নিষাদ (স্বৰ)

নিষাদ ( ) হৈছে হিন্দুস্থানী সংগীত আৰু কৰ্ণাটক সংগীতৰ সাতটা স্বৰৰ ভিতৰত সপ্তম আৰু শেষ স্বৰ। নিষাদ হৈছে नी (Ni) শব্দাংশৰ দীঘলীয়া ৰূপ।

বিশদ
নিম্নলিখিত হৈছে নিষাদ আৰু ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে তথ্য:
 নিষাদ হৈছে এটা অষ্টক বা সপ্তকৰ সপ্তম স্বৰ।
 নিষাদ হৈছে ধৈৱত (ধা)ৰ তাৎক্ষণিক পৰৱৰ্তী স্বৰ।
 নিষাদৰ স্বৰ হৈছে কোমল আৰু শুদ্ধ।
 কোৱা হয় যে ষড়জ হৈছে সেই মৌলিক স্বৰ যাৰ পৰা অন্য ৬টা স্বৰৰ উৎপত্তি হয়। ষড়জ শব্দটো ভাঙিলে আমি পাওঁ, ষড় আৰু জ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ষড় হৈছে ৬ আৰু জ হৈছে মাৰাঠীত 'জন্ম দিয়া'। সেয়েহে মূলতঃ অনুবাদ হৈছে:
  ষড়্ - ৬, জ - জন্ম। সেয়েহে, ই সমষ্টিগতভাৱে অন্য ৬টা স্বৰৰ জন্ম দিয়াৰ অৰ্থ।
সেয়েহে নি স্বৰটো ষড়জৰ পৰা গঠিত হয়।
 নিষাদৰ কম্পনাংক হৈছে ৪৫০ হাৰ্টজ। সাতটা স্বৰৰ কম্পনাংকও তলত দিয়া হৈছে: সা ২৪০ হাৰ্টজ, ৰে ২৭০ হাৰ্টজ, গা ৩০০ হাৰ্টজ, মা ৩২০ হাৰ্টজ, পা ৩৬০ হাৰ্টজ, ধা ৪০০ হাৰ্টজ, আৰু নি ৪৫০ হাৰ্টজ, সা ৪৮০ হাৰ্টজ (তাৰ সপ্তক) ........ (আৰু তেনেকৈয়ে চলি থাকে)।
ফলত, ৮০০ হাৰ্টজৰ ধাৰ (তাৰ সপ্তক) পিছত নিৰ কম্পনাংক হৈছে ৯০০ হাৰ্টজ, অৰ্থাৎ নিম্ন অষ্টকৰ নিৰ দ্বিগুণ।
 নিষাদৰ ২টা শ্ৰুতি আছে। পূৰ্বতে মুখ্য শ্ৰুতি, কেৱল নিৰ বাবে নহয়, অন্য সকলো স্বৰৰ বাবেও, শেষ শ্ৰুতিত আছিল, কিন্তু এতিয়া ই প্ৰথম শ্ৰুতিত ধৰা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপ, যদি এইবোৰ নিৰ ২টা শ্ৰুতি হয়, তেন্তে,
                  পূৰ্বতে এইটো আছিল নিৰ মুখ্য শ্ৰুতিৰ স্থান।
                  ^
              ১ ২
              ^
              কিন্তু এতিয়া এই স্থানটো নিৰ মুখ্য শ্ৰুতি হৈছে।
 ষড়জ (সা) আৰু পঞ্চম (পা)ৰ বাহিৰে অন্য সকলো স্বৰ  বা  স্বৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু সা আৰু পা সদায় শুদ্ধ স্বৰ। সেয়েহে সা আৰু পাক অচল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰ পৰা স্থানান্তৰিত নহয়। ৰে, গা, মা, ধা, নি স্বৰসমূহক চল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰ পৰা স্থানান্তৰিত হয়।

     সা, ৰে, গা, মা, পা, ধা, নি - শুদ্ধ স্বৰ

     ৰে, গা, ধা, নি - 

     মা - 
 খামাজ ঠাট, কাফী ঠাট, আশাৱৰী ঠাট আৰু ভৈৰৱী ঠাটৰ ৰাগসমূহত কোমল নিষাদ থাকে, বাকী ঠাটসমূহত শুদ্ধ নিষাদ থাকে।
 যিবোৰ ৰাগত নি বাদী স্বৰ - ৰাগ জৌনপুৰী, ৰাগ তিলং, ইত্যাদি। যিবোৰ ৰাগত নি সমবাদী স্বৰ - ৰাগ পূৰ্বী, ৰাগ যমন, ইত্যাদি।
 ধাৰণাগতভাৱে ক’বলৈ গ’লে, নিক নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মা বুলি কোৱা হয়, নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মা অৰ্থাৎ তিনিজন প্ৰধান দেৱতা, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ প্ৰথমে সৃষ্টি হৈছিল অৰ্থাৎ সাকাৰ ব্ৰহ্মা (সা) আৰু তাৰ পিছত এই তিনি দেৱতাই ঋষিমুনি অৰ্থাৎ ৰে সৃষ্টি কৰিছিল, তাৰ পিছত গন্ধৰ্বসকলক গীত গোৱাৰ বাবে সৃষ্টি কৰা হৈছিল, তাৰ পিছত দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ বা ৰজা ইন্দ্ৰ অৰ্থাৎ মহীপাল সৃষ্টি কৰা হৈছিল, মহীপাল (ৰজা) বা ৰজা সৃষ্টি হোৱাৰ পিছত প্ৰজা বা সাধাৰণ নাগৰিক বা জনসাধাৰণ সৃষ্টি কৰা হৈছিল, আৰু জনসাধাৰণৰ নিজৰ ধৰ্ম বা কৰ্তব্য/ধৰ্ম থকাৰ বাবে ধৰ্ম সৃষ্টি কৰা হৈছিল, ধৰ্ম সৃষ্টি হোৱাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ নিৰাকাৰ ৰূপ গঠিত হৈছিল অৰ্থাৎ ধৰ্মই ব্ৰহ্মাৰ নিৰাকাৰ ৰূপ (নি) সৃষ্টি কৰিছিল। নিৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ নিক নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মাৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ হিচাপে গঢ়া হৈছে। সেয়েহে ই সাকাৰ ব্ৰহ্মা (সা)ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মা (নি)ত শেষ হয়। 
 নিষাদৰ উৎস হাতীৰ মাত বুলি কোৱা হয়।
 নিষাদ শুক্ৰ গ্ৰহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
 নিষাদ বহুৰঙীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

অধিক জানক
 হিন্দুস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগৰ তালিকা
 স্বৰ
 ষড়জ (সা)
 ঋষভ (ৰে)
 গান্ধাৰ (গা)
 মধ্যম (মা)
 পঞ্চম (পা)
 ধৈৱত (ধা)

তথ্যসূত্ৰ

Category:Carnatic music
Category:Hindustani music terminology
Category:Carnatic music terminology