কৈথী লিপি

কৈথী () লিপিক কয়থী (𑂍𑂨𑂟𑂲) বা কায়স্থী (𑂍𑂰𑂨𑂮𑂹𑂟𑂲) বুলিও কোৱা হয়, উত্তৰ আৰু পূব ভাৰতৰ কিছু অংশত প্ৰধানকৈ বৰ্তমানৰ উত্তৰ প্ৰদেশ, ঝাৰখণ্ড আৰু বিহাৰ ৰাজ্যত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয় এই ঐতিহাসিক ব্ৰাহ্মিক লিপি। বিশেষকৈ আইনী, প্ৰশাসনিক আৰু ব্যক্তিগত অভিলেখ লিখাৰ বাবে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। King, Christopher R. 1995. One Language, Two Scripts: The Hindi Movement in Nineteenth Century North India.New York: Oxford University Press. আৱাধি, ভোজপুৰী, হিন্দুস্তানী, মগাহি, নাগপুৰী আদি বিভিন্ন ভাৰত-আৰ্য্য ভাষাৰ বাবে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। 



 শব্দৰ উদ্ভৱ 
কৈথী শব্দটি কায়স্থ (Kayastha) শব্দৰ পৰা আহৰণ কৰা হৈছে, যি ভাৰতৰ এটা সামাজিক গোট। এই গোটৰ সদস্যসকলে ঐতিহাসিকভাৱে লেখক, নথিপত্ৰ সংৰক্ষক, আৰু চৰকাৰী কৰ্মচাৰী হিচাপে কাৰ্য কৰিছিল। তেওঁলোকৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত লিপিটোক কৈথী বুলি জনা গৈছিল।

 ইতিহাস 

কৈথী লিপিত লিখিত নথিপত্ৰসমূহৰ অস্তিত্ব ১৬শ শতিকালৰ পৰা পোৱা যায়। মুঘল সাম্ৰাজ্যৰ সময়চোৱাত এই লিপিখনৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হৈছিল। ১৮৮০ চনত ব্ৰিটিছ ৰাজৰ অধীনত বিহাৰৰ ন্যায়ালয়সমূহত কৈথী লিপিক চৰকাৰীভাৱে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল। বংগালৰ পশ্চিমফালে উত্তৰ ভাৰতত কৈথী লিপি আটাইতকৈ বেছিভাগ ব্যৱহৃত লিপি আছিল। ১৮৫৪ চনত কাইথি লিপিত ৭৭,৩৬৮টা বিদ্যালয় পাঠ্যপুথি প্ৰকাশ পাইছিল, যেতিয়া দেবনাগৰীত ২৫,১৫১টা আৰু মহাজনী লিপিত ২৪,৩০২টা পাঠ্যপুথি আছিল।Rai, Alok. Hindi Nationalism, p. 13

হিন্দী বেল্ট বুলি জনা যোৱা অঞ্চলত প্ৰচলিত তিনিটা মুখ্য লিপিৰ ভিতৰত কৈথীক এক নিৰপেক্ষ লিপি হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, কাৰণ ই হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ে দৈনন্দিন যোগাযোগ, আৰ্থিক আৰু প্ৰশাসনিক কাম-কাজৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। আনহাতে, দেবনাগৰী লিপি সাধাৰণতে হিন্দুৱে আৰু ফাৰ্ছী লিপি মুছলমানে ধৰ্মীয় সাহিত্য আৰু শিক্ষা উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই কাৰণত সমাজৰ ৰক্ষণশীল আৰু ধৰ্মীয়ভাৱে প্ৰৱণ গোটসমূহে হিন্দী উপভাষাসমূহক দেৱনাগৰী বা ফাৰ্ছীভিত্তিক লিপিত লিখিবলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল। সেইসকল গোটৰ প্ৰভাৱ আৰু দেবনাগৰী লিপিৰ সহজ টাইপ প্ৰাপ্তিসাধ্যতাৰ বাবে—যিয়ে কাইথিৰ অতি পৰিবৰ্তনশীল ৰূপৰ বিপৰীত—বিশেষকৈ বৰ্তমানৰ উত্তৰ প্ৰদেশৰ অন্তৰ্গত উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰদেশসমূহত দেৱনাগৰী লিপিক প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।General Report on Public Instruction in the Bengal Presidency, p. 103.

১৯শ শতিকাৰ শেষ ভাগত উদ অঞ্চলত John Nesfield, বিহাৰত George Campbell of Inverneill, আৰু বংগত এটা সমিতিয়ে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কৈথী লিপিৰ ব্যৱহাৰৰ পক্ষপাতীত্ব কৰিছিল। বহু আইনগত নথিপত্ৰ কৈথী লিপিত লিখা হৈছিল, আৰু ১৯৫০ৰ পৰা ১৯৫৪ চনলৈ বিহাৰ জিলা আদালতসমূহত ই চৰকাৰী আইন লিপি হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছিল। যদিও, কৈথী লিপিৰ বিপক্ষে কিছু ব্ৰাহ্মণ অভিজাত গোটৰ আপত্তি আছিল আৰু তাৰ ফলত এই লিপিখন ধীৰে ধীৰে ব্যৱহাৰবাহী হ'ব পৰা নাছিল। বৰ্তমান বিহাৰৰ আদালতসমূহে কৈথী লিপিত লিখা পুৰণি নথিপত্ৰ পঢ়াত অসুবিধা ভোগ কৰে।

 শ্ৰেণীসমূহ 

কাইথি লিপিৰ তিনিটা মুখ্য স্থানীয় ৰূপ আছিল, যিবোৰ সংশ্লিষ্ট অঞ্চলৰ ভাষাসমূহত ব্যৱহৃত হৈছিল:

 তীৰহুতি (Tirhuti) – মৈথিলি ভাষাৰ বাবে ব্যৱহৃত। 
 মগহী (Magahi) – মগহী ভাষাৰ বাবে ব্যৱহৃত। 
 ভোজপুৰী (Bhojpuri) – ভোজপুৰী ভাষাৰ বাবে ব্যৱহৃত।

এই শ্ৰেণীবিভাজনসমূহ অঞ্চলভেদে কাইথি লিপিৰ ব্যৱহাৰ আৰু বিকাশক প্ৰতিফলিত কৰে। 

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী: লিপি