হতাশা

হতাশা মনৰ উছাহহীন অৱস্থা আৰু কাম-কাজৰ প্ৰতি উদাসীন এক অৱস্থা। ২০২০ চনলৈকে ইয়ে বিশ্বৰ প্ৰায় ৩.৫% বা বিশ্বৰ প্ৰায় ২৮ কোটি লোকক আক্ৰান্ত কৰে। হতাশাই ব্যক্তিৰ চিন্তা, আচৰণ, অনুভৱ আৰু সুস্থতাৰ অনুভূতিত প্ৰভাৱ পেলায়। কিছুমান বিশেষ অভিজ্ঞতাৰ পৰা ব্যক্তিয়ে যি আনন্দ লাভ কৰে, সেয়া কমি যায় আৰু আক্ৰান্ত ব্যক্তিজনে প্ৰায়ে সেই কামবোৰৰ প্ৰতি প্ৰেৰণা বা আগ্ৰহ হেৰুৱাই পেলোৱাৰ অনুভৱ কৰে। হতাশাগ্ৰস্ত লোকে দুখ, হতাশা বা আশাৰ অভাৱ, চিন্তা আৰু একাগ্ৰতাত অসুবিধা, হাইপাৰছ’মনিয়া বা অনিদ্ৰা, অতিমাত্ৰা খাদ্য খোৱা বা ভোক নলগা, বা আত্মহত্যাৰ চিন্তা অনুভৱ কৰিব পাৰে। 

হতাশাৰ উৎপত্তি একাধিক, কেতিয়াবা এটা কাৰণৰ ওপৰত আন এটা সোমাই থাকিব পাৰে। হতাশা কিছুমান মানসিক বিকাৰৰ লক্ষণ হ’ব পাৰে, যেনে মেজৰ ডিপ্ৰেছিভ ডিছঅৰ্ডাৰ, বাইপোলাৰ ডিছঅৰ্ডাৰ আৰু ডিষ্টাইমিয়া। ইয়াৰ উপৰিও হতাশা জীৱনৰ পৰিঘটনাৰ প্ৰতি স্বাভাৱিক সাময়িক প্ৰতিক্ৰিয়া হ’ব পাৰে, যেনে আপোনজনক হেৰুৱাই পেলোৱা। বিষণ্ণতাও কিছুমান শাৰীৰিক ৰোগৰ লক্ষণ আৰু কিছুমান ঔষধ আৰু চিকিৎসাৰ পাৰ্শ্বক্ৰিয়া। 
কাৰকসমূহ
জীৱনৰ পৰিঘটনা
শৈশৱৰ প্ৰতিকূলতাই যেনে শোক, অৱহেলা, মানসিক নিৰ্যাতন, শাৰীৰিক নিৰ্যাতন, যৌন নিৰ্যাতন বা ভাই-ভনীৰ প্ৰতি পিতৃ-মাতৃৰ অসমান ব্যৱহাৰে প্ৰাপ্তবয়স্ক কালত হতাশাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বিশেষকৈ শৈশৱৰ শাৰীৰিক বা যৌন নিৰ্যাতনৰ সৈতে জীৱিত ব্যক্তিৰ জীৱনকালত হতাশাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ সম্ভাৱনাৰ যথেষ্ট সম্পৰ্ক আছে। যিসকল লোকে শৈশৱৰ চাৰিটা বা তাতকৈ অধিক বিৰূপ অভিজ্ঞতাৰ সন্মুখীন হৈছে তেওঁলোকৰ হতাশাত আক্ৰান্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনা ৩.২ৰ পৰা ৪.০ গুণ বেছি। নিম্ন মানদণ্ডৰ থকা ঘৰ, অকাৰ্য্যকৰীতা, সেউজীয়া ঠাইৰ অভাৱ আৰু শব্দ আৰু বায়ু প্ৰদূষণৰ সংস্পৰ্শৰ সৈতে হতাশাজনক মনোভাৱৰ সম্পৰ্ক আছে, যিয়ে এনে ফলাফল প্ৰতিৰোধৰ পৰিকল্পনাত বিবেচনাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। বাস কৰা এলেকাৰ পৰিৱেশক হতাশা আৰু অন্যান্য নেতিবাচক মনোভাৱৰ সৈতেও জড়িত কৰা হৈছে। বৃহৎ চহৰ অঞ্চলত বাস কৰাসকলৰ মাজত হতাশাৰ হাৰ নথকা লোকসকলতকৈ কম হোৱা দেখা গৈছে। একেদৰে সৰু চহৰ আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ লোকসকলৰ হতাশা, উদ্বেগ আৰু মানসিক অসুস্থতাৰ হাৰ অধিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে।

অধ্যয়নসমূহে ধাৰাবাহিকভাৱে দেখুৱাইছে যে, আন বহুতো কামৰ লোকৰ তুলনাত চিকিৎসকৰ হতাশা আৰু আত্মহত্যাৰ হাৰ সৰ্বাধিক হৈছে—আত্মহত্যাৰ ক্ষেত্ৰত পুৰুষ চিকিৎসকৰ ক্ষেত্ৰত ৪০% বেছি আৰু মহিলা চিকিৎসকৰ ক্ষেত্ৰত ১৩০% বেছি।

জীৱনৰ পৰিঘটনা আৰু পৰিৱৰ্তন যিয়ে হতাশজনক মেজাজৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, সেইবোৰৰ ভিতৰত আছে, কিন্তু ইয়াৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়, সন্তান জন্ম, ৰজোনিবৃত্তি, আৰ্থিক অসুবিধা, নিবনুৱা সমস্যা, মানসিক চাপ (যেনে কৰ্ম, শিক্ষা, সামৰিক সেৱা, পৰিয়াল, জীৱন-যাপনৰ অৱস্থা, বিবাহ আদিৰ পৰা), চিকিৎসাৰ নিদান (কেন্সাৰ, এইচ আই ভি, ডায়েবেটিছ আদি), গুণ্ডাগিৰি, আপোনজনক হেৰুৱা, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, সামাজিক বিচ্ছিন্নতা, ধৰ্ষণ, সম্পৰ্কৰ সমস্যা, ঈৰ্ষা, বিচ্ছেদ বা বিপৰ্যয়জনক আঘাত। একেধৰণৰ হতাশাজনক লক্ষণসমূহ জীৱিত ব্যক্তিৰ অপৰাধবোধৰ সৈতে জড়িত। সামাজিক প্ৰত্যাখ্যান, সমনীয়াৰ হেঁচা বা গুণ্ডাগিৰিৰ পিছত কিশোৰ-কিশোৰীসকলে বিশেষকৈ হতাশাগ্ৰস্ত মেজাজৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে।
শৈশৱ আৰু কৈশোৰ
শৈশৱ আৰু কৈশোৰ কালত হতাশা প্ৰাপ্তবয়স্কৰ মেজৰ ডিপ্ৰেছিভ ডিছঅৰ্ডাৰৰ সৈতে একে যদিও যুৱ ৰোগীসকলে প্ৰাপ্তবয়স্কৰ ক্ষেত্ৰত দেখা পোৱা অধিক সাধাৰণ দুখ, শূন্য বা আশাহীন অনুভৱৰ পৰিৱৰ্তে বৃদ্ধি পোৱা খিংখিঙীয়া বা আচৰণৰ বিশৃংখলতা প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে। যিসকল শিশু মানসিক চাপত থাকে, ক্ষতিৰ সম্মুখীন হয় বা অন্যান্য অন্তৰ্নিহিত বিকাৰ আছে, তেওঁলোকৰ হতাশাৰ সম্ভাৱনা অধিক। শৈশৱৰ হতাশা প্ৰায়ে অন্যান্য মেজাজৰ বিকাৰৰ বাহিৰৰ মানসিক বিকাৰৰ সৈতে সংপৃক্ত; বেছিভাগেই উদ্বেগজনক বিকাৰ আৰু আচৰণ বিকাৰ। পৰিয়ালতো হতাশাৰ প্ৰৱণতা থাকে।

ব্যক্তিত্ব
হতাশা কম বহিৰ্মুখীতাৰ সৈতে জড়িত, আৰু যিসকল লোকৰ স্নায়বিক ৰোগৰ মাত্ৰা অধিক, তেওঁলোকৰ হতাশাজনক লক্ষণ দেখা দিয়াৰ সম্ভাৱনা বেছি আৰু হতাশাজনক বিকাৰৰ নিদান পোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি। তদুপৰি, হতাশাৰ লগত কম বিবেচক হোৱাৰ সৈতে সম্পৰ্ক আছে। নিম্ন বিবেকবোধৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ব পৰা কিছুমান কাৰক হ’ল বিশৃংখলতা আৰু জীৱনৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টি। এই কাৰকসমূহৰ ফলত ব্যক্তিসকল মানসিক চাপ আৰু হতাশাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
চিকিৎসাৰ পাৰ্শ্বক্ৰিয়া
সম্ভৱ যে কিছুমান প্ৰাৰম্ভিক প্ৰজন্মৰ বিটা-ব্লকাৰে কিছুমান ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত হতাশাৰ সৃষ্টি কৰে, যদিও ইয়াৰ প্ৰমাণ দুৰ্বল আৰু বিৰোধিতাযুক্ত। আলফা ইণ্টাৰফেৰন থেৰাপী আৰু হতাশাৰ মাজত সম্পৰ্ক থকাৰ এক শক্তিশালী প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। এটা অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, আলফা ইণ্টাৰফেৰন চিকিৎসা কৰা এক তৃতীয়াংশ ৰোগীৰ চিকিৎসাৰ তিনিমাহৰ পিছত হতাশাত ভুগিছিল। (বিটা ইণ্টাৰফেৰন থেৰাপীয়ে হতাশাৰ হাৰত কোনো প্ৰভাৱ পেলোৱা যেন নালাগে। ) ফিনাষ্টেৰাইড ব্যৱহাৰ কৰিলে কিছুমান ৰোগীৰ হতাশাজনক লক্ষণ বৃদ্ধি পোৱাৰ মধ্যমীয়া প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ব্ৰণৰ চিকিৎসা আইছ’ট্ৰেটিনইনক হতাশাৰ সৈতে জড়িত কৰাৰ প্ৰমাণ শক্তিশালী। আন কিছুমান ঔষধ যিবোৰে হতাশাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰা যেন লাগে সেইবোৰ হ’ল এণ্টিকনভালচেণ্ট, এণ্টিমাইগ্ৰেইন ঔষধ, এণ্টিচাইকোটিক আৰু হৰম’ন এজেণ্ট যেনে গ’নাড’ট্ৰপিন মুক্ত কৰা হৰম’ন এগ’নিষ্ট।
পদাৰ্থ-প্ৰৰোচিত
কেইবাবিধো ঔষধৰ অপব্যৱহাৰে হতাশাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে বা তীব্ৰতৰ কৰিব পাৰে, সেয়া মদ্যপানতেই হওক, প্ৰত্যাহাৰৰ পৰাই হওক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া ব্যৱহাৰৰ পৰাই হওক। ইয়াৰ ভিতৰত মদ, শান্তকাৰী ঔষধ (প্ৰেছক্ৰিপচন বেনজ’ডাইজেপিনকে ধৰি), অপিঅ’ইড (প্ৰেছক্ৰিপচন পেইন কিলাৰ আৰু হেৰ’ইনৰ দৰে অবৈধ ড্ৰাগছকে ধৰি), উদ্দীপক (যেনে কোকেইন আৰু এম্ফেটামাইন), হেলুচিন’জেন, আৰু ইনহেলেণ্ট আদি।
অ-মনোৰোগ অসুস্থতা
হতাশ মেজাজ কেইবাটাও সংক্ৰামক ৰোগ, পুষ্টিৰ অভাৱ, স্নায়ুজনিত অৱস্থা আৰু শাৰীৰিক সমস্যাৰ ফলত হ’ব পাৰে, য’ত হাইপ’এণ্ড্ৰ’জেনিজম (পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত), এডিচন ৰোগ, কুছিং চিনড্ৰম, বিপজ্জনক ৰক্তহীনতা, হাইপ’থাইৰয়ডিজম, হাইপাৰপেৰাথাইৰয়ডিজম, লাইম ৰোগ, মাল্টিপল স্ক্লেৰোচিছ, পাৰ্কিনছন ৰোগ, চিলিয়াক ৰোগ, দীৰ্ঘদিনীয়া বিষ, ষ্ট্ৰোক, ডায়েবেটিছ, কেন্সাৰ আৰু এইচ আই ভি আদি থাকিব পাৰে।Murray ED, Buttner N, Price BH. (2012) "Depression and Psychosis in Neurological Practice". In: Neurology in Clinical Practice, 6th Edition. Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J (eds.) Butterworth Heinemann 

অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, দীৰ্ঘদিনীয়া বিষত ভোগা ৩০ৰ পৰা ৮৫ শতাংশ ৰোগীয়েও ক্লিনিকেলভাৱে হতাশগ্ৰস্ত। ২০১৪ চনত Hooley et al.এ এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে, দীৰ্ঘদিনীয়া বিষে আত্মহত্যাৰ কৰাৰ সম্ভাৱনা দুগুণৰ পৰা তিনিগুণ বৃদ্ধি কৰে। ২০১৭ চনত ব্ৰিটিছ মেডিকেল এছ'চিয়েচনে লক্ষ্য কৰিছিল যে ব্ৰিটেইনৰ ৪৯% দীৰ্ঘদিনীয়া বিষ ৰোগীৰ হতাশাও আছিল।

ষ্ট্ৰোকৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা ১/৩ সংখ্যক লোকে পিছলৈ ষ্ট্ৰোকৰ পিছৰ হতাশাত ভুগিব। যিহেতু ষ্ট্ৰোকে আৱেগ, পুৰস্কাৰ আৰু জ্ঞান প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ লগত জড়িত মগজুৰ অংশসমূহৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে, সেয়েহে ষ্ট্ৰোকক হতাশাৰ প্ৰত্যক্ষ কাৰণ বুলি ধৰিব পাৰি।

মনোৰোগ লক্ষণ
কেইবাটাও মানসিক চিনড্ৰমত হতাশ মেজাজক মূল লক্ষণ হিচাপে দেখা যায়। মেজাজৰ বিকাৰ হৈছে মেজাজৰ প্ৰাথমিক বিকাৰ বুলি গণ্য কৰা বিকাৰৰ এটা গোট। ইয়াৰ ভিতৰত মেজৰ ডিপ্ৰেছিভ ডিছঅৰ্ডাৰ (সাধাৰণতে মেজৰ ডিপ্ৰেছন বা ক্লিনিকেল ডিপ্ৰেছন বুলি কোৱা হয়) য’ত এজন ব্যক্তিৰ মেজাজ কমেও দুসপ্তাহ ধৰি হতাশগ্ৰস্ত হৈ থাকে বা প্ৰায় সকলো কামতে আগ্ৰহ বা আনন্দ হেৰুৱাই পেলায়; আৰু ডিষ্টিমিয়া, দীৰ্ঘদিনীয়া হতাশাগ্ৰস্ত মেজাজৰ অৱস্থা, যাৰ লক্ষণসমূহে এটা ডাঙৰ হতাশাজনক পৰিঘটনাৰ তীব্ৰতা পূৰণ নকৰে। আন এটা মেজাজ বিকাৰ বাইপোলাৰ ডিছঅৰ্ডাৰত এটা বা ততোধিক মেজাজ, জ্ঞান আৰু শক্তিৰ মাত্ৰা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পোৱা দেখা যায়, কিন্তু ইয়াত এটা বা ততোধিক হতাশাৰ পৰিঘটনাও জড়িত থাকিব পাৰে। বাইপোলাৰ ডিপ্ৰেছন ৰোগীক ইউনিপোলাৰ ডিপ্ৰেছন বুলি ভুলকৈ ধৰা পৰে। যেতিয়া হতাশাজনক পৰিঘটনাৰ গতিপথ ঋতুভিত্তিক আৰ্হি অনুসৰণ কৰে, তেতিয়া এই বিকাৰ (মেজৰ ডিপ্ৰেছিভ ডিছঅৰ্ডাৰ, বাইপোলাৰ ডিছঅৰ্ডাৰ আদি)ক ঋতুভিত্তিক আৱেগিক বিকাৰ বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি। 

বাহিৰৰ মেজাজৰ বিকাৰ: সীমাবদ্ধ ব্যক্তিত্ব বিকাৰত প্ৰায়ে অত্যন্ত তীব্ৰ হতাশাজনক মেজাজ দেখা যায়; ডিপ্ৰেছন মেজাজৰ সৈতে এডজাষ্টমেণ্ট ডিছঅৰ্ডাৰ হৈছে চিনাক্তকৰণযোগ্য পৰিঘটনা বা মানসিক চাপৰ প্ৰতি মানসিক প্ৰতিক্ৰিয়া, য’ত ফলস্বৰূপে হোৱা আৱেগিক বা আচৰণৰ লক্ষণসমূহ উল্লেখযোগ্য যদিও এটা ডাঙৰ হতাশাজনক পৰিঘটনাৰ মাপকাঠী পূৰণ নকৰে; আৰু পোষ্টট্ৰমেটিক ষ্ট্ৰেছ ডিছঅৰ্ডাৰ, কেতিয়াবা আঘাতৰ পিছত হোৱা মানসিক বিকাৰ, সাধাৰণতে হতাশ মেজাজৰ লগত থাকে।

প্ৰদাহ
নেতিবাচক জ্ঞান বা ইয়াৰ পৰিণতি যেনে মানসিক চাপ, হিংসা বা বঞ্চনাৰ ফলত প্ৰদাহজনিত প্ৰক্ৰিয়াৰ সূচনা হ’ব পাৰে। সেয়েহে ঋণাত্মক জ্ঞানে প্ৰদাহত অৰিহণা যোগাব পাৰে, যিয়ে পাছলৈ হতাশাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ২০১৯ চনৰ এটা মেটা-বিশ্লেষণত দেখা গৈছে যে দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰদাহৰ সৈতে মেজৰ ডিপ্ৰেছিভ ডিছঅৰ্ডাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা ৩০% বৃদ্ধি পায়, যিয়ে প্ৰদাহ আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্কক সমৰ্থন কৰে।

ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ
গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে নিয়াণ্ডাৰথেলৰ জেনেটিক্স আৰু কিছুমান ধৰণৰ হতাশাৰ মাজত সম্ভাৱ্য সম্পৰ্ক আছে। 
লেখক আৰু গৱেষকসকলে বৰ্ণবাদ আৰু ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰসমূহে হতাশাজনক পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিব পৰা উপায়সমূহৰ ধাৰণা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।  প্ৰব্ৰজন, শ্ৰেণী স্তৰবিন্যাস, সাংস্কৃতিক গণহত্যা, শ্ৰমিক শোষণ আৰু সামাজিক নিশ্চলতাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰান্তীয় লোকসকলৰ জীৱিত অভিজ্ঞতাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এন চেভেটকোভিচৰ মতে হতাশাক “গোলকীয় পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি যুক্তিসংগত সঁহাৰি’’ হিচাপে চাব পাৰি।

মনোভৌগোলিক বিষণ্ণতাই ২০১২ চনত কক্স, এব্ৰামছন, ডেভাইন আৰু হলনে প্ৰস্তাৱ কৰা “ডিপ্ৰেছন’’ আৰু “পক্ষপাতিত্ব’’ৰ এটা পৰ্টমেণ্ট “ডিপ্ৰিজুডিচ’’ তত্ত্বৰ সৈতে কিছু পৰিমাণে ওভাৰলেপ কৰে,  যিয়ে সততে কোম’ৰবিড অভিজ্ঞতাসমূহ অধ্যয়নৰ বাবে এক সংহত পদ্ধতিৰ বাবে যুক্তি আগবঢ়ায়। কক্স, এব্ৰামছন, ডেভাইন আৰু হলনে সামাজিক কু-সংস্কাৰসমূহক প্ৰায়ে অভ্যন্তৰীণভাৱে লোৱাৰ ধৰণসমূহৰ প্ৰতি চিন্তিত, যাৰ ফলত নেতিবাচক আত্ম কু-সংস্কাৰৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে তাৰ পিছত হতাশাজনক লক্ষণৰ সৃষ্টি কৰে। 

“অপক্ষপাতিত্ব’’ তত্ত্বৰ দৰে নহয়, হতাশাৰ মনোভৌগোলিক তত্ত্বই ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ বাহিৰলৈ বিষয়টোৰ অধ্যয়নক বহল কৰি সমাজৰ স্কেলত উৎপাদিত অভিজ্ঞতালৈ বহল কৰাৰ চেষ্টা কৰে, হতাশাৰ বিশেষ প্ৰকাশক অধিগ্ৰহণৰ শিপাত শিপাই থকা বুলি ভাবে; গণহত্যা, দাসত্ত্ব আৰু ঔপনিৱেশিকতাৰ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰসমূহ পৃথক্কৰণ, বস্তুগত আৰু মানসিক বস্তুগত বঞ্চনা, আৰু হিংসা, ব্যৱস্থাগত বৰ্জন আৰু আইনী সুৰক্ষাৰ সুবিধাৰ অভাৱৰ সমান্তৰাল পৰিস্থিতিৰ উৎপাদনশীল। এই পৰিস্থিতিত নেভিগেট কৰাৰ দাবীয়ে জনসংখ্যাই আৰাম, স্বাস্থ্য, স্থিতিশীলতা আৰু নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি বিচাৰিবলৈ উপলভ্য সম্পদৰ সৈতে আপোচ কৰে। এই আঘাতৰ ঐতিহাসিক স্মৃতিয়ে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ মানসিক স্বাস্থ্যক চৰ্তসাপেক্ষ কৰি তোলে, যাৰ ফলত মনোভৌগোলিক হতাশাকো আন্তঃপ্ৰজন্মৰ অভিজ্ঞতা হৈ পৰে

এই কামটো জিনীয় বিজ্ঞানৰ শেহতীয়া অধ্যয়নৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত যিয়ে হ'ল'কাষ্টৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা লোকসকলে ভোগা আঘাত আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ জিনীয় প্ৰতিধ্বনিৰ মাজত এপিজেনেটিক সম্পৰ্ক প্ৰদৰ্শন কৰিছে। 

জোখ
হতাশাৰ পৰিমাপসমূহৰ ভিতৰত আছে, কিন্তু ইয়াৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়: বেক ডিপ্ৰেছন ইনভেণ্টৰী-১১ আৰু ৰোগীৰ স্বাস্থ্য প্ৰশ্নাৱলী (PHQ-9)ত ৯টা বস্তুৰ হতাশাৰ মাপকাঠি। এই দুয়োটা পদক্ষেপেই হৈছে অংশগ্ৰহণকাৰীক ব্যক্তিগত প্ৰশ্ন কৰা মানসিক পৰীক্ষা, আৰু বেছিভাগেই হতাশাৰ তীব্ৰতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। বেক ডিপ্ৰেছন ইনভেণ্টৰী হৈছে এটা আত্ম-অনুসন্ধান মাপ-কাঠি যিয়ে এজন থেৰাপিষ্টক হতাশাৰ লক্ষণৰ আৰ্হি চিনাক্ত কৰাত আৰু আৰোগ্য নিৰীক্ষণ কৰাত সহায় কৰে। এই মাপ-কাঠিৰ সঁহাৰিসমূহ চিকিৎসাত আলোচনা কৰি হতাশাৰ আটাইতকৈ দুখজনক লক্ষণসমূহৰ বাবে হস্তক্ষেপ উদ্ভাৱন কৰিব পাৰি।
তত্ত্বসমূহ
ডিপ্ৰেছন তত্ত্বৰ একাধিক ক্ষেত্ৰ আছে। 
বেকৰ জ্ঞানমূলক ত্ৰিতত্ত্বটোৱে তত্ত্ব আগবঢ়ায় যে হতাশাগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ আত্মা, জগত বা পৰিৱেশ আৰু ভৱিষ্যতৰ বিষয়ে "স্বয়ংক্ৰিয়, স্বতঃস্ফূৰ্ত আৰু আপাত দৃষ্টিত অনিয়ন্ত্ৰিত নেতিবাচক চিন্তা" থাকে। উদ্বেগ আৰু হতাশাৰ ত্ৰিপাক্ষিক আৰ্হি, নেতিবাচক প্ৰভাৱ, ইতিবাচক প্ৰভাৱ আৰু শাৰীৰিক অতি উত্তেজনাই এই লক্ষণসমূহক তিনিটা গোটত পৃথক কৰি উদ্বেগ আৰু হতাশাৰ সাধাৰণ সহ-ৰুগ্নতাক ব্যাখ্যা কৰাত সহায় কৰে। ডিপ্ৰেছনৰ এপিজেনেটিক্স হৈছে এপিজেনেটিক্স (বংশগত বৈশিষ্ট্য যিবোৰত ডি এন এ ক্ৰমৰ পৰিৱৰ্তন জড়িত নহয়) হতাশাত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায় তাৰ অধ্যয়ন। হতাশাৰ আচৰণ তত্ত্বসমূহে আচৰণ বিজ্ঞানৰ সৈতে হতাশাৰ কাৰক ব্যাখ্যা কৰে; অনুগামীসকলে চিকিৎসাৰ বাবে আচৰণ চিকিৎসাৰ ব্যৱহাৰক প্ৰসাৰিত কৰে। হতাশাৰ বিৱৰ্তনশীল পদ্ধতি হৈছে বিৱৰ্তনশীল মনোবিজ্ঞানী আৰু বিৱৰ্তনশীল মনোৰোগ বিশেষজ্ঞসকলে বিৱৰ্তন তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰি মেজাজৰ বিকাৰক অধিক বুজিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা। মানসিক বা পৰিস্থিতিগত কাৰণত গুৰুত্ব দিয়া তত্ত্বৰ বিপৰীতে হতাশাৰ জৈৱৰাসায়নিক উৎপত্তি চিনাক্ত কৰাৰ প্ৰয়াস হ’ল হতাশাৰ জীৱবিজ্ঞান। 
ব্যৱস্থাপনা
হতাশগ্ৰস্ত মেজাজৰ বাবে পেছাদাৰী চিকিৎসাৰ প্ৰয়োজন নহ’বও পাৰে, আৰু ই জীৱনৰ পৰিঘটনাৰ প্ৰতি স্বাভাৱিক সাময়িক প্ৰতিক্ৰিয়া, কোনো চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ লক্ষণ বা কিছুমান ঔষধ বা চিকিৎসাৰ পাৰ্শ্বক্ৰিয়া হ’ব পাৰে। দীৰ্ঘদিন ধৰি হতাশগ্ৰস্ত মেজাজ, বিশেষকৈ অন্যান্য লক্ষণৰ সৈতে মিলি মানসিক বা চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ নিদান হ’ব পাৰে যিটো চিকিৎসাৰ দ্বাৰা উপকৃত হ’ব পাৰে। 

ব্ৰিটেইনৰ নেশ্যনেল ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থ এণ্ড কেয়াৰ এক্সেলেন্স (NICE) ২০০৯ চনৰ নিৰ্দেশনাই ইংগিত দিয়ে যে মৃদু হতাশাৰ প্ৰাৰম্ভিক চিকিৎসাৰ বাবে এণ্টিডিপ্ৰেছন ঔষধ নিয়মিতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়, কাৰণ বিপদ-লাভৰ অনুপাত বেয়া।NICE guidelines, published October 2009 . Nice.org.uk. Retrieved on 24 November 2015.

কিছুমান মানুহৰ হতাশাৰ উত্থানৰ পৰা শাৰীৰিক কাৰ্য্যকলাপে সুৰক্ষামূলক প্ৰভাৱ পেলায়।দৈনিক ষ্টেপ কাউণ্ট বৃদ্ধি হোৱাৰ লগে লগে হতাশাজনক লক্ষণ কম হোৱা দেখা গৈছে।

ডিপ্ৰেছন ডিছঅৰ্ডাৰ বা ডিপ্ৰেছনৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পোৱা কিছুমান লোকক যোগ বা প্ৰাণায়ামে সহায় কৰিব পাৰে বুলি সীমিত প্ৰমাণ পোৱা গৈছে যদিও অধিক গৱেষণাৰ প্ৰয়োজন।

পুৰণি আৰু ভাল লগা স্মৃতিবোৰ মনত পেলোৱাটো চিকিৎসাৰ আন এক বিকল্প পদ্ধতি, বিশেষকৈ যিসকল বয়স্ক লোকে বেছি দিন জীয়াই আছে আৰু জীৱনত অধিক অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছে। ই এনে এক পদ্ধতি যাৰ ফলত ব্যক্তিয়ে নিজৰ জীৱনৰ স্মৃতিবোৰ মনত পেলায়, যাৰ ফলত আত্মচিনাকি আৰু চিনাকি উদ্দীপক চিনাক্তকৰণৰ এক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হয়। নিজৰ ব্যক্তিগত অতীত আৰু পৰিচয় বজাই ৰাখি ই এনে এক কৌশল যিয়ে মানুহক নিজৰ জীৱনক অধিক বস্তুনিষ্ঠ আৰু সুষমভাৱে চাবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ জীৱন কাহিনীত ইতিবাচক তথ্যৰ প্ৰতি মনোযোগ দিয়ে, যিয়ে হতাশাজনক মেজাজৰ মাত্ৰা সফলতাৰে হ্ৰাস কৰিব।

দীৰ্ঘম্যাদী যত্ন(LTC)ৰ সুবিধাত বাস কৰা বৃদ্ধসকলৰ মাজত হতাশা এক সাধাৰণ অৱস্থা। যদিও এণ্টিডিপ্ৰেছন ঔষধ সঘনাই দিয়া হয়, বহু বাসিন্দাই মানসিক চিকিৎসাৰ দৰে অনা-ঔষধবিজ্ঞানসন্মত চিকিৎসা পছন্দ কৰে। ১৯টা ৰেণ্ডম নিয়ন্ত্ৰিত পৰীক্ষাৰ পদ্ধতিগত পৰ্যালোচনাত দেখা গৈছে যে জ্ঞানমূলক আচৰণ চিকিৎসা, আচৰণ চিকিৎসা, আৰু স্মৃতি চিকিৎসাৰ দৰে চিকিৎসাই হতাশাজনক লক্ষণসমূহ হ্ৰাস কৰি হ্ৰস্বম্যাদী জীৱনৰ মান উন্নত কৰিব পাৰে। কিন্তু প্ৰমাণৰ নিশ্চয়তা অতি কম আছিল আৰু কিছুমান অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে চিকিৎসা এৰি দিয়াৰ সম্ভাৱনা বেছি আছিল। লক্ষণসমূহৰ ওপৰত কোনো স্পষ্ট প্ৰভাৱ দেখা নগ’ল, মানসিক চিকিৎসাৰ দ্বাৰা মাত্ৰ হ্ৰস্বম্যাদী উন্নতিহে দেখা গৈছিল। অধিক উচ্চমানৰ অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজন।
মহামাৰী বিজ্ঞান
ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ (UN) স্বাস্থ্য সংস্থাই প্ৰকাশ কৰা অনুসৰি বিশ্বজুৰি অক্ষমতাৰ প্ৰধান কাৰণ হতাশা, অনুমান কৰা হৈছে যে, ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিশ্বজুৰি ৩০ কোটিতকৈ অধিক লোক – ইয়াৰে অধিকাংশই মহিলা, যুৱক আৰু বৃদ্ধ। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) প্ৰকাশ কৰা এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৪.৪ শতাংশই হতাশাত ভুগিছে, য’ত ২০০৫ চনৰ পৰা ২০১৫ চনৰ ভিতৰত হতাশাত আক্ৰান্ত লোকৰ সংখ্যা ১৮ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছে।

বিভিন্ন বেমাৰৰ বোজাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা হতাশা এটা প্ৰধান মানসিক-স্বাস্থ্য কাৰণ। ইয়াৰ পৰিণতিৰ ফলত জনস্বাস্থ্যৰ ওপৰত অধিক বোজা পৰে, য’ত ডিমেনচিয়াৰ আশংকা অধিক, শাৰীৰিক বিকাৰৰ ফলত হোৱা অকাল মৃত্যু আৰু শিশুৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ ওপৰত মাতৃৰ হতাশাৰ প্ৰভাৱ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। কম আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহৰ প্ৰায় ৭৬%ৰ পৰা ৮৫% হতাশগ্ৰস্ত লোকে চিকিৎসা গ্ৰহণ নকৰে;  চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত বাধাসমূহৰ ভিতৰত আছে: ভুল মূল্যায়ন, প্ৰশিক্ষিত স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদানকাৰীৰ অভাৱ, সামাজিক কলংক আৰু সম্পদৰ অভাৱ।

মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত লোকসকল সকলোতকৈ পৃথক, আৰু তেওঁলোকে নিজে ইচ্ছা কৰিলেহে ভাল হ’ব পাৰে, এই ধাৰণাটো সমাজক পথচ্যুত কৰা ধাৰণাৰ পৰাই আহিছে। ইয়াৰ বাবে আধাতকৈ অধিক হতাশাগ্ৰস্ত লোকে নিজৰ বিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত সহায় লাভ নকৰে। দুৰ্নামৰ ভয়ত গোপনীয়তা ৰক্ষাৰ প্ৰতি প্ৰবল ধাউতিৰ সৃষ্টি হয়। ৭০খন প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা ৪০,৩৫০ গৰাকী স্নাতক ডিগ্ৰীধাৰীৰ ওপৰত কৰা বিশ্লেষণত দেখা গৈছে যে, যিসকল স্নাতকে নিজৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশক অতি প্ৰতিযোগিতামূলক বুলি ভাবে, তেওঁলোকৰ হতাশাৰ সম্ভাৱনা ৩৭% বেছি আৰু উদ্বেগ হোৱাৰ সম্ভাৱনা ৬৯% বেছি। কেইবাটাও গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে নিবনুৱাৰ ফলত হতাশাৰ সম্ভাৱনা প্ৰায় দুগুণ হয়।

বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই মানসিক, স্নায়ুজনিত আৰু দ্ৰব্য ব্যৱহাৰৰ বিকাৰগ্ৰস্ত লোকসকলৰ বাবে সেৱা বৃদ্ধি কৰাৰ লক্ষ্যৰে নিৰ্দেশনা নিৰ্মাণ কৰিছে – যাক মানসিক স্বাস্থ্য গেপ একচন প্ৰগ্ৰেম (mhGAP) বুলি জনা যায়। কাৰ্যসূচীয়ে অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া অৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত এটা হিচাপে হতাশাক তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। চলোৱা পৰীক্ষাসমূহে প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ চিকিৎসক আৰু সাধাৰণ স্বাস্থ্যকৰ্মীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কম সম্পদৰ প্ৰাথমিক যত্নৰ পৰিৱেশত এই কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণৰ সম্ভাৱনা দেখুৱাইছে। হতাশাক লক্ষ্য কৰি mhGAP-এণ্ডাৰছড থেৰাপীৰ উদাহৰণ হ’ল হতাশাৰ গ্ৰুপ চিকিৎসা হিচাপে গ্ৰুপ ইণ্টাৰপাৰ্ছনেল থেৰাপী আৰু "থিংকিং হেল্থ", যিয়ে পেৰিনেটেল ডিপ্ৰেছনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ জ্ঞানমূলক আচৰণ চিকিৎসা ব্যৱহাৰ কৰে। তদুপৰি প্ৰাথমিক চিকিৎসাত ফলপ্ৰসূ পৰীক্ষা চিকিৎসাৰ সুবিধাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। mhGAP এ সাধাৰণ চিকিৎসকক প্ৰশিক্ষণ দি হতাশা ধৰা পেলোৱাৰ হাৰ উন্নত কৰাৰ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু এই প্ৰশিক্ষণৰ সমৰ্থনত এতিয়াও দুৰ্বল প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।

২০১১ চনৰ অধ্যয়ন অনুসৰি যিসকল লোকৰ অতি প্ৰতিযোগিতামূলক বৈশিষ্ট্য বেছি, তেওঁলোকৰ হতাশা আৰু উদ্বেগৰ বাবেও অধিক জোখ লোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
ইতিহাস
ডিপ্ৰেছন শব্দটো লেটিন শব্দ deprimere, যাৰ অৰ্থ "নি তললৈ হেঁচা মাৰি ধৰা"ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছিল।depress. (n.d.). Online Etymology Dictionary. Retrieved 30 June 2008, from dictionary.com চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা "হতাশ কৰা"ৰ অৰ্থ আছিল বশ কৰা বা আত্মাক অৱনমিত কৰা। ১৬৬৫ চনত ইংৰাজী লেখক ৰিচাৰ্ড বেকাৰৰ ক্ৰনিকলত ইয়াক "আত্মৰ অতি বিষণ্ণতা" হোৱা বুলি উল্লেখ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু ইংৰাজ লেখক চেমুৱেল জনছনেও ১৭৫৩ চনত একে অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

প্ৰাচীন গ্ৰীচত শৰীৰৰ চাৰিটা মৌলিক তৰল পদাৰ্থ বা হাস্যৰসৰ ভাৰসাম্যহীনতাৰ বাবে ৰোগ হোৱা বুলি ভবা হৈছিল। ব্যক্তিত্বৰ প্ৰকাৰসমূহ একেদৰেই কোনো বিশেষ ব্যক্তিৰ প্ৰধান হাস্যৰসৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত বুলি ভবা হৈছিল। প্ৰাচীন গ্ৰীক মেলাছ, "black", and kholé, "bile", পৰা উদ্ভৱ হোৱা, মেলাংকোলিয়াক হিপ’ক্ৰেটিছে তেওঁৰ এফ’ৰিজমত বিশেষ মানসিক আৰু শাৰীৰিক লক্ষণ থকা এক সুকীয়া ৰোগ হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল, য’ত তেওঁ সকলো “ভয় আৰু হতাশাক, যদি ই দীৰ্ঘদিন ধৰি থাকে’’ ৰোগৰ লক্ষণ বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।Hippocrates, Aphorisms, Section 6.23

১৮ শতিকাৰ সময়ছোৱাত মেলাংকোলিয়াৰ হাস্যৰস তত্ত্বক যান্ত্ৰিক আৰু বৈদ্যুতিক ব্যাখ্যাৰ দ্বাৰা ক্ৰমান্বয়ে প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছিল; অন্ধকাৰ আৰু ম্লান অৱস্থাৰ উল্লেখে ৰক্ত সঞ্চালন লেহেমীয়া আৰু শক্তিৰ অভাৱৰ ধাৰণাক ঠাই দিলে। জাৰ্মান চিকিৎসক জোহান খ্ৰীষ্টিয়ান হাইনৰোথে অৱশ্যে যুক্তি দিছিল যে ৰোগীৰ ভিতৰত নৈতিক সংঘাতৰ বাবে হোৱা আত্মাৰ বিঘিনি হৈছে বিষাদ। 

২০ শতিকাত জাৰ্মান মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ এমিল ক্ৰেপেলিনে মেনিক ডিপ্ৰেছনৰ পাৰ্থক্য উলিয়াইছিল। ক্ৰেপেলিনে আগবঢ়োৱা প্ৰভাৱশালী ব্যৱস্থাটোৱে প্ৰায় সকলো ধৰণৰ মেজাজ বিকাৰক একত্ৰিত কৰি মেনিক–ডিপ্ৰেছিভ উন্মাদনালৈ পৰিণত কৰিছিল। ক্ৰেপেলিনে মগজুৰ অন্তৰ্নিহিত ৰোগবিজ্ঞানৰ ধাৰণা এটাৰ পৰা কাম কৰিছিল, কিন্তু এণ্ড'জেন (অভ্যন্তৰীণভাৱে কাৰণ) আৰু বহিৰ্জাতীয় (বাহ্যিকভাৱে কাৰণ) প্ৰকাৰৰ মাজত পাৰ্থক্যও প্ৰসাৰিত কৰিছিল।

আন আন মনোগতিশীল তত্ত্বও প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল। অস্তিত্ববাদী আৰু মানৱতাবাদী তত্ত্বই ব্যক্তিবাদৰ এক বলপূৰ্বক দৃঢ়তাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। অষ্ট্ৰিয়াৰ অস্তিত্ববাদী মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ ভিক্টৰ ফ্ৰেংকলে হতাশাক অসাৰতা আৰু অৰ্থহীনতাৰ অনুভূতিৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। ফ্ৰেংকলৰ ল’গ’ থেৰাপীয়ে এনে অনুভৱৰ সৈতে জড়িত “অস্তিত্বৰ শূন্যতা’’ পূৰণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল আৰু ই হতাশগ্ৰস্ত কিশোৰ-কিশোৰীসকলৰ বাবে বিশেষভাৱে উপযোগী হ’ব পাৰে বুলি ধৰা হৈছিল।Seidner, Stanley S. (10 June 2009) "A Trojan Horse: Logotherapeutic Transcendence and its Secular Implications for Theology" . Mater Dei Institute. pp 14–15.

গৱেষকসকলে তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল যে, মগজুৰ স্নায়ুসংবহনকাৰীৰ ৰাসায়নিক ভাৰসাম্যহীনতাৰ বাবে হতাশাৰ সৃষ্টি হয়, যিটো তত্ত্ব ১৯৫০ চনত ম’ন’এমাইন স্নায়ুসংবহনকাৰীৰ মাত্ৰা সলনি কৰাত আৰু হতাশাৰ লক্ষণসমূহক প্ৰভাৱিত কৰাত ৰিজাৰ্পিন আৰু আইছ’নিয়াজিডৰ প্ৰভাৱৰ ওপৰত কৰা পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে। ১৯৬০ আৰু ৭০ৰ দশকত মেনিক-ডিপ্ৰেছনে মাত্ৰ এটা ধৰণৰ মেজাজ বিকাৰক (বৰ্তমান সাধাৰণতে বাইপোলাৰ ডিছঅৰ্ডাৰ বুলি জনা যায়) বুজাবলৈ আৰম্ভ কৰে যিটো (ইউনিপোলাৰ) ডিপ্ৰেছনৰ পৰা পৃথক। ইউনিপোলাৰ আৰু বাইপোলাৰ শব্দটো জাৰ্মান মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ কাৰ্ল ক্লেইষ্টে উদ্ভাৱন কৰিছিল।

২০২২ চনৰ জুলাই মাহত ব্ৰিটিছ মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ জোয়ানা মনক্ৰিফ, লগতে মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ মাৰ্ক হ'ৰ'টিজ আৰু আনসকলে একাডেমিক জাৰ্নেল মলিকুলাৰ চাইকিয়াট্ৰিৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত প্ৰস্তাৱ দিছিল যে মানৱ শৰীৰত চেৰ'টনিনৰ ভাৰসাম্যহীনতাৰ ফলত হতাশাৰ সৃষ্টি নহয়, যিটো মনোৰোগ চিকিৎসা সম্প্ৰদায়ৰ বেছিভাগেই আঙুলিয়াই দিয়াৰ দৰে নহয়, আৰু সেয়েহে এণ্টি-ডিপ্ৰেছন ঔষধে এই ৰোগৰ বিৰুদ্ধে কাম নকৰে। কিন্তু এনে অধ্যয়নত কিছুমান মনোৰোগ বিশেষজ্ঞৰ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছিল, যিয়ে যুক্তি দিছিল যে অধ্যয়নৰ পদ্ধতিত অণুৰ প্ৰত্যক্ষ জোখ লোৱাৰ পৰিৱৰ্তে চেৰ'টনিনৰ পৰোক্ষ লেখ-জোখ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মনক্ৰিফে কয় যে, তেওঁৰ অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্ত সত্ত্বেও, যদি তেওঁলোকে কোনো এণ্টি-ডিপ্ৰেছন ঔষধ খাই আছে, তেন্তে তেওঁলোকৰ চিকিৎসাত কোনোৱে বাধা দিব নালাগে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:মনোবিজ্ঞান