পখাৱজ

পখাৱজ হৈছে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰপৰা উৎপত্তি হোৱা এটা বেৰেলৰ আকৃতিৰ, দুই মুখৰ ঢোল। ই কেন্দাংৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, যি দক্ষিণ-পূৰ্ব এছিয়াৰ সমুদ্ৰীয় অঞ্চলৰ আৰু অন্যান্য দক্ষিণ এছিয়াৰ দুই মুখৰ ঢোলৰ সৈতে। ইয়াৰ পুৰণি ৰূপসমূহ মাটিৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। 

ই ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতৰ ধ্ৰুপদ শৈলীত সৰ্বাধিক সাধাৰণভাৱে ব্যৱহৃত পৰ্কাশ্যন যন্ত্ৰ আৰু বিভিন্ন সংগীত আৰু নৃত্য প্ৰদৰ্শনৰ উপ-ৰূপৰ (যেনে কথক, ওড়িশী, মাৰাঠী) ছন্দৰ সংগত হিচাপে কমকৈ ব্যৱহৃত হয়। ইয়াৰ শব্দ কম, মধুৰ আৰু হাৰমনিক্সত সমৃদ্ধ। পখাৱজৰ দুয়োফাল পশুৰ ছালৰে (প্ৰায়ে ছাগলীৰ ছাল) তৈয়াৰ কৰা হয়। পখাৱজ বাদকসকলে যন্ত্ৰটোক নিজৰ সন্মুখত অনুভূমিকভাৱে ৰাখে, মজিয়াত পদ্মাসনত বহি। কেতিয়াবা বাদকসকলে ট্ৰেবল মুখখন সামান্য উঠাবলৈ এটা কুশ্বনৰ ওপৰত ৰাখে। সোঁহতীয়া ব্যক্তিয়ে ডাঙৰ বেছ মুখখন বাঁওফালে আৰু ট্ৰেবল মুখখন সোঁফালে ৰাখে। বেছ মুখত সাধাৰণতে তাজা গমৰ আটাৰ পিঠা লগোৱা হয়, যাক কিৰণ বুলি কোৱা হয় আৰু ই পখাৱজৰ জোৰালো বেছ শব্দ প্ৰদান কৰে। 

পখাৱজৰ টিউনিং তবলাৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ – ছাল টান কৰা ষ্ট্ৰেপৰ তলত কাঠৰ কীলক স্থাপন কৰা হয়। ট্ৰেবল মুখত ছালৰ পৰিৱৰ্তনশীল ঘনত্বৰ বাবে, ট্ৰেবল মুখে কমেও দুটা সুৰ উৎপন্ন কৰিব পাৰে যি এটা সেমিটোন দূৰত্বত থাকে। উদাহৰণস্বৰূপ, যদি কেন্দ্ৰত আঘাত কৰা (বোল দিন din) সি নোট উৎপন্ন কৰিবলৈ টিউন কৰা হয়, তেন্তে প্ৰান্তৰ ওচৰত আঘাত কৰিলে (বোল তাৰ বাবে উদাহৰণস্বৰূপ) সি# নোট উৎপন্ন হ’ব পাৰে। সূক্ষ্ম টিউনিং বুনা বাহিৰৰ আঙঠি (গজৰা – গজৰা)ৰ সৈতে কৰিব পাৰি, যি মুখৰ ছালৰ এক বৰ্ধিতাংশ। কেৱল বেছ ছালতহে তাজা গমৰ আটা আৰু পানীৰ পিঠা লগোৱা হয় যাতে নিম্ন-পিছৰ শব্দ বৃদ্ধি পায়। পলিমাৰ-ভিত্তিক বিকল্প ব্যৱহাৰৰ বিকল্প আছে কিন্তু সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। 

শব্দৰ উৎপত্তি
পখাৱজ শব্দটো –  বা  – প্ৰাকৃতৰপৰা উৎপত্তি হৈছে, যাৰ সংস্কৃতত সমতুল্য হৈছে পক্ষবাদ্য  – য’ত ইপক্ষ  ("এটা ফাল") আৰু বাদ্য  ("এটা সংগীত যন্ত্ৰ") শব্দৰে গঠিত। তেলুগু পক্বৱায়িদ্যম (పక్క వాయిద్యం), তামিল পক্বৱাদ্যম আৰু কন্নড় পক্বৱাদ্য (ಪಕ್ಕವಾದ್ಯ) সম্পৰ্কিত শব্দ। এনে কোৱা হয় যে ১৪শ শতিকাত মৃদঙ্গৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত সামগ্ৰীৰ সৈতে মহান মৃদঙ্গবাদকসকলে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিছিল আৰু শেষত মূল মাটিৰ পৰিৱৰ্তে মূল শৰীৰৰ বাবে কাঠ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এইদৰে, এটা নতুন নাম পখাৱজ উদ্ভৱ হৈছিল, যদিও পুৰণি নাম মৃদঙ্গ এতিয়াও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। 

কৌশল
তবলাৰ দৰে, পখাৱজৰ ছন্দ (বা তাল) মেমনিক শব্দাংশৰ শাৰীৰে শিকোৱা হয় যাক বোল বুলি জনা যায়। বজোৱাৰ কৌশল তবলাৰপৰা বহু দিশত ভিন্ন। সৰ্বাধিক উল্লেখযোগ্য হ’ল, শিল্পীয়ে বেছ মুখখন– যি সোঁহাতৰ ব্যক্তিৰ বাবে পখাৱজৰ বাঁওফাল হ’ব – তবলাত যেনেকৈ আঙুলিৰ ডগাৰে কৰা হয় তাৰ পৰিৱৰ্তে সম্পূৰ্ণ হাতৰ তলুৱেৰে আঘাত কৰে। ট্ৰেবল মুখখন – যি সোঁহাতৰ ব্যক্তিৰ বাবে পখাৱজৰ সোঁফাল হ’ব – বিভিন্ন ছন্দ অনুসৰি ভিন্ন ভিন্ন বোল উৎপন্ন কৰিবলৈ আঙুলিৰ বিভিন্ন বিন্যাসেৰে বজোৱা হয়, যদিও পৰম্পৰাগত পদ্ধতিত বিশুদ্ধ আৰু নিখুঁত শব্দ উৎপন্ন কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ হাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাক 'চান্তি' বুলি কোৱা হয়। 

পৰম্পৰাগত পখাৱজ শৈলীত এজন ছাত্ৰই বিভিন্ন আঘাত শিকে যি নিৰ্দিষ্ট শব্দ উৎপন্ন কৰে। এইবোৰ সংশ্লিষ্ট শব্দাংশৰ সৈতে মনত ৰখা আৰু অনুশীলন কৰা হয় অৰ্থাৎ মেমনিক। এই মুখস্থকৰণক প্ৰায়ে হিন্দীত पढ़न्त (পঢ়ন্ত) বুলি কোৱা হয়। যদিও পখাৱজৰ মেমনিক তবলাৰ মেমনিকৰ সৈতে কিছু সাদৃশ্য ভাগ কৰে, একেবোৰ মেমনিকৰ ব্যাখ্যা পখাৱজত ভিন্ন হ’ব পাৰে আৰু সংশ্লিষ্ট ঘৰানা অনুসৰি ভিন্ন হয় – যেনে নানা পানছৈ ঘৰানা আৰু নাথদ্বাৰা ঘৰানা। 

ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতৰ পৰম্পৰাই পৰ্কাশ্যনবাদকক এই মেমনিকৰ জৰিয়তে ছন্দ মৌখিকভাৱে আবৃত্তি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। কাৰ্ণাটক ধ্ৰুপদী সংগীতৰ কোন্নাকোল নোটেশ্যনৰ বিপৰীতে, এনে আবৃত্তিসমূহ স্বাধীন প্ৰদৰ্শন হিচাপে খুব কমেই প্ৰদৰ্শিত হয়। হিন্দুস্তানী ধ্ৰুপদী পৰম্পৰাত, আবৃত্তিসমূহৰ পৰিৱৰ্তে দৰ্শকৰ সৈতে সংলাপৰ ধৰণে প্ৰদৰ্শিত হয় আৰু তাৰ পিছত যন্ত্ৰত ৰচনাটো প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। যিহেতু পৰ্কাশ্যনবাদকক নিজৰ ছন্দৰ উন্নতি কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হয়, মেমনিকৰ ভাল জ্ঞান থকাটোৱে সহ-প্ৰদৰ্শনকাৰী সংগীতজ্ঞৰ সৈতে – এজন গায়ক বা যন্ত্ৰবাদক, যাক পৰ্কাশ্যনবাদকে সংগত কৰে – এক সাধাৰণ ভিত্তি বিচাৰি উলিওৱাত সহায় কৰে। যিহেতু পৰ্কাশ্যনবাদকক কেতিয়াবা যথেষ্ট দ্ৰুতভাৱে ছন্দ বজাবলৈ হয় (অৰ্থাৎ দ্ৰুত লয়), এই মেমনিকবোৰ দ্ৰুত আবৃত্তিৰ সুবিধাৰ বাবে ডিজাইন কৰা হৈছে – প্ৰায়ে বিকল্প নামৰ সৈতে যাতে ৰচনাটো জিভাৰ বাবে সহজ হয়। 

মেমনিক
নিম্নলিখিত কিছুমান জনপ্ৰিয় মেমনিক:
1. **দিন (din)** – এই শব্দটো ট্ৰেবল মুখৰ কেন্দ্ৰত সকলো আঙুলিৰে (বুঢ়া আঙুলিৰ বাহিৰে) আলতোভাৱে আঘাত কৰি আৰু হাতখন তৎক্ষণাত উঠাই নিৰ্গত শব্দৰ বাবে উৎপন্ন কৰা হয়। এই নিৰ্গত শব্দ প্ৰায়ে ছন্দৰ পৰৱৰ্তী মেমনিকৰ সেতু হিচাপে কাম কৰে। এই বোলক ধুম বুলিও কোৱা হয়। 
2. **তা (ta)** – এই শব্দটো হাতখন তলৰপৰা ওপৰলৈ নাড়ি ট্ৰেবল মুখৰ ওপৰৰ অংশত কানি আঙুলিৰ তলৰ অংশৰে ব্ৰাছ কৰি উৎপন্ন কৰা হয়। এইটোৱে এটা নিৰ্গত শব্দ উৎপন্ন কৰে যি প্ৰায়ে ছন্দৰ উপ-চক্ৰৰ শেষ মেমনিক হিচাপে কাম কৰে। 
3. **ঘে (ghe)** – এই শব্দটো বেছ অংশত বুঢ়া আঙুলিৰ বাহিৰে সকলো আঙুলি বন্ধ কৰি আঘাত কৰি উৎপন্ন কৰা হয়। 
4. **ধা (dha)** – এইটো এটা যৌগিক মেমনিক যি ঘে আৰু তাৰ সমন্বয়ে গঠিত আৰু সেয়েহে পখাৱজত দুয়োখন হাতেৰে একেলগে বজোৱা হয়। 
5. **তিট (tiTa)** – এই শব্দটো ট্ৰেবল মুখত দুটা অংশত উৎপন্ন কৰা হয়। দুয়োটা অংশই নৈঃশব্দ্য আঘাত আৰু হাতখন মুখত ৰাখি নিৰ্গত শব্দ দমন কৰি উৎপন্ন কৰা হয়। প্ৰথম অংশটো মধ্যমা, অনামিকা আৰু কানি আঙুলিৰে নৈঃশব্দ্য আঘাত আৰু দ্বিতীয় অংশ কেৱল তৰ্জনীৰে নৈঃশব্দ্য আঘাত। এই বোলক কিছুমান ৰচনাত কিট বুলিও কোৱা হয়। 
6. **ক (ka)** – এই শব্দটো বেছ মুখত হাতৰ সকলো আঙুলিৰে নৈঃশব্দ্য আঘাত কৰি উৎপন্ন কৰা হয়। 
7. **ন (n)** – এইটো মধ্যমা আৰু অনামিকা আঙুলিৰে ট্ৰেবল মুখত নৈঃশব্দ্য শব্দ। 
8. **না (na)** – এইটো তবলাৰ সমতুল্য শব্দৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ। অনামিকা আঙুলিটো স্যাহী (ট্ৰেবল মুখৰ ক’লা কেন্দ্ৰ) আৰু বাহিৰৰ অংশ পৃথক কৰা সীমাত থাকিব লাগে, আনহাতে তৰ্জনীৰে প্ৰান্তত আঘাত কৰি তৎক্ষণাত তুলি লোৱা হয় যাতে নিৰ্গত সুৰ (কেন্দ্ৰৰ তুলনাত উচ্চ) উৎপন্ন হয়। 
9. **তিন (tin)** – এই শব্দটো না (na)ৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ কিন্তু তৰ্জনী ব্যৱহাৰ কৰি মৈদান (মৈদান) – বাহিৰৰ আঙঠি আৰু ভিতৰৰ বৃত্তৰ (স্যাহী) মাজৰ অঞ্চলত আঘাত কৰা হয়। 
10. **কত (kata)** – এইটো এটা যৌগিক শব্দ যি ক (ka) আৰু তা (ta) ক্ৰমান্বয়ে (ধাৰ দৰে একেলগে নহয়) বজাই উৎপন্ন কৰা হয়। 
11. **গন (gan)** – এইটো এটা যৌগিক শব্দ যি ক (ka) আৰু ন (n) ক্ৰমান্বয়ে বজাই উৎপন্ন কৰা হয়। 
12. **গদি (gadi)** – এইটো এটা যৌগিক শব্দ যি ক (ka) আৰু দিন (din) ক্ৰমান্বয়ে বজাই উৎপন্ন কৰা হয়। 

কিছুমান মেমনিক (বোল)ৰ বাবে দ্ৰুত আবৃত্তিৰ সুবিধাৰ বাবে বিকল্প নাম ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপ, ঘে (ghe)ক থুন (thun) আৰু তিট (tiTa)ক কিট (kiTa) বুলিও উচ্চাৰণ কৰিব পাৰি। 

ছন্দ বা তাল
এজন নবীনৰপৰা আশা কৰা হয় যে তেওঁ এটা নিৰ্দিষ্ট তাল বা ছন্দময় চক্ৰত এটা থেকা (পেটাৰ্ণ) বজোৱা শিকিব। উদাহৰণস্বৰূপ,  বা  (ভোজপুৰী-ভাষী অঞ্চলৰ লোকগীতৰ শৈলী চৌতালৰ সৈতে সম্পৰ্ক নাই)ৰ ১২ বিটৰ সৰল বোল হ’ল:

|ধা ধা | দিন তা | তিট ধা | দিন তা
| তিট কত | গদি গন |
| dha dha | din ta || tiTa dha | din ta
| tiTa kata | gadi gana |

শিক্ষাৰ্থীসকলে সাধাৰণতে ৰেলা (উচ্চ তাল/লয়ত প্ৰদৰ্শিত ৰচনা) অনুশীলনলৈ অগ্ৰসৰ হয়। হিন্দুস্তানী ব্যৱস্থাত, ওপৰৰ চৌতালৰ বাবে মৌলিক থেকা এটা স্পন্দন হিচাপে থাকে যদিও বিস্তাৰ (विस्तार) উচ্চতৰ তালেৰে অব্যাহত থাকে। উদাহৰণস্বৰূপ, ওপৰৰ চৌতালৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ এটা ৰেলা হ’ল:

| ধা দিন ধা কিট তকিট তকাকিট। তক তক ধুম কিট তকিট তকাকিট। তক তক ধুম কিট তক তক ধুম কিট। তক তক ধুম কিট তকিট তকাকিট
। তক ধুম কিট তক গদি গন ধা কিট। তক গদি গন ধা কিট তক গদি গন। 
| dhā dina dhā kiṭa takiṭa takākiṭa। taka taka dhuma kiṭa takiṭa takākiṭa। taka taka dhuma kiṭa taka taka dhuma kiṭa। taka taka dhuma kiṭa takiṭa takākiṭa
। taka dhuma kiṭa taka gadi gana dhā kiṭa। taka gadi gana dhā kiṭa taka gadi gana। 

ইয়াত, থেকাৰ প্ৰতিটো বোলৰ বাবে চাৰিটা বোল সংগতিপূৰ্ণ। বাদকসকলে প্ৰায়ে প্ৰদৰ্শন আৰম্ভ কৰে থেকাৰে – প্ৰতিটো স্পন্দনত কেৱল এটা বোল বজাই (বিশেষকৈ যেতিয়া গান বা যন্ত্ৰৰ টুকুৰাৰ সংগত হিচাপে প্ৰদৰ্শন নকৰে) আৰু তাৰ পিছত উচ্চ বা নিম্ন গতিৰে নিজৰ ৰচনা প্ৰদৰ্শন কৰে। ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতত গতি (তাল) বৃদ্ধি বা হ্ৰাস কৰাটো গ্ৰহণযোগ্য – যিটো পশ্চিমীয়া সংগীতৰ ব্যৱস্থাৰ দৰে হাৰমনিক জটিলতাৰ পৰিৱৰ্তে অধিক সময়গত জটিলতাৰ সৈতে। 

আন এটা তাল যি ৰচনাত প্ৰায়ে ব্যৱহৃত হয় সেয়া হ’ল ধামাৰ তাল (১৪ বিট) – যি ৩-২-২-৩-৪ আৰু কেতিয়াবা ৩-২-২-৩-২-২ স্কীম অনুসৰণ কৰে – নিৰ্দিষ্ট সংগতি অনুসৰি ভিন্ন হয়। 

ধামাৰ তালৰ থেকা হ’ল:
|ক ধি তা | ধি তা | ধা S | গ দি না | দি না তা S |

আন এটা প্ৰভাৱশালী তাল হ’ল সুলতাল (১০ বিট) বা সুৰ-ফাংক তাল যি ২-২-২-২-২ স্কীম অনুসৰণ কৰে, যাৰ থেকা হ’ল:
| ধা কেতে | নক ধি | ঘেৰে নক | গদ দি | ঘেৰে নক |

পখাৱজত ব্যৱহৃত আন কেইটামান তাল হ’ল থেৰৱা (৭ বিট/৩-২-২) তাল, মট্টা তাল (৯ বিট/৪-২-৩ আৰু কেতিয়াবা ৪-১-৪), তিনতাল (১৬ বিট/৪-৪-৪-৪) আৰু পঞ্চম সৱাৰী (১৫ বিট/৩-৪-৪-৪)। এইবোৰ ততটা সাধাৰণ নহয়। 

উল্লেখযোগ্য পৰম্পৰা
নানা পানছৈ, নাথদ্বাৰা আৰু কুদাই সিং সম্ভৱতঃ পখাৱজৰ প্ৰাথমিক জীৱিত ঘৰানা হ’ব পাৰে, কিন্তু শেহতীয়া ইতিহাসত কমেও ১১টা শৈলীৰ সন্ধান পোৱা গৈছে – জাৱলী, মথুৰা, পঞ্জাৱ, কুদৌ সিং, নানা সাহেব পানছৈ, নাথদ্বাৰা, বিষ্ণুপুৰ, গুৰৱ পৰম্পৰা, মঙ্গলৱেধেকৰ, গোৱালিয়ৰ, ৰায়গঢ়, গুজৰাট, জয়পুৰ আৰু যোধপুৰ। 

অধিক চাওক
 মৃদংগ
 ঢোল
 খোল

তথ্যসূত্ৰ
- James Blades, Percussion Instruments and Their History, Bold Strumme, 1992, ISBN 978-0-933224-61-2, pages 138–.
- Tuning Pakhavaj, indian-instruments.com, (N.A.), accessed 10 November 2017, archived 2 March 2018.
- Ralph Lilley Turner, Collected papers, 1912–1973, Oxford University Press, 1975, ISBN 9780197135822.
- Paolo Pacciolla, The Indian drum of the king-god and the pakhāwaj of nathdwara, New York, 2020, ISBN 978-0-367-37024-4.
- Ajay Kumar, Pakhawaj: Origin, Development and Playing Styles, Kanishka Publishers, 2010, accessed Oct 2, 2020.
- Ābāna E. Mistrī, Pakhawaj & Tabla: History, Schools, and Traditions, Pt. Keki S. Jijina, 1999.

শ্ৰেণী:বাদ্যযন্ত্ৰ