পটুৱা (জাতি)

ভাৰতৰ লগতে বাংলাদেশৰ কিছু অংশত পশ্চিম বংগ, বিহাৰ, ঝাৰখণ্ড আৰু ওড়িশা ৰাজ্যত পোৱা এটা শিপিনী সম্প্ৰদায়ক পটুৱা নামে জনা যায়। কিছুমান পটুৱা হিন্দু, আন কিছুমান মুছলমান। পশ্চিম বংগৰ আন কিছুমান অঞ্চলৰ লগতে কলিকতাৰ কালিঘাট আৰু কুমাৰতুলি অঞ্চলতো হিন্দু পটুৱা সক্ৰিয় হৈ আছে; বৰ্তমান এওঁলোকৰ সংখ্যা কমিছে। বিশ্বাস কৰা হয় যে, বেছিভাগ পটুৱা প্ৰকৃততে হিন্দু ধৰ্মৰপৰা ইছলাম ধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত। বৰ্তমান তেওঁলোকে হিন্দু আৰু ইছলামিক দুয়োটা প্ৰকৃতিৰ ৰীতি-নীতি পালন কৰে। 
তেওঁলোক হয়তো কোনোবা সময়ত বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বীও আছিল। বৰ্তমান অৱশ্যে ইয়াৰে অধিকাংশই দৰিদ্ৰ মুছলমান, যিয়ে মূলতঃ হিন্দূৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু ক্ৰমান্বয়ে তেওঁলোক পৰ্যটকৰ ওচৰত ৰং কৰা চিত্ৰ বিক্ৰী কৰাৰপৰাও উপকৃত, যিদৰে ফ্ৰেংক জে কোৰমে তেওঁৰ ভিলেজ অৱ পেইণ্টাৰছ: নেৰেটিভ স্ক্ৰলছ ফ্ৰম ৱেষ্ট বেংগল (২০০৬. চাণ্টা ফে: মিউজিয়াম অৱ নিউ মেক্সিকো প্ৰেছ) নামৰ গ্ৰন্থখনত বৰ্ণনা আৰু বিশ্লেষণ কৰিছে। 

পণ্ডিতসকলে যুক্তি আগবঢ়ায় যে পটুৱাসকল, মূলতঃ হিন্দু আছিল, তেওঁলোকৰ ব্যৱসায় চলোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নীতিগত পদ্ধতি অনুসৰণ নকৰাৰ বাবে হিন্দু সমাজৰপৰা বাহিৰ কৰি দিয়া হৈছিল। পটুৱাক পাতিগৰ বা চিত্ৰকৰ বুলিও কোৱা হয়।Marginal Muslim Communities in India edited by M.K.A Siddiqui, pages 279–293
মূল
যদিও চিত্ৰকাৰৰ উৎপত্তি কেতিয়াৰ পৰা, সঠিকভাৱে নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন, ঐতিহাসিক আৰু পৌৰাণিক স্মৃতিৰ লগত মিলি যায় যে তেওঁলোকৰ অস্তিত্ব ত্ৰয়োদশ শতিকাৰপৰাই আছে বুলি ধৰিব পাৰি।Athena Journal of Community-Based Management. (2021). Origin of the Patua Community: A Study. বিভিন্ন বিৱৰণীত ভাৰতীয় জাতি ব্যৱস্থাত তেওঁলোকৰ স্থানৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। পটুৱাসকল এক অনন্য সম্প্ৰদায়, এই ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত বৃত্তি হৈছে হিন্দু মূৰ্তিৰ চিত্ৰ অংকন আৰু আৰ্হি নিৰ্মাণ, তথাপি তেওঁলোকৰ বহুতেই মুছলমান। তেওঁলোকৰ পটুৱা নামটো বাংলা শব্দ পটা শব্দৰ অপভ্ৰংশ, যাৰ অৰ্থ খোদিতকাৰী। চিত্ৰকৰ নামেৰেও বহুলভাৱে জনা যায়, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে স্ক্ৰল পেইণ্টাৰ। এই সম্প্ৰদায়ৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে কেইবাটাও তত্ত্ব আছে, এটা তত্ত্বৰ সৈতে জড়িত যে তেওঁলোকৰ ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতৰ সৈতে কাজিয়া লগাৰ পিছত তেওঁলোকক সম্প্ৰদায়ৰ বাহিৰ কৰি দিয়া হৈছিল। মিদনাপুৰ অঞ্চলত পোৱা কেইবাটাও জনজাতীয় গোটৰ ভিতৰত এইবোৰ অন্যতম, যিবোৰ সময়ৰ লগে লগে ইছলামকৰণ কৰা হৈছিল। হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰপৰা ইছলামলৈ বা ইছলামৰপৰা আন দুটা ধৰ্মলৈ যোৱাৰ লগে লগে হিন্দু, বৌদ্ধ বা ইছলামিক ক্লাছিক বা ঐতিহাসিক সাহিত্য দুয়োটাতে তেওঁলোকৰ উল্লেখ আছে। পটুৱাসকলে বিশ্বাসৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া নাছিল, বৰং পৃষ্ঠপোষকতা বিচাৰিছিল। সেন বংশৰ সময়ত সৃষ্টি হোৱা উপজাতিৰ স্তৰবৃত্তৰ অত্যাচাৰৰপৰা হাত সাৰিবলৈ কৌশল হিচাপে চিত্ৰকাৰসকলে নিজেই হয়তো ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। পটুৱাসকলৰ ক্ষেত্ৰত এইটো এটা অতি লেহেমীয়া প্ৰক্ৰিয়া আছিল, যিটো এইটোৱেই দেখা যায় যে প্ৰতিজন পটুৱাৰ দুটা নাম থাকে, এটা হিন্দু আৰু এটা মুছলমান নাম।Giusti, M. and Chakraborty, U. (ed.). Immagini Storie Parole. Dialoghi di formazione coi dipinti cantati delle donne Chitrakar del West Bengal. Mantova: Universitas Studiorum, 2014, 

কুমাৰসকলৰ দৰেই পটুৱাসকলেও গাঁৱৰ পৰম্পৰাত দেৱ-দেৱীৰ জনপ্ৰিয় মংগল কাহিনী কোৱা পট্টচিত্ৰৰ চিত্ৰকৰ হিচাপে আৰম্ভ কৰিছিল। প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি এই স্ক্ৰল পেইণ্টাৰ বা পটুৱাসকলে পইচা বা খাদ্যৰ বিনিময়ত নিজৰ স্ক্ৰল বা পট্টচিত্ৰৰ কাহিনী লৈ পটুৱা সংগীত গাই গাঁৱে গাঁৱে ঘূৰি ফুৰিছে। বহুতেই পশ্চিম বংগৰ মিদনাপুৰৰপৰা বা ২৪ পৰগণা আৰু বীৰভুম, মুৰ্ছিদাবাদৰপৰাও আহে। পট বা স্ক্ৰলবোৰ সমান বা বেলেগ আকাৰৰ কাগজৰ টুকুৰাৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয় যিবোৰ একেলগে চিলাই কৰি সাধাৰণ পোষ্টাৰ ৰঙেৰে ৰং কৰা হয়। মূলতঃ সেইবোৰ কাপোৰত অংকন কৰি মধ্যযুগীয় মংগল কবিতাৰ দৰে ধৰ্মীয় কাহিনী ক’বলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বৰ্তমান এওঁলোকক চিনেমাৰ কু-প্ৰভাৱ বা সাক্ষৰতাৰ প্ৰসাৰৰ দৰে সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বিষয়ত মন্তব্য দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হ'ব পাৰে।
বৰ্তমানৰ পৰিস্থিতি
পটুৱাসকল প্ৰধানকৈ পশ্চিমবংগৰ মুৰ্ছিদাবাদ জিলাত আছে। পটুৱাৰ জনগোষ্ঠী থকা কিছুমান গাঁৱৰ ভিতৰত - কাৰ্বেলিয়া, পঞ্চথুপি, কান্দি, গোকৰ্ণা, আমলাই, দক্ষিণখণ্ডা, ঝিল্লী ইত্যাদি। 

মিদনাপুৰ, বীৰভূম, বাংকুৰা, ২৪ পৰগণা, হাওৰা, হুগলী আৰু পুৰুলিয়া আদিতো আছে। বিহাৰত এওঁলোকক প্ৰধানকৈ মগাহি আৰু মৈথিলী ভাষী অঞ্চলৰ লগতে ঝাৰখণ্ডৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত পোৱা যায়। বংগত তেওঁলোক বঙালী ভাষী সম্প্ৰদায়, উৰ্দু ভাষাৰ জ্ঞান কম বা একেবাৰেই নাই। সম্প্ৰদায়টো কঠোৰভাৱে এণ্ডোগেমাছ, আৰু ক্ৰছ-কাজিন বিবাহ পছন্দ কৰে। পটুৱাসকলে গাঁৱে-ভূঞে ঘূৰি ফুৰে আৰু ঘৰে ঘৰে নিজৰ পট্টচিত্ৰৰ মোনা লৈ যায়। পট্টচিত্ৰবোৰ খুলি থাকোঁতে তেওঁলোকে কাহিনী বৰ্ণনা কৰে; তেওঁলোকৰ সেৱাৰ বিনিময়ত তেওঁলোকক নগদ বা ধৰণৰ ধন দিয়া হয়।

পটুৱাৰ পৰম্পৰাগত বৃত্তি হৈছে স্ক্ৰল পেইণ্টিং, ইমেজ মেকিং আৰু অন্যান্য সজ্জাগত কাম। ডাঠ কাপোৰৰটুকুৰাত ছবি আঁকে, হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ প্ৰতিমূৰ্তি। এই চিত্ৰকলাক পট (পাত্ৰ) বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ আন আন মুছলমান শিপিনী গোটৰ দৰে তেওঁলোকৰো পৰম্পৰাগত বৃত্তিৰ অৱনতি ঘটিছে। এতিয়া অধিকাংশই দৈনিক মজুৰি শ্ৰমিক হিচাপে নিয়োজিত।

পটুৱাসকল চুন্নী মুছলমান, কিন্তু ইয়াত বহুতো লোকবিশ্বাস সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ লগত জড়িতসকল সাধাৰণতে আন পটুৱাতকৈ কম গতানুগতিক। মুছলমান আচাৰ-ব্যৱহাৰে তেওঁলোকৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুষ্ঠান চিহ্নিত কৰে, কিন্তু তেওঁলোকে নিজৰ পট্টচিত্ৰত হিন্দু কাহিনী আঁকে আৰু লগতে কেইবাটাও হিন্দু উৎসৱ পালন কৰে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়