ব্ৰহ্ম

হিন্দু ধৰ্মত, ব্ৰহ্ম (; IAST: Brahman) হৈছে সৰ্বোচ্চ সৰ্বজনীন নীতি, বিশ্বৰ পৰম সত্য।P. T. Raju (2006), Idealistic Thought of India, Routledge, , page 426 and Conclusion chapter part XII বৈদিক উপনিষদসমূহত, ব্ৰহ্ম হৈছে অস্তিত্ব আৰু অনস্তিত্বৰ দ্বৈততা অতিক্ৰম কৰা মৌলিক সত্য। ই সময়, স্থান, আৰু প্ৰাকৃতিক নিয়মৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে। ই এটা অপৰিৱৰ্তনীয়, শাশ্বত নীতি যি সকলো সীমা আৰু বাধাৰ বাহিৰত অৱস্থান কৰে। সকলো সীমাবদ্ধতা অতিক্ৰম কৰাৰ বাবে, ব্ৰহ্মক ভাষাৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনা বা শ্ৰেণীবদ্ধ কৰাটো অসম্ভৱ।
প্ৰধান হিন্দু দৰ্শনৰ বিদ্যালয়সমূহত, ই অ-ভৌতিক, কাৰ্যকৰী, আনুষ্ঠানিক আৰু চূড়ান্ত কাৰণ হিচাপে বিবেচিত হয়।Mariasusai Dhavamony (2002), Hindu-Christian Dialogue: Theological Soundings and Perspectives, Rodopi Press, , pages 43–44For dualism school of Hinduism, see: Francis X. Clooney (2010), Hindu God, Christian God: How Reason Helps Break Down the Boundaries between Religions, Oxford University Press, , pages 51–58, 111–115; 
For monist school of Hinduism, see: B. Martinez-Bedard (2006), Types of Causes in Aristotle and Sankara, Thesis – Department of Religious Studies (Advisors: Kathryn McClymond and Sandra Dwyer), Georgia State University, pages 18–35 ই সৰ্বব্যাপী, অসীম, শাশ্বত সত্য, চেতনা আৰু আনন্দ যি পৰিৱৰ্তন নহয়, তথাপি সকলো পৰিৱৰ্তনৰ কাৰণ। ব্ৰহ্ম হৈছে মেটাফিজিকেল ধাৰণা হিচাপে অস্তিত্বৰ বৈচিত্ৰ্যৰ পিছফালে থকা একক বন্ধনমূলক ঐক্যৰ প্ৰতীক।
ব্ৰহ্ম এটা বৈদিক সংস্কৃত শব্দ, আৰু পল ডয়চেনৰ মতে, ই হৈছে "সমগ্ৰ বিশ্বত সাকাৰ হোৱা সৃষ্টিশীল নীতি।" Volume 1, Motilal Banarsidass, , page 91 ব্ৰহ্ম হৈছে বেদত পোৱা এটা মুখ্য ধাৰণা, আৰু ইয়াক প্ৰাচীন উপনিষদসমূহত বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।Stephen Philips (1998), Routledge Encyclopedia of Philosophy: Brahman to Derrida (Editor; Edward Craig), Routledge, , pages 1–4 বেদসমূহত ব্ৰহ্মক বিশ্বৰ নীতি হিচাপে কল্পনা কৰা হয়। উপনিষদসমূহত ইয়াক বিভিন্নভা সৎ-চিৎ-আনন্দ (সত্য-চেতনা-আনন্দ) হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছেEliot Deutsch (1980), Advaita Vedanta : A Philosophical Reconstruction, University of Hawaii Press, , Chapter 1 আৰু অপৰিৱৰ্তনীয়, স্থায়ী, সৰ্বোচ্চ সত্য হিচাপে।

ব্ৰহ্মক হিন্দু গ্ৰন্থসমূহত আত্মা (, 'নিজ') ধাৰণাৰ সৈতে আলোচনা কৰা হয়, ব্যক্তিগত, নিৰাকাৰ বা Para Brahman, বা এই গুণসমূহৰ বিভিন্ন সংমিশ্ৰণৰ জৰিয়তে, দাৰ্শনিক বিদ্যালয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি।Klaus K. Klostermaier (2007), A Survey of Hinduism, Third Edition, State University of New York Press, , Chapter 12: Atman and Brahman – Self and All দ্বৈতবাদী হিন্দু ধৰ্মৰ বিদ্যালয়সমূহত, যেনে থিয়েষ্টিক দ্বৈত বেদান্তত, ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা (নিজ) প্ৰতিটো সত্তাত পৃথক।Michael Myers (2000), Brahman: A Comparative Theology, Routledge, , pages 124–127Thomas Padiyath (2014), The Metaphysics of Becoming, De Gruyter, , pages 155–157 অদ্বৈতবাদী বিদ্যালয়সমূহত, যেনে অদ্বৈত বেদান্ত, ব্ৰহ্মৰ পদাৰ্থ আৰু আত্মাৰ পদাৰ্থ একে, সকলো জীৱৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত থাকে, আৰু সকলো অস্তিত্বত আধ্যাত্মিক ঐক্য আছে।Arvind Sharma (2007), Advaita Vedānta: An Introduction, Motilal Banarsidass, , pages 19–40, 53–58, 79–86John E. Welshons (2009), One Self, One Love, One Heart, New World Library, , pages 17–18

শব্দৰ উৎপত্তি আৰু সম্পৰ্কিত শব্দ
সংস্কৃতত (ब्रह्मन्) ব্ৰহ্ম (এটা n-ষ্টেম, নমিনেটিভ , মূল -ৰপৰা "বৃদ্ধি, সম্প্ৰসাৰণ, বৃহৎ, বঢ়া") এটা নিৰপেক্ষ বিশেষ্য যাক পুংলিঙ্গ ৰপৰা পৃথক কৰা হয়—যি ব্ৰহ্মৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ব্যক্তিক বুজায়, আৰু ব্ৰহ্মা, হিন্দু ত্ৰিমূৰ্তিৰ সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতাৰপৰা। ব্ৰহ্ম এটা লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ ধাৰণা যি পুংলিঙ্গ বা স্ত্ৰীলিঙ্গ দেৱতাৰ ধাৰণাতকৈ অধিক নিৰাকাৰতাৰ ইংগিত দিয়ে। ব্ৰহ্মক সৰ্বোচ্চ স্বৰূপ হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়। পুলিগণ্ডলাই কয় যে ই হৈছে "বিশ্বৰ মাজত আৰু তাৰ বাহিৰৰ অপৰিৱৰ্তনীয় সত্য", আৰু চিনাৰীয়ে কয় যে ব্ৰহ্ম এটা ধাৰণা যাক "নিখুঁতভাৱে সংজ্ঞায়িত কৰিব নোৱাৰি।" 
বৈদিক সংস্কৃতত:

Brahma (ब्रह्म) (নমিনেটিভ একৱচন), brahman (ब्रह्मन्) (ষ্টেম) (নিৰপেক্ষপুংলিঙ্গ বা স্ত্ৰীলিঙ্গ নহয় (চাওক Grammatical gender)। লিঙ্গ) মূল bṛh-ৰ পৰা, যাৰ অৰ্থ "দৃঢ়, শক্তিশালী, সম্প্ৰসাৰিত, প্ৰচাৰিত কৰা।" Jan Gonda (1962), Some Notes on the Study of Ancient-Indian Religious Terminology, History of Religions, Vol. 1, No. 2 (Winter, 1962), pages 268–269
Brahmana (ब्रह्मन) (নমিনেটিভ একৱচন, কেতিয়াও বহুবচন নহয়), মূল brha (দৃঢ়, শক্তিশালী, সম্প্ৰসাৰিত) + সংস্কৃত -man-ৰপৰা যি "নিৰ্দিষ্ট শক্তি, সহজাত দৃঢ়তা, সমৰ্থন বা মৌলিক নীতি"ৰ কিছু প্ৰকাশিত ৰূপ বুজায়।

পৰৱৰ্তী সংস্কৃত ব্যৱহাৰত:

Brahma (ब्रह्म) (নমিনেটিভ একৱচন), brahman (ब्रह्मन्) (ষ্টেম) (নিৰপেক্ষ লিঙ্গ)ৰ অৰ্থ হৈছে হিন্দু ধৰ্মত অতীত আৰু অন্তৰ্নিহিত পৰম সত্য, সৰ্বোচ্চ বিশ্বৰ আত্মাৰ ধাৰণা। এই ধাৰণা হিন্দু দৰ্শন, বিশেষকৈ বেদান্তৰ কেন্দ্ৰীয়; ইয়াক তলত আলোচনা কৰা হৈছে।
Brahmā (ब्रह्मा) (নমিনেটিভ একৱচন), Brahman (ब्रह्मन्) (ষ্টেম) (পুংলিঙ্গ লিঙ্গ), অৰ্থ হৈছে দেৱতা বা দেৱ প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মা। তেওঁ হিন্দু ত্ৰিমূৰ্তিৰ এজন সদস্য আৰু সৃষ্টিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, কিন্তু বৰ্তমান ভাৰতত তেওঁৰ কোনো পূজাৰী সম্প্ৰদায় নাই। কাৰণ ব্ৰহ্মা, সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতা, দীৰ্ঘজীৱী কিন্তু শাশ্বত নহয়, অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মা এটা যুগৰ শেষত পুৰুষত পুনৰ শোষিত হয় আৰু নতুন কল্পৰ আৰম্ভণিত পুনৰ জন্ম লাভ কৰে। 

ইয়াৰপৰা পৃথক:

এটা brāhmaṇa (ब्राह्मण) (পুংলিঙ্গ, উচ্চাৰণ ), (যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ "প্ৰাৰ্থনাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত") হৈছে বৈদিক মন্ত্ৰৰ ওপৰত গদ্য ভাষ্য—বৈদিক সাহিত্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। 
এটা brāhmaṇa (ब्राह्मण) (পুংলিঙ্গ, ওপৰৰ দৰে একে উচ্চাৰণ), অৰ্থ পুৰোহিত; এই ব্যৱহাৰত শব্দটো সাধাৰণতে ইংৰাজীত "ব্ৰাহ্মণ" হিচাপে অনুবাদ কৰা হয়। এই ব্যৱহাৰ অথৰ্ববেদতো পোৱা যায়। নিৰপেক্ষ বহুবচন ৰূপত, Brahmāṇi। চাওক বৈদিক পুৰোহিত। 
ঈশ্বৰ, (আক্ষৰিক অৰ্থত, সৰ্বোচ্চ প্ৰভু), অদ্বৈতত, সীমিত গুণৰ সৈতে পৰম সত্যৰ আংশিক বিশ্বজনীন প্ৰকাশ হিচাপে চিহ্নিত। বিশিষ্টাদ্বৈত আৰু দ্বৈতত, ঈশ্বৰ (সৰ্বোচ্চ নিয়ন্ত্ৰক)ৰ অসীম গুণ আছে আৰু ই নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মৰ উৎস। 
দেৱতা, ব্ৰহ্ম/ঈশ্বৰৰ বিভিন্ন ৰূপত সম্প্ৰসাৰণ, প্ৰতিটোৰ নিৰ্দিষ্ট গুণ আছে। বৈদিক ধৰ্মত, ৩৩টা দেৱতা আছিল, যি পিছলৈ অতিৰঞ্জিত হৈ ৩৩ কোটি দেৱতা হৈছিল। বাস্তৱত, দেৱতাসকলক এক আৰু সৰ্বোচ্চ ব্ৰহ্মৰ অধিক সাধাৰণ প্ৰকাশ হিচাপে গণ্য কৰা হয় (চাওক পৰম ব্ৰহ্ম)। সংস্কৃত শব্দ "কোটি"ৰ অৰ্থ গোট, আৰু ৩৩ কোটি দেৱতাই মূলতঃ ৩৩প্ৰকাৰৰ ঐশ্বৰিক প্ৰকাশক বুজায়। 

ইতিহাস আৰু সাহিত্য
বৈদিক
ব্ৰহ্ম এটা ধাৰণা যি বৈদিক সংহিতাসমূহত, বেদৰ প্ৰাচীনতম স্তৰত, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দৰ শেষৰফালে উপস্থিত। উদাহৰণস্বৰূপে,

ব্ৰহ্ম ধাৰণাটো বৈদিক সাহিত্যৰ শতাধিক স্তোত্ৰত উল্লিখিত। ব্ৰহ্মা শব্দটো ঋগ্বেদৰ স্তোত্ৰ যেনে ২.২.১০, ৬.২১.৮, ১০.৭২.২ আৰু অথৰ্ববেদৰ স্তোত্ৰ যেনে ৬.১২২.৫, ১০.১.১২, আৰু ১৪.১.১৩১ত পোৱা যায়। এই ধাৰণাটো বৈদিক সাহিত্যৰ বিভিন্ন স্তৰত পোৱা যায়; উদাহৰণস্বৰূপে: আইতৰেয় ব্ৰাহ্মণ ১.১৮.৩, কৌষীতকি ব্ৰাহ্মণ ৬.১২, শতপথ ব্ৰাহ্মণ ১৩.৫.২.৫, তৈত্তিৰীয় ব্ৰাহ্মণ ২.৮.৮.১০, জৈমিনীয় ব্ৰাহ্মণ ১.১২৯, তৈত্তিৰীয় আৰণ্যক ৪.৪.১ৰপৰা ৫.৪.১, বজসনেয়ী সংহিতা ২২.৪ৰপৰা ২৩.২৫, মৈত্ৰায়ণী সংহিতা ৩.১২.১:১৬.২ৰপৰা ৪.৯.২:১২২.১৫। এই ধাৰণাটো বেদত সন্নিৱিষ্ট উপনিষদসমূহত বিস্তৃতভাৱে আলোচিত (পৰৱৰ্তী খণ্ড চাওক), আৰু বেদাঙ্গতো উল্লিখিত, যেনে শ্ৰৌত সূত্ৰ ১.১২.১২ আৰু পৰাশ্কৰ গৃহ্যসূত্ৰ ৩.২.১০ৰপৰা ৩.৪.৫।
জন গণ্ডাৰ মতে, বৈদিক সাহিত্যত, ঋগ্বেদ সংহিতাৰপৰা আৰম্ভ কৰি, ব্ৰহ্মৰ বিভিন্ন উল্লেখে "বিভিন্ন অৰ্থ বা অৰ্থৰ ছাঁ" প্ৰকাশ কৰে। জন গণ্ডাৰ মতে, আধুনিক পশ্চিমীয়া ভাষাত এনে কোনো একক শব্দ নাই যিয়ে বৈদিক সাহিত্যৰ ব্ৰহ্ম শব্দৰ বিভিন্ন অৰ্থৰ ছাঁ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। সৰ্বাধিক প্ৰাচীন শ্লোকসমূহত, বৈদিক ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাটো হৈছে "শব্দ, পদ, শ্লোক আৰু বেদৰ সূত্ৰত অন্তৰ্নিহিত শক্তি।" কিন্তু, গণ্ডাৰ মতে, শ্লোকসমূহে ইংগিত দিয়ে যে এই প্ৰাচীন অৰ্থ কেতিয়াও একমাত্ৰ অৰ্থ নাছিল, আৰু এই ধাৰণাটো প্ৰাচীন ভাৰতত বিকশিত আৰু সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
বাৰ্বাৰা হল্ডৰেজে কয় যে বেদসমূহত ব্ৰহ্ম ধাৰণাটো চাৰিটা প্ৰধান বিষয়-বস্তুৰ সৈতে আলোচিত: শব্দ বা শ্লোক হিচাপে (শব্দব্ৰহ্ম),See Rigveda Chapter 1.164; 
Karl Potter and Harold Coward, The Philosophy of the Grammarians, Encyclopedia of Indian Philosophies: Volume 5, Motilal Banarsidass Publishers, , pages 34–35 সৃষ্টিকৰ্তা নীতিত জ্ঞানৰ মূৰ্ত ৰূপ হিচাপে, সৃষ্টি হিচাপে, আৰু পৰম্পৰাৰ সমষ্টি হিচাপে।Barbara Holdrege (1995), Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture, State University of New York Press, , page 24 হনন্যা গুডমেনে কয় যে বেদসমূহত ব্ৰহ্মক সকলো অস্তিত্বৰ মৌলিক বিশ্ব নীতি হিচাপে কল্পনা কৰা হৈছে। গেভিন ফ্লাডৰ মতে, বৈদিক যুগত এটা বিমূৰ্তকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া দেখা গৈছিল, য'ত ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাটো শব্দৰ শক্তি, শব্দ আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰপৰা বিকশিত হৈ "বিশ্বৰ সাৰাংশ", "সকলো ঘটনাৰ গভীৰ ভিত্তি", "নিজৰ সাৰাংশ (আত্মা, নিজ)", আৰু "প্ৰকৃত ব্যক্তিৰ পাৰ্থক্যৰ বাহিৰৰ গভীৰ সত্য"লৈ পৰিণত হৈছিল।Gavin Flood (1996), An Introduction to Hinduism, Cambridge University Press, , pages 84–85

উপনিষদ
উপনিষদসমূহত ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাটো মেটাফিজিকেল, অণ্টলজিকেল, আৰু সোটেৰিওলজিকেল বিষয়-বস্তুক সামৰি বিকশিত হৈছে। ব্ৰহ্মক "মৌলিক সত্য" হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে যি বিশ্বক সৃষ্টি, ধাৰণ আৰু শেষত নিজৰ মাজত পুনৰ শোষণ কৰে। ইয়াক "বিশ্বৰ নীতি", "পৰম", "সৰ্বজনীন" শক্তি, "বিশ্বৰ নীতি", আৰু সকলো অস্তিত্বৰ, দেৱতাসমূহৰো, "চূড়ান্ত কাৰণ" হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মক "ঐশ্বৰিক সত্তা" বা "প্ৰভু" হিচাপেও চিত্ৰিত কৰা হৈছে, যি হয় এটা স্বতন্ত্ৰ দেৱতা হিচাপে বা সকলো ব্যক্তিৰ মাজত অন্তৰ্নিহিত উপস্থিতি হিচাপে প্ৰকাশ পাব পাৰে। ই আধ্যাত্মিক মুক্তিৰ দিশে লৈ যোৱা "জ্ঞান", "নিজ" যি নিৰ্ভীক, প্ৰকাশমান, উচ্চ, আৰু আনন্দময়, আৰু স্বাধীনতাৰ "সাৰাংশ"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ব্ৰহ্ম কেৱল প্ৰতিটো জীৱৰ মাজৰ বিশ্বই নহয়, বাহিৰৰ বিশ্বও, সম্পূৰ্ণ অৰ্থত অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক জগত দুয়োটাকে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 243, 325–344, 363, 581Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 358, 371Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 305, 476Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 110, 315–316, 495, 838–851Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 211, 741–742Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 308–311, 497–499Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 181, 237, 444, 506–544, 570–571, 707, 847–850Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 52, 110, 425, 454, 585–586, 838–851Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 173–174, 188–198, 308–317, 322–324, 367, 447, 496, 629–637, 658, 707–708Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Motilal Banarsidass, , pages 600, 619–620, 647, 777
উপনিষদসমূহত ব্ৰহ্মক "সাৰাংশ" আৰু "বিশ্বৰ ক্ষুদ্ৰতম কণা" হিচাপে, লগতে অসীম বিশ্ব হিচাপেও বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ই প্ৰতিটো জীৱৰ মাজৰ "নিজ", "সত্য", "বাস্তৱতা", "পৰম", আৰু "আনন্দ" (আনন্দা)। ব্ৰহ্মক ইন্দ্ৰিয়ৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষভাৱে উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু গভীৰ আত্ম-উপলব্ধিৰ জৰিয়তে ইয়াক অনুভৱ কৰিব পাৰি। 
দাৰ্শনিক সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণৰ কথাত, উপনিষদৰ ঋষিসকলে শিকায় যে ব্ৰহ্ম হৈছে বস্তুগত ঘটনাৰ অন্তৰ্নিহিত পৰম সাৰাংশ। যদিও ব্ৰহ্মক দেখা বা শুনা নাযায়, তথাপি আত্মজ্ঞান (আত্মা জ্ঞান)ৰ চৰ্চাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ উপলব্ধি কৰিব পাৰি। এই জ্ঞানে ব্যক্তিক বস্তুগত জগতৰ মায়া অতিক্ৰম কৰি উচ্চতৰ চেতনা আৰু মুক্তিৰ অৱস্থা লাভ কৰাত সহায় কৰে। 
উপনিষদসমূহত ব্ৰহ্মৰ ওপৰত কেইবাটাও মহা-বাক্য বা "মহান উক্তি" আছে:
{| class="wikitable sortable"
|-

আলোচনা
ব্ৰহ্ম ধাৰণাটোত বহুতো অৰ্থৰ ছাঁ আছে আৰু ইয়াক বুজাটো কঠিন। ই মেটাফিজিক্স, অণ্টলজি, এক্সিওলজি (নৈতিকতা আৰু নান্দনিকতা), টেলিওলজি, আৰু সোটেৰিওলজিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। 

মেটাফিজিকেল ধাৰণা হিচাপে ব্ৰহ্ম
ব্ৰহ্ম হৈছে হিন্দু দৰ্শনৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ৰ মুখ্য মেটাফিজিকেল ধাৰণা। ই মেটাফিজিক্সৰ দুটা কেন্দ্ৰীয় প্ৰশ্নৰ সৈতে সম্পৰ্কিত: চূড়ান্তভাৱে কি সত্য, আৰু সকলো সত্যৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য কোনো নীতি আছে নেকি?Edward Craig (1998), Metaphysics, Routledge Encyclopedia of Philosophy, , Accessed (13 June 2015) ব্ৰহ্ম হৈছে চূড়ান্ত "শাশ্বত, অপৰিৱৰ্তনীয়" সত্য, আনহাতে পৰ্যবেক্ষিত বিশ্ব হৈছে এটা ভিন্ন ধৰণৰ সত্য যি বিভিন্ন পৰম্পৰাগত হিন্দু বিদ্যালয়ত "অস্থায়ী, পৰিৱৰ্তনশীল" মায়া। মায়া ব্ৰহ্মৰ সৈতে পূৰ্বৰপৰা আৰু সহাৱস্থান কৰে—চূড়ান্ত সত্য, সৰ্বোচ্চ সৰ্বজনীন, বিশ্বৰ নীতিসমূহ।Archibald Edward Gough (2001), The Philosophy of the Upanishads and Ancient Indian Metaphysics, Routledge, , pages 47–48

 আত্মা: চূড়ান্ত সত্য 

ব্ৰহ্ম ধাৰণাৰ উপৰি, হিন্দু মেটাফিজিক্সত আত্মা—বা নিজৰ ধাৰণাও অন্তৰ্ভুক্ত, যাকো চূড়ান্তভাৱে সত্য বুলি গণ্য কৰা হয়। হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়, বিশেষকৈ দ্বৈতবাদী আৰু অদ্বৈতবাদী বিদ্যালয়সমূহে, আত্মাৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত ভিন্ন মত পোষণ কৰে, অৰ্থাৎ ই ব্ৰহ্মৰপৰা পৃথক নে ব্ৰহ্মৰ সৈতে একে। যিসকলে ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাক পৃথক বুলি গণ্য কৰে, তেওঁলোক ঈশ্বৰবাদী, আৰু দ্বৈত বেদান্ত আৰু পৰৱৰ্তী ন্যায় বিদ্যালয়সমূহে এই ধাৰণাটোৰ উদাহৰণ দিয়ে।Roy W. Perrett (Editor, 2000), Indian Philosophy: Metaphysics, Volume 3, Taylor & Francis, , page xvii; K. K. Chakrabarti (1999), Classical Indian Philosophy of Mind: The Nyaya Dualist Tradition, State University of New York Press,  pages 279–292 যিসকলে ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাক একে বুলি গণ্য কৰে, তেওঁলোক একত্ববাদী বা সৰ্বেশ্বৰবাদী, আৰু অদ্বৈত বেদান্ত, পৰৱৰ্তী সাংখ্যJohn C. Plott et al (2000), Global History of Philosophy: The Axial Age, Volume 1, Motilal Banarsidass, , pages 60-62 আৰু যোগ বিদ্যালয়সমূহে এই মেটাফিজিকেল ধাৰণাটোৰ উদাহৰণ দিয়ে।Julius Lipner (2004), The Hindu World (Editors: S. Mittal and G. Thursby), Routledge, , pages 22–23Laurie Patton (2004), The Hindu World (Editors: S. Mittal and G. Thursby), Routledge, , pages 45–50J. D. Fowler (1996), Hinduism: Beliefs and Practices, Sussex University Press, , pages 135–137 যিসকল বিদ্যালয়ত ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ সমতা স্বীকৃত, তাত ব্ৰহ্মই হৈছে একমাত্ৰ, চূড়ান্ত সত্য। উপনিষদসমূহৰ প্ৰধান শিক্ষা হৈছে প্ৰতিটো মানুহৰ ভিতৰৰ নিজৰ আধ্যাত্মিক স্বত্বা, প্ৰতিটো জীৱৰ নিজৰ সৈতে, আৰু সৰ্বোচ্চ, চূড়ান্ত সত্য ব্ৰহ্মৰ সৈতে একত্ব।William Indich (2000), Consciousness in Advaita Vedanta, Motilal Banarsidass, , page 5Paul Hacker (1978), Eigentumlichkeiten dr Lehre und Terminologie Sankara: Avidya, Namarupa, Maya, Isvara, in Kleine Schriften (Editor: L. Schmithausen), Franz Steiner Verlag, Weisbaden, pages 101–109 (in German), also pages 69–99; Advaita Vedanta - A Bird's Eye View , Topic III: Philosophy of Advaita Vedanta, D. Krishna Ayyar (2011)

 মায়া: পৰ্যবেক্ষিত সত্য 

হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰধান বিদ্যালয়সমূহৰ মেটাফিজিক্সত, মায়া হৈছে পৰ্যবেক্ষিত সত্য, যিয়ে লুকাই থকা নীতিসমূহ, প্ৰকৃত সত্য—ব্ৰহ্মক প্ৰকাশ নকৰে। মায়া অচেতন, আনহাতে ব্ৰহ্ম-আত্মা চেতন। মায়া হৈছে আক্ষৰিক আৰু ফল, ব্ৰহ্ম হৈছে উপাদান—নীতি আৰু কাৰণ। মায়া জন্ম লয়, পৰিৱৰ্তন হয়, বিকশিত হয়, সময়ৰ সৈতে মৃত্যুবৰণ কৰে, পৰিস্থিতিৰ বাবে, প্ৰকৃতিৰ অদৃশ্য নীতিসমূহৰ কাৰণে। আত্মা-ব্ৰহ্ম শাশ্বত, অপৰিৱৰ্তনীয়, অদৃশ্য নীতি, অপ্ৰভাবিত নিৰপেক্ষ আৰু উজ্জ্বল চেতনা। আৰ্চিবল্ড গফৰ মতে, মায়া হৈছে "সকলো সম্ভাৱ্য উৎপন্ন বা পৰিব্যাপ্ত অস্তিত্বৰ উদাসীন সমষ্টি, যি ব্ৰহ্মৰ সৈতে পূৰ্বৰপৰা অৱস্থান কৰে", যেনেকৈ এটা গছৰ বীজত ভৱিষ্যতৰ গছৰ সম্ভাৱনা পূৰ্বৰপৰা অৱস্থান কৰে।

 নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ব্ৰহ্ম 

ব্ৰহ্ম, চূড়ান্ত সত্য, গুণযুক্ত আৰু গুণবিহীন দুয়োটা। এই প্ৰসংগত, পৰম ব্ৰহ্ম নিৰাকাৰ আৰু সৰ্বজ্ঞ ঈশ্বৰ—দেৱতা বা পৰমাত্মা আৰু ওঁ, আনহাতে সগুণ ব্ৰহ্ম হৈছে ব্যক্তিগত ৰূপত দেৱতাৰ প্ৰকাশ বা অৱতাৰ। 

যদিও অদ্বৈত বেদান্ত উপ-বিদ্যালয়ে ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ সম্পূৰ্ণ সমত্বৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে, তথাপি ই ব্ৰহ্মক সগুণ ব্ৰহ্ম—গুণযুক্ত ব্ৰহ্ম, আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম—গুণবিহীন ব্ৰহ্ম হিচাপেও ব্যাখ্যা কৰে। নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম হৈছে প্ৰকৃততে যিদৰে ব্ৰহ্ম, কিন্তু সগুণ ব্ৰহ্মক নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম উপলব্ধিৰ এক উপায় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, তথাপি হিন্দু বিদ্যালয়সমূহে ঘোষণা কৰে যে সগুণ ব্ৰহ্ম চূড়ান্ত নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মৰ এক অংশ। সগুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণা, যেনে অৱতাৰৰ ৰূপত, এই হিন্দু বিদ্যালয়সমূহত এটা উপযোগী প্ৰতীক, পথ আৰু সঁজুলি হিচাপে বিবেচিত হয় যিসকল এতিয়াও তেওঁলোকৰ আধ্যাত্মিক যাত্ৰাত আছে, কিন্তু সম্পূৰ্ণৰূপে জ্ঞানপ্ৰাপ্তসকলে এই ধাৰণাটো শেষত ত্যাগ কৰে।William Wainwright (2012), Concepts of God, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford University, (Accessed on: 13 June 2015)

ব্ৰহ্মৰ অণ্টলজিকেল ধাৰণা
ব্ৰহ্ম, আৰু আত্মাৰ সৈতে একেলগে, ভাৰতীয় দৰ্শনৰ অণ্টলজিকেলঅৰ্থাৎ, যিবোৰ বস্তু, সত্তা বা সত্যৰ অস্তিত্ব থকা বুলি ধৰা হয় যাতে দাৰ্শনিক তত্ত্ব সত্য হয়, আৰু সেই অস্তিত্বৰ প্ৰকৃতি কি?; চাওক: Edward Craig (1998), Ontology, Routledge Encyclopedia of Philosophy,  ভিত্তিৰ অংশ।Edward Craig (1998), Ontology, Routledge Encyclopedia of Philosophy, , Accessed (13 June 2015)Stephen H. Phillips (2001), Could There Be Mystical Evidence for a Nondual Brahman? A Causal Objection, Philosophy East and West, Vol. 51, No. 4, pages 492–506 ভাৰতীয় দৰ্শনৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ে বহুত ভিন্ন অণ্টলজি গ্ৰহণ কৰিছে। বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু চাৰ্বাক হিন্দু বিদ্যালয়ে এনে কোনো বস্তুৰ অস্তিত্ব নাকচ কৰে যাক "আত্মা" (ব্যক্তিগত আত্মা বা বিশ্বজনীন অৰ্থত ব্ৰহ্ম) বুলি কোৱা হয়, আনহাতে হিন্দু ধৰ্মৰ পৰম্পৰাগত বিদ্যালয়, জৈন ধৰ্ম আৰু আজীৱিকাসমূহে ধৰি লয় যে "আত্মা"ৰ অস্তিত্ব আছে।K. N. Jayatilleke (2010), Early Buddhist Theory of Knowledge, , pages 246–249, from note 385 onwards; Steven Collins (1994), Religion and Practical Reason (Editors: Frank Reynolds, David Tracy), State Univ of New York Press, , page 64; Quote: "Central to Buddhist soteriology is the doctrine of not-self (Pali: anattā, Sanskrit: anātman, the opposed doctrine of ātman is central to Brahmanical thought). Put very briefly, this is the [Buddhist] doctrine that human beings have no Self, no unchanging essence."; Edward Roer (Translator), , pages 2–4Katie Javanaud (2013), Is The Buddhist 'No-Self' Doctrine Compatible With Pursuing Nirvana?, Philosophy NowJohn C. Plott et al (2000), Global History of Philosophy: The Axial Age, Volume 1, Motilal Banarsidass, , page 63, Quote: "The Buddhist schools reject any Ātman concept. As we have already observed, this is the basic and ineradicable distinction between Hinduism and Buddhism".M. Prabhakar (2012), Review: An Introduction to Indian Philosophy, Philosophy in Review, 32(3), pages 158–160

হিন্দু ধৰ্মৰ বিদ্যালয় যেনে অদ্বৈত বেদান্ত আৰু যোগত, ব্ৰহ্ম আৰু প্ৰতিটো মানুহৰ (আৰু জীৱৰ) আত্মাক সমতুল্য আৰু একমাত্ৰ সত্য, শাশ্বত, স্ব-জন্ম, অসীম, স্বভাৱত মুক্ত, আনন্দময় নিৰপেক্ষ বুলি গণ্য কৰা হয়।Barbara Holdrege (2004), The Hindu World (Editors: S. Mittal and G. Thursby), Routledge, , pages 241–242Anantanand Rambachan (2014), A Hindu Theology of Liberation: Not-Two Is Not One, State University of New York Press, , pages 131–142Ian Whicher (1999), The Integrity of the Yoga Darsana: A Reconsideration of Classical Yoga, State University of New York Press, , pages 298–300; Mike McNamee and William J. Morgan (2015), Routledge Handbook of the Philosophy of Sport, Routledge, , pages 135–136, Quote: "As a dualistic philosophy largely congruent with Samkhya's metaphysics, Yoga seeks liberation through the realization that Atman equals Brahman; it involves a cosmogonic dualism: purusha an absolute consciousness, and prakriti original and primeval matter." নিজৰ স্বৰূপ জনাটোৱেই হৈছে নিজৰ ভিতৰৰ ঈশ্বৰক জনা, আৰু এইটোৱে ব্ৰহ্মৰ (সৰ্বজনীন আত্মা) অণ্টলজিকেল প্ৰকৃতি জনাৰ পথ হিচাপে ধৰা হয়, কিয়নো ই আত্মাৰ (ব্যক্তিগত আত্মা) সৈতে একে। বাৰ্বাৰা হল্ডৰেজৰ মতে, এই বিদ্যালয়সমূহে আত্মা-ব্ৰহ্মৰ প্ৰকৃতিক সত্তা (সৎ), চেতনা (চিৎ) আৰু আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ (আনন্দ), নিৰাকাৰ, পাৰ্থক্যহীন, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু অসীম বুলি ধৰে।

বিপৰীতে, ঈশ্বৰবাদী বিদ্যালয়সমূহত, যেনে দ্বৈত বেদান্ত, ব্ৰহ্মৰ প্ৰকৃতিক শাশ্বত, অসীম, স্বভাৱত মুক্ত, আনন্দময় নিৰপেক্ষ বুলি ধৰা হয়, আনহাতে প্ৰতিটো ব্যক্তিৰ আত্মাক পৃথক আৰু সীমিত বুলি গণ্য কৰা হয়, যি সৰ্বোত্তমভাৱে ব্ৰহ্মৰ (যাক ঈশ্বৰ হিচাপে দেখা হয়) শাশ্বত আনন্দময় প্ৰেমৰ ওচৰ চাপিব পাৰে।Francis Clooney and Tony Stewart (2004), The Hindu World (Editors: S. Mittal and G. Thursby), Routledge, , pages 166–167

অন্যান্য হিন্দু বিদ্যালয়সমূহৰ নিজা অণ্টলজিকেল ভিত্তি আছে যি ব্ৰহ্ম, সত্য আৰু অস্তিত্বৰ প্ৰকৃতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। উদাহৰণস্বৰূপে, বৈশেষিক বিদ্যালয়ে এক স্থূল, বাস্তৱবাদী অণ্টলজি ধৰি লয়।Randy Kloetzli and Alf Hiltebeitel (2004), The Hindu World (Editors: S. Mittal and G. Thursby), Routledge, , page 554 চাৰ্বাক বিদ্যালয়ে ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাক নাকচ কৰে আৰু এক বস্তুবাদী অণ্টলজি ধৰি লয়।Michael Myers (2000), Brahman: A Comparative Theology, Routledge, , pages 30–31

ব্ৰহ্মৰ এক্সিওলজিকেল ধাৰণা
ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা হিন্দু মূল্যবোধৰ তত্ত্বৰ—এক্সিওলজি: নৈতিকতা আৰু নান্দনিকতাৰ মুখ্য ধাৰণা।R. Prasad and P. D. Chattopadhyaya (2008), A Conceptual-analytic Study of Classical Indian Philosophy of Morals, Concept, , pages 56–59G. C. Pande (1990), Foundations of Indian Culture, Motilal Banarsidass, , pages 49–50 মাইকেল মায়াৰ্ছ আৰু অন্যান্য পণ্ডিতৰ মতে, আনন্দ (আনন্দময় অৱস্থা)ৰ ব্ৰহ্ম ধাৰণাৰ সৈতে এক্সিওলজিকেল গুৰুত্ব আছে, কিয়নো ই সৰ্বজনীন অন্তৰ্নিহিত সমন্বয়ৰ প্ৰতীক।Michael W. Myers (1998), Śaṅkarācārya and Ānanda, Philosophy East and West, Vol. 48, No. 4, pages 553–567Robert S. Hartman (2002), The Knowledge of Good: Critique of Axiological Reason, Rodopi, , page 225 কিছুমান পণ্ডিতে ব্ৰহ্মক এক্সিওলজিকেল অৰ্থত সৰ্বোচ্চ মূল্যৰ সৈতে সমতুল্য বুলি গণ্য কৰে।T. M. P. Mahadevan (1954), The Metaphysics of Śaṁkara, Philosophy East and West, Vol. 3, No. 4, pages 359–363

ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ এক্সিওলজিকেল ধাৰণাসমূহ হিন্দু মূল্যবোধৰ তত্ত্বৰ কেন্দ্ৰীয়।Arvind Sharma (1999), The Puruṣārthas: An Axiological Exploration of Hinduism, The Journal of Religious Ethics, Vol. 27, No. 2, pages 223–256 শ্ব’ৰ মতে, "মই ব্ৰহ্ম"ৰ দৰে উক্তিৰ অৰ্থ হৈছে "মই সকলোৰে সৈতে সম্পৰ্কিত", আৰু এইটোৱেই হিন্দু ধৰ্মত আনৰ প্ৰতি সহানুভূতিৰ ভিত্তি, কাৰণ প্ৰতিটো ব্যক্তিৰ কল্যাণ, শান্তি বা সুখ আনৰ, অন্যান্য জীৱ আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, আৰু ইয়াৰ বিপৰীতেও।J. L. Shaw (2011), Freedom: East and West, SOPHIA, Vol 50, Springer Science, pages 481–497 টিটগেৰ মতে, এনে হিন্দু বিদ্যালয়তো য’ত ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাক অণ্টলজিকেলভাৱে সমতুল্য বুলি গণ্য কৰা হয়, মূল্যবোধৰ তত্ত্বই ব্যক্তিগত কৰ্তা আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে। এই বিদ্যালয়সমূহত, টিটগেৰ মতে, কৰ্মৰ তত্ত্ব আনৰ প্ৰতি সহানুভূতিৰপৰা উদ্ভৱ হয় আৰু ইয়াৰ কেন্দ্ৰত থাকে, নিজৰ স্বাৰ্থপৰতাৰ প্ৰতি নহয়।Katherine L Tietge (1997), Ontology and Genuine Moral Action: Jñāna (Intuitive Perception) Ethics and Karma-Yoga in Sankara's Advaita Vedanta and Schopenhauer's On the Basis of Morality, Ph.D. Thesis, Dept. of Philosophy, Southern Illinois University (US), Archive Link

বাউৰৰ মতে, ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ ধাৰণাৰপৰা এক্সিওলজিকেল মূল্যবোধৰ তত্ত্ব উদ্ভৱ হয়। মানৱ অভিজ্ঞতাৰ নান্দনিকতা আৰু নৈতিকতা হিন্দু ধৰ্মত আত্মজ্ঞানৰ এক ফলাফল, যি নিজৰ আত্মাৰ সৈতে ব্ৰহ্মৰ সৈতে নিখুঁত, কালাতীত একীকৰণৰপৰা উদ্ভৱ হয়, য’ত সকলোৰে, সকলোৰ আৰু চিৰন্তনৰ আত্মাৰ সৈতে একত্ব স্থাপন হয়। এই শিখৰৰ মানৱ অভিজ্ঞতা পৰলোকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, বৰঞ্চ বৰ্তমান জীৱনতেই নিখুঁত চেতনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ই এনে ধৰি নলয় যে ব্যক্তি দুৰ্বল বা তেওঁৰ স্বভাৱত দুষ্ট, বৰঞ্চ ইয়াৰ বিপৰীত: মানৱ আত্মা আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতিক মৌলিকভাৱে নিৰ্দোষ, সুন্দৰ, আনন্দময়, নৈতিক, সহানুভূতিশীল আৰু ভাল বুলি ধৰা হয়।Arvind Sharma (2000), Classical Hindu Thought: An Introduction, Oxford University Press, , pages 57–61 অজ্ঞানতাই ইয়াক দুষ্ট বুলি ধৰে, আৰু মুক্তি হৈছে ইয়াৰ শাশ্বত, বিস্তৃত, পৱিত্ৰ, সুখময় আৰু ভাল প্ৰকৃতি জনা।Nancy Bauer (1987), Advaita Vedānta and Contemporary Western Ethics, Philosophy East and West, Vol. 37, No. 1, pages 36–50 নিকামৰ মতে, হিন্দু চিন্তা আৰু সাধাৰণভাৱে ভাৰতীয় দৰ্শনৰ এক্সিওলজিকেল ভিত্তি হৈছে ব্যক্তিক উন্নীত কৰা, মানৱৰ সহজাত সম্ভাৱনাক উচ্চস্থান দিয়া, য’ত তেওঁৰ অস্তিত্বৰ সত্যই হৈছে বিশ্বৰ বস্তুনিষ্ঠ সত্য। নিকামৰ সাৰাংশত, হিন্দু ধৰ্মৰ উপনিষদসমূহে ধৰি লয় যে ব্যক্তিৰ একেই সাৰাংশ আৰু সত্য আছে যি বস্তুনিষ্ঠ বিশ্বৰ সৈতে, আৰু এই সাৰাংশ সৰ্বোৎকৃষ্ট; ব্যক্তিৰ আত্মা হৈছে সৰ্বজনীন আত্মা, আৰু আত্মা হৈছে ব্ৰহ্মৰ সৈতে একেই সত্য আৰু একেই নান্দনিকতা।N. A. Nikam (1952), A Note on the Individual and His Status in Indian Thought, Philosophy East and West, Vol. 2, No. 3, pages 254–258

ব্ৰহ্মৰ টেলিওলজিকেল ধাৰণা
ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ টেলিওলজিকেল ধাৰণা। টেলিওলজিই কোনো বস্তুৰ আপাত উদ্দেশ্য, নীতি বা লক্ষ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। শ্বেতাশ্বতৰ উপনিষদৰ প্ৰথম অধ্যায়ত এই প্ৰশ্নসমূহৰ সমাধান কৰা হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে:

উপনিষদসমূহৰ মতে, যিকোনো বা সকলো বস্তুৰ মূল উদ্দেশ্য/অৰ্থ কেৱল ব্ৰহ্মৰ উপলব্ধিৰ জৰিয়তেহে ব্যাখ্যা বা অৰ্জন/বুজিব পৰা যায়। সকলো বস্তুৰ আপাত উদ্দেশ্য ব্ৰহ্ম লাভ কৰাৰ জৰিয়তে উপলব্ধি কৰিব পৰা যায়, কিয়নো ব্ৰহ্মক এনে বুলি কোৱা হয় যে ইয়াক জানিলে সকলো জানা হয়। 

উপনিষদসমূহৰ অন্যত্ৰ, ব্ৰহ্ম আৰু সকলো জ্ঞানৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে, যাৰ ফলত আপাত উদ্দেশ্য/টেলিওলজিৰ যিকোনো প্ৰশ্নৰ সমাধান হয় যেতিয়া ব্ৰহ্ম চূড়ান্তভাৱে জানা যায়। এইটো আইতৰেয় উপনিষদ ৩.৩ আৰু বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ ৪.৪.১৭ত পোৱা যায়। 

ব্ৰহ্ম উপলব্ধি কৰাৰ এটা মুখ্য কাৰণ হৈছে ই ব্যক্তিৰ জীৱনৰপৰা দুখ দূৰ কৰে। অদ্বৈত বেদান্ত পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এইটো সম্ভৱ কাৰণ ব্যক্তিৰ অপৰিৱৰ্তনীয় (পুৰুষ; আত্মা-ব্ৰহ্ম) আৰু সদা পৰিৱৰ্তনশীল (প্ৰকৃতি; মায়া)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰাৰ ক্ষমতা আৰু জ্ঞান থাকে, আৰু তেওঁ ক্ষণস্থায়ী, অস্থিৰ আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় বস্তুৰ প্ৰতি আসক্ত নহয়। সেয়েহে, ব্যক্তি কেৱল নিজৰ প্ৰকৃত আত্মাৰ সৈতে সন্তুষ্ট থাকে, শৰীৰ বা অন্য কোনো বস্তুৰ সৈতে নহয়। ব্ৰহ্মৰ কেন্দ্ৰীয় টেলিওলজিকেল বিষয় হিচাপে অধিক বিশদ ব্যাখ্যা শঙ্কৰৰ ব্ৰহ্মসূত্ৰৰ ভাষ্য আৰু তেওঁৰ বিবেকচূড়ামণিত পোৱা যায়। 

বৃহদাৰণ্যক উপনিষদ ৩.৯.২৬ত উল্লেখ আছে যে আত্মা 'ভয়ত কঁপে নহয় বা আঘাত পায় নহয়' আৰু ঈশ উপনিষদ ৬-৭তো কোৱা হৈছে যে যেতিয়া কোনোবাই ব্ৰহ্ম হয়, তেতিয়া তেওঁ সকলো জীৱৰ মাজত আত্মাক আৰু সকলো জীৱক আত্মাত দেখে, তেতিয়া দুখৰ অস্তিত্ব নাথাকে। বিখ্যাত অদ্বৈত বেদান্তৰ ভাষ্যকাৰ শঙ্কৰে উল্লেখ কৰিছিল যে শব্দ প্ৰমাণ (শাস্ত্ৰীয় জ্ঞানতত্ত্ব) আৰু অনুভৱ (ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা)ই ব্ৰহ্ম জনা/শিকাৰ একমাত্ৰ আৰু চূড়ান্ত উৎস, আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য বা অস্তিত্ব স্বতন্ত্ৰভাৱে যাচাই কৰিব নোৱাৰি কাৰণ ই প্ৰত্যক্ষণ/অনুমানৰ বস্তু নহয় (যদিহে কোনোবা আধ্যাত্মিকভাৱে উন্নত নহয়, তেতিয়া ইয়াৰ সত্য স্বতঃসিদ্ধ/অন্তৰ্দৃষ্টিমূলক হৈ পৰে) আৰু ধাৰণাৰ অতীত। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰিছিল যে উপনিষদসমূহ নিজেই বিভিন্ন প্ৰমাণৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে চূড়ান্ত সত্যৰ সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে (যেনেকৈ যাজ্ঞৱল্ক্যৰ দাৰ্শনিক অনুসন্ধানত দেখা যায়)। সকলো বেদান্ত বিদ্যালয় এই বিষয়ত একমত। এই টেলিওলজিকেল আলোচনাসমূহে ব্ৰহ্ম আৰু অৱিদ্যা (অজ্ঞানতা)ৰ উৎপত্তি/উদ্দেশ্য আৰু এই দুয়োৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে প্ৰতিদ্বন্দ্বী দৰ্শনৰপৰা কিছুমান খণ্ডনৰ সৃষ্টি কৰিছিল, যাৰ ফলত কাশ্মীৰী শৈৱবাদ আৰু অন্যান্য বিভিন্ন বিদ্যালয়ৰ সৃষ্টি হৈছিল। 

ব্ৰহ্মৰ সোটেৰিওলজিকেল ধাৰণা: মোক্ষ

হিন্দু ধৰ্মৰ পৰম্পৰাগত বিদ্যালয়সমূহ, বিশেষকৈ বেদান্ত, সাংখ্য আৰু যোগ বিদ্যালয়সমূহে মোক্ষৰ আলোচনাত ব্ৰহ্ম আৰু আত্মাৰ ধাৰণাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে, আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজত কোনো সত্তা/অসত্ত্বাৰ পাৰ্থক্য নাই। আত্মাৰ জ্ঞান (আত্মজ্ঞান) ব্যক্তিৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত ব্ৰহ্মৰ জ্ঞানৰ সমাৰ্থক। তদুপৰি, ব্ৰহ্মৰ জ্ঞানে সকলো অস্তিত্বৰ সৈতে একত্বৰ অনুভূতি, আত্মোপলব্ধি, অবৰ্ণনীয় আনন্দ আৰু মোক্ষ (মুক্তি, আনন্দ)ৰ দিশে লৈ যায়,Anantanand Rambachan (1994), The limits of scripture: Vivekananda's reinterpretation of the Vedas, University of Hawaii Press, pages 124–125 কাৰণ ব্ৰহ্ম-আত্মা হৈছে সকলোৰ উৎপত্তি আৰু অন্ত, সকলো অস্তিত্বৰ পিছফালে থকা সৰ্বজনীন নীতি, সকলো আৰু সকলোৰে মাজত বিস্তৃত চেতনা।Karl Potter (2008), The Encyclopedia of Indian Philosophies: Advaita Vedānta Up to Śaṃkara and His Pupils, Volume 3, Delhi: Motilal Banarsidass, pp. 210–215

ঈশ্বৰবাদী উপ-বিদ্যালয় যেনে দ্বৈত বেদান্ত, একে ভিত্তিৰপৰা আৰম্ভ কৰে, কিন্তু এই ভিত্তি যোগ কৰে যে ব্যক্তিগত আত্মা আৰু ব্ৰহ্ম পৃথক, আৰু এইদৰে সম্পূৰ্ণ ভিন্ন সিদ্ধান্তত উপনীত হয় য’ত ব্ৰহ্মক অন্যান্য প্ৰধান বিশ্ব ধৰ্মৰ ঈশ্বৰৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণভাৱে ধাৰণা কৰা হয়।Michael Myers (2000), Brahman: A Comparative Theology, Routledge, , pages 30–31 ঈশ্বৰবাদী বিদ্যালয়সমূহে দাবী কৰে যে মোক্ষ হৈছে ব্যক্তিৰ আত্মাৰ সৈতে পৃথক আৰু স্বতন্ত্ৰ ব্ৰহ্মৰ (বিষ্ণু, শিৱ বা সমতুল্য একেশ্বৰবাদ) সৈতে প্ৰেমময়, শাশ্বত মিলন বা নৈকট্য। হিন্দু ধৰ্মৰ এই উপ-বিদ্যালয়সমূহত ব্ৰহ্মক অস্তিত্বৰ সৰ্বোচ্চ পূৰ্ণতা বুলি গণ্য কৰা হয়, য’লৈ প্ৰতিটো আত্মা নিজৰ নিজৰ পথত মোক্ষৰ বাবে যাত্ৰা কৰে।Betty Stafford (2010) "Dvaita, Advaita, And Viśiṣṭadvaita: Contrasting Views Of Mokṣa", Asian Philosophy, pages 215–224

হিন্দু চিন্তাধাৰাৰ বিদ্যালয়সমূহ
বেদান্ত
ব্ৰহ্মৰ ধাৰণা, ইয়াৰ প্ৰকৃতি আৰু আত্মা তথা পৰ্যবেক্ষিত বিশ্বৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক, হিন্দু ধৰ্মৰ বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ বিভিন্ন উপ-বিদ্যালয়ৰ মাজত পাৰ্থক্যৰ এক মুখ্য বিষয়। 

অদ্বৈত বেদান্ত

অদ্বৈত বেদান্ত অদ্বৈতবাদৰ সমৰ্থন কৰে। ব্ৰহ্ম হৈছে একমাত্ৰ অপৰিৱৰ্তনীয় সত্য,AC Das (1952), Brahman and Māyā in Advaita Metaphysics, Philosophy East and West, Vol. 2, No. 2, pages 144–154 কোনো দ্বৈততা নাই, কোনো সীমিত ব্যক্তিগত আত্মা বা পৃথক অসীম বিশ্বজনীন আত্মা নাই, বৰঞ্চ সকলো আত্মা, সকলো অস্তিত্ব, সকলো স্থান আৰু সময়ৰ মাজত এক আৰু অভিন্ন।Jeffrey Brodd (2003), World Religions: A Voyage of Discovery, Saint Mary's Press, , pages 43–47Barbara Holdrege (2004), The Hindu World (Editors: S. Mittal and G. Thursby), Routledge, , pages 241–242Rosen Dalal (2014), Hinduism: An Alphabetical Guide, Penguin, , see article on Brahman বিশ্ব আৰু প্ৰতিটো জীৱৰ ভিতৰৰ আত্মা হৈছে ব্ৰহ্ম, আৰু বিশ্ব আৰু প্ৰতিটো জীৱৰ বাহিৰৰ আত্মাও হৈছে ব্ৰহ্ম। ব্ৰহ্ম হৈছে সকলোৰ উৎপত্তি আৰু অন্ত, বস্তুগত আৰু আধ্যাত্মিক। ব্ৰহ্ম হৈছে সকলো অস্তিত্বৰ মূল উৎস। ইয়াক নহয় শিকোৱা যায় নহয় প্ৰত্যক্ষণ কৰা যায় (বৌদ্ধিক জ্ঞানৰ বস্তু হিচাপে), কিন্তু সকলো মানৱে ইয়াক শিকিব আৰু উপলব্ধি কৰিব পাৰে।Arvind Sharma (2007), Advaita Vedānta: An Introduction, Motilal Banarsidass, , pages 19–40 অদ্বৈত বেদান্তৰ লক্ষ্য হৈছে এই উপলব্ধি কৰা যে ব্যক্তিৰ আত্মা (আত্মা) অজ্ঞানতা আৰু ভুল পৰিচয় ("অৱিদ্যা")ৰদ্বাৰা আচ্ছন্ন হৈ পৰে। যেতিয়া অৱিদ্যা দূৰ হয়, তেতিয়া আত্মা (ব্যক্তিৰ ভিতৰৰ আত্মা) ব্ৰহ্মৰ সৈতে অভিন্ন বুলি উপলব্ধি কৰা হয়। ব্ৰহ্ম কোনো বাহ্যিক, পৃথক, দ্বৈত সত্তা নহয়, ব্ৰহ্ম প্ৰতিটো ব্যক্তিৰ ভিতৰত আছে, অদ্বৈত বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ মতে। ব্ৰহ্ম হৈছে সকলো যি শাশ্বত, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু সত্যত অস্তিত্বশীল। এই দৃষ্টিভংগী এই বিদ্যালয়ত বিভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়, যেনে "একং সৎ" ("সত্য এক"), আৰু সকলো হৈছে ব্ৰহ্ম। 

বিশ্ব কেৱল ব্ৰহ্মৰপৰা উৎপন্ন হোৱা নাই, ই হৈছে ব্ৰহ্ম। আদি শঙ্কৰৰ মতে, অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰবক্তা, শ্ৰুতিৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা ব্ৰহ্মৰ জ্ঞান আত্ম-অনুসন্ধানৰ বাহিৰে অন্য কোনো উপায়েৰে লাভ কৰিব নোৱাৰি।Anantanand Rambachan (1994), The limits of scripture: Vivekananda's reinterpretation of the Vedas. University of Hawaii Press, pages 125, 124

অদ্বৈত বেদান্তত, নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মক চূড়ান্ত আৰু একমাত্ৰ সত্য বুলি গণ্য কৰা হয়। চেতনা ব্ৰহ্মৰ গুণ নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ স্বৰূপ। এই দিশত, অদ্বৈত বেদান্ত অন্য বেদান্ত বিদ্যালয়ৰপৰা পৃথক।[Sangeetha Menon (2007), Advaita Vedānta], Internet Encyclopedia of Philosophy

ভগৱদ্গীতাৰ উদাহৰণৰ শ্লোকসমূহৰ ভিতৰত আছে:

দ্বৈত বেদান্ত

দ্বৈত বেদান্তৰ ব্ৰহ্ম হৈছে বিশ্বৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহত ঈশ্বৰৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ এক ধাৰণা।Michael Myers (2000), Brahman: A Comparative Theology, Routledge, , pages 30–31 দ্বৈতৰ মতে, ব্যক্তিগত আত্মা ঈশ্বৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু পৃথক। দ্বৈত দৰ্শনে ব্ৰহ্ম আৰু সসীম সত্তাৰ মাজত ভাগ কৰা অস্তিত্বৰ ধাৰণাৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰে। ই অদ্বৈতবাদ (অদ্বৈত) বা ভাগ কৰা অস্তিত্বৰ যিকোনো ধাৰণাক ব্ৰহ্মৰ অতীন্দ্ৰিয় পূৰ্ণতাৰ প্ৰকৃতিৰ সৈতে অসংগত বুলি গণ্য কৰে। মধ্বে প্ৰতিটো সত্তাৰ অনন্য ব্যক্তিত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে (‘‘বিশেষ’‘)।

দ্বৈত তত্ত্ববাদৰ প্ৰচাৰ কৰে, যাৰ অৰ্থ হৈছে সৰ্বজনীন ভিত্তিৰ ভিতৰত সত্তাসমূহৰ তত্ত্ব (গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণ)ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বুজা, নিম্নলিখিতভাৱে:
 জীৱ-ঈশ্বৰ-ভেদ — আত্মা আৰু সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
 জড়-ঈশ্বৰ-ভেদ — অচেতন আৰু সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
 মিথ-জীৱ-ভেদ — যিকোনো দুটা আত্মাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
 জড়-জীৱ-ভেদ — অচেতন আৰু আত্মাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
 মিথ-জড়-ভেদ — যিকোনো দুটা অচেতনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

 বিশিষ্টাদ্বৈত 
বিশিষ্টাদ্বৈতত, ৰামানুজে দাবী কৰে যে ব্ৰহ্ম হৈছে ঈশ্বৰ, আৰু এই ঈশ্বৰ হৈছে নাৰায়ণ। ব্ৰহ্মসূত্ৰ ১.১.১ৰ তেওঁৰ ভাষ্যত, ৰামানুজে ব্ৰহ্মক "'সৰ্বোচ্চ ব্যক্তি' হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে, যি তেওঁৰ নিজৰ স্বভাৱত সকলো অপূৰ্ণতাৰপৰা মুক্ত আৰু অসংখ্য অতুলনীয় শ্ৰেষ্ঠত্বৰ শুভ গুণৰ অধিকাৰী।" এই সংজ্ঞা ব্যৱহাৰ কৰি, ৰামানুজে যুক্তি দিয়ে যে ব্ৰহ্ম অৱশ্যেই ঈশ্বৰ হ’ব লাগিব কাৰণ ব্ৰহ্মৰ গুণসমূহ সকলোৰে তুলনাত অতুলনীয়ভাৱে শ্ৰেষ্ঠ, আৰু সেয়েহে "কেৱল সকলোৰ প্ৰভুকহে এইদৰে বুজোৱা যায়, আৰু 'ব্ৰহ্ম' প্ৰাথমিকভাৱে তেওঁকহে বুজায়।" ৰামানুজে দাবী কৰে যে ঈশ্বৰ আৰু ব্যক্তিগত আত্মাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ভক্তিৰ হ’ব লাগিব, আৰু মোক্ষ বা মুক্তি তেওঁৰ মতে, আত্মাৰদ্বাৰা ব্ৰহ্মৰ উপাসনাৰ জৰিয়তে হয়: "বন্ধনৰ অৱসান... কেৱল সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিৰ কৃপাৰ জৰিয়তেহে লাভ কৰা যায়, যি উপাসকৰ ধ্যানৰদ্বাৰা সন্তুষ্ট হয়, যি হৈছে ভক্তি।" 

 অচিন্ত্য ভেদাভেদ 
অচিন্ত্য ভেদাভেদ দৰ্শন দ্বৈতাদ্বৈত (ভিন্নতামূলক একত্ববাদ)ৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ। এই দৰ্শনত, ব্ৰহ্ম কেৱল নিৰাকাৰ নহয়, ব্যক্তিগতো। ব্ৰহ্ম হৈছে সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিত্বৰ ঈশ্বৰ, যদিও প্ৰথম পৰ্যায়ৰ উপলব্ধিত (জ্ঞান নামৰ প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা) পৰম সত্যক নিৰাকাৰ ব্ৰহ্ম হিচাপে উপলব্ধি কৰা হয়, তাৰ পিছত ব্যক্তিগত ব্ৰহ্ম হিচাপে যাৰ শাশ্বত বৈকুণ্ঠ নিবাস আছে (যাক ব্ৰহ্মলোক সনাতন বুলিও জনা যায়), তাৰ পিছত পৰমাত্মা হিচাপে (যোগৰদ্বাৰা—সৰ্বোচ্চ আত্মা, হৃদয়ত বিষ্ণু-ঈশ্বৰৰ ধ্যানৰদ্বাৰা)—বিষ্ণু (নাৰায়ণ, যি সকলোৰে হৃদয়ত আছে) যাৰ বহুতো নিবাস আছে যাক বিষ্ণুলোক (বৈকুণ্ঠ) বুলি জনা যায়, আৰু শেষত (পৰম সত্য ভক্তিৰদ্বাৰা উপলব্ধি কৰা হয়) ভগৱান হিচাপে, সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিত্বৰ ঈশ্বৰ, যি পৰমাত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ (ব্যক্তিগত, নিৰাকাৰ, বা দুয়োটা) উৎস।

ভক্তি আন্দোলন

হিন্দু ধৰ্মৰ ভক্তি আন্দোলনে ব্ৰহ্মৰ দুটা ধাৰণা—নিৰ্গুণ আৰু সগুণৰ ওপৰত ইয়াৰ ঈশ্বৰতত্ত্ব (theosophy) গঢ়ি তুলিছিল।Karen Pechilis Prentiss (2014), The Embodiment of Bhakti, Oxford University Press, , page 21 নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম হৈছে পৰম সত্যৰ ধাৰণা যি নিৰাকাৰ, গুণ বা বৈশিষ্ট্যহীন।Jeaneane D. Fowler (2012), The Bhagavad Gita, Sussex Academic Press, , pages xxvii–xxxiv ইয়াৰ বিপৰীতে, সগুণ ব্ৰহ্মক ৰূপ, গুণ আৰু বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে কল্পনা কৰা হৈছিল আৰু বিকশিত কৰা হৈছিল। এই দুয়োটা ধাৰণাৰ সমান্তৰালতা প্ৰাচীন সৰ্বেশ্বৰবাদী অপ্ৰকাশিত আৰু ঈশ্বৰবাদী প্ৰকাশিত পৰম্পৰাত পোৱা যায়, যথাক্ৰমে, আৰু ইয়াক ভগৱদ্গীতাৰ অৰ্জুন-কৃষ্ণ সংলাপত সন্ধান কৰিব পৰা যায়।Jeaneane D. Fowler (2012), The Bhagavad Gita, Sussex Academic Press, , pages 207–211 ই একে ব্ৰহ্ম, কিন্তু দুটা দৃষ্টিকোণৰপৰা দেখা হয়, এটা নিৰ্গুণী জ্ঞান-কেন্দ্ৰিক আৰু আনটো সগুণী প্ৰেম-কেন্দ্ৰিক, যি গীতাত কৃষ্ণ (বিষ্ণুৰ অষ্টম অৱতাৰ) হিচাপে একত্ৰিত হৈছে। নিৰ্গুণ ভক্তৰ কবিতা আছিল জ্ঞান-শ্ৰয়ী, অৰ্থাৎ জ্ঞানৰ শিপাৰে গঢ় লৈছিল। সগুণ ভক্তৰ কবিতা আছিল প্ৰেম-শ্ৰয়ী, অৰ্থাৎ প্ৰেমৰ শিপাৰে গঢ় লৈছিল। ভক্তিত, পাৰস্পৰিক প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, য’ত ভক্তই ঈশ্বৰক ভাল পায়, আৰু ঈশ্বৰে ভক্তক ভাল পায়।

জিনিন ফ’লাৰে কয় যে ভক্তি আন্দোলনৰ ঈশ্বৰতত্ত্বৰ মূলত থকা নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাসমূহ হিন্দু ধৰ্মৰ বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ ধাৰণাৰ সৈতে, বিশেষকৈ আদি শঙ্কৰৰ অদ্বৈত বেদান্ত, ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত, আৰু মধ্বাচাৰ্যৰ দ্বৈত বেদান্তৰ ধাৰণাৰ সৈতে অধিক গভীৰভাৱে বিকশিত হৈছিল। ভক্তিৰ ওপৰত দুটা ১২শ শতিকাৰ প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থ আছিল শাণ্ডিল্য ভক্তি সূত্ৰ—যি নিৰ্গুণ-ভক্তিৰ সৈতে সংনাদ কৰে, আৰু নাৰদ ভক্তি সূত্ৰ—যি সগুণ-ভক্তিৰ দিশে ঝুঁকে।Jessica Frazier and Gavin Flood (2011), The Continuum Companion to Hindu Studies, Bloomsbury Academic, , pages 113–115

ভক্তি আন্দোলনৰ নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাসমূহ পণ্ডিতসকলৰ বাবে বিভ্ৰান্তিকৰ হৈছে, বিশেষকৈ নিৰ্গুণী পৰম্পৰা, কাৰণ ই, ডেভিড লৰেঞ্জেনৰ মতে, "গুণবিহীন, এনেকি সংজ্ঞায়িত ব্যক্তিত্ববিহীন ঈশ্বৰৰ প্ৰতি হৃদয়গ্ৰাহী ভক্তি" প্ৰদান কৰে।David Lorenzen (1996), Praises to a Formless God: Nirguni Texts from North India, State University of New York Press, , page 2 তথাপি, লৰেঞ্জেনৰ মতে, "নিৰ্গুণী ভক্তি সাহিত্যৰ পৰ্বত"ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মৰ বাবে ভক্তি হিন্দু পৰম্পৰাৰ বাস্তৱতাৰ অংশ হৈছে, সগুণ ব্ৰহ্মৰ বাবে ভক্তিৰ সৈতে একেলগে। এই দুয়োটা আছিল ভক্তি আন্দোলনৰ সময়ত ঈশ্বৰক কল্পনা কৰাৰ দুটা বিকল্প পথ।

বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ব্ৰহ্মৰ বুজা-বুজি

বৌদ্ধ ধৰ্ম উপনিষদীয় ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা (স্থায়ী আত্মা, সাৰাংশ)ৰ মতবাদ প্ৰত্যাখ্যান কৰে। ডেমিয়েন কিয়নৰ মতে, "বুদ্ধই ক’লে যে তেওঁ ব্যক্তিগত আত্মা (আত্মা) বা ইয়াৰ বিশ্বজনীন সমকক্ষ (ব্ৰহ্ম)ৰ অস্তিত্বৰ কোনো প্ৰমাণ পোৱা নাই।" Damien Keown, Buddhism (NY: Sterling, 2009), p. 70 বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মেটাফিজিক্সে ব্ৰহ্ম (চূড়ান্ত সত্তা), ব্ৰহ্মৰ দৰে সাৰাংশ, আত্মা আৰু যিকোনো মেটাফিজিকেলভাৱে সমতুল্য বস্তুক ইয়াৰ অনাত্তা মতবাদৰ জৰিয়তে প্ৰত্যাখ্যান কৰে, কিন্তু তেওঁলোকৰ ত্ৰিকায়ৰ বিশ্বাস ব্ৰহ্মৰ সৎ-চিৎ-আনন্দ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে অতি সাদৃশ্যপূৰ্ণ। 

মাৰ্ভ ফ’লাৰৰ মতে, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কিছুমান ৰূপে ব্ৰহ্মৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ফ’লাৰে প্ৰাচীন সৰ্বাস্তিবাদ বৌদ্ধ বিদ্যালয়ৰ কথা উল্লেখ কৰে, যি "এক অতি সৰ্বেশ্বৰবাদী ধৰ্মীয় দৰ্শন গ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু এই বিদ্যালয় গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিকাশৰ বাবে প্ৰেৰণা যোগাইছিল।" Merv Fowler, Buddhism: Beliefs and Practices (Brighton: Sussex Academic, 1999), p. 34 উইলিয়াম থিয়ডৰ ডি বেৰীৰ মতে, মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ যোগাচাৰ বিদ্যালয়ৰ মতবাদত, "সাৰাংশৰ শৰীৰ, চূড়ান্ত বুদ্ধ, যি সমগ্ৰ বিশ্বত বিস্তৃত আৰু ভিত্তিৰূপে আছে [...] আছিল বাস্তৱত বিশ্বৰ আত্মা, উপনিষদৰ ব্ৰহ্ম, নতুন ৰূপত।" William Theodore De Bary, cited in Merv Fowler, Buddhism: Beliefs and Practices (Brighton: Sussex Academic, 1999), p. 98 ফ’লাৰৰ মতে, কিছুমান পণ্ডিতে বৌদ্ধ নিৰ্বাণক, যাক পৰম সত্য হিচাপে ধাৰণা কৰা হয়, হিন্দু ব্ৰহ্ম/আত্মাৰ সৈতে চিনাক্ত কৰিছে; ফ’লাৰে দাবী কৰে যে এই দৃষ্টিভংগী "বৌদ্ধ চক্ৰত সামান্য সমৰ্থন লাভ কৰিছে।" Merv Fowler, Buddhism: Beliefs and Practices (Brighton: Sussex Academic, 1999), p. 81 ফ’লাৰে কয় যে বহুতো মহাযান গ্ৰন্থৰ লেখকসকলে তেওঁলোকৰ ধাৰণাসমূহক উপনিষদীয় ব্ৰহ্মৰ মতবাদৰপৰা পৃথক কৰিবলৈ বিশেষ যত্ন লৈছিল।

বৌদ্ধ গ্ৰন্থত ব্ৰহ্মৰ ব্ৰহ্মা হিচাপে প্ৰতিনিধিত্ব
বৈদিক সাহিত্যত ব্ৰহ্মৰ আধ্যাত্মিক ধাৰণা বহু পুৰণি, আৰু কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে, ব্ৰহ্মা দেৱতা হয়তো নিৰাকাৰ, গুণবিহীন (নিৰ্গুণ) সৰ্বজনীন নীতি ব্ৰহ্মৰ ৰূপ, গুণ আৰু বৈশিষ্ট্যযুক্ত (সগুণ) ব্যক্তিগত ধাৰণা আৰু প্ৰতীক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল।Bruce Sullivan (1999), Seer of the Fifth Veda, Motilal Banarsidass, , pages 82–83 হিন্দু গ্ৰন্থসমূহত, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ সৈতে ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ আদি উল্লেখসমূহৰ ভিতৰত এটা মৈত্ৰায়ণীয় উপনিষদৰ পঞ্চম প্ৰপাঠক (পাঠ)-ত পোৱা যায়, যি সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ শেষৰফালে, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উত্থানৰ পিছত ৰচিত হৈছিল।, Quote: "We may conclude from the above that the rise of Buddhism is not far removed in time from, though it is prior to, the Maitri Upanishad".Jan Gonda (1968), The Hindu Trinity, Anthropos, Vol. 63, pages 215–219

প্ৰাচীন বৌদ্ধসকলে ব্ৰহ্মাৰ ধাৰণাক আক্ৰমণ কৰিছিল, গণনাথ অবয়েছেকেৰেৰ মতে, আৰু এইদৰে বিতৰ্কমূলকভাৱে বৈদিক আৰু উপনিষদীয় লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ, বিমূৰ্ত মেটাফিজিকেল ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাক আক্ৰমণ কৰিছিল। প্ৰাচীন বৌদ্ধ গ্ৰন্থত ব্ৰহ্মাৰ এই সমালোচনাৰ লক্ষ্য আছিল বেদসমূহক উপহাস কৰা, কিন্তু একে গ্ৰন্থসমূহে একে সময়তে মেত্তা (প্ৰেমময়-দয়া, সহানুভূতি)ক ব্ৰহ্মৰ সৈতে মিলনৰ অৱস্থা হিচাপে অভিহিত কৰিছিল। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাচীন বৌদ্ধ দৃষ্টিভংগীয়ে সৃষ্টিকৰ্তাৰ দিশটো প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল, কিন্তু বৈদিক ব্ৰহ্মবিহাৰ ধাৰণাসমূহৰ মূল্যবোধৰ ব্যৱস্থাক বৌদ্ধ মূল্যবোধৰ ব্যৱস্থাত ধৰি ৰাখিছিল। মাৰ্টিন উইল্টশ্বাৰৰ মতে, বৌদ্ধ ক্যাননত "স্বৰ্গ লোক"ৰ পৰিৱৰ্তে "ব্ৰহ্ম লোক" শব্দটো সম্ভৱতঃ উপনিষদত ব্ৰহ্ম ধাৰণাৰ "সত্যৰ শক্তি" আৰু জ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বৌদ্ধ প্ৰয়াস। একে সময়তে, ব্ৰহ্মক ব্ৰহ্মা হিচাপে পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰি আৰু ইয়াক তেওঁলোকৰ দেবতা আৰু সংসাৰ তত্ত্বৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ কৰি, প্ৰাচীন বৌদ্ধ ধৰ্মে বেদৰ আত্মা-ব্ৰহ্ম ভিত্তিক ধাৰণাক প্ৰত্যাখ্যান কৰি নিজৰ ধৰ্ম মতবাদ (অনিচ্ছা, দুখ আৰু অনাত্তা) প্ৰকাশ কৰিছিল।

চীনা চিন্তাধাৰাত ব্ৰহ্ম
এল. এছ. ভাছিলিয়েভে, পেনচিলভেনিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাবে লিখি, যুক্তি দিছিল যে সংমিশ্ৰণবাদী তাওবাদীসকলে তেওঁলোকৰ উপাসনাত তাওৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ব্ৰহ্মক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
ভিক্টৰ এইচ. মেয়াৰৰ মতে, তাওবাদৰ প্ৰাথমিক ইতিহাসত তাওবাদীসকলৰ হিন্দু গোটৰ সৈতে ইতিবাচক "সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক" আছিল আৰু তাও তে চিং ভাৰতীয় দৰ্শনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে ৰচিত হৈছিল আৰু লেখক(সকলে) ব্ৰহ্মক তাওৰ সমতুল্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।

শিখ ধৰ্মত ব্ৰহ্ম

শিখ ধৰ্মৰ ভিত্তিত ব্ৰহ্মৰ মেটাফিজিকেল ধাৰণা, বিশেষকৈ নিৰ্গুণী ব্ৰহ্ম—গুণবিহীন, নিৰাকাৰ, শাশ্বত সৰ্বোচ্চ সত্য—প্ৰতিষ্ঠিত।S. S. Kohli (1993), The Sikh and Sikhism, Atlantic, , page 39 এই বিশ্বাস শিখসকলৰ নিৰ্গুণী ভক্তিৰ জৰিয়তে পালন কৰা হয়।Hardip Syan (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, , page 178A. Mandair (2011), Time and religion-making in modern Sikhism, in Time, History and the Religious Imaginary in South Asia (Editor: Anne Murphy), Routledge, , pages 188–190
গৌৰীত, যি গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবৰ অংশ, ব্ৰহ্মক "দ্বিতীয়হীন এক" হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে, শ্ৰী ৰাগত "সকলো তেওঁৰপৰা জন্ম লয়, আৰু শেষত তেওঁতেই লীন হয়", বৰ আছাত "আমি যি দেখোঁ বা শুনো সেয়া ব্ৰহ্মৰ প্ৰকাশ।" S. S. Kohli (1993), The Sikh and Sikhism, Atlantic, , page 38 নেছবিটৰ মতে, শিখ শাস্ত্ৰ গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবৰ আৰম্ভণিতে থকা বাৰ শব্দৰ মূল-মন্ত্ৰৰ প্ৰথম দুটা শব্দ, ইক ওঙ্কাৰ, পণ্ডিতসকলে তিনিটা ভিন্ন ধৰণে অনুবাদ কৰিছে: "এক ঈশ্বৰ আছে", "এই সত্তা এক", আৰু "এক সত্য হৈছে।" 
হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থ যেনে ছান্দোগ্য উপনিষদৰ ৬.২ অধ্যায়তো ব্ৰহ্মৰ মেটাফিজিকেল ধাৰণাৰ বাবে "দ্বিতীয়হীন এক"ৰ ওপৰত একই গুৰুত্ব পোৱা যায়।Max Muller, Chandogya Upanishad 6.2.1 Oxford University Press, pages 93–94Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, , pages 156–157, 162–163 শিখ ধৰ্মত ঈশ্বৰ আৰু সৰ্বোচ্চ সত্যৰ ধাৰণাসমূহ হিন্দু ধৰ্মৰ সগুণ আৰু নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাত পোৱা বিষয়-বস্তুৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।N. Mandair (2009), Postcolonial Philosophy of Religion (Editor: Purushottama Bilimoria, Andrew B. Irvine), Springer, , pages 145–146
শিখ ধৰ্মত সৰ্বোচ্চ সত্য (ব্ৰহ্ম)ৰ ধাৰণাক নাম, সৎ-নাম বা নাম, আৰু ইক ওঙ্কাৰ হিচাপেও উল্লেখ কৰা হয়, যি হিন্দু ধৰ্মৰ ওমৰ দৰে এই সত্যৰ প্ৰতীক।William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1998), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, 2nd edition, Sussex Academic Press, , pages 70–71H. S. Singha (2009), Sikh Studies, Vol. 7, Hemkunt Press, , page 47

জৈন ধৰ্মত ব্ৰহ্ম
পণ্ডিতসকলে বিতৰ্ক কৰে যে জৈন ধৰ্মত ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাক প্ৰত্যাখ্যান কৰা হয় নে গ্ৰহণ কৰা হয়। জৈন ধৰ্মে ঈশ্বৰবাদী ঈশ্বৰৰ ধাৰণাক প্ৰত্যাখ্যান কৰে, কিন্তু জীৱ বা "আত্মাৰ অস্তিত্ব আছে" বুলি ধৰা হয়, যি ইয়াৰ পুনৰ্জন্ম আৰু কেবল জ্ঞানৰ তত্ত্বৰ কেন্দ্ৰীয় মেটাফিজিকেল সত্য হিচাপে গণ্য কৰা হয়।Ray Billington (1997), Understanding Eastern Philosophy, Routledge, , page 46

বিছেটৰ মতে, জৈন ধৰ্মে "বস্তুগত জগত" আৰু "আত্মা"ক গ্ৰহণ কৰে, কিন্তু হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থত পোৱা পৰম সত্য আৰু বিশ্বজনীন নীতিৰ মেটাফিজিকেল ধাৰণা ব্ৰহ্মক প্ৰত্যাখ্যান কৰে।James Bissett, Cultural and Religious Heritage of India, Volume 2: Jainism (Editors: Sharma and Sharma), Mittal, , page 81 ইয়াৰ বিপৰীতে, গোস্বামীৰ মতে, জৈন ধৰ্মৰ সাহিত্যত একত্ববাদী বিষয়-বস্তুৰ এক আণ্ডাৰকাৰেণ্ট আছে, য’ত ব্ৰহ্মৰ (সৰ্বোচ্চ সত্য, সৰ্বোচ্চ জ্ঞান) জ্ঞান লাভ কৰা আত্মা ব্ৰহ্মৰ সৈতে অভিন্ন।C. Caillat and N. Balbir (2008), Jaina Studies, Motilal Banarsidass, , pages ix–x জৈনীৰ মতে, জৈন ধৰ্মে পৰম সত্য (ব্ৰহ্ম)ৰ ভিত্তিক ধাৰণাক নহয় গ্ৰহণ কৰে নহয় প্ৰত্যাখ্যান কৰে, বৰঞ্চ জৈন অণ্টলজি অনেকান্তবাদ নামৰ বহুমুখী মতবাদ গ্ৰহণ কৰে। এই মতবাদে ধৰি লয় যে "সত্য অপৰিৱৰ্তনীয়ভাৱে জটিল" আৰু কোনো মানৱীয় দৃষ্টিভংগী বা বৰ্ণনাই পৰম সত্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব নোৱাৰে।P. Jaini (1998), The Jaina Path of Purification, Motilal Banarsidass, , pages 90–93J. Koller (2004), "Why is Anekāntavāda important?", (Editor: Tara Sethia, Ahimsā, Anekānta, and Jainism), Motilal Banarsidass, , pages 400–407 যিসকলে পৰম সত্য উপলব্ধি কৰিছে, তেওঁলোক হৈছে মুক্ত আত্মা আৰু সৰ্বোচ্চ আত্মা (পৰমাত্মা), কেবল জ্ঞানৰ সৈতে।

ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ্ম, ব্ৰাহ্মণ আৰু ব্ৰাহ্মণাৰ তুলনা
ব্ৰহ্মা ব্ৰহ্মৰপৰা পৃথক। ব্ৰহ্মা হৈছে এক পুৰুষ দেৱতা, উত্তৰ-বৈদিক পুৰাণ সাহিত্যত, যি সৃষ্টি কৰে কিন্তু সংৰক্ষণ বা ধ্বংস নকৰে। কিছুমান হিন্দু গ্ৰন্থত তেওঁক মেটাফিজিকেল ব্ৰহ্মৰপৰা বিষ্ণু (সংৰক্ষক), শিৱ (ধ্বংসকাৰী), আন সকলো দেৱ-দেৱী, বস্তু আৰু সত্তাৰ সৈতে উদ্ভৱ হোৱা বুলি কল্পনা কৰা হৈছে।

ব্ৰহ্ম হৈছে হিন্দু ধৰ্মৰ এক মেটাফিজিকেল ধাৰণা যি চূড়ান্ত অপৰিৱৰ্তনীয় সত্যক বুজায়, যি অসৃষ্ট, শাশ্বত, অসীম, অতীন্দ্ৰিয়, সকলো অস্তিত্বৰ কাৰণ, ভিত্তি, উৎস আৰু লক্ষ্য। ইয়াক হয় কাৰণ হিচাপে বা সেই বস্তু হিচাপে কল্পনা কৰা হয় যি নিজকে বিশ্বত আৰু সকলো সত্তাত ৰূপান্তৰিত কৰে, যি বৰ্তমান বিশ্ব আৰু সময়ৰ পূৰ্বে অস্তিত্ব লাভ কৰিছিল, যি বৰ্তমান বিশ্ব আৰু সময় হিচাপে অস্তিত্ব লাভ কৰে, আৰু যি বৰ্তমান বিশ্ব আৰু সময়ৰ শেষৰ পিছত শোষণ কৰি অস্তিত্ব লাভ কৰিব। ই এক লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ বিমূৰ্ত ধাৰণা। বৈদিক গ্ৰন্থ, বিশেষকৈ উপনিষদসমূহত বিমূৰ্ত ব্ৰহ্ম ধাৰণাৰ প্ৰাধান্য আছে;  আনহাতে বেদ আৰু উপনিষদত ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ উল্লেখ সামান্য। পুৰাণিক আৰু মহাকাব্য সাহিত্যত ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ উল্লেখ অধিক হয়, কিন্তু অসংগতিপূৰ্ণভাৱে। 

কিছুমান গ্ৰন্থৰ মতে, বিষ্ণু দেৱতাই ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিছিল (বৈষ্ণৱবাদ), আন কিছুমানে শিৱ দেৱতাই ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিছিল বুলি কয় (শৈৱবাদ), আৰু কিছুমানে দেৱীয়ে ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিছিল বুলি কয় (শক্তিবাদ), আৰু এই গ্ৰন্থসমূহে তাৰ পিছত কয় যে ব্ৰহ্মা হৈছে তেওঁলোকৰ পক্ষত কাম কৰা এক গৌণ সৃষ্টিকৰ্তা। ব্ৰহ্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজৰ এক সাদৃশ্য হৈছে যে ব্ৰহ্মক জগতৰ আৰু তাৰ মাজৰ সকলো বস্তুৰ, বিপৰীতসমূহৰ সম্পৰ্কৰ ভিত্তি বুলি কোৱা হয়, আনহাতে ব্ৰহ্মা হৈছে এক সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতা যি বহুতো হিন্দু আৰু বৌদ্ধ পৰম্পৰাত জগতৰ সহায় কৰে। 

এই প্ৰধান ঈশ্বৰবাদী পৰম্পৰাৰ মধ্যযুগীয় গ্ৰন্থসমূহে দাবী কৰে যে সগুণ ব্ৰহ্ম হৈছে বিষ্ণু, শিৱ, বা দেৱী, যি ব্ৰহ্মৰ ভিন্ন নাম বা দিশ, আৰু প্ৰতিটো জীৱৰ ভিতৰৰ আত্মা এই চূড়ান্ত, শাশ্বত ব্ৰহ্মৰ সমতুল্য বা অংশ।

ব্ৰাহ্মণ হৈছে হিন্দু ধৰ্মৰ একটি বৰ্ণ, যি পুৰোহিত হিচাপে, পৱিত্ৰ সাহিত্যৰ সংৰক্ষক আৰু প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি প্ৰেৰক হিচাপে তত্ত্বত বিশেষজ্ঞ।James Lochtefeld (2002), Brahmin, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, , page 125

ব্ৰাহ্মণা হৈছে বেদৰ চাৰিটা প্ৰাচীন স্তৰৰ ভিতৰত এটা। ইয়াত মূলতঃ পৌৰাণিক কাহিনী, কিংবদন্তি, বৈদিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ব্যাখ্যা আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত দৰ্শনৰ সংকলন অন্তৰ্ভুক্ত।Brahmana Encyclopædia Britannica (2013)Klaus Klostermaier (1994), A Survey of Hinduism, Second Edition, State University of New York Press, , pages 67–69 ইহঁত চাৰিটা বেদৰ প্ৰত্যেকটিৰ ভিতৰত সন্নিৱিষ্ট আৰু হিন্দু শ্ৰুতি সাহিত্যৰ অংশ গঠন কৰে।"Brahmana". Random House Webster's Unabridged Dictionary

আৰু চাওক
চেতনা

টোকা

তথ্যসূত্ৰ

উৎস











বাহ্যিক সংযোগ

 The Concept of Brahman in Hindu Philosophy, Haridas Chaudhuri (1954), Philosophy East and West, Vol. 4, No. 1, pp.  47–66.
 The Idea of God in Hinduism, A. S. Woodburne (1925), The Journal of Religion, Vol. 5, No. 1, pp.  52–66.
 The Western View of Hinduism: An Age-old Mistake (Brahman), J. M. De Mora (1997), Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Vol. 78, No. 1/4, pp.  1–12.
 Concepts of God Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford University, (Compares Brahman with concepts of God found in other religions).
 Detailed essays on Brahman at Hinduwebsite.com
Concept of Brahman in vedas at Adbutam, wordpress.Weblog

শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্ম
শ্ৰেণী:দৰ্শন