চয়তান

চয়তান, ইছলামত ইবলিছ নামেৰেও জনাজাত, আৰু কেতিয়াবা খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত লুচিফাৰ বুলিও কোৱা হয়, ই আব্ৰাহাম (ইব্ৰাহিম) ধৰ্মৰ এনে এক সত্তা যিয়ে মানুহক পাপ বা মিছা কথাৰ প্ৰতি প্ৰলোভিত কৰে। ইহুদী ধৰ্মত চয়তানক ভগৱানৰ বশৱৰ্তী এজেণ্ট হিচাপে দেখা যায়, সাধাৰণতে য়েটজেৰ হাৰা বা "দুষ্ট প্ৰৱণতা"ৰ উপমা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম আৰু ইছলাম ধৰ্মত তেওঁক সাধাৰণতে আল্লাহৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰা এজন পতিত ফৰিষ্টা বা জিন হিচাপে দেখা যায়, যিয়ে তথাপিও তেওঁক পতিত জগত আৰু বহুতো দানৱৰ ওপৰত সাময়িক ক্ষমতাৰ অনুমতি দিয়ে। কোৰআনত চয়তান, যাক ইবলিছ বুলিও কোৱা হয়, ই হৈছে জুইৰ পৰা নিৰ্মিত সত্তা যিটোক স্বৰ্গৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিয়া হৈছিল কাৰণ তেওঁ নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা আদমৰ আগত প্ৰণাম (ছিজদাহ) কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু মানুহৰ মনক ৱাছৱা ("দুষ্ট পৰামৰ্শ") দ্বাৰা সংক্ৰমিত কৰি পাপ কৰিবলৈ উচটনি দিছিল। হা-চয়তান ("চয়তান") নামেৰে জনাজাত এজন ব্যক্তিত্ব প্ৰথমে হিব্ৰু বাইবেলত স্বৰ্গীয় অভিযুক্ত হিচাপে দেখা যায়, যিহোৱা (ঈশ্বৰৰ) অধীন, যিয়ে যিহূদা জাতিৰ বিৰুদ্ধে স্বৰ্গীয় আদালতত গোচৰ চলায় আৰু যাহোৱাৰ অনুগামীসকলৰ আনুগত্য পৰীক্ষা কৰে। আন্তঃনিৰ্মিত যুগত সম্ভৱতঃ আংৰা মাইয়ুৰ জৰদস্তি আকৃতিৰ প্ৰভাৱৰ বাবে চয়তানে ঈশ্বৰৰ দ্বৈততাবাদী বিৰোধিতাত ঘৃণনীয় গুণ থকা এক কু-অভিপ্ৰায়ী সত্তালৈ বিকশিত হৈছিল। এপক্ৰিফাল জয়ন্তী পুস্তকত যাহোৱাই চয়তানক (মাষ্টেমা বুলি কোৱা হয়) পতিত স্বৰ্গদূত বা তেওঁলোকৰ সন্তানৰ এটা দলৰ ওপৰত মানুহক পাপ কৰিবলৈ প্ৰলোভিত কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকক শাস্তি দিবলৈ কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰিছে। 

যদিও আদিপুস্তকত তেওঁৰ উল্লেখ নাই, তথাপিও খ্ৰীষ্টানসকলে প্ৰায়ে এদন বাগিচাত থকা সাপটোক চয়তান বুলি চিনাক্ত কৰে। ছিনপটিক গছপলছত চয়তানে মৰুভূমিত যীশুক পৰীক্ষা কৰে আৰু তেওঁক অসুস্থতা আৰু প্ৰলোভনৰ কাৰণ হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। প্ৰকাশিত বাক্যৰ পুস্তকত চয়তানে এজন মহান ৰঙা অজগৰ সাপ হিচাপে দেখা দিয়ে, যাক মাইকেল প্ৰধান স্বৰ্গদূতৰ দ্বাৰা পৰাস্ত কৰি স্বৰ্গৰ পৰা পেলাই দিয়া হয়। পিছলৈ তেওঁক এহাজাৰ বছৰৰ বাবে বান্ধ খাই থাকে, কিন্তু অৱশেষত পৰাজিত হৈ অগ্নিৰ হ্ৰদত পেলোৱাৰ আগতে তেওঁক কিছু সময়ৰ বাবে মুক্ত কৰা হয়। 

মধ্যযুগত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মতত্ত্বত চয়তানে ন্যূনতম ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু ৰহস্য নাটকত ইয়াক কমিক ৰিলিফ ফিগাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আধুনিক যুগৰ আৰম্ভণিতে আসুৰিক আধিপত্য আৰু ডাইনী আদি বিশ্বাস অধিক প্ৰচলিত হোৱাৰ লগে লগে চয়তানৰ তাৎপৰ্য্য বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি পালে। আলোকজ্জ্বল যুগত চয়তানৰ অস্তিত্বৰ বিশ্বাসক ভল্টেয়াৰৰ দৰে চিন্তাবিদে কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল। তথাপিও বিশেষকৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত চয়তানৰ ওপৰত বিশ্বাস অব্যাহত আছে। 

যদিও চয়তানক সাধাৰণতে দুষ্ট বুলি গণ্য কৰা হয়, তথাপিও কিছুমান গোটৰ বিশ্বাস বহুত বেলেগ। ঈশ্বৰবাদী চয়তানবাদত চয়তানক হয় পূজা বা শ্ৰদ্ধা কৰা দেৱতা বুলি গণ্য কৰা হয়। লাভিয়ান চয়তানবাদত চয়তান হৈছে গুণগত বৈশিষ্ট্য আৰু স্বাধীনতাৰ প্ৰতীক। চয়তানৰ ৰূপৰ বিষয়ে বাইবেলত কেতিয়াও বৰ্ণনা কৰা হোৱা নাই, কিন্তু, নৱম শতিকাৰ পৰাই তেওঁক খ্ৰীষ্টান শিল্পত প্ৰায়ে শিং, ফাটি যোৱা খুৰা, অস্বাভাৱিকভাৱে লোমশ ভৰি আৰু ঠেং, প্ৰায়ে উলংগ আৰু পিটচফৰ্ক ধৰি দেখুওৱা হৈছে। এইবোৰ হৈছে পান, প’ছাইডন, বেছকে ধৰি বিভিন্ন পৌত্তলিক দেৱতাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বৈশিষ্ট্যৰ মিশ্ৰণ। খ্ৰীষ্টান সাহিত্যত চয়তান সঘনাই দেখা যায়, বিশেষকৈ ডাণ্টে আলিঘিয়েৰীৰ ইনফাৰ্নো, ক্লাছিক ফাউষ্ট কাহিনীৰ সকলো ভিন্নতা,জন মিল্টনৰ পেৰাডাইজ লষ্ট এণ্ড পেৰাডাইজ ৰিগেইনড আৰু উইলিয়াম ব্লেকৰ কবিতা। তেওঁ চলচ্চিত্ৰ, দূৰদৰ্শন, সংগীতত অভিনয় কৰিয়েই আছে। 

বিভিন্ন সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মীয় পৰম্পৰাত যিদৰে বেয়াৰ ধাৰণা কৰা হৈছে, সেইদৰে বেয়াৰ ব্যক্তিত্ব হৈছে চয়তান।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , pp. 11 and 34 ইয়াক শত্ৰুতাপূৰ্ণ আৰু ধ্বংসাত্মক শক্তিৰ বস্তুনিষ্ঠতা হিচাপে দেখা যায়।2 Enoch 18:3 জেফ্ৰি বাৰ্টন ৰাছেলে কৈছে যে চয়তানৰ বিভিন্ন ধাৰণাক সামৰি ল’ব পাৰি যে ১) ঈশ্বৰৰ পৰা স্বাধীন দুষ্টতাৰ নীতি, ২) ঈশ্বৰৰ এটা দিশ, ৩) দুষ্টলৈ ঘূৰি যোৱা এটা সৃষ্টি সত্তা (এজন পতিত স্বৰ্গদূত), আৰু ৪) ক মানুহৰ দুষ্টতাৰ প্ৰতীক।

মিথ’ছত চয়তান থকা প্ৰতিটো পৰম্পৰা, সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মই বেয়াৰ প্ৰকাশৰ ওপৰত এক বেলেগ লেন্স আগবঢ়ায়।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , pp. 41–75 এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ইতিহাস ধৰ্মতত্ত্ব, পৌৰাণিক কাহিনী, মনোৰোগ, শিল্প আৰু সাহিত্যৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে যিবোৰ পৰম্পৰাৰ প্ৰতিটোৰ ভিতৰতে স্বতন্ত্ৰভাৱে বিকশিত হৈছে।Martyrdom of Isaiah, 2:2; Vita Adæ et Evæ, 16)ইয়াক ঐতিহাসিকভাৱে বহু প্ৰসংগ আৰু সংস্কৃতিত দেখা যায়, আৰু ইয়াক বহুতো ভিন্ন নাম দিয়া হৈছে—চয়তান, লুচিফাৰ, বেলজেবুব, মেফিষ্টোফিলিছ, ইব্লিছ—আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ: ইয়াক নীলা, ক'লা বা ৰঙা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে; ইয়াক মূৰত শিং থকা, আৰু শিংবিহীন ইত্যাদি বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে।Arp, Robert. The Devil and Philosophy: The Nature of His Game. Open Court, 2014. . pp. 30–50Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press. 1987 . p. 66. চয়তানৰ চিত্ৰণক সাধাৰণতে গুৰুত্বসহকাৰে লোৱা হয় যদিও এনেকুৱা সময়ো আছে যেতিয়া ইয়াক কম গুৰুত্বসহকাৰে লোৱা হয়; যেতিয়া, উদাহৰণস্বৰূপে, বিজ্ঞাপনত আৰু কেণ্ডি ৰেপাৰত চয়তানৰ আকৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।Russell, Jeffrey Burton, The Prince of Darkness: Radical Evil and the Power of Good in History, Cornell University Press (1992) , p. 2

 ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান 
আধুনিক ইংৰাজী শব্দ devil মধ্য ইংৰাজী devel ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, পুৰণি ইংৰাজী dēofol ৰ পৰা, যিয়ে পাছলৈ লেটিন diabolus ৰ প্ৰাৰম্ভিক জাৰ্মাণিক ধাৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ই পাছলৈ গ্ৰীক διάβολος diábolos, "নিন্দাকাৰী"ৰ পৰা ধাৰ কৰা হৈছিল।διάβολος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus διαβάλλειν diabállein ৰ পৰা, "নিন্দা কৰা" διά diá, "পাৰে, মাধ্যমেৰে" আৰু βάλλειν bállein, "hurl", সম্ভৱতঃ সংস্কৃত gurate ৰ সৈতে মিল থকা, "তেওঁ ওপৰলৈ তুলি।" 

 সংজ্ঞা 
জেফ্ৰি বাৰ্টন ৰাছেলে তেওঁৰ গ্ৰন্থ দ্য ডেভিল: পাৰ্চেপচনছ অৱ ইভিল ফ্ৰম এণ্টিকিউটি টু প্ৰিমিটিভ খ্ৰীষ্টানিটিত ডেভিল শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত সন্মুখীন হোৱা বিভিন্ন অৰ্থ আৰু অসুবিধাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। তেওঁ শব্দটোক সাধাৰণ অৰ্থত সংজ্ঞায়িত কৰা বুলি দাবী কৰা নাই, কিন্তু তেওঁৰ কিতাপখনত শব্দটোৰ বাবে যি সীমিত ব্যৱহাৰৰ উদ্দেশ্য আছে, সেই সীমিত ব্যৱহাৰৰ বৰ্ণনা কৰিছে— "এই অসুবিধাটো কম কৰিবলৈ" আৰু "স্পষ্টতাৰ খাতিৰত" সীমিত। এই গ্ৰন্থখনত ৰাছেলে চয়তান শব্দটোক "বিভিন্ন সংস্কৃতিত পোৱা দুষ্টতাৰ ব্যক্তিত্ব" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে, যিটো চয়তান শব্দৰ বিপৰীতে, যিটো তেওঁ বিশেষভাৱে অব্ৰাহামৰ ধৰ্মসমূহৰ মূৰ্তিটোৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰিছে।

হেনৰী আনছগাৰ কেলিয়ে তেওঁৰ গ্ৰন্থ চয়তান: এ বায়’গ্ৰাফীৰ পৰিচয়ত চয়তান আৰু চয়তান আদি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰি সন্মুখীন হোৱা বিভিন্ন বিবেচনা আৰু অৰ্থৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। এটা সাধাৰণ সংজ্ঞা আগবঢ়োৱা নহ’লেও তেওঁ বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁৰ গ্ৰন্থত “যেতিয়াও ডায়েব’ল’ছ” চয়তানৰ সঠিক নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেওঁ ইয়াক "সৰু টুপি" ব্যৱহাৰ কৰি সংকেত দিয়ে।

হেনৰী আনছগাৰ কেলিয়ে তেওঁৰ গ্ৰন্থ চয়তান: এ বায়’গ্ৰাফীৰ পৰিচয়ত চয়তান আৰু চয়তান আদি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰি সন্মুখীন হোৱা বিভিন্ন বিবেচনা আৰু অৰ্থৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। এটা সাধাৰণ সংজ্ঞা আগবঢ়োৱা নহ’লেও তেওঁ বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁৰ গ্ৰন্থত “যেতিয়াও ডায়েব’ল’ছ” চয়তানৰ সঠিক নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেওঁ ইয়াক "সৰু টুপি" ব্যৱহাৰ কৰি সংকেত দিয়ে।Craige, W. A.; Onions, C. T. A. "Devil". A New English Dictionary on Historical Principles: Introduction, Supplement, and Bibliography. Oxford: Clarendon Press. (1933) pp. 283–284

 বাহাই বিশ্বাস 
বাহাই বিশ্বাসত চয়তান বা চয়তানৰ দৰে কু-অভিপ্ৰায়ী, অতিমানৱীয় সত্তাৰ অস্তিত্ব বিশ্বাস কৰা নহয়। এই শব্দবোৰ অৱশ্যে বাহাই লিখনিত দেখা যায়, য’ত মানুহৰ নিম্ন স্বভাৱৰ উপমা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মানুহৰ স্বাধীন ইচ্ছা থকা দেখা যায়, আৰু এইদৰে ঈশ্বৰৰ ফালে ঘূৰি আধ্যাত্মিক গুণ গঢ়ি তুলিবলৈ বা ঈশ্বৰৰ পৰা আঁতৰি আহি নিজৰ আত্মকেন্দ্ৰিক কামনাত নিমগ্ন হ’বলৈ সক্ষম হয়। যিসকল ব্যক্তিয়ে আত্মাৰ প্ৰলোভন অনুসৰণ কৰে আৰু আধ্যাত্মিক গুণ বিকশিত নকৰে, তেওঁলোকক প্ৰায়ে বাহাই লিখনিত চয়তানী শব্দৰে বৰ্ণনা কৰা হয়। বাহাই লিখনিত এইটোও কোৱা হৈছে যে চয়তান হৈছে "আকৰ্ষণকাৰী আত্মা" বা "নিম্ন আত্মা"ৰ উপমা যিটো প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ভিতৰত স্বাৰ্থপৰ প্ৰৱণতা। যিসকলে নিজৰ নিম্ন স্বভাৱ অনুসৰণ কৰে তেওঁলোকক "দুষ্টজনৰ" অনুগামী বুলিও বৰ্ণনা কৰা হয়।Benjamin W. McCraw, Robert Arp Philosophical Approaches to the Devil Routledge 2015 Shoghi Effendi quoted in 

 খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম 

খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত বেয়াৰ অৱতাৰ হৈছে চয়তান, যি এজন পতিত স্বৰ্গদূত যি ঈশ্বৰৰ প্ৰধান বিৰোধী।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , p. 174 কিছুমান খ্ৰীষ্টানেও ৰোমান আৰু গ্ৰীক দেৱতাক চয়তান বুলি গণ্য কৰিছিল।

খ্ৰীষ্টান ধৰ্মই চয়তানক পতিত স্বৰ্গদূত বুলি বৰ্ণনা কৰিছে যিয়ে দুষ্টতাৰ দ্বাৰা জগতখনক আতংকিত কৰে, সত্যৰ বিপৰীতমুখী, আৰু তেওঁক অনুসৰণ কৰা পতিত স্বৰ্গদূতসকলৰ সৈতে শেষ বিচাৰৰ সময়ত অনন্ত জুইৰ দোষী সাব্যস্ত কৰা হ’ব।

মূলসুঁতিৰ খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত চয়তানক সাধাৰণতে চয়তান বুলি কোৱা হয়। কাৰণ চয়তানৰ ওপৰত খ্ৰীষ্টান বিশ্বাসসমূহ পোনপটীয়াকৈ দ্বিতীয় মন্দিৰ ইহুদী ধৰ্মৰ প্ৰধান দৃষ্টিভংগীৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত (হনোচিয়াৰ কিতাপসমূহত লিপিবদ্ধ), যিদৰে যীচুৱে প্ৰকাশ/অভ্যাস কৰিছিল, আৰু কিছুমান সৰু সৰু তাৰতম্যৰ সৈতে। কিছুমান আধুনিক খ্ৰীষ্টানে  চয়তানক এনে এজন স্বৰ্গদূত বুলি গণ্য কৰে যিয়ে স্বৰ্গদূতৰ সৈন্যৰ এক তৃতীয়াংশ (দানৱ)ৰ সৈতে ঈশ্বৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল আৰু ফলস্বৰূপে তেওঁক অগ্নি হ্ৰদলৈ নিন্দা কৰা হৈছে। তেওঁক সকলো  মানৱতাক (বা অধিক সঠিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে সৃষ্টিক ঘৃণা কৰা), ঈশ্বৰৰ বিৰোধিতা কৰা, মিছা প্ৰচাৰ কৰা আৰু তেওঁলোকৰ আত্মাৰ ওপৰত বিধ্বংসী ৰূপ দিয়া বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। 

চয়তানক পৰম্পৰাগতভাৱে সেই সাপ হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে যিয়ে হৱাক নিষিদ্ধ ফল খাবলৈ পতিয়ন নিয়াইছিল; এইদৰে চয়তানক প্ৰায়ে সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। 

বাইবেলত চয়তানক প্ৰকাশিত বাক্যৰ পুস্তকত দেখা "অজগৰ" আৰু "পুৰণি সাপ"ৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে, গচপল অফ যোনত12:9, 20:2 "এই জগতৰ ৰাজকুমাৰ"ৰ সৈতেও চিনাক্ত কৰা হৈছে; 12:31, 14:30 আৰু "এতিয়া যি আত্মাই অবাধ্যতাৰ সন্তানসকলৰ মাজত কাম কৰে" ইফিচীয়াসকললৈ লিখা পত্ৰত; 2:2 আৰু ২ কৰিন্থীয়া ৪:৪ পদত "এই জগতৰ দেৱতা।"  প্ৰকাশিত বাক্যৰ পুস্তকত তেওঁক অজগৰ আৰু শুভবাৰ্তাৰ প্ৰলোভনকাৰী হিচাপেও চিনাক্ত কৰা হৈছে।e.g. Matthew 4:1

বিশেষকৈ পতনৰ আগতে তেওঁক স্বৰ্গদূত বুলি বৰ্ণনা কৰিলে চয়তানক কেতিয়াবা লুচিফাৰ বুলিও কোৱা হয়। "লুচিফাৰ" (লেটিন ভাষাত "পোহৰ কঢ়িয়াই অনা", হিব্ৰু hêlēl) নামটো যিচয়া ১৪:১২ পদত "ভোৰভোৰাৰ পুত্ৰ" (ben šāḥar) ৰ বাবে KJV অনুবাদত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, কিন্তু আধুনিক অনুবাদত অন্যান্য শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে; উল্লেখটো বেবিলনৰ এজন ৰজাৰ কথা।See, for example, the entries in Nave's Topical Bible, the Holman Bible Dictionary and the Adam Clarke Commentary.

বেলজেবুল মূলতঃ ফিলিষ্টীয়া দেৱতাৰ নাম (অধিক নিৰ্দিষ্টভাৱে বাল জেবুবৰ পৰা এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ বাল, lit. "মাখিৰ প্ৰভু") কিন্তু নতুন নিয়মত ইয়াক চয়তানৰ প্ৰতিশব্দ হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। এটা দুৰ্বল সংস্কৰণ, "বেলজেবব", দ্য ডিভাইন কমেডী (Inferno XXXIV) ত দেখা যায়। 

অন্যান্য, অমূলসুঁতিৰ, খ্ৰীষ্টান বিশ্বাসত (যেনে খ্ৰীষ্টাডেলফিয়ানসকলৰ বিশ্বাস) বাইবেলত "চয়তান" শব্দটোক কোনো অলৌকিক, ব্যক্তিগত সত্তাক বুজাব পৰা বুলি গণ্য কৰা নহয় কিন্তু যিকোনো 'বিৰোধী'ক বুজায় আৰু ৰূপকভাৱে ই মানুহৰ পাপ আৰু প্ৰলোভনক বুজায়।

 এপ'ক্ৰিফা/ডিউটেৰ'কেনন 
প্ৰজ্ঞাৰ পুস্তকত চয়তানক সেইজন হিচাপে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছে যিয়ে জগতলৈ মৃত্যু আনিছিল।"But by the envy of the devil, death came into the world" – Book of Wisdom II. 24 হনোকৰ দ্বিতীয় পুস্তকত চয়তানেল নামৰ এজন প্ৰহৰীৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে,2 Enoch 18:3 তেওঁক স্বৰ্গৰ পৰা খেদি পঠিওৱা গ্ৰীগ'ৰীৰ ৰাজকুমাৰ"And I threw him out from the height with his angels, and he was flying in the air continuously above the bottomless" – 2 Enoch 29:4 আৰু "ধাৰ্মিক" আৰু "পাপ"ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য জনা দুষ্ট আত্মা বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।"The devil is the evil spirit of the lower places, as a fugitive he made Sotona from the heavens as his name was Satanail, thus he became different from the angels, but his nature did not change his intelligence as far as his understanding of righteous and sinful things" – 2 Enoch 31:4

জয়ন্তী পুস্তকত চয়তানে এজাক স্বৰ্গদূতৰ ওপৰত শাসন কৰে।Martyrdom of Isaiah, 2:2; Vita Adæ et Evæ, 16) ইচহাকৰ বলিদানৰ দ্বাৰা অব্ৰাহামক পৰীক্ষা কৰিবলৈ ঈশ্বৰক প্ৰৰোচিত কৰা মাষ্টেমা নাম আৰু প্ৰকৃতি দুয়োটা দিশতে চয়তানৰ সৈতে একে।Book of Jubilees, xvii. 18 হনোকৰ পুস্তকত চথাৰিয়েলৰ উল্লেখ আছে, চয়তানিয়েল বুলিও ভবা হয়। একেধৰণৰ বানানবোৰে তেওঁৰ স্বৰ্গৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰাৰ আগৰ তেওঁৰ স্বৰ্গদূত ভাই মাইকেল, ৰাফেল, উৰিয়েল আৰু গেব্ৰিয়েলৰ বানানক প্ৰতিফলিত কৰে।

 নষ্টিক ধৰ্ম 

নষ্টিক আৰু নষ্টিক প্ৰভাৱিত ধৰ্মই এই ধাৰণাটো আগবঢ়ায় যে বস্তুগত জগতখন সহজাতভাৱে দুষ্ট। এক সত্য ঈশ্বৰ দূৰৈৰ, বস্তুগত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ বাহিৰত, সেয়েহে এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন এজন হীন ভণ্ড দেৱতাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হ’ব লাগিব। এই দেৱতাক পুৰণি নিয়মৰ দেৱতাৰ সৈতে কিছুমান পন্থাই, যেনে চেথিয়ান আৰু মাৰ্চিয়নসকলে চিনাক্ত কৰিছিল। টাৰ্টুলিয়ানে চিনোপৰ মাৰ্চিয়নক অভিযোগ কৰে, যে তেওঁ...

জন এৰেণ্ডজেনে (১৯০৯) কেথলিক বিশ্বকোষত (১৯১৩) উল্লেখ কৰিছে যে ইউজেবিয়াছে খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ নষ্টিক এপেলছক পুৰণি নিয়মৰ ভৱিষ্যদ্বাণীৰ প্ৰেৰণাদাতাক দেৱতা নহয়, বৰঞ্চ দুষ্ট দূত বুলি গণ্য কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল। এই লেখাসমূহত সাধাৰণতে বস্তুগত জগতৰ সৃষ্টিকৰ্তাক "এটা ডেমিউৰ্গাছ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁক একমাত্ৰ সত্য ঈশ্বৰৰ পৰা পৃথক কৰিবলৈ। কিছুমান গ্ৰন্থ যেনে এপক্ৰিফন অৱ যোহন আৰু অন দ্য অৰিজিন অৱ দ্য ৱৰ্ল্ডত সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰক দানৱীকৰণ কৰাই নহয়, কিছুমান ইহুদী লিখনিত তেওঁক চয়তানৰ নামেৰেও অভিহিত কৰা হৈছে, চমাইল।Birger A. Pearson Gnosticism Judaism Egyptian Fortress Press  p. 100

 কেথাৰিজম 
দ্বাদশ শতিকাত ইউৰোপত নষ্টিচিজমত শিপাই থকা কেথাৰসকলে দুষ্টতাৰ সমস্যাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিছিল আৰু দ্বৈতবাদ আৰু দানৱবিজ্ঞানৰ ধাৰণা গঢ়ি তুলিছিল। কেথাৰসকলক সেই সময়ৰ কেথলিক গীৰ্জাৰ বাবে এক গুৰুতৰ সম্ভাৱ্য প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে দেখা গৈছিল। কেথাৰসকলে দুটা শিবিৰত বিভক্ত হৈছিল। প্ৰথমটো হ’ল নিৰপেক্ষ দ্বৈতবাদ, যিয়ে বেয়া ঈশ্বৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক বুলি ধৰি লৈছিল আৰু ঈশ্বৰ আৰু চয়তানৰ প্ৰত্যেকৰে ক্ষমতা আছে। দ্বিতীয় শিবিৰটো হৈছে প্ৰশমিত দ্বৈতবাদ, যিয়ে লুচিফাৰক ঈশ্বৰৰ পুত্ৰ আৰু খ্ৰীষ্টৰ ভাই বুলি গণ্য কৰে। এই কথা বুজাবলৈ তেওঁলোকে উদং পুত্ৰৰ দৃষ্টান্ত ব্যৱহাৰ কৰিছিল, য’ত খ্ৰীষ্টক ভাল পুত্ৰ হিচাপে আৰু লুচিফাৰক দুষ্টতালৈ বিচ্যুত হোৱা পুত্ৰ হিচাপে লৈ। ১২১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত চতুৰ্থ লেতেৰান কাউন্সিলত কেথলিক গীৰ্জাই দ্বৈতবাদৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই কয় যে ঈশ্বৰে একোৰে পৰাই সকলো সৃষ্টি কৰিছিল, আৰু চয়তান সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ত ভাল আছিল, কিন্তু তেওঁ নিজৰ ইচ্ছামতে নিজকে বেয়া কৰি তুলিছিল।Rouner, Leroy (1983). The Westminster Dictionary of Christian Theology. Westminster John Knox Press. p. 166. .Jeffrey Burton Russell, Lucifer: The Devil in the Middle Ages, Cornell University Press 1986 , pp. 187–188 গোপন ৰাতিৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ শুভবাৰ্তাত লুচিফাৰে পূৰ্বৰ নষ্টিক ব্যৱস্থাৰ দৰেই এজন ডেমিউৰ্জ হিচাপে দেখা দিয়ে, যিয়ে বস্তুগত জগতখন সৃষ্টি কৰিছিল।Willis Barnstone, Marvin Meyer The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition Shambhala Publications 2009  p. 764

 ইছলাম 

ইছলামত বেয়াৰ নীতি একেটা সত্তাক বুজাই দুটা শব্দৰে প্ৰকাশ কৰা হৈছে:Jane Dammen McAuliffe Encyclopaedia of the Qurʼān Brill 2001  p. 526Jeffrey Burton Russell, Lucifer: The Devil in the Middle Ages, Cornell University Press 1986 , p. 57Benjamin W. McCraw, Robert Arp Philosophical Approaches to the Devil Routledge 2015  শৈতন (অৰ্থাৎ বিপথে পৰিচালিত, দূৰৈৰ বা চয়তান) আৰু ইবলিছ। ইবলিছ হৈছে বেয়াৰ বৈশিষ্ট্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা চয়তানৰ সঠিক নাম।Jerald D. Gort, Henry Jansen, Hendrik M. Vroom Probing the Depths of Evil and Good: Multireligious Views and Case Studies Rodopi 2007  p. 250 মানৱতাৰ সৃষ্টিৰ বিষয়ে কোৰআনৰ আখ্যানত ইবলিছৰ কথা উল্লেখ আছে। ঈশ্বৰে যেতিয়া আদমক সৃষ্টি কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ স্বৰ্গদূতসকলক তেওঁৰ আগত প্ৰণাম কৰিবলৈ আদেশ দিছিল। সকলোৱে কৰিলে, কিন্তু ইবলিছে নাকচ কৰিলে আৰু অহংকাৰৰ বাবে আদমতকৈ নিজকে শ্ৰেষ্ঠ বুলি দাবী কৰিলে। সেয়েহে অহংকাৰ কিন্তু ঈৰ্ষাও ইছলামৰ প্ৰতি "অবিশ্বাস"ৰ চিন হৈ পৰিল। ইয়াৰ পিছত ইবলীছক নৰকলৈ নিন্দা কৰা হ’ল, কিন্তু ঈশ্বৰে তেওঁক মানৱতাক বিপথে পৰিচালিত কৰাৰ অনুৰোধ মঞ্জুৰ কৰিলে, ধাৰ্মিকসকলে ইব্লিছৰ তেওঁলোকক বিপথে পৰিচালিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিহত কৰিব বুলি জানি। ইছলামত ভাল বেয়া দুয়োটাকে শেষত ঈশ্বৰে সৃষ্টি কৰে। কিন্তু যিহেতু ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা ভাল, গতিকে জগতত থকা বেয়াবোৰ ঈশ্বৰৰ পৰিকল্পনাৰ অংশ হ’ব লাগিব।Jerald D. Gort, Henry Jansen, Hendrik M. Vroom Probing the Depths of Evil and Good: Multireligious Views and Case Studies Rodopi 2007  p. 249 আচলতে ভগৱানে চয়তানক মানৱ জাতিক পটাবলৈ অনুমতি দিছিল। বেয়া আৰু দুখক ঈশ্বৰৰ ওপৰত আস্থা প্ৰমাণ কৰাৰ পৰীক্ষা বা সুযোগ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কিছুমান দাৰ্শনিক আৰু ৰহস্যবাদীয়ে ইবলিছক ঈশ্বৰৰ ওপৰত আস্থা ৰখাৰ আদৰ্শ হিচাপে জোৰ দিছিল, কাৰণ ঈশ্বৰে ফেৰেস্তাসকলক সজ্জিত কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল, ইবলিছে ঈশ্বৰৰ আজ্ঞা আৰু ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাৰ মাজৰ পৰা এটা বাছি ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল (ঈশ্বৰৰ বাহিৰে আন কাৰোবাৰ প্ৰশংসা কৰিবলৈ নহয়)। তেওঁ পৰীক্ষাত সফলতাৰে উত্তীৰ্ণ হ’ল, তথাপিও তেওঁৰ অবাধ্যতাই তেওঁৰ শাস্তি আৰু সেয়েহে দুখ-কষ্টৰ সৃষ্টি কৰিলে। অৱশ্যে ধৈৰ্য্য ধৰি থাকে আৰু শেষত পুৰস্কাৰ পোৱা যায়।Jerald D. Gort, Henry Jansen, Hendrik M. Vroom Probing the Depths of Evil and Good: Multireligious Views and Case Studies Rodopi 2007  pp. 254–255

মুছলমানসকলৰ মতে ইছলামৰ পূৰ্বৰ জিন, তত্ত্বাৱধায়ক দেৱতাসকল ইছলামৰ অধীনত ঈশ্বৰৰ বিচাৰৰ অধীনত হৈছিল আৰু যিসকলে ঈশ্বৰৰ বিধানৰ অধীন নহ’ল তেওঁলোক চয়তান।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , p. 58

যদিও খ্ৰীষ্টান ধৰ্মতত্ত্বত ইবলিছক প্ৰায়ে চয়তানৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়, ইছলামে চয়তান ঈশ্বৰৰ বিৰোধী বুলি ধাৰণা আৰু ঈশ্বৰ আৰু চয়তানৰ মাজৰ অন্তৰ্নিহিত সংগ্ৰামক নাকচ কৰে। ইবলিছক হয় আটাইতকৈ একশ্বৰবাদী বা আটাইতকৈ ডাঙৰ পাপী বুলি গণ্য কৰা হ’ব পাৰে, কিন্তু তেওঁ কেৱল ঈশ্বৰৰ সৃষ্টি হৈয়েই আছে। ইবলিছ অবাধ্যতাৰ বাবে কাফিৰ হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ ঈশ্বৰৰ ওপৰত অন্যায়ৰ আৰোপ কৰাৰ বাবেই কাফিৰ হৈছিল; অৰ্থাৎ আদমৰ আগত প্ৰণাম কৰাৰ আজ্ঞা অনুচিত আছিল বুলি দাবী কৰি।Sharpe, Elizabeth Marie Into the realm of smokeless fire: (Qur'an 55:14): A critical translation of al-Damiri's article on the jinn from "Hayat al-Hayawan al-Kubra 1953 The University of Arizona download date: 15/03/2020 কোৰআনত ফেৰেস্তাৰ বিদ্ৰোহৰ কোনো চিন নাই আৰু ইব্লিছে ঈশ্বৰৰ সিংহাসন ল’বলৈ চেষ্টা কৰা আৰু ইবলিছৰ পাপ ঈশ্বৰৰ দ্বাৰা যিকোনো সময়তে ক্ষমা কৰিব পৰা নাছিল। কোৰআনৰ মতে ইবলিছৰ অবাধ্যতাৰ কাৰণ আছিল তেওঁৰ মানৱতাৰ প্ৰতি অৱজ্ঞা, যিটো আখ্যান ইতিমধ্যে নতুন নিয়মৰ আৰম্ভণিৰ এপ’ক্ৰিফাত ঘটিছিল।

খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ দৰেই ইবলিছ এসময়ত ঈশ্বৰৰ ধৰ্মপৰায়ণ প্ৰাণী আছিল যদিও পিছলৈ তেওঁৰ অহংকাৰৰ বাবে স্বৰ্গৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিয়া হৈছিল। কিন্তু ঈশ্বৰৰ নিৰপেক্ষ সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিবলৈ,Amira El-Zein Islam, Arabs, and Intelligent World of the Jinn Syracuse University Press 2009  p. 45 ইছলামে পিছৰ খ্ৰীষ্টানসকলৰ সহমতৰ পৰিৱৰ্তে আইৰেনিয়াছে লোৱা ৰেখাৰ সৈতে মিল খায় যে চয়তানে ঈশ্বৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰা নাছিল বৰঞ্চ মানৱতাৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press, 1987, , p. 56 তদুপৰি, যদিও ইবলিছক সাধাৰণতে প্ৰকৃত শাৰীৰিক সত্তা হিচাপে গণ্য কৰা হয়,Cenap Çakmak Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes] ABC-CLIO 2017  p. 1399 তথাপিও খ্ৰীষ্টান ধৰ্মতকৈ বেয়াৰ ব্যক্তিত্ব হিচাপে তেওঁৰ ভূমিকা কম উল্লেখযোগ্য। ইব্লিছ কেৱল এজন প্ৰলোভনকাৰী, মানুহৰ মনত ফুচফুচাই মানুহক পাপত উচটনি দিয়াৰ বাবে উল্লেখযোগ্য (ৱাছৱাছ), ইহুদীসকলৰ চয়তানক য়েৎজাৰ হাৰা বুলি ধাৰণা কৰা ধাৰণাটোৰ সৈতে মিল আছে।Fereshteh Ahmadi, Nader Ahmadi Iranian Islam: The Concept of the Individual Springer 1998  p. 79Nils G. Holm The Human Symbolic Construction of Reality: A Psycho-Phenomenological Study LIT Verlag Münster 2014  p. 54

আনহাতে শয়তানে একপক্ষীয়ভাৱে চয়তান ইবলিছকে ধৰি অশুভ শক্তিক বুজায়, তাৰ পিছত তেওঁ দুষ্টামি কৰে।"Shaitan, Islamic Mythology." Encyclopaedia Britannica (Britannica.com). Retrieved 23 June 2019. শৈতন মানুহৰ মানসিক স্বভাৱৰ সৈতেও জড়িত, সপোনত দেখা দিয়া, খংৰ সৃষ্টি কৰা বা নামাজৰ বাবে মানসিক প্ৰস্তুতিত বাধা দিয়া। তদুপৰি শৈতন শব্দটোৱে সত্তাকো বুজায়, যিসকলে ইবলিছৰ কু-পৰামৰ্শ অনুসৰণ কৰে। তদুপৰি শৈতনৰ নীতি বহু দিশত আধ্যাত্মিক অশুদ্ধিৰ প্ৰতীক, মানুহৰ নিজৰ ঘাটিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, ইয়াৰ বিপৰীতে এজন "প্ৰকৃত মুছলমান", যি ক্ৰোধ, কামনা আৰু অন্যান্য চয়তানী কামনাৰ পৰা মুক্ত।Richard Gauvain Salafi Ritual Purity: In the Presence of God Routledge 2013  p. 74

মুছলমান সংস্কৃতিত চয়তানক নৰক-জুইৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা হাৰ্মেফ্ৰডাইট জীৱ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, যাৰ এটা মতা আৰু এটা মাইকী উৰু থাকে। ইয়াৰ দ্বাৰা ইহঁতে আন এজন সংগী নোহোৱাকৈয়ে সন্তান জন্ম দিয়ে। সাধাৰণতে বিশ্বাস কৰা হয় যে চয়তানে নিজৰ ফুচফুচানিৰ জৰিয়তে মানুহৰ আত্মাৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে। ফুচফুচাই মানুহক পাপ কৰিবলৈ প্ৰলোভিত কৰাৰ বিপৰীতে চয়তানবোৰে হয়তো কোনো ব্যক্তিৰ অগ্নিকুণ্ড (কলব)ত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে। যদি চয়তানে কোনো ব্যক্তিৰ আত্মাক নিজৰ দখললৈ লৈ যায়, তেন্তে ইয়াৰ ফলত তেওঁ আক্ৰমণাত্মক বা উন্মাদ হৈ পৰিব।Bullard, A. (2022). Spiritual and Mental Health Crisis in Globalizing Senegal: A History of Transcultural Psychiatry. US: Taylor & Francis. চৰম ক্ষেত্ৰত আত্মাৰ পৰিৱৰ্তনে শৰীৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়, ইয়াৰ আধ্যাত্মিক গুণৰ সৈতে মিল খায় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।Woodward, Mark. Java, Indonesia and Islam. Deutschland, Springer Netherlands, 2010. p. 88

 চুফীবাদ আৰু ৰহস্যবাদত 
পশ্চিমীয়া দৰ্শনৰ বিপৰীতে "বহুক এক হিচাপে দেখা"ৰ চুফী ধাৰণাটোৱে, আৰু ইয়াৰ সত্তাত সৃষ্টিক নিৰপেক্ষ বুলি গণ্য কৰাৰ ধাৰণাটোৱে অহংকাৰ পদাৰ্থ আৰু "বাহ্যিক" বস্তুগত বস্তুৰ মাজত যিকোনো দ্বৈতবাদৰ বিলুপ্তিৰ ধাৰণাটোলৈ লৈ যায়। কোৰআনত উল্লেখ কৰা ঈশ্বৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ সেই মনোজগতৰ স্তৰত সংঘটিত হয়, যিটোক বিশুদ্ধ আত্মাৰ সৈতে মিলনৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ আৰু অনুশাসিত কৰিব লাগিব। যিহেতু মনোজগতই শৰীৰক পৰিচালিত কৰে, গতিকে মাংস মানুহৰ বাবে বাধা নহয় বৰঞ্চ ই এক অজ্ঞানতা যিয়ে মনোজগতৰ স্তৰত আৱেগিক শক্তিসমূহক ঈশ্বৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। তথাপিও ই শৰীৰ, মনোজগত আৰু আত্মাৰ মাজত দ্বৈততাবাদ নহয়, যিহেতু আত্মাই মানৱতাৰ মনোজগত আৰু শাৰীৰিক দুয়োটা দিশকে আঁকোৱালি লৈছে।Fereshteh Ahmadi, Nader Ahmadi Iranian Islam: The Concept of the Individual Springer 1998  p. 81-82 যিহেতু জগতখনক ঈশ্বৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ প্ৰতিফলিত হোৱা দাপোন বুলি ধৰা হয়, গতিকে লৌকিক কাম-কাজত অংশগ্ৰহণ কৰাটো ঈশ্বৰৰ বিপৰীত হিচাপে দেখাটো বাধ্যতামূলক নহয়। চয়তানে মনোজগতৰ স্বাৰ্থপৰ কামনাক সক্ৰিয় কৰি মানুহক ঈশ্বৰৰ পৰা বিপথে পৰিচালিত কৰে।John O'Kane, Bernd Radtke The Concept of Sainthood in Early Islamic Mysticism: Two Works by Al-Hakim Al-Tirmidhi – An Annotated Translation with Introduction Routledge 2013  p. 48 এইদৰে মইকেই দুষ্ট বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু ইব্লিছ আৰু ফেৰাউন দুয়োজনেই নিজৰ আচৰণত "মই" উচ্চাৰণ কৰাৰ প্ৰতীক হিচাপে উপস্থিত। গতিকে I শব্দটো যিমান পাৰি কম ব্যৱহাৰ কৰাটো বাঞ্ছনীয়। "মই" বুলি কোৱাৰ অধিকাৰ কেৱল ঈশ্বৰৰেই আছে, যিহেতু কেৱল ঈশ্বৰেই আত্মনিৰ্ভৰশীল। "মই" উচ্চাৰণ কৰাটো সেয়েহে নিজকে শ্বিৰ্ক বুলি গণ্য কৰা ঈশ্বৰৰ লগত তুলনা কৰাৰ এক উপায়।Peter J. Awn Satan's Tragedy and Redemption: Iblis in Sufi Psychology BRILL 1983  p. 93

 চালাফীবাদত 
ইছলামৰ চালাফী সূতাসমূহে সাধাৰণতে বিশ্বাসী আৰু অবিশ্বাসীসকলৰ বিপৰীতমুখী দ্বৈততাবাদী বিশ্বদৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে,Thorsten Gerald Schneiders Salafismus in Deutschland: Ursprünge und Gefahren einer islamisch-fundamentalistischen Bewegung transcript Verlag 2014  p. 392 (German) আৰু চয়তানক বিশ্বাসীসকলৰ শত্ৰু হিচাপে চিত্ৰিত কৰে যিয়ে তেওঁলোকক ঈশ্বৰৰ পথৰ পৰা বিপথে পৰিচালিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। যদিও চয়তানক অৱশেষত ঈশ্বৰৰ দ্বাৰা পৰাস্ত কৰা হ’ব, তথাপিও তেওঁ মানুহৰ গুৰুতৰ আৰু বিপজ্জনক বিৰোধী হৈয়েই আছে।Richard Gauvain Salafi Ritual Purity: In the Presence of God Routledge 2013  p. 67 ধ্ৰুপদী হাদীছত অশুদ্ধিৰ বাবে দানৱ (শ্বায়তীন) আৰু জিন দায়ী আৰু মানুহৰ আত্মাক বিপদত পেলাবলৈ সক্ষম হোৱাৰ বিপৰীতে চালাফী চিন্তাধাৰাত চয়তান নিজেই,Richard Gauvain Salafi Ritual Purity: In the Presence of God Routledge 2013  p. 68 যিয়ে মুমিনসকলৰ বাবে অপেক্ষাত থাকে, সদায় তেওঁলোকক ঈশ্বৰৰ পৰা আঁতৰাই নিবলৈ চেষ্টা কৰে। চয়তানক সৰ্বব্যাপী সত্তা হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যিয়ে মানুহক স্থায়ীভাৱে পাপত উচটনি দিয়ে, কিন্তু ঈশ্বৰ নামটো মনত ৰাখিলে ইয়াক আঁতৰাই পেলাব পাৰি।Richard Gauvain Salafi Ritual Purity: In the Presence of God Routledge 2013  p. 69 চয়তানক বাহ্যিক সত্তা হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যিয়ে বিশ্বাসীৰ দৈনন্দিন জীৱনলৈ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনে, আনকি জীৱনৰ সামাজিক দিশতো।Michael Kiefer, Jörg Hüttermann, Bacem Dziri, Rauf Ceylan, Viktoria Roth, Fabian Srowig, Andreas Zick "Lasset uns in shaʼa Allah ein Plan machen": Fallgestützte Analyse der Radikalisierung einer WhatsApp-Gruppe Springer-Verlag 2017  p. 111 এইদৰে উদাহৰণস্বৰূপে, পশ্চিমীয়া মুক্তিৰ বাবে দায়ী চয়তান।Janusz Biene, Christopher Daase, Julian Junk, Harald Müller Salafismus und Dschihadismus in Deutschland: Ursachen, Dynamiken, Handlungsempfehlungen Campus Verlag 2016 9783593506371 p. 177 (German)

 ইহুদী ধৰ্ম 
যিচয়া ৪৫:৭ পদত কোৱাৰ দৰে, যিচয়া ৪৫:৭ পদত কোৱাৰ দৰে, যিচয়া ৪৫:৭ পদত কোৱাৰ দৰে, যিচয়া ৪৫:৭ পদত কোৱা হৈছে: "মই পোহৰ গঠন কৰোঁ আৰু আন্ধাৰ সৃষ্টি কৰোঁ; শান্তি আৰু বেয়া সৃষ্টি কৰোঁ; মই প্ৰভুৱে এই সকলো কাম কৰোঁ।" " " ইহুদী শাস্ত্ৰত চয়তানৰ অস্তিত্ব নাই। কিন্তু আচেমেনিড সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত জৰদস্তি ধৰ্মৰ প্ৰভাৱে ইহুদী বিশ্বাস ব্যৱস্থাত দুষ্টতাক এক সুকীয়া নীতি হিচাপে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, যিয়ে ক্ৰমান্বয়ে বিৰোধীক বাহ্যিক কৰি তুলিছিল যেতিয়ালৈকে হিব্ৰু শব্দ চয়তান এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ অতিপ্ৰাকৃতিক সত্তালৈ বিকশিত হোৱালৈকে ইহুদী ধৰ্মৰ একবাদী দৃষ্টিভংগীক দ্বৈতবাদীলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰিছিল এক.Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , p. 58 পিছলৈ ৰাব্বি ইহুদী ধৰ্মই ইনোচিয়ান গ্ৰন্থসমূহ (পাৰ্চী প্ৰভাৱত দ্বিতীয় মন্দিৰৰ সময়ছোৱাত লিখা) নাকচ কৰিছিল, য’ত চয়তানক ঈশ্বৰৰ বাহিৰেও দুষ্টতাৰ এক স্বাধীন শক্তি হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছিল।Jackson, David R. (2004). Enochic Judaism. London: T&T Clark International. pp. 2–4.  এপ’কেলিপ্টিক যুগৰ পিছত তানাখত চয়তানৰ উল্লেখ ৰূপকবুলি ভবা হয়।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , p. 29

 মাণ্ডাইবাদ 
মাণ্ডিয়ান পৌৰাণিক কাহিনীত ৰুহা পোহৰৰ জগতৰ পৰা আঁতৰি আহি আন্ধাৰৰ জগতৰ ৰাণী হৈ পৰে, যাক শ্বিয়ল বুলিও কোৱা হয়। তাইক দুষ্ট আৰু মিছলীয়া, যাদুকৰ আৰু প্ৰলোভনকাৰী বুলি গণ্য কৰা হয়।Deutsch, Nathniel (2003). Mandaean Literature. In তাই উৰক জন্ম দিয়ে, যাক লেবিয়াথান বুলিও কোৱা হয়। তেওঁক বৃহৎ, হিংস্ৰ অজগৰ বা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে আৰু তেওঁক আন্ধাৰৰ জগতৰ ৰজা বুলি গণ্য কৰা হয়। ইহঁতে একেলগে পাতালত শাসন কৰে আৰু সাতটা গ্ৰহ আৰু বাৰটা ৰাশিৰ সৃষ্টি কৰে। পাতালত পোৱা যায় পাতালৰ পাঁচজন মাণ্ডেয়ান প্ৰভুৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ক্ৰুন। তেওঁ সৃষ্টিৰ নিম্নতম গভীৰতাত বাস কৰে আৰু তেওঁৰ উপনাম হৈছে ‘মাংসৰ পৰ্বত’। আন্ধাৰৰ জগতত পোৱা বিশিষ্ট নৰকীয় সত্তাসমূহৰ ভিতৰত লিলিথ, নালাই (ভেম্পায়াৰ), নিউলি (হবগবলিন), লতাবি (চয়তান), গডালটা (ভূত), চয়তানী (চয়তান) আৰু অন্যান্য বিভিন্ন দানৱ আৰু দুষ্ট আত্মা আদি উল্লেখযোগ্য।

 মণিচাইবাদ 
মণিচাবাদত ঈশ্বৰ আৰু চয়তান দুটা অসংলগ্ন নীতি। ঈশ্বৰে ভাল সৃষ্টি কৰিছিল আৰু পোহৰৰ ৰাজ্যত বাস কৰে, আনহাতে চয়তানে (যাক আন্ধাৰৰ ৰাজকুমাৰ বুলিও কোৱা হয়,Acta Archelai of Hegemonius, Chapter XII, c. AD 350, quoted in Translated Texts of Manicheism, compiled by Prods Oktor Skjærvø, p. 68.History of the Acta Archelai explained in the Introduction, p. 11) বেয়া সৃষ্টি কৰিছিল আৰু আন্ধাৰৰ ৰাজ্যত বাস কৰে। সমসাময়িক জগতখন অস্তিত্বলৈ আহিছিল, যেতিয়া আন্ধাৰৰ ৰাজ্যই পোহৰৰ ৰাজ্যক আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু তাৰ লগত মিলি গৈছিল আধ্যাত্মিক জগত।Willis Barnstone, Marvin Meyer The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition Shambhala Publications 2009  p. 596 শেষত চয়তান আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলক চিৰদিনৰ বাবে ছীল কৰা হ’ব আৰু পোহৰৰ ৰাজ্য আৰু আন্ধাৰৰ ৰাজ্য চিৰকালৰ বাবে সহ-অস্তিত্বত থাকিব, আৰু কেতিয়াও মিহলি নহ’ব।Willis Barnstone, Marvin Meyer The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition Shambhala Publications 2009  p. 598

হেজেমনিয়াছে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকা) অভিযোগ কৰিছে যে খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয় শতিকাত মাণিকীয়া পন্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক পাৰ্চী ভাববাদী মানিয়ে যিহোৱাক "পৃথিৱী সৃষ্টি কৰা চয়তান দেৱতা" বুলি চিনাক্ত কৰিছিল।Manichaeism by Alan G. Hefner in The Mystica, undated আৰু কৈছিল যে "যিজনে মোচি, ইহুদী আৰু পুৰোহিতসকলৰ লগত কথা পাতিছিল ... তেওঁ অন্ধকাৰৰ [ৰাজকুমাৰ], ... সত্যৰ দেৱতা নহয়।" 

 টেংগ্ৰিজম 
মধ্য এছিয়াৰ টেংগ্ৰিষ্টিক মিথসমূহৰ ভিতৰত এৰলিকে এজন চয়তানৰ দৰে ব্যক্তিক টামাগ (নৰক)ৰ শাসক বুলি উল্লেখ কৰিছে, যিজনো আছিল প্ৰথম মানুহ। এটা আখ্যান অনুসৰি এৰলিক আৰু ঈশ্বৰে আদিম পানীৰ ওপৰেৰে একেলগে সাঁতুৰিছিল। যেতিয়া ঈশ্বৰে পৃথিৱী সৃষ্টি কৰিবলৈ ওলাইছিল, তেতিয়া তেওঁ এৰলিকক পানীত ডুব গৈ কিছু বোকা সংগ্ৰহ কৰিবলৈ পঠিয়াইছিল। আৰলিকে কিছুমান মুখৰ ভিতৰত লুকুৱাই ৰাখিছিল যাতে পিছলৈ নিজৰ পৃথিৱীখন সৃষ্টি কৰিব পাৰে। কিন্তু যেতিয়া ঈশ্বৰে পৃথিৱীখনক সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিলে, তেতিয়া এৰলিকে মুখৰ বোকাত অশান্তি দিলে। ঈশ্বৰে এৰলিকক থু পেলাবলৈ সহায় কৰিলে। এৰলিকে কঢ়িয়াই অনা বোকাটোৱে পৃথিৱীৰ অপ্ৰীতিকৰ অঞ্চলবোৰক ঠাই দিলে। তেওঁৰ পাপৰ কাৰণে তেওঁক বেয়া কামত নিযুক্ত কৰা হৈছিল। আন এটা ভিন্নতাত সৃষ্টিকৰ্তা-দেৱতাক উলগেনৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। আকৌ এৰলিক প্ৰথম মানুহ যেন লাগে। তেওঁ উলগেনৰ দৰেই এজন মানুহ সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল, তাৰ পিছত আলগেনে এৰলিকক শাস্তি দি প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিছিল, তেওঁক পাতাললৈ পেলাই দিছিল য'ত তেওঁ ইয়াৰ শাসক হৈ পৰিছিল।Mircea Eliade History of Religious Ideas, Volume 3: From Muhammad to the Age of Reforms University of Chicago Press, 31 December 2013  p. 9David Adams Leeming A Dictionary of Creation Myths Oxford University Press 2014  p. 7

টেংগ্ৰিজমৰ মতে মৃত্যু নাই, অৰ্থাৎ, যেতিয়া জীৱনৰ অন্ত পৰে, তেতিয়া ই কেৱল অদৃশ্য জগতখনলৈ পৰিৱৰ্তন। নৰকৰ শাসক হিচাপে আৰলিকে নৰকৰ অভিশপ্ত আত্মাবোৰক দাসত্ত্বত ৰাখে। তদুপৰি তেওঁ পৃথিৱীত বাস কৰা সেই মানুহবোৰৰ আত্মাত মৃত্যু, ৰোগ আৰু বেমাৰৰ সৃষ্টি কৰি লুকাই থাকে। জন্মৰ সময়ত এৰলিকে নৱজাতকৰ আত্মাক জব্দ কৰিবলৈ এজন কৰ্মোছ পঠিয়াই দিয়ে, গোটেই জীৱন অনুসৰণ কৰি তেওঁৰ আত্মাক বাধা দি, বিপথে পৰিচালিত কৰি আৰু আঘাত কৰি জব্দ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰে। যেতিয়া আৰলিকে মানুহৰ শৰীৰ ধ্বংস কৰাত সফল হ’ব, তেতিয়া আৰলিকে পঠোৱা কৰ্মোছে তেওঁক পাতাললৈ নমাই নিবলৈ চেষ্টা কৰিব। অৱশ্যে এজন ভাল আত্মাক উলগেনে পঠোৱা এজন য়ায়ুছিয়ে জান্নাতলৈ আনিব।Plantagenet Publishing The Cambridge Medieval History Series volumes 1–5 কিছুমান শ্বেমানেও এৰলিকক বলিদান দিছিল, পাতালত উচ্চ পদবী লাভ কৰাৰ বাবে, যদিহে তেওঁলোকক নৰকলৈ অভিশপ্ত কৰা হয়। 

 ইয়াজিদ ধৰ্ম 
ইয়াজিদ ধৰ্মৰ মতে ঈশ্বৰৰ বিৰোধিতা কৰি বেয়াক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা কোনো সত্তা নাই; এনে দ্বৈতবাদক ইয়াজিদীসকলে নাকচ কৰেBirgül Açikyildiz The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion I.B. Tauris 2014  p. 74 আৰু বেয়াক অস্তিত্বহীন বুলি গণ্য কৰে।Wadie Jwaideh The Kurdish National Movement: Its Origins and Development Syracuse University Press 2006  p. 20 ইয়াজিদীসকলে কঠোৰ এককতাবাদ মানি চলে আৰু "চয়তান" শব্দটো উচ্চাৰণ কৰা আৰু নৰকৰ সৈতে জড়িত যিকোনো কথা কোৱাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হয়।Florin Curta, Andrew Holt Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] ABC-CLIO 2016  p. 513

 জৰদস্তি ধৰ্ম 

জৰদস্তি ধৰ্মই সম্ভৱতঃ চয়তানৰ প্ৰথম ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল; ঈশ্বৰৰ বাহিৰেও স্বতন্ত্ৰভাৱে অস্তিত্ব লাভ কৰা দুষ্টতাৰ এটা নীতি।Jeffrey Burton Russell, The Devil: Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, Cornell University Press 1987 , p. 99 জৰদস্তি ধৰ্মত ভাল আৰু বেয়া দুটা শেষত বিৰোধী শক্তিৰ পৰা উদ্ভৱ হয়।John R. Hinnells The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration OUP Oxford 2005  p. 108 ভালৰ শক্তিক আহুৰা মাজদা আৰু আভেস্তান ভাষাত "ধ্বংসী আত্মা"ক আংৰা মাইয়ু বুলি কোৱা হয়। মধ্য পাৰ্চী সমতুল্য হ’ল আহৰিমান। তেওঁলোক চিৰন্তন সংগ্ৰামত আছে আৰু দুয়োৰে কোনোটোৱেই সৰ্বশক্তিমান নহয়, বিশেষকৈ অংগ্ৰা মাইয়ু স্থান আৰু সময়ত সীমাবদ্ধ: সময়ৰ শেষত অৱশেষত তেওঁ পৰাজিত হ’ব। আহুৰা মাজদাই ভালখিনি সৃষ্টি কৰাৰ বিপৰীতে অংগ্ৰা মাইয়ু পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো বেয়া আৰু দুখৰ বাবে দায়ী, যেনে টোড আৰু বিচ্ছু। ইৰাণৰ জৰোষ্ট্ৰিয়ানসকলেও দায়েভাক চয়তান জীৱ বুলি গণ্য কৰিছিল, ইয়াৰ বাবেই শ্বাহনামেহত ইয়াক চয়তান হিচাপে আহৰিমান দিভ () দুয়োটা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। 

 নৈতিক দৰ্শনত চয়তান 

 স্পিনোজা 
স্পিনোজাৰ নৈতিকতাৰ এখন অপ্ৰকাশিত পাণ্ডুলিপিত চয়তানৰ ওপৰত এটা অধ্যায় (XXI অধ্যায়) আছিল, য’ত স্পিনোজাই চয়তানৰ অস্তিত্ব থাকিব পাৰে নে নাই সেইটো পৰীক্ষা কৰিছিল। তেওঁ চয়তানক এনে এক সত্তা হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে যিটো ঈশ্বৰৰ বিপৰীত।, B. d., Spinoza, B. (1985). The Collected Works of Spinoza, Volume I. Vereinigtes Königreich: Princeton University Press.Jarrett, C. (2007). Spinoza: A Guide for the Perplexed. Vereinigtes Königreich: Bloomsbury Publishing. কিন্তু যদি চয়তান ঈশ্বৰৰ বিপৰীত হয় তেন্তে চয়তান শূন্যতাৰে গঠিত হ’ব, যিটোৰ অস্তিত্ব নাই।

অন ডেভিলছ নামৰ এখন গৱেষণা পত্ৰত তেওঁ লিখিছে যে আমি প্ৰাকৃতিকভাৱে গম পাব পাৰো যে এনে এটা বস্তুৰ অস্তিত্ব থাকিব নোৱাৰে। কাৰণ বস্তু এটাৰ সময়সীমাৰ ফলত ইয়াৰ সিদ্ধতাৰ মাত্ৰা পোৱা যায় আৰু বস্তু এটাৰ যিমানেই সত্তা থাকে সিমানেই ই স্থায়ী হয় আৰু যিহেতু চয়তানৰ কোনো নিখুঁততা একেবাৰেই নাই, গতিকে চয়তানৰ বাবে এটা বিদ্যমান বস্তু হোৱাটো অসম্ভৱ।Guthrie, S. L. (2018). Gods of this World: A Philosophical Discussion and Defense of Christian Demonology. US: Pickwick Publications. মানুহৰ বেয়া বা অনৈতিক আচৰণ, যেনে খং, ঘৃণা, ঈৰ্ষা, আৰু যিবোৰ সকলো কথাৰ বাবে চয়তানক দোষাৰোপ কৰা হয়, সেইবোৰ চয়তানৰ প্ৰস্তাৱ অবিহনে ব্যাখ্যা কৰিব পৰা গ’লহেঁতেন। এইদৰে চয়তানৰ কোনো ব্যাখ্যামূলক ক্ষমতা নাই আৰু তেওঁক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰা উচিত (অকামৰ ৰেজাৰ)। 

মুক্ত পছন্দৰ জৰিয়তে বেয়াৰ বিষয়ে স্পিনোজাই সুধিছে যে আদমে নিজৰ মংগলৰ সলনি পাপক বাছি ল’লে কেনেকৈ হ’ব পাৰে। ধৰ্মতত্ত্বই পৰম্পৰাগতভাৱে ইয়াৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই কয় যে চয়তানেহে মানুহক পাপৰ প্ৰতি প্ৰলোভিত কৰে, কিন্তু চয়তানক কোনে প্ৰলোভিত কৰিলেহেঁতেন? স্পিনোজাৰ মতে চয়তানৰ দৰে যুক্তিবাদী সত্তাই নিজৰ অভিশাপ নিজেই বাছি ল’ব পৰা নাছিল।Polka, B. (2007). Between Philosophy and Religion, Vol. II: Spinoza, the Bible, and Modernity. Ukraine: Lexington Books. চয়তানে নিশ্চয় জানিছিল যে তেওঁৰ পাপে প্ৰলয়ৰ দিশে লৈ যাব, এইদৰে চয়তানে নাজানিছিল, নহ’লে চয়তানে নাজানিছিল যে তেওঁৰ পাপে প্ৰলয়ৰ দিশে লৈ যাব, এইদৰে চয়তান কোনো যুক্তিবাদী সত্তা নহ’লহেঁতেন। স্পিনোজাই এটা কঠোৰ নিৰ্ধাৰিততা কৰ্তন কৰে য'ত নৈতিক এজেন্সীক মুক্ত পছন্দ হিচাপে, অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে।

 কান্ত 
ৰিলিজিন উইথিন দ্য লিমিটছ অৱ ৰিজন এল’নত ইমানুৱেল কাণ্টে চয়তানক সৰ্বোচ্চ নৈতিক নিন্দাযোগ্যতাৰ ব্যক্তিত্ব হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। সাধাৰণ খ্ৰীষ্টান ধাৰণাটোৰ পৰা বিচ্যুত হৈ কাণ্টে নৈতিকভাৱে নিন্দনীয়তাক কামুক আগ্ৰহত স্থান নিদিয়ে। যিহেতু বেয়াক বুজিব পৰা হ’ব লাগিব, তেতিয়াহে ইন্দ্ৰিয়ক সচেতনভাৱে নৈতিক বাধ্যবাধকতাৰ ওপৰত ৰখা হ’ব তেতিয়াহে কিবা এটাক নৈতিকভাৱে বেয়া বুলি ধৰিব পাৰি। এইদৰে দুষ্ট হ’বলৈ হ’লে চয়তানে নৈতিকতাক বুজিব পাৰিব লাগিব কিন্তু সচেতনভাৱে ইয়াক নাকচ কৰিব লাগিব, আৰু আধ্যাত্মিক সত্তা হিচাপে (গেইষ্টৱেজেন) কোনো ধৰণৰ কামুক আনন্দৰ সৈতে কোনো সম্পৰ্ক নাথাকিব লাগিব। চয়তান আধ্যাত্মিক সত্তা হোৱাটো অৱশ্যেই প্ৰয়োজনীয় কাৰণ চয়তানও যদি কামুক সত্তা হ’লহেঁতেন তেন্তে সম্ভৱ হ’লহেঁতেন যে চয়তানে নিম্ন কামনা পূৰণৰ বাবে বেয়া কাম কৰে, আৰু কেৱল মনটোৰ পৰাই কাম নকৰে। চয়তানে নৈতিকতাৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰে, কামুক কামনা পূৰণৰ বাবে নহয়, কেৱল অশুভৰ স্বাৰ্থত। সেই হিচাপে চয়তান নিস্বাৰ্থ, কাৰণ তেওঁ নিজৰ কুকৰ্মৰ পৰা লাভৱান নহয়। 

কিন্তু কাণ্টে অস্বীকাৰ কৰে যে এজন মানুহ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ চয়তানী হ’ব পাৰে। কাণ্টে স্বীকাৰ কৰে যে চয়তানীৰ কু-অভ্যাস (কৃতজ্ঞতা, ঈৰ্ষা, আৰু কু-অভিপ্ৰায় আনন্দ) অৰ্থাৎ এনে কু-অভ্যাস আছে যিয়ে কোনো ব্যক্তিগত সুবিধা আনিব নোৱাৰে, কিন্তু এজন ব্যক্তি কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে চয়তান হ’ব নোৱাৰে। কাণ্টে তেওঁৰ লেকচাৰ অন ম’ৰেল ফিল’চফি (১৭৭৪/৭৫)ত টিউলিপ বিক্ৰেতাৰ এটা উদাহৰণ দিছে, তেওঁৰ হাতত এটা বিৰল টিউলিপ আছিল, কিন্তু যেতিয়া তেওঁ গম পালে যে আন এজন বিক্ৰেতাৰ একেটা টিউলিপ আছে, তেতিয়া তেওঁ সেই টিউলিপটো তেওঁৰ পৰা কিনি লৈছিল আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে ধ্বংস কৰি পেলাইছিল নিজৰ বাবে ৰখাৰ। যদি তেওঁ নিজৰ কামুক ইচ্ছা অনুসৰি কাম কৰিলেহেঁতেন তেন্তে বিক্ৰেতাই লাভৰ বাবে টিউলিপটো নিজৰ বাবে ৰাখিলেহেঁতেন, কিন্তু ধ্বংস নকৰিলেহেঁতেন। তথাপিও টিউলিপৰ ধ্বংসক কামুক অনুভূতিৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত কৰিব নোৱাৰি, কিয়নো টিউলিপৰ ধ্বংসৰ লগত এতিয়াও কামুক আনন্দ বা সকাহ থাকে আৰু সেয়েহে ইয়াক কেৱল নৈতিকতাৰ উলংঘা বুলি ভাবিব নোৱাৰি।Hendrik Klinge: Die moralische Stufenleiter: Kant über Teufel, Menschen, Engel und Gott. Walter de Gruyter, 2018, ISBN 978-3-11-057620-7

কাণ্টে আৰু কয় যে (আধ্যাত্মিক) চয়তান হ’ব বৈপৰীত্য। যদি চয়তানক বেয়া কাম কৰি সংজ্ঞায়িত কৰা হ’ব, তেন্তে চয়তানৰ প্ৰথম অৱস্থাত কোনো মুক্ত বিকল্প নাছিল। কিন্তু চয়তানৰ যদি কোনো মুক্ত পছন্দ নাথাকিলহেঁতেন তেন্তে চয়তানক তেওঁৰ কাৰ্য্যৰ বাবে জবাবদিহি হ’ব নোৱাৰিলেহেঁতেন, যিহেতু তেওঁৰ কোনো স্বাধীন ইচ্ছা নাছিল বৰঞ্চ তেওঁ কেৱল নিজৰ স্বভাৱ অনুসৰণ কৰিছিল।Formosa, Paul. "Kant on the limits of human evil." Journal of Philosophical Research 34 (2009): 189-214.

 শিৰোনাম 
চয়তান-চিত্ৰক সূচাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সন্মানীয় বা সম্বোধনৰ শৈলী।
 এছ-শ্বায়তান "চয়তান", চয়তানক বুজাব পৰা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ আৰবী শব্দ
 অংৰা মাইয়ু, আহৰিমান: "অপবিত্ৰ আত্মা", "অপবিত্ৰ আত্মা।" 
 ডাৰ্ক লৰ্ড। 
 Der Leibhaftige [Teufel] (জাৰ্মান): "মাংসত [চয়তান], শাৰীৰিক।" <ref>Grimm, Deutsches Wörterbuch s.v. "leibhaftig":
"gern in bezug auf den teufel: dasz er kein mensch möchte sein, sondern ein leibhaftiger teufel. volksbuch von dr. Faust […] der auch blosz der leibhaftige heiszt, so in Tirol. Fromm. 6, 445; wenn ich dén sehe, wäre es mir immer, der leibhaftige wäre da und wolle mich nehmen. J. Gotthelf Uli d. pächter (1870) 345 </ref>ডাইব'লাছ, ডাইব'ল'ছ (গ্ৰীক: Διάβολος)
 দুষ্টজন
 মিছাৰ পিতৃ (যোহন ৮:৪৪), যীচুৰ বিপৰীতে ("মই সত্য")। 
 ইব্লিছ, ইছলামত চয়তানৰ নাম
 পাতালৰ প্ৰভু / নৰক / এই জগতৰ প্ৰভু
 লুচিফাৰ / মৰ্নিং ষ্টাৰ (গ্ৰীক আৰু ৰোমান): পোহৰ কঢ়িয়াই অনা, আলোকসজ্জাকাৰী; গ্ৰহ শুক্ৰ, খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত প্ৰায়ে চয়তানৰ নাম হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হয়
 Kölski (আইচলেণ্ড)
 মেফিষ্টোফিলিছ
 পুৰণি স্ক্ৰেচ, ষ্ট্ৰেঞ্জাৰ, পুৰণি নিক: চয়তানৰ বাবে এটা কথোপকথন, যিটো চুটিগল্প "চয়তান আৰু টম ৱাকাৰ"ৰ চৰিত্ৰটোৰ নামে ইংগিত দিয়ে "
 আন্ধাৰৰ ৰাজকুমাৰ, Manichaeism ত চয়তান
 Ruprecht (Robert ৰ জাৰ্মান ৰূপ), জাৰ্মানীত চয়তানৰ এটা সাধাৰণ নাম (Knecht Ruprecht (নাইট ৰবাৰ্ট) চাওক)
 চয়তান / বিৰোধী, অভিযুক্ত, অভিযুক্ত; খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত চয়তান
 (প্ৰাচীন/পুৰণি/বেঁকা/কুণ্ডলী) সাপ
 ভোলেণ্ড (মাষ্টাৰ আৰু মাৰ্গাৰিটাৰ কাল্পনিক চৰিত্ৰ)

 লগতে চাওক 

 চয়তানৰ সৈতে মোকাবিলা
 সংস্কৃতিত চয়তানৰ জনপ্ৰিয়তা
 হেডিচ, পাতাল জগত
 ক্ৰামপাছ,Krampus: Gezähmter Teufel mit grotesker Männlichkeit, in Der Standard from 5 December 2017Wo heut der Teufel los ist, in Kleine Zeitung from 25 November 2017 in the Tyrolean area also Tuifl''Krampusläufe: Tradition trifft Tourismus, in ORF from 4 December 2016Ein schiacher Krampen hat immer Saison, in Der Standard from 5 December 2017
 Non-physical entity
 Theistic Satanism

 তথ্যসূত্ৰসমূহ 

 বাহ্যিক সংযোগসমূহ 




 Entry from the Catholic Encyclopedia
 Can you sell your soul to the Devil? A Jewish view on the Devil

শ্ৰেণী:ইছলাম ধৰ্ম
শ্ৰেণী:ইহুদী ধৰ্ম
শ্ৰেণী:খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম