ষড়জ (স্বৰ)

ষড়জ ( ) হৈছে হিন্দুঃস্থানী আৰু কৰ্ণাটক সংগীতত সাতটা স্বৰৰ ভিতৰত প্ৰথমটো। ষড়জ হৈছে সা (Sā) শব্দাংশৰ দীঘলীয়া ৰূপ।

বিৱৰণ
নিম্নলিখিত হৈছে ষড়জ আৰু ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে তথ্য:
 ষড়জ হৈছে এটা অষ্টক বা সপ্তকৰ প্ৰথম স্বৰ। 
 ষড়জ সাধাৰণতে এটা ৰাগৰ মুখ্য স্বৰ। 
 গায়কৰ বাবে তানপুৰাত বজোৱা স্বৰ হৈছে ষড়জ। ইয়াক বজোৱা হয় যাতে জানিব পৰা যায় যে গায়ন সঠিক সুৰ আৰু অষ্টকত হৈছে। 
 ষড়জ হৈছে ভিত্তি বা মৌলিক স্বৰ। ই শাস্ত্ৰীয় সংগীতত অতি মৌলিক স্বৰ। 
 পৰিৱেশনৰ সময়ত সুৰৰ কাঠামো বজাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত ষড়জৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। এটা ৰাগৰপৰা আন এটা ৰাগলৈ পৰিৱৰ্তনৰ আগতে, বিশেষকৈ যেতিয়া ৰাগসমূহৰ একে স্বৰৰ গোট থাকে কিন্তু চলন (গতি বা প্ৰগতি) ভিন্ন হয়, তেতিয়া "সা" স্বৰটো প্ৰায়ে বজোৱা হয়। এই পদ্ধতিয়ে স্পষ্টতা নিশ্চিত কৰে আৰু বিভ্ৰান্তি ৰোধ কৰে, যাৰ ফলত পৰৱৰ্তী ৰাগ সুকীয়াভাৱে আৰম্ভ হ’ব পাৰে। 
 ষড়জৰ স্বৰ কেতিয়াও  বা  নহয়, যিকোনো ৰাগত ই সদায় শুদ্ধ। 
 কোৱা হয় যে ষড়জ হৈছে সেই মৌলিক স্বৰ যাৰপৰা অন্য ৬টা স্বৰৰ উৎপত্তি হয়। যেতিয়া আমি ষড়জ শব্দটো ভাঙো, তেতিয়া আমি পাওঁ, ষড় আৰু জ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ষড় হৈছে ৬ আৰু জ হৈছে মাৰাঠীত 'জন্ম দিয়া'। সেয়েহে মূলতঃ অনুবাদ হৈছে:
 ষড়্ - ৬, জ - জন্ম। 
সেয়েহে, ই সমষ্টিগতভাৱে অন্য ৬টা স্বtoxic0x/sa/ষড়জ স্বৰৰ জন্ম দিয়াৰ অৰ্থ। 
 ষড়জ আৰু সম্পৰ্কিত স্বৰৰ কম্পনাংক পৰিৱেশকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপ, যদি ষড়জ ২৪০ হাৰ্টজ হয়, তেন্তে সাতটা স্বৰৰ কম্পনাংক হৈছে: সা ২৪০ হাৰ্টজ, ৰে ২৭০ হাৰ্টজ, গা ৩০০ হাৰ্টজ, মা ৩২০ হাৰ্টজ, পা ৩৬০ হাৰ্টজ, ধা ৪০০ হাৰ্টজ, আৰু নি ৪৫০ হাৰ্টজ, সা ৪৮০ হাৰ্টজ (তাৰ সপ্তক) ........ (আৰু তেনেকৈয়ে চলি থাকে)। 
ফলত, ৪৫০ হাৰ্টজৰ নিৰ পিছত সাৰ কম্পনাংক হৈছে ৪৮০ হাৰ্টজ, অৰ্থাৎ নিম্ন অষ্টকৰ সাৰ দ্বিগুণ।
 ষড়জৰ চাৰিটা শ্ৰুতি আছে। পূৰ্বতে সাৰ মুখ্য শ্ৰুতিৰ স্থান আছিল শেষ শ্ৰুতিত, কিন্তু এতিয়া ই প্ৰথম শ্ৰুতিত ধৰা হয়। 
উদাহৰণস্বৰূপ, যদি এইবোৰ সাৰ চাৰিটা শ্ৰুতি হয়, তেন্তে,
 পূৰ্বতে এইটো আছিল সাৰ মুখ্য শ্ৰুতিৰ স্থান। 
 ^
 ১ ২ ৩ ৪
  ^
 কিন্তু এতিয়া এই স্থানটো সাৰ মুখ্য শ্ৰুতি হৈছে। 
 ষড়জ (সা) আৰু পঞ্চম (পা)ৰ বাহিৰে অন্য সকলো স্বৰ  বা  হ’ব পাৰে, কিন্তু সা আৰু পা সদায় শুদ্ধ স্বৰ। সেয়েহে সা আৰু পাক অচল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত নহয়। ৰে, গা, মা, ধা, নি স্বৰসমূহক চল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত হয়। 

 সা, ৰে, গা, মা, পা, ধা, নি - শুদ্ধ স্বৰ

 ৰে, গা, ধা, নি - 

 মা - 
 ষড়জৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত এক অনন্য আৰু অপৰিহাৰ্য স্থান আছে। ই একমাত্ৰ স্বৰ যাক কোনো ৰাগত বাদ দিব নোৱাৰি (বৰ্জিত), যাৰ ফলত ই সপ্তক (স্কেল) আৰু প্ৰতিটো ৰাগৰ গঠনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। 
 কিছুমান ৰাগত য’ত সা হৈছে বাদী বা সংবাদী স্বৰ, সা বাৰে বাৰে বজোৱা হয়। কিন্তু যিবোৰ ৰাগত সা বাদী বা সংবাদী স্বৰ নহয়, তাতো ই বাৰে বাৰে বজোৱা হয় কাৰণ ই মুখ্য স্বৰ। 
 যিবোৰ ৰাগত সা বাদী স্বৰ - ৰাগ মল্কৌঁচ, ইত্যাদি। যিবোৰ ৰাগত সা সংবাদী স্বৰ - ৰাগ কেদাৰ। 
 ধাৰণাগতভাৱে ক’বলৈ গ’লে, ষড়জক সাকাৰ ব্ৰহ্ম বোলা হয়, সাকাৰ ব্ৰহ্ম অৰ্থাৎ তিনিজন প্ৰধান দেৱতা, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ। সাৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ সাকাৰৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ হিচাপে সা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
 ষড়জৰ উৎস হৈছে ময়ূৰৰ ক্ৰন্দন বুলি কোৱা হয়।
 ষড়জ বুধ গ্ৰহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
 ষড়জ সেউজীয়া ৰঙৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

অধিক জানক
 হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগৰ তালিকা
 স্বৰ
 ঋষভ (ৰে)
 গান্ধাৰ (গা)
 মধ্যম (মা)
 পঞ্চম (পা)
 ধৈৱত (ধা)
 নিষাদ (নি)

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:সংগীত