ঋষি

ভাৰতীয় ধৰ্মত, ঋষি ( ) হৈছে এজন সিদ্ধ আৰু জ্ঞানপ্ৰাপ্ত ব্যক্তি। তেওঁলোকৰ উল্লেখ বিভিন্ন বৈদিক গ্ৰন্থত পোৱা যায়। ঋষিসকলে বেদৰ স্তোত্ৰ ৰচনা কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। উত্তৰ-বৈদিক হিন্দু ধৰ্মৰ পৰম্পৰাত ঋষিসকলক "মহান যোগী" বা "ঋষি" হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যিসকলে তীব্ৰ ধ্যান বা (তপস্যা)ৰ পিছত পৰম সত্য আৰু অনন্ত জ্ঞান লাভ কৰিছিল, যি তেওঁলোকে স্তোত্ৰত ৰচনা কৰিছিল। এই শব্দটো পালি সাহিত্যত ইসি হিচাপে দেখা যায়; বৌদ্ধ ধৰ্মত তেওঁলোক বুদ্ধ, পচ্চেকবুদ্ধ, অৰহত বা উচ্চ পদৰ সন্ন্যাসী হ’ব পাৰে।

ব্যুৎপত্তি
ভাৰতীয় পৰম্পৰা অনুসৰি, এই শব্দটো 'ঋষ' () মূলৰপৰা দুটা ভিন্ন অৰ্থৰপৰা উদ্ভৱ হ’ব পাৰে। সংস্কৃত ব্যাকৰণবিদসকলেcf. Commentary on Unadi-Sutra, iv, 119 এই শব্দটো দ্বিতীয় অৰ্থৰপৰা উদ্ভৱ কৰিছে: "যোৱা, গতি কৰা।"  ভি. এছ. আপ্তে এই নিৰ্দিষ্ট অৰ্থ আৰু ব্যুৎপত্তি প্ৰদান কৰিছে, আৰু মনিয়েৰ-উইলিয়ামছ এইটোৱে কিছু চৰ্তৰ সৈতে একে অৰ্থ প্ৰদান কৰিছে। 

এই মূলৰ আন এটা ৰূপৰ অৰ্থ হৈছে "প্ৰৱাহিত হোৱা, প্ৰৱাহৰদ্বাৰা ওচৰলৈ যোৱা।" (ওপৰত উল্লিখিত সকলো অৰ্থ আৰু ব্যুৎপত্তি মনিয়েৰ-উইলিয়ামছৰ Sanskrit English Dictionaryৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে)। মনিয়েৰ-উইলিয়ামছে তাৰানাথৰ উদ্ধৃতি দিছে, যিয়ে মহান (সংস্কৃত-সংস্কৃত) অভিধান সংকলন কৰিছিল, য’ত কোৱা হৈছে "ঋষতি জ্ঞানেন সংসাৰ-পাৰম" (অৰ্থাৎ, "যি ব্যক্তি আধ্যাত্মিক জ্ঞানৰদ্বাৰা এই পাৰ্থিৱ জগতৰ বাহিৰলৈ যায়")।

মনিয়েৰ-উইলিয়ামছৰ কাম প্ৰকাশৰ পূৰ্বে, যাস্কই পৰামৰ্শ দিছিল যে এইটো "দৃশ"ৰপৰা আহিছে আৰু তেওঁৰ মতামতৰ সমৰ্থনত অৌপমন্যৱৰ উদ্ধৃতি দিছিল। কিন্তু, মূলটোৰ এটা নিকটতম অৱেষ্টান সমতুল্য শব্দ ərəšišYasna 31.5; cf. 40.4 "এটি উল্লসিত" (আৰু চাওক Yurodivy, Vates)। তথাপি, জুলিয়াছ পকৰ্নিৰ ইণ্ডো-ইউৰোপীয় অভিধানে শব্দটোক এটা PIE মূল ৰ সৈতে সংযোগ কৰে, যাৰ অৰ্থ "উঠা, উদ্গত হোৱা", "উৎকৃষ্ট" অৰ্থত, আৰু এইদৰে ঋত আৰু right আৰু আশাৰ সৈতে সমতুল্য। সংস্কৃতত, ঋষ মূলৰ ৰূপবোৰ বহু শব্দত অৰ্শ- হৈ পৰে (যেনে, অৰ্শ)।

আধুনিক ব্যুৎপত্তিগত ব্যাখ্যা যেনে মানফ্ৰেড মায়ৰহোফাৰৰ Etymological Dictionaryত এই বিষয়টো মুকলি ৰাখিছে, আৰু  "প্ৰৱাহিত হোৱা" (PIE )ৰ সৈতে সংযোগৰ পৰিৱৰ্তে জাৰ্মান rasen "উল্লসিত হোৱা, ভিন্ন মানসিক অৱস্থাত থকা" (আৰু সম্ভৱতঃ লিথুৱানিয়ান aršus)ৰ সৈতে সংযোগৰ পক্ষপাতী নহয়। 

হিন্দু গ্ৰন্থত
বেদত, এই শব্দটোৱে বৈদিক স্তোত্ৰৰ প্ৰেৰিত কবিক বুজায়। বিশেষকৈ, ঋষি শব্দটোৱে ঋগ্বেদৰ স্তোত্ৰৰ ৰচয়িতাসকলক বুজায়। ঋষিৰ কিছুমান প্ৰাচীন তালিকা জৈমিনীয় ব্ৰাহ্মণৰ ২.২১৮ পদ আৰু বৃহদাৰণ্যক উপনিষদৰ ২.২.৪ পদত পোৱা যায়।

উত্তৰ-বৈদিক পৰম্পৰাই ঋষিসকলক "ঋষি" বা সন্ত হিচাপে গণ্য কৰে, যি প্ৰাচীন পৌৰাণিক ব্যৱস্থাত অসুৰ, দেৱ আৰু মৰ্ত্য মানুহৰপৰা পৃথক এটা বিশেষ শ্ৰেণীৰ ঐশ্বৰিক মানৱ হিচাপে গঠিত। স্বামী বিবেকানন্দই ঋষিসকলক মন্ত্ৰ-দ্ৰষ্টা বা "চিন্তাৰ দ্ৰষ্টা" হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল— "সত্য ভাৰতৰ ঋষিসকলৰ ওচৰলৈ আহিছিল — মন্ত্ৰ-দ্ৰষ্টা, চিন্তাৰ দ্ৰষ্টা — আৰু ভৱিষ্যতে সকলো ঋষিৰ ওচৰলৈ আহিব, কথাবিলাসী, গ্ৰন্থ-গ্ৰাসক, পণ্ডিত বা ভাষাবিদৰ ওচৰলৈ নহয়, কিন্তু চিন্তাৰ দ্ৰষ্টাৰ ওচৰলৈ।" 

ঋগ্বেদত ৰোমাশা, লোপামুদ্ৰা, অপালা, কদ্ৰু, বিশ্বৱাৰা, ঘোষা, জুহু, ৱাগম্ভৃণী, পৌলোমী, যমী, ইন্দ্ৰাণী, সাৱিত্ৰী, আৰু দেৱযানীৰ দৰে মহিলা ঋষিকাৰ উল্লেখ আছে। সাম বেদত নোধা, অকৃষ্টভাষা, শিকতনিৱৱাৰী, আৰু গৌপায়নাৰ নাম যোগ কৰা হৈছে।

মহাভাৰত ১২ত, আনহাতে, উত্তৰ-বৈদিক তালিকাত মৰীচি, অত্ৰি, অঙ্গিৰস, পুলহ, ক্ৰতু, পুলস্ত্য, আৰু বশিষ্ঠৰ উল্লেখ আছে। মহাভাৰতৰ তালিকাত প্ৰথম মন্বন্তৰৰ সপ্তৰ্ষিৰ কথা স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে, বৰ্তমানৰ মন্বন্তৰৰ নহয়। প্ৰতিটো মন্বন্তৰৰ নিজা সপ্তৰ্ষিৰ গোট আছিল। হৰিবংশ ৪১৭ত আৰু তাৰ পিছত, প্ৰতিটো মন্বন্তৰৰ ঋষিৰ নাম তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।

সপ্তৰ উপৰি, আন শ্ৰেণীৰ ঋষিসকলো আছে। অৱনমনৰ ক্ৰমত, সিহঁত হৈছে ব্ৰহ্মৰ্ষি, মহৰ্ষি, ৰাজৰ্ষি। মনুস্মৃতি iv-94 আৰু xi-236ত আৰু কালিদাসৰ দুটা নাটকত দেৱ, পৰম, শ্ৰুত, আৰু কাণ্ড যোগ কৰা হৈছে।

হেমাদ্ৰিৰ চতুৰ্বৰ্গ-চিন্তামণিত ''ক ব্ৰাহ্মণৰ আঠ ভাগৰ বিভাজনত সপ্তম স্থানত ৰখা হৈছে। অমৰকোষ (অমৰসিংহৰদ্বাৰা সংকলিত বিখ্যাত সংস্কৃত সমাৰ্থক অভিধান)ত সাতপ্ৰকাৰৰ ৰ উল্লেখ আছে: শ্ৰুতৰ্ষি, কাণ্ডৰ্ষি, পৰমৰ্ষি, মহৰ্ষি, ৰাজৰ্ষি, ব্ৰহ্মৰ্ষি, আৰু দেৱৰ্ষি। অমৰকোষে ঋষিক অন্যান্য ধৰণৰ ঋষি, যেনে সন্ন্যাসী, , পৰিব্ৰাজক, তপস্বী, মুনি, ব্ৰহ্মচাৰী, যতি আদিৰপৰা কঠোৰভাৱে পৃথক কৰে। 

বৌদ্ধ গ্ৰন্থত
ঋষি শব্দটো বৌদ্ধ গ্ৰন্থতো সৰ্বত্ৰ উল্লেখ পোৱা যায়। পালিত ইয়াক "ইসি" বুলি জনা যায়। এজন ঋষি এজন বুদ্ধ, পচ্চেকবুদ্ধ, অৰহত বা উচ্চ পদৰ সন্ন্যাসী হ’ব পাৰে। বৌদ্ধ পালি সাহিত্যত, বুদ্ধক বহুবাৰ "মহেসি" (পালি; সংস্কৃত: মহৰ্ষি; অৰ্থাৎ মহান ঋষি) বুলি কোৱা হৈছে। ইসিগিলি সুত্তত পালি কেননত পাঁচশ ঋষি (পচ্চেকবুদ্ধ)ৰ নামৰ উল্লেখ আছে। ১–৩ শতিকাৰ মাজত ৰচিত বৌদ্ধ গ্ৰন্থ মহাময়ূৰী তন্ত্ৰত জম্বুদ্বীপ (আধুনিক ভাৰত, পাকিস্তান, আফগানিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল)ৰ সৰ্বত্ৰ ঋষিৰ উল্লেখ আছে আৰু বৌদ্ধধৰ্মৰ সুৰক্ষাৰ বাবে তেওঁলোকক আহ্বান কৰা হৈছে।

বহু জাতকতো বিভিন্ন ঋষিৰ উল্লেখ আছে। নলিনিকা জাতক (জা ৫২৬)ত বুদ্ধৰ পূৰ্বৰ জীৱনৰ এজন ঋষি (ইসি)ৰ পৰিচয় দিয়া হৈছে, যি হিমালয়ত অকলশৰে বাস কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ, যি এজন ঋষি আছিল, তেওঁৰ নাম আছিল ইসিসিঙ্গ (পালি; সংস্কৃত: ঋষ্যশৃঙ্গ)। অগস্ত্য জাতক (সংস্কৃত; পালি: অকখত জাতক) কাহিনীত বোধিসত্ত্ব, অগস্ত্য (সংস্কৃত; পালি: অকখত) নামৰ এজন ঋষিৰ উল্লেখ আছে।

ইণ্ডোনেছিয়াত ঋষি
জাভা, ইণ্ডোনেছিয়াৰ মধ্যযুগীয় যুগৰ বেছিভাগ হিন্দু মন্দিৰত ঋষি অগস্ত্যৰ মূৰ্তি বা ৰিলিফ দেখা যায়, যি সাধাৰণতে শৈৱ মন্দিৰৰ দক্ষিণ দিশত প্ৰহৰী হিচাপে থাকে। কিছুমান উদাহৰণৰ ভিতৰত আছে চণ্ডী সম্বিসাৰী আৰু যোগ্যকাৰ্তাৰ ওচৰৰ প্ৰম্বানন মন্দিৰ।

কম্বোডিয়া, থাইলেণ্ড, ম্যানমাৰ, আৰু লাওচত ৰুয়েছি
ৰুয়েছি (সংস্কৃত: ঋষি, , , ) হৈছে এজন সন্ন্যাসী ঋষি, যি ভাৰতৰ ঋষিৰ সমতুল্য। ম্যানমাৰত, কিছুমানক ৰেছ () বুলি জনা যায়। ঋষি অক্‌খত (পালি; সংস্কৃত: অগস্ত্য), যাক থাইলেণ্ডত ফ্ৰা ৰুয়েছি অক্‌খত বুলি জনা যায়, দক্ষিণ-পূৰ্ব এছিয়াৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰুয়েছি, কিয়নো বৌদ্ধ জাতক শাস্ত্ৰত এই ৰুয়েছিক বোধিসত্ত্ব হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু তেওঁ শ্ৰীলংকা আৰু দক্ষিণ-পূৰ্ব এছিয়াত তপস্যা কৰিছিল। দক্ষিণ-পূৰ্ব এছিয়াৰ বৌদ্ধ ধৰ্মত ৰুয়েছিৰ পূজা এটা উল্লেখযোগ্য প্ৰথা। "ঋষি" নাম (উচ্চাৰণ "ৰুয়েছি") থাই বৰ্ণমালাৰ এটা অক্ষৰৰ ভিত্তি, ছো ৰুয়েছি ()。

অন্যান্য ব্যৱহাৰ
ঋষি এটা পুৰুষৰ প্ৰদত্ত নাম, আৰু কম সাধাৰণভাৱে এটা ব্ৰাহ্মণ উপাধি। 

কৰ্ণাটক সংগীতত, "ঋষি" হৈছে মেলকৰ্তা ৰাগৰ সপ্তম চক্ৰ (গোট)। চক্ৰৰ নামবোৰ তাৰ সৈতে জড়িত সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰত, সাত ঋষি আছে আৰু সেয়েহে ৭ম চক্ৰক "ঋষি" বুলি কোৱা হয়।

এই ঋষিসকলৰ বংশধৰ পৰিয়ালসমূহে তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ "গোত্ৰ"ৰ জৰিয়তে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ বংশৰ উল্লেখ কৰে। এইটো বৰ্তমানৰ হিন্দু সমাজৰ ব্ৰাহ্মণ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত এটা সাধাৰণ প্ৰথা।

অধিক চাওক
- দেৱৰ্ষি
- সপ্তৰ্ষি
- ঋষি পঞ্চমী
- ঋষিকা
- সাধু
- ঋষভ (হিন্দু ধৰ্ম)
- ঋষভনাথ
- প্ৰৱৰ
- শ্ৰমণ
- অপৌৰুষেয়ত্ব
- যোগী / যোগিনী
- কবি
- বিদ্যাধৰ
- ৱেইজ্জা
- শিয়ান

টোকা
- Hartmut Scharfe (2002), Handbook of Oriental Studies, BRILL Academic, ISBN 978-9004125568, pp. 13–15.
- Monier-Williams, Monier (1899), A Sanskrit-English Dictionary, Motilal Banarsidass, Delhi, page 226.
- Justin McDaniel (2013), This Hindu holy man is a Thai Buddhist, South East Asia Research, Volume 21, Number 2, page 309, 303–321.
- Swami Vivekananda on Rishis, Swami Vivekananda Quotes, accessed 12 April 2014.
- Rshikäs of the Rgveda Blog by Swamini Atmaprajnananda Saraswati, 10 August 2015, accessed 2024-02-14.
- Yasna 31.5; cf. 40.4.
- Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, Heidelberg 1986, I 261.
- Amarakosha (2.7.41–42).
- Maheshi, Mahesi, Māheśī, Maheśī: 4 definitions, www.wisdomlib.org, 3 August 2014, accessed 2021-04-12.
- Mahamayuri, translated by Cheng Yew Chung, Taisho Volume 19, Number 982, accessed 2021-04-12.
- Maud Girard-Geslan et al (1997), Art of Southeast Asia, Harry Abrams, Paris, page 350.
- South Indian Music Book III, by Prof. P Sambamoorthy, Published 1973, The Indian Music Publishing House.
- Ragas in Carnatic music by Dr. S. Bhagyalekshmy, Pub. 1990, CBH Publications.

তথ্যসূত্ৰ
- Apte, Vaman Shivram, The Practical Sanskrit-English Dictionary, Fourth Revised and Enlarged, Motilal Banarsidass, 1965, ISBN 978-81-208-0567-5.
- Apte, Vaman Shivram, Sanskrit-Hindi Koṣa, Reprint 1997, Motilal Banarsidass, 1966.
- Chopra, Deepak, Life After Death: The Burden of Proof, Harmony Books, 2006.
- Kosambi, D. D., An Introduction to the Study of Indian History, Second Edition, Popular Prakashan Pvt Ltd, Bombay, 1956.
- Śāstri, Hargovind, Amarkoṣa with Hindi commentary, Chowkhambā Sanskrit Series Office, Vārānasi, 1978.
- Buswell, Robert E., Encyclopedia of Buddhism, Macmillan Reference USA, 2004, ISBN 978-0028657189, pages 704–705.
- Yaska, Nirukta, edited by Sharma, Lakshman Sarup, Motilal Banarsidass, 1967, pages 45–47.
- Pokorny, Julius, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, Francke, 1959, pages 326–327.
- Mayrhofer, Manfred, Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, Heidelberg, 1986, volume I, page 261.
- Vyasa, Harivamsha, edited by Debroy, Bibek, Penguin Books, 2016, ISBN 978-0-14-342611-0, pages 417–420.
- Manu, Manusmriti, edited by Buhler, Georg, Clarendon Press, 1886, pages 94, 236.
- Rhys Davids, T.W., Jataka Tales, Cambridge University Press, 1916, pages 526–528.
- Sharma, Arvind, Sama Veda: An Introduction, Sri Satguru Publications, 2000, ISBN 978-81-7030-672-6, pages 23–25.
- Cohn, Norman, The Pursuit of the Millennium, Oxford University Press, 1970, ISBN 978-0-19-500456-4, pages 214–215.
- Sneddon, James N., The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society, UNSW Press, 2003, ISBN 978-0-86840-598-7, page 74.
- Thapar, Romila, Early India: From the Origins to AD 1300, University of California Press, 2002, ISBN 978-0-520-24225-8, pages 123–125.

বাহ্যিক সংযোগ
- Rishikas of the Rigveda