মাৰৱাৰ

মাৰৱাৰ () ভাৰতৰ ৰাজস্থান ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশত অৱস্থিত এক সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক অঞ্চল। ইয়াক যোধপুৰ অঞ্চল বুলিও কোৱা হয়। ৰাজস্থানৰ বিখ্যাত থৰ মৰুভূমিও এই অঞ্চলত অৱস্থিত, যি পশ্চিমে পাকিস্তানৰ সিন্ধু প্ৰদেশলৈকে বিস্তৃত। এই অঞ্চলৰ স্থানীয় ভাষাটি হʼল মাৰোৱাৰী। ই ৰাজস্থানী ভাষাসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি প্ৰচলিত উপভাষা।

ইয়াৰ অতি চুক্তিবদ্ধ সংজ্ঞাত, মাৰৱাৰ বুলিলে পূৰ্বৰ দেশীয় ৰাজ্য যোধপুৰৰ দ্বাৰা শাসিত অঞ্চলটিক বুজোৱা হয়, যʼত বৰ্তমানৰ যোধপুৰ, বৰমেৰ, জালৌৰ, নগৌৰ আৰু পালি আদি জিলাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। যদিও পূৰ্বৰ বিকানেৰ আৰু জয়ছালমেৰ ৰাজ্য মাৰৱাৰ ৰাজ্যৰ পৰা স্বাধীন আছিল, তথাপিও ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক আত্মীয়তাৰ বাবে ইয়াক প্ৰায়ে বৃহত্তৰ মাৰৱাৰ অঞ্চলত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।

এই অঞ্চলটিয়েই হʼল মাৰোৱাৰীসকলৰ আদি বাসভূমি, যাক মাৰোৱাৰী বনিয়া বুলিও কোৱা হয়। তেওঁলোক হʼল এক ঐতিহাসিকভাৱে উদ্যমী ব্যৱসায়ী সম্প্ৰদায়, যিয়ে দেশৰ বাণিজ্যিক আৰু বিত্তীয় ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সমগ্ৰ ভাৰততে প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।

ঐতিহাসিকভাৱে 'মাৰৱাৰ' শব্দটোৱে প্ৰায় সমগ্ৰ ৰাজস্থানৰ সাংস্কৃতিক অঞ্চলটোক সামৰি লোৱা এক ভৌগোলিক সত্তাকহে বুজাইছিল।

 ব্যুৎপত্তি 
সাধাৰণতে মাৰৱাৰ নামটো সংস্কৃত শব্দ "মৰু" (मरु), অৰ্থাৎ মৰুভূমি আৰু আঞ্চলিক প্ৰত্যয় "ৱাৰ", অৰ্থাৎ অঞ্চল বা ভূমিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। এইদৰে মাৰৱাৰক “মৰুভূমিৰ অঞ্চল” বুলি ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। ইতিহাসত, এই অঞ্চলটোক "মৰুভূমি" (मरु भूमि) আৰু "মৰুস্থলী" (मरुस्थली) বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে, আৰু লোককথাত ইয়াক ‘মৃত্যু আৰু পিয়াহৰ ভূমি’ বুলিও বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

মধ্যযুগত, বিশেষকৈ ৰাজপুত শাসনৰ সময়ছোৱাত ৰাথোৰ বংশই এই অঞ্চলৰ ওপৰত নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণ সুদৃঢ় কৰাৰ বাবে মাৰৱাৰ শব্দটোৰ ব্যৱহাৰ অধিক হৈ পৰিছিল। পাৰ্চী প্ৰভাৱশালী ৰূপ “মাৰৱাৰ” সম্ভৱতঃ পূৰ্বৰ সংস্কৃতকৃত নামসমূহৰ পৰা দিল্লী চুলতান আৰু মোগল যুগত সাধাৰণ ভাষিক অভিযোজনৰ জৰিয়তে বিকশিত হৈছিল।

 ভূগোল 
১৯০১ চনত এই অঞ্চলৰ (যোধপুৰ ৰাজ্য) আয়তন ৯৩,৪২৪ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (৩৬,০৭১ বৰ্গমাইল) আছিল।

ৰাজস্থান ৰাজ্যৰ মাজেৰে দক্ষিণ-পশ্চিম-উত্তৰ-পূব দিশলৈ যোৱা আৰাৱল্লী পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উত্তৰ-পশ্চিমে অৱস্থিত মাৰৱাৰ এখন বালিচহীয়া সমভূমি। আৰাৱল্লী পৰ্বতশ্ৰেণীয়ে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমীৰ পৰা আৰ্দ্ৰতাৰ বহুখিনি চেপি ধৰে, যিয়ে ভাৰতৰ বেছিভাগ বৰষুণৰ যোগান ধৰে। বাৰ্ষিক বৃষ্টিপাত কম, ১০ চেমিৰ পৰা ৪০ চেমি পৰ্যন্ত। গ্ৰীষ্মকালত তাপমাত্ৰা ৪৮ৰ পৰা ৫০ ডিগ্ৰি চেলচিয়াছ পৰ্যন্ত থাকে, যিটো শীতকালত হিমাঙ্কৰ তলত থাকে। উত্তৰ-পশ্চিমৰ কাঁইটীয়া স্ক্ৰাব অৰণ্যসমূহ আৰাৱল্লী পৰ্বতশ্ৰেণীৰ দাঁতি-কাষৰীয়া অঞ্চলতে অৱস্থিত, আনহাতে বাকী অঞ্চলটো থৰ মৰুভূমিত অৱস্থিত। 

মাৰৱাৰ সমভূমিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে লুণী নদী। নদীখনৰ উৎপত্তিস্থল আজমেৰ জিলাৰ পুষ্কৰ উপত্যকা। মূল নদীখন মাৰৱাৰ অঞ্চলৰ মাজেৰে দক্ষিণ-পশ্চিম দিশত বৈ গৈ অৱশেষত গুজৰাটৰ ৰণ অৱ কচ্ছৰ ঋতুভিত্তিক জলাশয়ত মিলি যায়। আৰাৱল্লী পৰ্বতশ্ৰেণীৰ পৰা বৈ অহা উপনৈবোৰে ইয়াক পানীৰে উপচাই পেলায়। নদীখনৰ পৰা, আৰু নদীখনৰ ওচৰত স্থিত কূপসমূহৰ পৰা জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা আছে, যিয়ে ঘেঁহু আৰু যৱৰ খেতিত অৰিহণা যোগায়।

পশ্চিম মাৰৱাৰ (মৰু প্ৰদেশ)ৰ থৰ মৰুভূমিৰ বালিচহীয়া অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে কঠোৰ ভৌতিক ভূগোল আৰু ভঙ্গুৰ পৰিৱেশ। বতাহৰ উচ্চ বেগ, স্থানান্তৰিত বালিৰ টিলা আৰু অতি গভীৰ আৰু লৱণাক্ত পানীৰ উৎসই থৰ অঞ্চলত মানুহৰ স্থায়ী বাসস্থানৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰে। 

এই অঞ্চলত বিধ্বংসী খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়। থৰ মৰুভূমি পৃথিৱীৰ অন্যতম অনাতিথ্যপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক দৃশ্য। ইয়াৰ গাঁও আৰু বসতিস্থলৰ মাজৰ বিশাল দূৰত্বৰ বাহিৰেও বালিৰ সৈতে ভূ-প্ৰকৃতি অহৰহ স্থানান্তৰিত হৈয়ে থাকে, কাৰণ বতাহ আৰু বালিৰ ধুমুহাই ভূ-প্ৰকৃতিক পুনঃসজ্জিত কৰি থাকে। এনে শুষ্ক অঞ্চলত পানীৰ অভাৱ লক্ষণীয়। গাঁৱৰ মানুহে প্ৰায়ে শ শ মাইল দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰি পানীৰ সন্ধানত চুবুৰীয়া ৰাজ্যৰ ফালে খোজকাঢ়ি প্ৰব্ৰজন কৰাও দেখিবলৈ পোৱা যায়। 

 ইতিহাস 
হিউৱেন ছাঙে ৰাজস্থানৰ এখন ৰাজ্যৰ বৰ্ণনা কৰিছিল যাক তেওঁ কু-চা-লো (বা গুৰ্জৰ) বুলি কয়। কাৰণ, ষষ্ঠ বা সপ্তম শতিকাৰ পৰাই ৰাজস্থানৰ সমগ্ৰ মাৰৱাৰ অঞ্চলটো কম বেছি পৰিমাণে গুৰ্জৰৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছিল। গুৰ্জৰ প্ৰতিহাৰে ষষ্ঠ শতিকাত মাৰৱাৰ অঞ্চলত এখন ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যাৰ ৰাজধানী আছিল মন্দোৰ। ই বৰ্তমানৰ যোধপুৰৰ পৰা ৯ কি.মি. দূৰত্বত অৱস্থিত। ধ্বংসপ্ৰাপ্ত চহৰ অʼছিয়ান, যোধপুৰৰ পৰা ৬৫ কি.মি. দূৰত্বত অৱস্থিত, প্ৰতিহাৰ যুগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ আছিল। 
যোধপুৰৰ ৰাজকীয় ৰাথোৰ পৰিয়াল বিখ্যাত ৰাষ্ট্ৰকুট ৰাজবংশৰ বংশধৰ।India: The Peacock's Call by Aline Dobbie p.41 ৰাষ্ট্ৰকুট বংশৰ পতন হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে উত্তৰ প্ৰদেশৰ কন্নৌজলৈ উত্তৰ দিশলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। ১১৯৪ চনত মহম্মদ ঘোৰীয়ে কনৌজ দখল কৰাৰ পিছত, আৰু ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে দিল্লী চালতানাতে এই অঞ্চল দখল কৰাৰ পিছত ৰাথোৰসকলে পশ্চিম দিশলৈ পলায়ন কৰে। ৰাথোৰ পৰিয়ালৰ বুৰঞ্জীত উল্লেখ আছে যে কন্নৌজৰ শেষ গাহড়ৱাল ৰজা জয়চন্দ্ৰৰ নাতি ৰাও সিহা গুজৰাটৰ দ্বাৰকালৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰোঁতে মাৰৱাৰলৈও আহিছিল। পালি চহৰত ৰৈ তেওঁ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে ব্ৰাহ্মণ সম্প্ৰদায়ক লুটপাতকাৰী দলৰ অভিযানৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ তাত বসতি স্থাপন কৰে। পালিৰ ব্ৰাহ্মণসকলে সিহাক পালিত বসতি স্থাপন কৰি তেওঁলোকৰ ৰজা হ’বলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। সিহাৰ দশম উত্তৰাধিকাৰী, ৰাও (ৰজা) চুণ্ডাই অৱশেষত পৰ্তিহাৰসকলৰ সহযোগিতাত তুৰ্কীসকলৰ পৰা মণ্ডোৰ আৰু মাৰৱাৰৰ বহু অংশৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰে। ত্ৰয়োদশ শতিকাত ৰাথোৰ ৰাজপুত বংশই যোধপুৰ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ৰাথোৰ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী তথা বৰ্তমান জিলা প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ যোধপুৰ চহৰখন ১৪৫৯ চনত ৰাও চন্দৰ উত্তৰাধিকাৰী ৰাও জোধাই প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। 

১৫৬১ চনত মোগল সম্ৰাট আকবৰে এই ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল। মোগলে জয়তৰণ আৰু মেৰতাৰ পৰগনা দখল কৰিছিল। প্ৰায় দুটা দশক ধৰি যুদ্ধ আৰু ১৫৮১ চনত ৰাও চন্দ্ৰসেন ৰাথোৰৰ মৃত্যুৰ পিছত মাৰৱাৰক প্ৰত্যক্ষ মোগল প্ৰশাসনৰ অধীনলৈ অনা হয় আৰু ১৫৮৩ চনত ইয়াৰ প্ৰশাসন ৰজা উদয় সিঙৰ হাতত অৰ্পণ নোহোৱালৈকে তেনেকৈয়ে থাকে। 

১৬৭৯ খ্ৰীষ্টাব্দত যেতিয়া সম্ৰাট ঔৰংগজেবে খাইবাৰ গিৰিপথৰ মুখত জামৰুদত নিয়োজিত মহাৰাজ যশৱন্ত সিংহ সেই ঠাইতে মৃত্যুবৰণ কৰে, তেওঁৰ কোনো পুত্ৰসন্তান নাছিল; লাহোৰত তেওঁৰ বিধৱা ৰাণীয়ে দুজন পুত্ৰ সন্তান জন্ম দিয়ে। মাৰৱাৰৰ সিংহাসন সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু মুছলমান ৰজাৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ সহধৰ্মীসকলৰ আৱেগ জগাই তুলিবলৈ এজনৰ মৃত্যু হয় আৰু আনজন বাচি যায়। প্ৰয়াত ৰজাৰ পৰিয়ালে সম্ৰাটৰ অনুমতি অবিহনে জামৰুদ এৰি আটকত এজন বিষয়াক হত্যা কৰিছিল যেতিয়া বিষয়াজনে তেওঁলোকৰ পৰিচয় সোধা হৈছিল। মাৰৱাৰক মোগল সাম্ৰাজ্যত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ বাবে, বা এজন সক্ষম শাসকৰ অধীনত নিৰ্ভৰশীল অৱস্থালৈ হ্ৰাস কৰাৰ বাবে এইটোৱেই আছিল যথেষ্ট ভিত্তি। গতিকে ১৬৭৯ চনত মোগল সম্ৰাট ঔৰংগজেবে মাৰৱাৰ আক্ৰমণ কৰে। দুৰ্গাদাস ৰাথোৰ নেতৃত্বত মোগলৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ ৩১ বছৰ ধৰি চলিছিল। ঔৰংগজেবৰ মৃত্যুৰ পিছত দুৰ্গাদাসে যোধপুৰ দখল কৰি মাৰোৱাৰৰ পৰা মোগল সেনাক উৎখাত কৰে। 

মোগল সম্ৰাটৰ আগ্ৰাসী আচৰণৰ বাবে সকলো ৰাজপুত বংশ একত্ৰিত হৈছিল। মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পৰা স্বাধীন হʼবলৈ যোধপুৰ ৰাজ্য, উদয়পুৰ (মেৱাৰ) আৰু জয়পুৰ ৰাজ্য ৰাজ্যই ত্ৰিগুণ মিত্ৰতা গঠন কৰে। 
আন্তঃবিবাদ আৰু উত্তৰাধিকাৰ যুদ্ধই শতিকাৰ প্ৰথম বছৰবোৰৰ শান্তি বিঘ্নিত কৰিছিল, যেতিয়ালৈকে ১৮১৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত যোধপুৰ ব্ৰিটিছৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ অনা হয়। যোধপুৰ ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ ৰাজপুতনা এজেন্সীত ৰাজপুতৰ বংশৰ ৰাথোৰ দেশীয় ৰাজ্যত পৰিণত হয়। 

ৰাজ্যখনৰ উত্তৰে বিকানেৰ ৰাজ্য, উত্তৰ-পূবে জয়পুৰ ৰাজ্য, পশ্চিমে ব্ৰিটিছ প্ৰদেশ আজমেৰ, দক্ষিণ-পূবে মেৱাৰ (উদয়পুৰ) ৰাজ্য, দক্ষিণে ছিৰোহী ৰাজ্য আৰু বোম্বে প্ৰেচিডেঞ্চিৰ বানাছ কণ্ঠ এজেন্সী, দক্ষিণ-পশ্চিমে সিন্ধু প্ৰদেশ আৰু পশ্চিমে জয়ছালমেৰ ৰাজ্য আছিল। ৰাথোৰ মহাৰাজ ৰাষ্ট্ৰপতি আছিল, জাগীৰদাৰ, জমিদাৰ আৰু ঠাকুৰৰ অভিজাত শ্ৰেণী আছিল। ৰাজ্যখনৰ ২২খন পৰগনা আৰু ৪৫০০খন গাঁও আছিল। 

১৮৪৩ চনত যেতিয়া মহাৰাজ মান সিং (শাসনকাল ১৮০৩–১৮৪৩) পুত্ৰ নোহোৱাকৈ আৰু উত্তৰাধিকাৰী গ্ৰহণ নকৰাকৈয়ে মৃত্যুবৰণ কৰে। সম্ভ্ৰান্ত আৰু ৰাজ্যিক বিষয়াসকলক ওচৰৰ আত্মীয়ৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰী বাছনি কৰিবলৈ এৰি দিয়া হৈছিল। তেওঁলোকৰ পছন্দ আহমেদনগৰৰ ৰাজা তখত সিঙৰ ওপৰত পৰিছিল। ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সময়ত ব্ৰিটিছক সমৰ্থন কৰা মহাৰাজ তখত সিঙৰ ১৮৭৩ চনত মৃত্যু হয়। তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী মহাৰাজ যশৱন্ত সিং দ্বিতীয়, আছিল অতি জ্ঞানী শাসক, যিয়ে ১৮৯৬ চনত মৃত্যুবৰণ কৰে। ১৮৯৮ চনত ভতিজা চৰ্দাৰ সিঙৰ বয়স হোৱালৈকে তেওঁৰ ভাতৃ ছাৰ প্ৰতাপ সিঙে প্ৰশাসন চলাইছিল। ১৯১১ চনলৈকে মহাৰাজ চৰ্দাৰ সিঙে ৰাজত্ব কৰিছিল। তিৰাহ অভিযানৰ সময়ত ইম্পেৰিয়েল চাৰ্ভিচৰ অশ্বাৰোহী বাহিনীয়ে সংৰক্ষিত ব্ৰিগেডৰ অংশ হিচাপে গঠন কৰিছিল। 

১৮৯৯–১৯০০ চনৰ দুৰ্ভিক্ষৰ ফলত ৰাজপুতনাৰ আন যিকোনো অংশতকৈ মাৰৱাৰ অঞ্চল অধিক ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯০০ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ১ লাখ ১০ হাজাৰতকৈ অধিক লোকে দুৰ্ভিক্ষৰ সাহায্য লাভ কৰিছিল। ১৯০১ চনত ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যা আছিল ১,৯৩৫,৫৬৫ জন, যিটো ১৮৯১ চনৰ তুলনাত ২৩% হ্ৰাস পায়, মূলতঃ দুৰ্ভিক্ষৰ ফলতেই এনে হৈছিল। 

ইয়াৰ শাসক যোধপুৰৰ মহাৰাজই পাকিস্তানৰ অধিৰাজ্যত যোগদান কৰাৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিছিল যদিও লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে তেওঁক সকীয়াই দিছিল যে তেওঁৰ প্ৰজা বেছিভাগেই হিন্দু আৰু তেওঁ পাকিস্তানত যোগদান কৰিলে সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব। ফলত যোধপুৰেও ভাৰতত যোগদান কৰিলে।

১৯৪৯ চনত মহাৰাজ হনৱন্ত সিঙে ভাৰত চৰকাৰত যোগদান কৰে আৰু ১৯৫০ চনত ৰাজপুতনা, ৰাজস্থান ৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়। 

 মাৰোৱাৰী ঘোঁৰা 
মাৰৱাৰ অঞ্চল ইয়াৰ স্থানীয় মাৰোৱাৰী ঘোঁৰাৰ বাবে সমগ্ৰ ভাৰততে সুপৰিচিত।

 লগতে চাওক 
 মেৱাৰ
 শ্বেখাৱতী
 বাগৰ
 ধূন্ধৰ
 হাদোতি
 বগদ

 তথ্য উৎস 

Rosemary Crill Marwar Paintings: A History of the Jodhpur Style, India Book House, Mumbai, 1999 
Bakshi, S.R. et al. (Eds.) Marwar and its Political Administration; Delhi, 2000 
D. K. Taknet: "Heroes of a Desert Land" in B.M.Birla: A great visionary, Indus, New Delhi, 1996
Mohanram Maruka: "Marwar ka Itihas" in Jat Samaj, Agra (January–February, 1998)
Illan Cooper: "What is in a name", Marwar: A chronicle of Marwari History and Achievement, Arpan Publications, Mumbai, 1996
Illan Cooper: "A painted History", Marwar: A chronicle of Marwari History and Achievement, Arpan Publications, Mumbai, 1996
Dr. Natthan Singh: Jat-Itihas, Jat-Samaj Kalyan-Parishad, Gwalior, 2004
 Rajasthan | History, Map, Culture, Capital, & Government 
 Institutionalization and Style in Rajasthan politics by J.Richard 
Justice Kan Singh Parihar: SOUVENIR-1998 of Parivar Parichay, page 47, published by the souvenir sub committee of Parivar Parichay, 4/28, Lodi Colony, New Delhi  – 110003

 বাহ্যিক সংযোগ 

 https://web.archive.org/web/20170917193431/http://www.marwaris.com/
 http://www.marwad.com

শ্ৰেণী:ৰাজস্থান
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ অঞ্চলসমূহ
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ প্ৰশাসনিক অঞ্চল
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ দেশীয় ৰাজ্য
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ভূগোল
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সাম্ৰাজ্য আৰু ৰাজ্য
শ্ৰেণী:ৰাজস্থানৰ ইতিহাস