পটুৱা সংগীত

পটুৱা সংগীত বা পটেৰ গান () ভাৰতৰ পশ্চিম বংগৰ এক প্ৰাচীন লোক সংগীত ধাৰা। চিত্ৰশিল্পী আৰু পটুৱাসকলে বিভিন্ন পটচিত্ৰ অংকন কৰে আৰু পটৰ কাহিনীৰ চাৰিওফালে সংগীত ৰচনা কৰিবলৈ সাৰ্বজনিক আৰু পৌৰাণিক কাহিনী ব্যৱহাৰ কৰে। তেওঁলোকে পটচিত্ৰ দেখুৱাবলৈ  ঘৰে ঘৰে যায় আৰু পট প্ৰদৰ্শনৰ লগতে পৰৱেশন কৰে। পশ্চিম বংগৰ বীৰভূম, পশ্চিম মেদিনীপুৰ, বৰ্ধমান, মুৰ্শিদাবাদ আৰু অন্যান্য গাঁও অঞ্চলত পটুৱা সংগীত প্ৰচলিত।

প্ৰকাৰ
পটুৱা সংগীত বা পটগীতিক সাধাৰণতে তিনিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিব পাৰি। এই তিনিটা হৈছে লীলা কাহিনী, পঞ্চ বা পঞ্চ কল্যাণী আৰু গোপালনৰ গীত।
লীলা কাহিনী
কৃষ্ণলীলা, গৌৰংগলীলা, ৰামলীলা, শিৱপাৰ্বতীলীলা আদি এই লীলাৰ কাহিনীগীত।
পঞ্চ বা পঞ্চ কল্যাণী
এই পৰ্যায়ৰ সংগীত কোনো নিৰ্দিষ্ট লীলা কাহিনী বা আখ্যানৰ ওপৰত আধাৰিত নহয়। বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ সৈতে সম্পৰ্কত গীতৰ পাঁচ মিহলি সমাবেশ ঘটে।
গোপালন বিষয়ক গীত
গো পালনৰ গীতত গানবোৰ প্ৰথমে কপিলাৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয় আৰু পিছত মানৱজাতিৰ সেৱাৰ বাবে দেৱসকলৰ মিনতি ইয়াত গোৱা হয়।

অঞ্চল
অতীতত সমগ্ৰ বংগ অঞ্চলত পটুৱা সংগীত প্ৰচলিত আছিল। কিন্তু বৰ্তমান বীৰভূম, পশ্চিম মেদিনীপুৰ, পশ্চিম মেদিনীপুৰৰ পিংগলা খণ্ডৰ নয়াগ্ৰাম, বৰ্ধমান, মুৰ্শিদাবাদ জিলাত কেৱল এই লোকসংগীতৰ চৰ্চা দেখিবলৈ পোৱা যায় পোৱা যায়। পিংগলা খণ্ডৰ নয়াগ্ৰামত এতিয়াও এই প্ৰাচীন পৰম্পৰা দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখিছে। ইয়াত প্ৰায় ৫০ ঘৰ পৰিয়াল পটশিল্প আৰু পটুৱা সংগীতৰ সৈতে জড়িত।Bose, Nirmal Kumar. 1953. Folk religion of Bengal, part I number I (A study of the Vrata rites).C. Kar, Benoy Bose Road, Calcutta, India

পটচিত্ৰ আৰু পটগীতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক
পটগীতিৰ বিৱৰণ সম্পূৰ্ণৰূপে পটচিত্ৰৰ অনুকৰণত নহয় কিন্তু পৰিপূৰক। ছবিখনত কি বৰ্ণনা কৰা হৈছে সেয়া বৰ্ণনা কৰাৰ ঠাইত গীতিকাৰে ছবিখনৰ অভ্যন্তৰীণতা আৰু ভক্তিভাব বৰ্ণনা কৰে। আচলতে ছবিত যি দেখা যায় সেয়া গানৰ জৰিয়তে বৰ্ণনা কৰা হয় আৰু গীতৰ অভিব্যক্তি ছবিত উল্লেখ কৰা হয়।

বঙালী জীৱনৰ নিখুঁত ৰূপ
পটুৱা সংগীতৰ কৃষ্ণলীলা, ৰামলীলা, শিৱৰ শা‍ঁখা পিন্ধোৱা আদিয়ে বঙালী পুৰুষ আৰু মহিলা আৰু জীৱনৰ এক নিখুঁত প্ৰতিকৃতি সৃষ্টি কৰে। ধৰ্ম, দৰ্শন আৰু পুৰণৰ মৌলিক তত্ত্ববোৰ পতুয়া সংগীতৰ পৰা বঙালী হিন্দু সমাজলৈ সহজে সংক্ৰমিত হয়। পটুয়া সংগীতৰ মাজৰে প্ৰকাশ ৰামৰ বিবাহৰ ছাদৰ মজিয়া বা পাৰ্বতীৰ সকলো অলংকাৰতকৈ অধিক প্ৰিয় শাঁখাৰ স্থিতি আদি ফুটাই তোলা হয়।

নিদৰ্শন
যদিও বৰ্তমান পটগীতিৰ প্ৰৱণতা হ্ৰাস পাইছে তথাপিও বৰ্তমান ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তা বৰ্তি আছে। বিভিন্ন কিতাপৰ দ্বাৰা সংকলিত গীতৰ পৰা পটগীতৰ কিছুমান নিদৰ্শন উপলব্ধ।
পঞ্চকল্যাণী গীতি

কৃষ্ণ পটৰ গীতি

যম পটৰ গীতি

গাজীৰ পটগীতিকা

উল্লেখযোগ্য শিল্পী
 দুখুশ্যাম
 পুলিন চিত্ৰকাৰ
 গৌৰী চিত্ৰকাৰ
 ৰাণী চিত্ৰকাৰhttp://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/163547/4/04_acknowledgement.pdf

তথ্য উৎস

শ্ৰেণী:সংগীত