পঞ্চম (স্বৰ)

পঞ্চম ( ) হৈছে হিন্দুঃস্থানী আৰু কৰ্ণাটক সংগীতৰ সাতটা স্বৰৰ ভিতৰত পঞ্চম স্বৰ। পঞ্চম হৈছে प (Pa) শব্দাংশৰ দীঘলীয়া ৰূপ।

বিশদ
পঞ্চম আৰু ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে:
 পঞ্চম হৈছে এটা অষ্টক বা সপ্তকৰ পঞ্চম স্বৰ। 
 পঞ্চম হৈছে মধ্যম (মা)ৰ তাৎক্ষণিক পৰৱৰ্তী স্বৰ। 
 পঞ্চমৰ স্বৰ কেতিয়াও  নহয়। 
 কোৱা হয় যে ষড়জ হৈছে সেই মৌলিক স্বৰ যাৰপৰা অন্য ৬টা স্বৰৰ উৎপত্তি হয়। ষড়জ শব্দটো ভাঙিলে আমি পাওঁ, ষড় আৰু জ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ষড় হৈছে ৬ আৰু জ হৈছে সংস্কৃতত 'জন্ম দিয়া'। সেয়েহে মূলতঃ অনুবাদ হৈছে:
 ষড়্ - ৬, জ - জন্ম। সেয়েহে ই সমষ্টিগতভাৱে অন্য ছয়টা স্বৰৰ জন্ম দিয়াৰ অৰ্থ। 
সেয়েহে পা স্বৰটো ষড়জৰপৰা গঠিত হয়। 
 পঞ্চমৰ কম্পনাংক হৈছে ৩৬০ হাৰ্টজ। সাতটা স্বৰৰ কম্পনাংকও তলত দিয়া হৈছে: সা ২৪০ হাৰ্টজ, ৰে ২৭০ হাৰ্টজ, গা ৩০০ হাৰ্টজ, মা ৩২০ হাৰ্টজ, পা ৩৬০ হাৰ্টজ, ধা ৪০০ হাৰ্টজ, আৰু নি ৪৫০ হাৰ্টজ, সা ৪৮০ হাৰ্টজ (তাৰ সপ্তক) ........ (আৰু তেনেকৈয়ে চলি থাকে)। 
ফলত, ৬৪০ হাৰ্টজৰ মাৰ (তাৰ সপ্তক) পিছত পাৰ কম্পনাংক হৈছে ৭২০ হাৰ্টজ, অৰ্থাৎ নিম্ন অষ্টকৰ পাৰ দ্বিগুণ। 
 পঞ্চমৰ ৪টা শ্ৰুতি আছে। পূৰ্বতে মুখ্য শ্ৰুতি, কেৱল পাৰ বাবে নহয়, অন্য সকলো স্বৰৰ বাবেও, শেষ শ্ৰুতিত আছিল, কিন্তু এতিয়া ই প্ৰথম শ্ৰুতিত ধৰা হয়। 
উদাহৰণস্বৰূপ, যদি এইবোৰ পাৰ ৪টা শ্ৰুতি হয়, তেন্তে,
 পূৰ্বতে এইটো আছিল পাৰ মুখ্য শ্ৰুতিৰ স্থান। 
 ^
 ১ ২ ৩ ৪
  ^
 কিন্তু এতিয়া এই স্থানটো পাৰ মুখ্য শ্ৰুতি হৈছে। 
 ষড়জ (সা) আৰু পঞ্চম (পা)ৰ বাহিৰে অন্য সকলো স্বৰ  বা  হ’ব পাৰে, কিন্তু সা আৰু পা সদায় শুদ্ধ স্বৰ। সেয়েহে সা আৰু পাক অচল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত নহয়। ৰে, গা, মা, ধা, নি স্বৰসমূহক চল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত হয়। 

 সা, ৰে, গা, মা, পা, ধা, নি - শুদ্ধ স্বৰ

 ৰে, গা, ধা, নি - কোমল স্বৰ

 মা - 
 যিবোৰ ৰাগত পা বাদী স্বৰ - ৰাগ নট ভৈৰৱ, ইত্যাদি। যিবোৰ ৰাগত পা সংবাদী স্বৰ - ৰাগ বৃন্দাবনী সাৰং, ইত্যাদি। 
 ধাৰণাগতভাৱে ক’বলৈ গ’লে, পাক প্ৰজা বুলি কোৱা হয়, প্ৰজা অৰ্থাৎ তিনিজন প্ৰধান দেৱতা, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ প্ৰথমে সৃষ্টি হৈছিল অৰ্থাৎ সাকাৰ ব্ৰহ্মা (সা) আৰু তাৰ পিছত এই তিনি দেৱতাই ঋষিমুনি অৰ্থাৎ ৰে সৃষ্টি কৰিছিল, তাৰ পিছত গন্ধৰ্বসকলক গীত গোৱাৰ বাবে সৃষ্টি কৰা হৈছিল, তাৰ পিছত দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ বা ৰজা ইন্দ্ৰ অৰ্থাৎ মহীপাল সৃষ্টি কৰা হৈছিল আৰু মহীপাল (ৰজা) বা ৰজা সৃষ্টি হোৱাৰ পিছত প্ৰজা বা সাধাৰণ নাগৰিক বা জনসাধাৰণ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। পাৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ পাক প্ৰজা বা সাধাৰণ জনতাৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ হিচাপে গঢ়া হৈছে।
 পঞ্চমৰ উৎস কুলিৰ ডাক বুলি কোৱা হয়।
 পঞ্চম শনি গ্ৰহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
 পঞ্চম নীলা বা ক’লা ৰঙৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

অধিক জানক
 হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগৰ তালিকা
 স্বৰ
 ষড়জ (সা)
 ঋষভ (ৰে)
 গান্ধাৰ (গা)
 মধ্যম (মা)
 ধৈৱত (ধা)
 নিষাদ (নি)

তথ্যসূত্ৰ

Category:Hindustani music
Category:Carnatic music