নিৰ্মলা (উপন্যাস)

নিৰ্মলা (হিন্দী: निर्मला) হিন্দী ঔপন্যাসিক মুন্সী প্ৰেমচন্দৰ দ্বাৰা ৰচিত এখন হিন্দী উপন্যাস। এই আৱেগিক উপন্যাসখনৰ মূল চৰিত্ৰ নিৰ্মলা নামৰ কিশোৰীজনীক বলপূৰ্বকভাৱে বিয়া পাতি দিয়ে পত্নীৰ মৃত্যু হোৱা তথা পিতৃৰ বয়সৰ এজন ব্যক্তিৰ লগত। উপন্যাসখনৰ কাহিনীভাগ হৈছে নিৰ্মলাৰ স্বামীৰ সন্দেহ যে তেওঁৰ পুত্ৰৰ সৈতে নিৰ্মলাৰ অবৈধ সম্পৰ্ক আছে, এই সন্দেহৰ ফলত ল'ৰাটোৰ মৃত্যু হয়। 

এই হৃদয় বিদাৰক উপন্যাসখন প্ৰথম প্ৰকাশ হৈছিল ১৯২৭ চনত। ইয়াৰ মূল বিষয়বস্তুৱে নিৰ্মলাৰ সংস্কাৰবাদী ভাৱধাৰাক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে, যৌতুক, অসমান বিবাহ, আৰু আনুষংগিক বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছে। উপন্যাসখনত কাল্পনিক কাহিনীৰ জৰিয়তে ১৯২০ চনত ভাৰতীয় সমাজত সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। ১৯২৮ চনত চান্দ নামৰ মহিলা আলোচনী এখনত নিৰ্মলাক ধাৰাবাহিকভাৱে প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল আৰু তাতেই উপন্যাসখনৰ নাৰীবাদী চৰিত্ৰটো প্ৰকাশ পাইছিল। নিৰ্মলা বহুখিনি ১৯৩৬ চনত প্ৰকাশিত গোদান উপন্যাসখনৰ দৰেই, যাৰ মূল বিষয়বস্তু আছিল গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰসকলৰ শোষণ, আৰু যিখন উপন্যাস বহু ভাষালৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল। ১৯৮৮ চনত ডেভিদ ৰুবিনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে "দ্য ছেকেণ্ড ৱাইফ" নামেৰে নিৰ্মলা উপন্যাস অনুবাদ কৰে আৰু ১৯৯৯ চনত প্ৰেমচান্দৰ নাতি আলোক ৰয়ে "নিৰ্মালা" নামেৰে অনুবাদ কৰে।

কাহিনীটোৰ সাৰাংশ
উদয়ভানু লাল নামৰ এজন অধিবক্তাই তেওঁৰ ১৫ বছৰীয়া কন্যা নিৰ্মলাক বলচন্দ্ৰ সিঙৰ পুত্ৰ ভুৱনমোহন সিংহক বিয়া কৰাবলৈ ব্যৱস্থা কৰিলে। পিছলৈ উদয়াবনুক শত্ৰু মাহতেই হত্যা কৰে, যাৰ বিৰুদ্ধে উদয়াবনুৱে এবাৰ বিচাৰ কৰি কাৰাদণ্ডৰ শাস্তি দিছিল। উদয়াভানুৰ মৃত্যুৰ বাবে বালাচন্দ্ৰই আনুষ্ঠানিক বিবাহৰ পৰা আঁতৰি যায় কাৰণ তেওঁ উদয়াভানুৰ মৃত্যুৰ বাবে কোনো বৃহৎ যৌতুক আশা কৰা নাছিল। আৰ্থিক সমস্যাৰ বাবে নিৰ্মলাৰ মাতৃ কল্যাণীয়ে নিজৰ কন্যাক নিৰ্মলাতকৈ ২০ বছৰ ডাঙৰ টোতাৰাম নামৰ উকীলৰ লগত বিয়া দিবলৈ বাধ্য হয়। তোতাৰামে বহুবাৰ নিজৰ ডেকা, ধুনীয়া পত্নীক পটাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু বিফল হয়। নিৰ্মলাৰ তেওঁৰ প্ৰতি কোনো অনুভূতি নাছিল, মাথোঁ সন্মান আৰু কৰ্তব্যবোধ আছিল, যিয়ে পত্নীয়ে তাইৰ পৰা আশা কৰা মৰম পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে। 

তোতাৰামৰ প্ৰথম বিবাহৰ পৰাই ৩টা পুত্ৰ সন্তান জন্ম হৈছিল। তাইৰ ডাঙৰ পুত্ৰ মনসাৰাম নিৰ্মলাতকৈ এবছৰ ডাঙৰ আছিল। অলপ পিছতে নিৰ্মলা আৰু মনসাৰামৰ সম্পৰ্কক লৈ তোতাৰামৰ মনত সন্দেহ হ’বলৈ ধৰিলে। সন্দেহ আৰু ঈৰ্ষাৰ বাবে টোতাৰমে মনসাৰামক হোষ্টেলত ভৰ্তি কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যিটো সিদ্ধান্তৰ পিছত তেওঁলোকে অনুশোচনা কৰে। হোষ্টেলৰ পৰিৱেশত ক্ৰমান্বয়ে মনসাৰামৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটিছিল। ভুৱনমোহনে চিকিৎসালয়তে মনসাৰামৰ চিকিৎসা কৰে। ভুৱনমোহনে যেতিয়া নিৰ্মলাৰ কথা জানিব পাৰিলে, তেতিয়া তেওঁ অনুশোচনা কৰি নিৰ্মলাৰ ভনীয়েক কৃষ্ণক ভায়েকক বিয়া কৰাবলৈ ব্যৱস্থা কৰিলে। নিৰ্মলাৰ দুৰ্ভাগ্যই তেওঁক বৰ কষ্ট দি থাকিল। অৱশেষত যক্ষ্মা ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ মনছাৰামৰ মৃত্যু হয়। পুত্ৰৰ মৃত্যুত তোতাৰাম অপৰাধবোধত জুৰুলা হৈছিল। কিছুদিন পিছত তোতাৰামৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ জীয়াৰামে নিৰ্মলাৰ গহনা চুৰি কৰি ঘৰৰ পৰা পলাই যায়। পিছত তেওঁ আত্মহত্যা কৰে। তোতাৰামৰ তৃতীয় পুত্ৰ ছিয়াৰামও ঘৰৰ পৰা পলাই গৈ এজন ভণ্ড ঋষিৰ কবলত পৰে। পুত্ৰক হেৰুৱাই বিধ্বস্ত হৈ পৰা টোতাৰমে নিজৰ একমাত্ৰ জীয়াই থকা পুত্ৰ ছিয়াৰমক বিচাৰি ৰাওনা হয়। 

ইফালে ভুৱনমোহনে নিজৰ বন্ধু সুধাৰ স্বামী হিচাপে নিৰ্মলাৰ জীৱনলৈ ঘূৰি আহে। সি নিৰ্মলাক পটাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু পত্নীয়ে গম পালে তাই তাক কঠোৰ সমালোচনা কৰে। নিৰ্মলাৰ প্ৰতি থকা প্ৰেম আৰু শোকৰ বাবেই ভুৱনমোহনে মানসিক ভাব ভাঙি আত্মহত্যা কৰে। এই দুখজনক পৰিঘটনা আৰু স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটাৰ বাবে নিৰ্মলাৰ মৃত্যু হয় আৰু তেওঁৰ কন্যা আশাক তোতাৰামৰ বিধৱা ভগ্নী ৰুক্মিণীৰ তত্ত্বাৱধানত এৰি দিয়ে। বৃদ্ধ টোতাৰাম ঘূৰি আহি গম পায় যে নিৰ্মলা আৰু নাই। 

 চৰিত্ৰ 
 নিৰ্মলা – মুখ্য চৰিত্ৰ; ১৫ বছৰীয়া এগৰাকী ছোৱালী, যাক ২০ বছৰৰ ডাঙৰ এজন মানুহ তোৰাৰামৰ সৈতে বিয়া দিয়া হয়।
 তোৰাৰাম – নিৰ্মলাৰ স্বামী; ৩৫ বছৰ বয়সৰ এগৰাকী উকিল। 
 মানসাৰাম – তোৰাৰামৰ প্ৰথম পত্নীৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ; তোৰাৰামে তেওঁৰ আৰু নিৰ্মলাৰ সম্পৰ্ক সন্দেহ কৰি তেওঁক হোষ্টেললৈ পঠিয়াই দিয়ে, য'ত তেওঁৰ মৃত্যু হয়। 
 জীয়াৰাম – তোৰাৰামৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ; ভায়েকৰ মৃত্যুৰ বাবে পিতৃক দায়ী কৰে আৰু ঘৰ এৰি পলাই যায়, লগতে নিৰ্মলাৰ গহনা লৈ যায়। তেওঁ আত্মহত্যা কৰে। 
 সীয়াৰাম – তোৰাৰামৰ তৃতীয় পুত্ৰ; এটি ভণ্ড সন্ন্যাসীয়ে তেওঁৰ মগজু ধুই তেওঁক ঘৰ এৰাই দিয়ে। 
 আশা – তোৰাৰাম আৰু নিৰ্মলাৰ জীয়াৰী। 
 ৰুক্মিণী – তোৰাৰামৰ বিধৱা ভগ্নী। 
 উদয়ভানুলাল – নিৰ্মলাৰ পিতা। 
 কল্যাণী – নিৰ্মলাৰ মাতৃ। 
 কৃষ্ণা – নিৰ্মলাৰ সৰু ভগ্নী। 
 ভুবনমোহন সিন্‌হা – নিৰ্মলাৰ প্ৰাক্তন বেট্ৰট। নিৰ্মলাৰ পিতাৰ মৃত্যুৰ পাছত যৌতুক নাপোৱাৰ কথা জানি বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ ত্যাগ কৰে। 
 সুধা – ভুবনমোহনৰ পত্নী আৰু নিৰ্মলাৰ সখী। 
 ভালচন্দ্ৰ সিন্‌হা – ভুবনমোহনৰ পিতা। 
 ৰঙিলী বাই – ভুবনমোহনৰ মাতৃ। 
 পণ্ডিত মোতাৰাম – এজন জ্ঞানী পুৰোহিত। 
 ভুঙি – তোৰাৰামৰ ঘৰতে কাম কৰা এগৰাকী দাসী। 
 সৰোজ – নিৰ্মলাৰ ভগ্নী। 
 সূৰ্য – নিৰ্মলাৰ প্ৰেমিক। 
 সময় – নিৰ্মলাৰ খুৰা। 

 পটভূমি 
ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনস্থ ভাৰতৰ পটভূমিত স্থাপন কৰা নিৰ্মলা উপন্যাসখন ১৯২০ চনৰ যুগৰ ভাষা, সমাজ আৰু পৰিৱেশক সজীৱভাৱে অঙ্কন কৰে। এইখন যৌতুক প্ৰথাৰ ওপৰত এক সমাজিক প্ৰহাৰ, য'ত লেখকে সমাজত মহিলাৰ অৱস্থাৰ উন্নতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছে। এই উপন্যাসৰ জৰিয়তে লেখকে ভাৰতীয় গাঁৱৰ দাৰিদ্ৰ্য, জাতি বৈষম্য, আৰু সমাজৰ স্থবিৰতাৰ চিত্ৰ অংকন কৰিছে। উপন্যাসখন প্ৰায় ছ বছৰ সময়ছোৱা সামৰি লৈছে, য’ত নিৰ্মলা ছাত্ৰীৰ পৰা পত্নী আৰু তাৰপাছত এটা মাকলৈ ৰূপান্তৰ হয়। 

 প্ৰকাশ 

নিৰ্মলা উপন্যাসখন ভাৰতত প্ৰেমচন্দৰ সময়ত বহুত জনপ্ৰিয় আছিল। এইখন চাঁদ নামৰ আলোচনীত ১৯২৫ চনৰ নবেম্বৰৰ পৰা ১৯২৬ চনৰ নবেম্বৰলৈকে ধাৰাবাহিক ৰূপত প্ৰকাশ পাইছিল। এই উপন্যাসখনত লেখকৰ সমাজসন্মুখীন দৃষ্টিভংগী আৰু অন্ধ প্ৰথাৰ প্ৰতি প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰগাঢ় ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে। এই উপন্যাসখনৰ ধাৰা আৰু অন্ত পৰিণতি প্ৰেমচন্দৰ আন অনেক গ্ৰন্থতকৈ অধিক গম্ভীৰ আৰু প্ৰকৃতঘটনাসম্মত। ইংৰাজীত প্ৰথম অনুবাদ ১৯৮৮ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।


 পৰম্পৰা 
ফ্ৰানচেস্কা অৰচিনিৰ মতে, এইখন প্ৰেমচন্দৰ সমাজবাস্তৱতা আৰু নাটকৰ সংমিশ্ৰণৰ এটা উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। গুলজাৰৰ মতে, উপন্যাসখন কেতিয়াবা অলপ দীঘল হৈ পৰিছে যদিও ই বিভিন্ন প্ৰৱণতা, ভাব আৰু বিভ্ৰান্তিৰে পূৰ্ণ। তেখেত কয় যে প্ৰেমচন্দে প্ৰায়ে ১৮ বছৰৰ তলত থকা এগৰাকী ছোৱালীৰ জীৱন আঁকে, যি অকালতে এগৰাকী বৃদ্ধ পুৰুষৰ পত্নী হৈ উঠে।

এই গল্পৰ থিম অনুসৰি বহু চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল; দূৰদৰ্শনত প্ৰচাৰ হোৱা তেহৰীৰ মুন্‌শি প্ৰেমচন্দ কি চিৰিয়েলত আমৃতা সুবাশে নিৰ্মলাৰ চৰিত্ৰ ভৰালে।

১৯৮৭ চনত দূৰদৰ্শনত প্ৰকাশিত নিৰ্মলা চিৰিয়েলত অনন্যা খাৰেয়ে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। 

 বাহ্যিক সংযোগ 

 নিৰ্মলা  – হিন্দুস্তান বুকচত

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:উপন্যাস
শ্ৰেণী:হিন্দী ঔপন্যাসিক
শ্ৰেণী:নাৰীবাদ
শ্ৰেণী:নাৰীবাদী
শ্ৰেণী:হিন্দী সাহিত্যিক