ঠুমৰী

ঠুমৰী () হৈছে ভাৰতীয় সংগীতৰ এক কণ্ঠসংগীত ধাৰা বা শৈলী। "ঠুমৰী" শব্দটো হিন্দী ক্ৰিয়া থুমুকনাৰপৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "নূপুৰৰ ৰিংকাৰ শব্দৰ সৈতে নৃত্যৰ ভংগিমাত খোজ কঢ়া।" এই ৰূপটো এনেদৰে নৃত্য, নাটকীয় ভংগিমা, মৃদু কামুকতা, আৱেগপূৰ্ণ প্ৰেমৰ কবিতা আৰু লোকগীতৰ সৈতে জড়িত, বিশেষকৈ উত্তৰ প্ৰদেশৰ, যদিও আঞ্চলিক ভিন্নতা আছে।

পাঠ্যটো ৰোমাণ্টিক বা ভক্তিমূলক প্ৰকৃতিৰ, গীতি-কবিতা সাধাৰণতে অৱধী, ভোজপুৰী আৰু ব্ৰজভাষাত থাকে। ঠুমৰী ইয়াৰ কামুকতা আৰু ৰাগৰ সৈতে অধিক নমনীয়তাৰ বাবে বিশিষ্ট। 

ঠুমৰী শব্দটো দাদৰা, হোৰী, কাজৰী, সাৱনী, ঝূলা, আৰু চৈতীৰ দৰে আন কিছুমান আৰু লঘু ৰূপৰ বাবেও এক সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়, যদিও ইহঁতৰ প্ৰতিটোৰ নিজা গঠন আৰু বিষয়-বস্তু আছে — হয় গীতিধৰ্মী বা সংগীতৰ বা দুয়োটাৰে — আৰু সেয়েহে এই ৰূপসমূহৰ পৰিৱেশনা ভিন্ন হয়। ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ দৰে, এই ৰূপসমূহৰ কিছুমানৰ উৎপত্তি লোক সাহিত্য আৰু সংগীতত। 

ঠুমৰী হৈছে ভাৰতীয় লঘু শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ এক জনপ্ৰিয় ৰূপ, যি কোমলতা আৰু প্ৰেম, বিয়োগ, বা মিলনৰ বিষয়-বস্তুৰদ্বাৰা বিশিষ্ট। ই লোক সংগীত আৰু অধিক পুৰুষোচিত ধ্ৰুপদ আৰু খেয়াল শৈলীৰপৰা পৃথক। এক তত্ত্বই ইয়াৰ উৎপত্তি অযোধ্যাৰ ৱাজিদ আলী শ্বাহৰ দৰবাৰত বুলি ক'ব খোজে। কিন্তু এই কাৰণিক ব্যাখ্যায় ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ক্ৰমাগত বিকাশক উপেক্ষা কৰে। ঠুমৰীৰ বিকাশ ভাৰতৰ সংগীত পৰম্পৰাৰ বহল পৰিপ্ৰেক্ষিতত বুজা ভাল। ঠুমৰীক ভৰতৰ নাট্যশাস্ত্ৰত উল্লিখিত ধ্ৰুৱসমূহৰ বিকাশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বিশেষভাৱে, ই প্ৰসাদিকী বা প্ৰসাদিনী ধ্ৰুৱৰ সৈতে জড়িত, যি শৃংগাৰ ৰসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আৰু ৰঙৰঙীয়া আনন্দ (ৰংগৰাগ) আৰু সুখ (প্ৰসাদ)দ্বাৰা বিশিষ্ট। ভৰতে এই ধৰণৰ ধ্ৰুৱৰ বাবে মধ্যলয় (মধ্যম গতি) পৰামৰ্শ দিছে।

 মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ 

 কাব্যিক বিষয়-বস্তুৰ ওপৰত প্ৰবল জোৰ। 
 মূলতঃ শৃংগাৰ ৰসৰ (ৰোমাণ্টিক প্ৰেম) ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত বিষয়-বস্তু, কেতিয়াবা দ্বৈত আধ্যাত্মিক আৰু জাগতিক অৰ্থৰ সৈতে। 
 সীমিত পৰিসৰৰ ৰাগ আৰু বিস্তৃত বিৱৰণৰ বাবে গীতিধৰ্মী ৰূপ। 
 সুৰীয়া আৰ্হিত ঐক্যতকৈ বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত জোৰ। 
 বিশেষীকৃত কণ্ঠগুণৰ প্ৰয়োজন। 
 ঐতিহাসিকভাৱে কথক নৃত্য শৈলীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, যিয়ে প্ৰাৰম্ভিকভাৱে ইয়াৰ পৰিৱেশনকাৰীসকলৰ বাবে নিম্ন সামাজিক মৰ্যাদাৰ কাৰণ হৈছিল। 
 পৃথক তালসমূহ (তালিক চক্ৰ)। 
 অলংকৰণসমূহ মূলতঃ স্বৰ-শব্দিক, গতানুগতিক শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ কেৱল স্বৰিক অলংকৰণৰ বিপৰীতে। 

গঠন
খেয়ালৰ দৰে, ঠুমৰীৰো দুটা অংশ আছে, স্থায়ী আৰু অন্তৰা।  ই দীপছন্দী, ৰূপক, আধা, আৰু পঞ্জাবীৰ দৰে তালসমূহ পছন্দ কৰে। এই তালসমূহ এক বিশেষ ছন্দৰদ্বাৰা বিশিষ্ট, যি খেয়ালত ব্যৱহৃত তালসমূহত প্ৰায় অনুপস্থিত। ঠুমৰী ৰচনাসমূহ মূলতঃ কাফি, খামাজ, জোগীয়া, ভৈৰৱী, পীলু আৰু পাহাড়ীৰ দৰে ৰাগসমূহত থাকে। এই আৰু এনে অন্য ৰাগসমূহৰ এক সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য হৈছে যে ইহঁতে শিল্পীক মুক্ত গতি কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে, কাৰণ ইহঁত কঠোৰভাৱে নিৰ্মিত স্বৰ ক্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, ৰচনাসমূহ যি নহওক। প্ৰকৃততে, কোৱা যায় যে ইহঁতৰ ৰাগ মিশ্ৰণৰ বা কাৰ্যসূচীত ৰং যোগ দিবলৈ প্ৰকৃততে প্ৰস্তুত ৰাগৰ বাহিৰলৈ যোৱাৰ এক অন্তৰ্নিহিত ব্যৱস্থা আছে।

উৎপত্তি
ঠুমৰীৰ উৎপত্তি জয়দেৱ, ৰামানুজ, আৰু ৰামানন্দৰ সময়লৈ পিছলৈ যাব পাৰি। ই শ্ৰী চৈতন্যৰ (অনুমাণিক ১৬শ শতিকা খ্ৰীষ্টাব্দ) যুগত শীৰ্ষ জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল, যাৰ নগৰ কীৰ্তন (হৰে কৃষ্ণ হৰে ৰাম) জনসাধাৰণক আৱেগিক উন্মাদনাত আন্দোলিত কৰিছিল। ঠুমৰীৰ বিকাশ বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰদ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল, বিশেষকৈ কৃষ্ণৰ প্ৰতি ভক্তিৰদ্বাৰা, যিয়ে দৈৱিক প্ৰেম প্ৰকাশ কৰিছিল। পিছলৈ, বৈষ্ণৱ ধৰ্ম আৰু চুফীবাদৰ দৰ্শনে ঠুমৰী আৰু কথক দুয়োটাকে গঢ়ি তোলাত মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল। ঠুমৰী গায়নৰ শৈলী প্ৰধানতঃ হোলী, চৈতী, সাৱন, কাজৰী, আৰু দাদৰাৰ দৰে উৎসৱ আৰু ঋতুভিত্তিক লোকগীতৰপৰা বিকশিত হৈছিল, যিবোৰৰ উৎপত্তি পূৱ উত্তৰ প্ৰদেশত।

ঠুমৰীৰ উল্লেখ ১৯শ শতিকাত পোৱা যায়, শাস্ত্ৰীয় নৃত্য ৰূপ কথকৰ সৈতে সংযোগ সহিতে। এয়া আছিল বন্দিশ কি ঠুমৰী বা বোল-বান্ত আৰু ই মহান পৃষ্ঠপোষকতা পাইছিল আৰু মূলতঃ লক্ষ্ণৌত নবাব ৱাজিদ আলী শ্বাহৰ দৰবাৰত বিকশিত হৈছিল। সেই সময়ত, ই তোৱায়েফ বা গণিকাসকলৰদ্বাৰা গোৱা গীত আছিল। ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি, ১৯শ শতিকাৰ শেষৰফালে ঠুমৰীৰ এক নতুন সংস্কৰণৰ উদ্ভৱ হৈছিল, যি নৃত্যৰপৰা স্বতন্ত্ৰ আছিল, আৰু বহু ধীৰগতিৰ আছিল। এই ৰূপটোক বোল-বানাৱ বুলি কোৱা হৈছিল আৰু ই বাৰাণসীত বিকশিত হৈছিল। 

ঠুমৰী আৰু খেয়াল
এক ৰাগ উন্মোচনত যত্নসহকাৰে মনোযোগ দিয়া খেয়ালৰ বিপৰীতে, ঠুমৰীয়ে সুৰ আৰু শব্দ একত্ৰিত কৰি শৃংগাৰৰ অগণন বৰণৰ প্ৰকাশত নিজকে সীমাবদ্ধ ৰাখে। খেয়ালৰ ৰূপৰেখা নিশ্চিতভাৱে অধিক বহল আৰু তৰল। এইদৰে, এজন খেয়াল গায়কে জটিল আৱেগৰ এক বিস্তৃত পৰিসৰ সামৰি লৈ প্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম। এজন ঠুমৰী গায়কে পোনপটীয়াকৈ এক ৰচনাৰ আৱেগিক কেন্দ্ৰলৈ যায় আৰু প্ৰেমময় অনুভূতিৰ প্ৰতিটো সূতা, কামুক ভাবনাৰ প্ৰতিটো আঁহ, মহান বিবেচনাৰে জগাই তোলে। খেয়ালৰ লক্ষ্য সমতা আৰু জাঁকজমক অৰ্জন; ঠুমৰী স্বৰত পাৰাযুক্ত আৰু আত্মাত প্ৰবলভাৱে ৰোমাণ্টিক। ইয়াৰ সৌন্দৰ্য উলিয়াবলৈ এক সূক্ষ্ম হৃদয়, আৰু স্বৰৰ কেইবাটাও ছায়া আৰু ৰং প্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম এক নমনীয় আৰু আত্মিক কণ্ঠৰ প্ৰয়োজন। 

উল্লেখযোগ্য ঠুমৰী শিল্পী

পূৰব অঙ্গ
বাৰাণস ঘৰানা বা বানাৰাস গায়কীৰ 'পুৰব অঙ্গ' ঠুমৰীৰ সুপ্ৰসিদ্ধ শিল্পীসকলৰ ভিতৰত ৰসূলান বাই (১৯০২–১৯৭৪), সিদ্ধেশ্বৰী দেৱী (১৯০৮–১৯৭৭), গিৰিজা দেৱী (১৯২৯–২০১৭), মহাদেৱ প্ৰসাদ মিশ্ৰ (১৯০৬–১৯৯৫) আৰু ছন্নুলাল মিশ্ৰ (জ. ১৯৩৬) অন্তৰ্ভুক্ত। 

ঠুমৰীৰ আন কিছুমান গায়ক হৈছে গৌহৰ জান (১৮৭৩–১৯৩০), বেগম আখতাৰ (১৯১৪–১৯৭৪), শোভা গুৰ্টু (১৯২৫–২০০৪), নূৰ জাহান (১৯২৬–২০০০) আৰু নিৰ্মলা দেৱী (১৯২৭-১৯৯৬)। বোল বানাও শৈলীৰ গতি ধীৰ আৰু ই এক লগীৰে সমাপ্ত হয়, এক দ্ৰুততৰ পৰ্যায় য'ত তবলা বাদকৰ কিছু তাৎক্ষণিক সৃজনৰ স্বাধীনতা থাকে। 

ঠুমৰী ধাৰাৰ আন এজন স্তম্ভ আছিল নয়না দেৱী (১৯১৭–১৯৯৩), যিয়ে এক ৰাজকীয় পৰিয়ালত বিবাহ হৈছিল কিন্তু পিছলৈ তোৱায়েফসকলৰ গীত গোৱাত নিজৰ জীৱন উৎসৰ্গা কৰিছিল। ৰাজকীয় পৰিয়ালৰ এজন সদস্যৰ বাবে সেই দিনত এনে পদক্ষেপ লোৱাৰ অৰ্থ আছিল অগণন সামাজিক কলংকৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়া যিবোৰৰ সমাজৰপৰা সম্পূৰ্ণভাৱে বিচ্ছিন্ন কৰিবৰ পৰ্যাপ্ত শক্তি আছিল, কিন্তু তেওঁৰ স্বামীৰ সমৰ্থন আছিল।

শাস্ত্ৰীয় ঠুমৰী

কিছুমান খেয়াল গায়কে ঠুমৰীত আগ্ৰহ লৈ নিজৰ ধৰণেৰে গাইছিল, যেনে আব্দুল কৰীম খান, ফৈয়াজ খান, বড়ে গুলাম আলী খান, ভীমসেন যোশী, মাধৱ গুডি, ৰাজন আৰু সাজন মিশ্ৰ, বৰকত আলী খান, জগদীশ প্ৰসাদ আৰু প্ৰভা আত্ৰেৰ ক্ষেত্ৰত। 

আজি ঠুমৰী কেতিয়াবা খেয়াল সম্মিলনীৰ শেষত এক সমাপনী সামগ্ৰী হিচাপে গোৱা হয়। 
তবলা আৰু তানপুৰাৰ বাহিৰেও, ঠুমৰীত অন্য সাধাৰণ বাদ্যযন্ত্ৰসমূহ হৈছে চাৰেংগী, হাৰমোনিয়াম আৰু স্বৰমণ্ডল। ঠুমৰীয়ে এক অনুষ্ঠান সমাপ্ত কৰাৰ কাৰণটো হৈছে যে ইয়াৰ দৰ্শকৰ ওপৰত স্থায়ী আৱেগিক প্ৰভাৱ থাকে। 

গীতি-কবিতা

ঠুমৰী গায়কসকলে গীতি-কবিতাত যথেষ্ট মনোযোগ দিয়ে, যদিও অলংকৃত উচ্চাৰণত সেইবোৰ অনুসৰণ কৰা কঠিন হ'ব পাৰে। এইটো বিশেষভাৱে য'ত প্ৰেমৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূততা আছে, আৰু বহুতো গীতি-কবিতাই বিয়োগ বা বিৰহ লৈ মোকাবিলা কৰে। কৃষ্ণৰ ৰাসলীলা বা ৰাধা আৰু বৃন্দাৱনৰ অন্য গোপীসকলৰ সৈতে প্ৰেমক্ৰীড়া প্ৰায়ে দেখা দিয়ে। উদাহৰণ স্বৰূপে, ইয়াত মধ্যযুগীয় কবি লালনৰদ্বাৰা ৰচিত এক ঠুমৰীৰ গীতি-কবিতা আছে, কৃষ্ণৰ বাঁহী উদ্‌যাপন কৰে — ইয়াৰ সুৰে কেনেদৰে ৰাধাক উন্মাদ কৰি তুলিছে। ব্ৰজ বা বৃন্দাৱন হৈছে য'ত কৃষ্ণই এই প্ৰেমক্ৰীড়াত লিপ্ত হৈছে; ৰাধা হৈছে "ব্ৰজৰ ছোৱালী।" 

Ab naa baajaao Shyaam
bansuriyaa naa baajaao Shyaam
(e rii) Byaakul bhaayii Brajabaalaa
bansuriyaa naa baajaao Shyaam
nit merii galiin me aayo naa
aayo to chhup ke rahiyo
bansii ki teri sunaayo naa
bansii jo sunaayo to suniye
phir Shyaam hame aapnaayo naa
aapnaayo to suniye Laalan
phir chhoDo hame kahi jaaiyo naa
bansuriyaa naa baajaao Shyaam

যথেষ্ট! এতিয়া বন্ধ কৰা
তোমাৰ বাঁহীত বজোৱা, কৃষ্ণ প্ৰিয়তম
এই ব্ৰজছোৱালীৰ হৃদয় কম্পিত,
মই তোমাক বিনয় কৰোঁ, দয়া কৰি বজোৱা বন্ধ কৰা
সদায় মোৰ গলিলৈ নাহিবা
আৰু যদি আহিব লাগেই,
কেৱল তোমাৰ বাঁহী নবজাবা
মই এতিয়া সতৰ্ক কৰি দিছোঁ:
যদি তুমি সেই বাঁহী বজাব লাগেই
তেন্তে তুমি মোৰ হ'ব লাগিব
তুমি আন ক'তো যাব নোৱাৰিবা
গতিকে তুমি দয়া কৰি এতিয়া বজোৱা বন্ধ কৰিবানে?

তথ্যসূত্ৰ

অধিক পঢ়া
 Dance in Thumri, by Projesh Banerji. Published by Abhinav Publications, 1986. .
 Thumri in Historical and Stylistic Perspectives, by Peter Lamarche Manuel. Published by Motilal Banarsidass Publ., 1989. ..
 Thumri, Tradition & Trends, by Ramanlal Chhotalal Mehta, Published by Indian Musicological Society, 1990.
 Hindi Poetry in a Musical Genre: Thumri Lyrics, by Lalita Du Perron. Published by Routledge, 2007. .

বাহ্যিক সংযোগ
Article: Semi-classical song 

শ্ৰেণী:সংগীত