নাগসেনা

নাগসেনা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০ চনৰ আশে-পাশে বাস কৰা এজন সৰ্বস্তিবাদী বৌদ্ধ সন্ন্যাসী আছিল। উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ ভাৰত-গ্ৰীক ৰজা প্ৰথম মেনান্দৰে (পালি: মিলিণ্ডা) বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিষয়ে তেওঁ কৰা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মিলিন্দপাখা আৰু সংস্কৃত নাগসেনাভিক্ষুত্ৰত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে। পালিৰ বিৱৰণী অনুসৰি তেওঁ হিমালয়ৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু কম বয়সতে বেদত সুপণ্ডিত হৈ উঠিছিল। কিন্তু পিছলৈ তেওঁ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে।
মিলিণ্ডা পানহা
প্ৰথম গ্ৰন্থসমূহত প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰশ্নোত্তৰৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি পিছলৈ আন অসংখ্য লেখকে এই মূল গ্ৰন্থ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল বুলি প্ৰায় সৰ্বজনীনভাৱে মান্যতা পাইছে। বৰ্তমানৰ সংস্কৰণটো অতি দীঘলীয়া, আৰু পিছৰ খণ্ডসমূহত অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ লেখকৰ চিন আছে। নাগসেনাৰ লেখকত্ব শেষ হোৱা বুলি ক’ব পৰা কোনো একমত বিন্দু নাই (আৰু আন হাতৰ কাম আৰম্ভ হয়), মঠৰ পণ্ডিতসকলেও এইটোক সহজাতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰা নাই। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ আছে যে, নাগসেনাই পাতলিপুত্ত (বৰ্তমান পাটনা)ৰ ওচৰত গ্ৰীক বৌদ্ধ সন্ন্যাসী ধম্মাৰাক্ষিতৰ অধীনত ত্ৰিপিটক শিকিছিল। তেওঁ জ্ঞানলাভতো উপনীত হৈ তেওঁৰ পৰিচালনত আৰ্হত (পথ-প্ৰদৰ্শক) হৈ পৰিল। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা আন ব্যক্তিসকল হ’ল নাগসেনাৰ পিতৃ সোণুত্তৰা, তেওঁৰ গুৰু ৰোহনা, ভাট্টনিয়াৰ আছাগুত্ত আৰু সাগলাৰ ওচৰৰ সাংখেয়্যাৰ আয়ুপাল নামৰ আন এজন শিক্ষক।
থাই পৰম্পৰা
নাগসেনাই থাইলেণ্ডলৈ বুদ্ধৰ প্ৰথম প্ৰতিনিধি হিচাপে পান্না বুদ্ধ আনিছিল বুলি এটা পৰম্পৰাত উল্লেখ আছে। এই কিংবদন্তি অনুসৰি ভাৰতত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৩ চনত পাতালিপুত্ত নগৰত নাগসেনাই পান্না বুদ্ধৰ সৃষ্টি কৰিলেহেঁতেন। 

মিলিন্দা পানহা আৰু এই কিংবদন্তিৰ বাহিৰে আন উৎসৰ যোগেদি নাগসেনাৰ বিষয়ে জনা নাযায়। 
চিত্ৰণ
মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ওঠৰজন অৰ্হতৰ ভিতৰত নাগসেন অন্যতম। পৰম্পৰাগত বস্ত্ৰ চিত্ৰণত তেওঁৰ সোঁহাতত খাখৰা আৰু বাঁওহাতে ফুলদানি; ক্লিভলেণ্ড মিউজিয়াম অৱ আৰ্ট সংগ্ৰহৰ এটা থাংকাত এটা উৎকৃষ্ট উদাহৰণ দেখা যায়। "এই চিত্ৰখন [চিত্ৰৰ সৈতে মিল আছে] অৰ্হত নাগসেনাৰ, যিটো ১৪৩৫ চনৰ জীৱৰামাৰ স্কেচবুকত দেখুওৱা হৈছে"Stephen Little, "The Arhats in China and Tibet." Artibus Asiae, Vol. 52, No. 3/4 (1992), p. 257 যিয়ে এটা ফুলদানিও লৈ আছে। 

ছিংগাপুৰৰ এছিয়ান সভ্যতা সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহতো একেধৰণৰ চিত্ৰণ দেখা যায়, (কিয়ানলং যুগ, ১৮C: ৰেচমৰ এপ্লিকেচনৰ সৈতে থাংকা। )Marilyn Seow, Managing Editor. The Asian Civilisations Museum A-Z Guide. Singapore: Asian Civilisations Museum, 2003, pp.326-7.

অধিক আধুনিক মূৰ্তিবোৰত প্ৰায়ে দেখা যায় যে এজন টান, বৃদ্ধ সন্ন্যাসীয়ে শ্ৰৱণ ক্ষমতাৰ বিশুদ্ধকৰণৰ প্ৰতীক হিচাপে লাঠিৰে কাণখন খোঁচ মাৰিছে। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অনুগামী এজনে গুজৱ আৰু অন্যান্য আজেবাজে কথা শুনা এৰাই চলিব লাগে যাতে সত্য শুনিবলৈ সদায় সাজু থাকে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:বৌদ্ধ ধৰ্ম
শ্ৰেণী:দাৰ্শনিক