৈ পৰিণত হয়)ৰ ধাৰণ কৰাত তেওঁৰ সহায়ক আছিল। ১৯৬৭ চনত পদ্মভূষণ (ভাৰতৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ অসামৰিক সন্মান) বঁটা লাভ কৰে।

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা
১৯১৫ চনত ইউনাইটেড প্ৰভিন্স (পিছলৈ উত্তৰ প্ৰদেশ নামেৰে জনাজাত) ৰাজ্যৰ ইটাৱাত জয়কাৰৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ বিনায়ক মেহতা আছিল এজন উদাৰ বুদ্ধিজীৱী আৰু ভাৰতীয় অসামৰিক সেৱাৰ জ্যেষ্ঠ বিষয়া আৰু যি সময়ত বেছিভাগ বিষয়াই ব্ৰিটিছ আছিল সেই সময়ত অসামৰিক সেৱাত সেৱা আগবঢ়োৱা প্ৰথম ভাৰতীয়সকলৰ ভিতৰত এজন আছিল। তেওঁৰ মাক চুৰাটৰ গুজৰাটী ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালৰ পৰা আহিছিল, য'ত পুপুলে বছৰি গ্ৰীষ্মকালীন বিৰতি কটায়ছিল। তেওঁৰ এজন ভাতৃ কুমাৰিল মেহতা আৰু চাৰিগৰাকী ভগ্নী আছিল পূৰ্ণিমা, প্ৰেমলতা, অমৰগংগা আৰু নন্দিনী মেহতা। দেউতাকৰ কামে পৰিয়ালটোক ভাৰতৰ বহু ঠাইলৈ লৈ গ’ল, য’ত তেওঁ জীৱনৰ আৰম্ভণিতে স্থানীয় শিল্পকলা আৰু পৰম্পৰাক গ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ পাইছিল।

এঘাৰ বছৰ বয়সত তেওঁ বানাৰস (বাৰানসী)লৈ গৈ ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনত সক্ৰিয়  থিয়’ছফিষ্ট এনি বেছাণ্টে আৰম্ভ কৰা এখন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে। তাৰ পিছত তেওঁৰ দেউতাকৰ লগত এলাহাবাদলৈ যায় য'ত তেওঁ প্ৰথম পোন্ধৰ বছৰ বয়সত নেহৰু পৰিয়ালৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, কাৰণ তেওঁৰ পিতৃ মোটিলাল নেহৰুৰ বন্ধু আছিল। পিছলৈ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ কন্যা ইন্দিৰা প্ৰিয়াদৰ্শিনী নেহৰু ৰ সৈতে তেওঁৰ বন্ধুত্ব হয়।

১৯৩৬ চনত লণ্ডন স্কুল অৱ ইকনমিক্সৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ আগতে লণ্ডনৰ বেডফোৰ্ড কলেজত পঢ়িছিল।
ঘৰলৈ উভতি আহি বেৰিষ্টাৰ মনমোহন জয়কাৰক বিয়া কৰাই বোম্বাই (বৰ্তমান মুম্বাই)ত বসতি স্থাপন কৰে ৷

কৰ্মজীৱন
লণ্ডনত সাংবাদিক হিচাপে প্ৰশিক্ষণ লোৱাৰ পিছত জয়কাৰে দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়াত চাকৰিৰ বাবে আবেদন কৰে। উচ্চ শিক্ষিত হোৱাৰ পিছতো মহিলা হোৱাৰ বাবে তেওঁক চাকৰিৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছিল।

বম্বেত বসতি স্থাপন কৰাৰ লগে লগে তেওঁ "টয় কাৰ্ট" মুকলি কৰে, যিখন ইংৰাজী ভাষাৰ শিশু আলোচনী আছিল, য'ত বিখ্যাত চিত্ৰশিল্পী জেমিনী ৰয় আৰু এম এফ হুছেইনৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছিল। ১৯৪০ চনত কস্তুৰবা ট্ৰাষ্টত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ কৰ্মী মৃদুলা চাৰাভাইৰ সহায়ক হোৱাৰ পিছত ৰাজনৈতিকভাৱে জড়িত হৈ পৰে। ১৯৪০ চনৰ শেষৰ ফালে জে কৃষ্ণমূৰ্তিৰ লগত বন্ধুত্ব গঢ়ি তোলাৰ লগতে হস্ততাঁত শিল্পৰ লগতো জড়িত হৈ পৰে। বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়ৰ তত্বাৱধানত তেওঁ মাদ্ৰাজ (চেন্নাই)ত বেছান্ত নগৰ নামৰ ৱেভাৰছ চাৰ্ভিচ চেণ্টাৰ স্থাপন কৰে।

আৰম্ভণিতে ইন্দিৰা গান্ধীৰ সৈতে থকা ঘনিষ্ঠ বন্ধুত্বই, ১৯৬৬ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী হোৱাৰ লগে লগে জয়াকাৰক তেওঁৰ সাংস্কৃতিক উপদেষ্টা হিচাপে নিযুক্তি দিছিল। ভাৰতীয় হস্তশিল্প আৰু হস্ততাঁত নিগমৰ কাৰ্যবাহী সঞ্চালিকা আৰু পিছলৈ অধ্যক্ষ-ব্যক্তি হয়। ১৯৭৪ চনৰ পৰা তিনি বছৰ ধৰি তেওঁ সৰ্বভাৰতীয় হস্তশিল্প ব'ৰ্ড (AIHB)ৰ অধ্যক্ষতা কৰে।

জয়াকৰে ১৯৫৫ চনত "ভাৰতীয় বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰিক কলা" শীৰ্ষক মিউজিয়াম অৱ মডাৰ্ণ আৰ্ট প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে কেটেলগ পৰিচয়ৰ সহ-লেখক আছিল। তাতেই আমেৰিকাৰ প্ৰখ্যাত ডিজাইনাৰ চাৰ্লছ আৰু ৰে ইমছক লগ পায়। ইয়াৰ পৰাই দুয়োটা দলৰ মাজত আজীৱন আলোচনাৰ আৰম্ভণি হৈছিল। তেওঁলোকৰ সাক্ষাৎৰ পিছত জয়কৰে ভাৰতৰ বাবে ডিজাইনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয়ৰ ধাৰণা আৰম্ভ কৰে। ইমছৰ যুটিটোক ভাৰত ভ্ৰমণ আৰু দ্য ইণ্ডিয়া ৰিপ’ৰ্ট লিখিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল, য’ত জয়কৰ পৰামৰ্শ বিচাৰি পোৱা যায়।

১৯৮০ চনৰ আৰম্ভণিতে কেইবামাহো ধৰি লণ্ডন, পেৰিছ আৰু আমেৰিকাত আয়োজিত ভাৰতীয় উৎসৱ আৰু ৰাজীৱ গান্ধীৰ কাৰ্যকালত 'আপ্না উৎসৱ' (আমাৰ উৎসৱ)ৰ আঁৰত আছিল, যাৰ বাবে তেওঁ এগৰাকী সাংস্কৃতিক উপদেষ্টাও আছিল আৰু ৰাষ্ট্ৰমন্ত্ৰীৰ পদবীও আছিল। ১৯৮২ চনত তেওঁ ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক পৰিষদৰ (ICCR) উপ-সভানেত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে, আৰু ঐতিহ্য আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ উপদেষ্টা হোৱাৰ উপৰিও ইন্দিৰা গান্ধী সোঁৱৰণী ন্যাসৰ উপ-সভাপতি (১৯৮৫–১৯৮৯) হৈ থাকে। বন্ধু ইন্দিৰা গান্ধীৰ অনুৰোধত তেওঁ মাৰ্তাণ্ড সিং (বস্ত্ৰ সংৰক্ষক)ৰ সৈতে ১৯৮৪ চনত ইণ্ডিয়ান নেচনেল ট্ৰাষ্ট ফৰ আৰ্ট এণ্ড কালচাৰেল হেৰিটেজ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।The tapestry of her life Malvika Singh, Indian Seminar, 2004.

বংগৰ সাহিত্য আন্দোলন ‘হাংগ্ৰী জেনেৰেচন’ৰ অন্যতম চিৰস্থায়ী সমৰ্থক পুপুল জয়কাৰ আছিল আৰু ১৯৬১ চনত হাংগ্ৰিয়ালীসকলক বিচাৰৰ সময়ত সহায় কৰিছিল।মৃত্যুৰ আগলৈকে ভাৰতৰ কৃষ্ণমূৰ্তি ফাউণ্ডেশ্যনৰ সৈতে সক্ৰিয় হৈ আছিল। ভাৰত, আমেৰিকা, ইংলেণ্ড, আৰু কিছুমান লেটিন আমেৰিকাৰ দেশত কৃষ্ণমূৰ্তি ফাউণ্ডেশ্যন প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল। ভাৰতীয় কৃষ্ণমূৰ্তি ফাউণ্ডেশ্যনৰ সদস্য হিচাপে অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ চিত্তুৰ জিলাৰ মদনাপল্লেৰ ঋষি ভেলী স্কুলৰ লগতে ভাৰতৰ অন্যান্য কৃষ্ণমূৰ্তি ফাউণ্ডেশ্যন স্কুলৰ সৈতেও তেওঁ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত আছিল।

পৰিয়াল
১৯৩৭ চনত পাঠৰে প্ৰভুৰ বেৰিষ্টাৰ মনমোহন জয়কৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয় আৰু ১৯৭২ চনত মৃত্যু হয়।১৯৩৮ চনত জন্মগ্ৰহণ কৰা তেওঁৰ কন্যা ৰাধিকা হাৰ্জবাৰ্গাৰৰ লগতে ঋষি উপত্যকা শিক্ষা কেন্দ্ৰৰ সঞ্চালক হিচাপে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ চিত্তুৰ জিলাৰ ঋষি উপত্যকা বিদ্যালয়ৰ সভাপতি আৰু পৰিচালনা কৰে; সাহ্যাদ্ৰি হিলছ পুনেৰ সহ্যাদ্ৰি স্কুল; বাৰাণসীৰ ৰাজঘাট বেসন্ত বিদ্যালয়; চেন্নাইৰ দ্য স্কুল, কে এফ আই; বাংগালুৰুৰ ভেলী স্কুল আৰু অন্যান্য কৃষ্ণমূৰ্তি ফাউণ্ডেশ্যন অৱ ইণ্ডিয়া বিদ্যালয়। কথক নৃত্যশিল্পী অদিতি মংগলদাস তেওঁৰ ভগ্নী, নন্দিনী মেহতাৰ নাতিনী।

কিছু দিনৰ অসুস্থতাৰ অন্তত মুম্বাইত, ১৯৯৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

কিতাপ
তেওঁৰ আটাইতকৈ পৰিচিত গ্ৰন্থ হ’ল তেওঁৰ দুখন জীৱনী: জে কৃষ্ণমূৰ্তি: এ বায়’গ্ৰাফী (১৯৮৮) আৰু ইন্দিৰা গান্ধী: এণ ইনটিমেট বায়’গ্ৰাফী (১৯৯২)। পিছৰটোত জয়কৰে প্ৰকাশ কৰে যে তেওঁৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু ইন্দিৰা গান্ধীয়ে তেওঁক ব্যক্তিগতভাৱে অপাৰেচন ব্লু ষ্টাৰ কাণ্ডৰ পিছত তেওঁৰ মৃত্যুৰ আগজাননী প্ৰকাশ কৰিছিল।

তথ্যসূত্ৰ