কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

ভাৰত চৰকাৰৰ এটা শাখা কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয় () (পূৰ্বতে কৃষি মন্ত্ৰালয়, Ministry of Agriculture) হৈছে ভাৰতত কৃষি সম্পৰ্কীয় নিয়ম আৰু আইন প্ৰস্তুত আৰু প্ৰশাসনৰ শীৰ্ষ সংস্থা। মন্ত্ৰালয়ৰ তিনিটা বিস্তৃত ক্ষেত্ৰ হৈছে কৃষি, খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু সহযোগিতা। 

ভাৰতৰ আধাতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰ বাবে কৃষি হৈছে জীৱিকাৰ মুখ্য উৎস। কৃষিয়ে অনা-কৃষি খণ্ডৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বেছিভাগ সামগ্ৰী আৰু উদ্যোগ খণ্ডৰ বাবে বেছিভাগ কেঁচা সামগ্ৰী প্ৰদান কৰে। ভাৰত হৈছে এক মুখ্যতঃ কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতি ২০০৯-১০ চনত জনসংখ্যাৰ ৫২.১% প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে কৃষি আৰু আনুষঙ্গিক খণ্ডত নিযুক্তি প্ৰাপ্ত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা-২০১০ অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ, ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু কৃষক সম্প্ৰদায়ৰ মিলিত প্ৰচেষ্টাই ২০১০-১১ বৰ্ষত ২৪৪.৭৮ নিযুত টন খাদ্যশস্যৰ অভিলেখ উৎপাদন প্ৰাপ্ত কৰাত সফল হৈছে। কৃষি আৰু সহযোগিতা বিভাগৰ নিৰ্দেশনাত পৰিচালিত (কৃষি এমএমপি)ৰ দৰে বিভিন্ন শস্য বিকাশ আঁচনিৰ অধীনত কৃষকসকললৈ নতুনকৈ বিকশিত শস্য উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ কাৰ্যকৰী স্থানান্তৰৰ জৰিয়তে এই অভিলেখ উৎপাদন প্ৰাপ্ত কৰা হৈছে। উৎপাদনৰ আঁৰৰ অন্যান্য কাৰণবোৰৰ ভিতৰত আছে বৰ্ধিত নিম্নতম সমৰ্থন মূল্যৰ জৰিয়তে বিভিন্ন শস্যৰ লাভজনক মূল্য। 

 উৎপত্তি 
ভাৰতৰ সকলো কৃষি বিষয়ক সমস্যা মোকাবিলা কৰিবলৈ ১৮৭১ চনৰ জুন মাহত ৰাজহ আৰু কৃষি আৰু বাণিজ্য বিভাগ স্থাপন কৰা হৈছিল। এই মন্ত্ৰালয় স্থাপন নোহোৱালৈকে, কৃষি সম্পৰ্কীয় বিষয়বোৰ গৃহ বিভাগৰ দপ্তৰৰ ভিতৰত আছিল।
১৮৮১ চনত, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৃষি, ৰাজহৰ সম্মিলিত দপ্তৰৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ ৰাজহ আৰু কৃষি বিভাগ স্থাপন কৰা হৈছিল। অৱশ্যে, ১৯৪৭ চনত, কৃষি বিভাগক কৃষি মন্ত্ৰালয় হিচাপে পুনৰ মনোনীত কৰা হয়।
কৃষি মন্ত্ৰালয়ক কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয় হিচাপে ১৫ আগষ্ট ২০১৫ তাৰিখে পুনৰ নামকৰণ কৰা হয়, কৃষক সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ যত্ন লোৱাৰ বাবে।

 বিভাগসমূহ 
কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়ত নিম্নলিখিত দুটা বিভাগ আছে।

 কৃষি, সহযোগিতা আৰু কৃষক কল্যাণ বিভাগ:- সময়ে সময়ে সংশোধন কৰা অনুসৰি ভাৰত চৰকাৰ (ব্যৱসায় আৱণ্টন) নিয়ম, ১৯৬১-ত এই বিভাগৰ দায়িত্ব আৱণ্টন কৰা হৈছে। এই সন্দৰ্ভৰ সহযোগিতাই মুখ্যতঃ কৃষক সমবায় আন্দোলনৰ প্ৰচাৰ কৰে। কৃষি এমএমপি (Agriculture MMP) হৈছে ইয়াৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আন এক কাৰ্যসূচী যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিভিন্ন ৰাজ্যত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত আৰু বিভিন্ন মাধ্যমৰ জৰিয়তে কঢ়িয়াই অনা কৃষি ই-গভৰ্নমেণ্ট প্ৰকল্পবোৰৰ প্ৰতিলিপি প্ৰস্তুত কৰা। 
 কৃষি গৱেষণা আৰু শিক্ষা বিভাগ। এই বিভাগৰ দায়িত্ববোৰ হৈছে মৌলিক আৰু সামৰিক গৱেষণা, প্ৰযুক্তি বিকাশ, সমগ্ৰ দেশৰ বিভিন্ন সংগঠন আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক উন্নত কৰা। ইয়াৰ উপৰিও, এই বিভাগে ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদ পৰিচালনা কৰে। 

মন্ত্ৰালয়ৰ প্ৰশাসনিক মুৰব্বী হৈছে দুয়োটা বিভাগৰ সচিব। 

 কাৰ্যসূচী আৰু পদক্ষেপসমূহ 

 ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বিকাশ যোজনা 
মন্ত্ৰালয়ৰ এক আগশাৰীৰ কাৰ্যসূচী হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বিকাশ যোজনা,যাক ২০০৭ চনত ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়ন পৰিষদৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই কাৰ্যসূচীয়ে উৎপাদনশীলতা আৰু সামগ্ৰিক উৎপাদন উন্নত কৰাৰ বাবে শক্তিশালী পৰিকল্পনা, উন্নত সমন্বয় আৰু অধিক পুঁজি প্ৰদান কৰি ভাৰতৰ কৃষিৰ সামগ্ৰিক অৱস্থা উন্নত কৰাৰ চেষ্টা কৰে। ২০০৯-১০ বৰ্ষত এই কাৰ্যসূচীৰ মুঠ বাজেট আছিল মাত্ৰ ৩৮,০০০ কোটি টকাৰ অধিক।

 কৃষি মেঘ 
কৃষি মেঘ (ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি গৱেষণা আৰু শিক্ষা প্ৰণালী-ক্লাউড আন্তঃগাঁথনি আৰু সেৱা) হৈছে ভাৰত চৰকাৰৰ মুখ্য কৃষি গৱেষণা সংগঠন ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদৰ (আইচিএআৰ) এক তথ্য পুনৰুদ্ধাৰ কেন্দ্ৰ। ই আইচিএআৰৰ মূল্যৱান তথ্য সুৰক্ষিত কৰাত সহায় কৰে। ইয়াক হায়দৰাবাদৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি গৱেষণা আৰু ব্যৱস্থাপনা একাডেমীত স্থাপন কৰা হৈছে। এই পৰ্টেলৰ লক্ষ্য হৈছে অংশীদাৰসকলক কৃষি খণ্ডত উচ্চ মানদণ্ডৰ আৰু শেহতীয়া তথ্য প্ৰদান কৰা আৰু লগতে কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক প্ৰাসঙ্গিক তথ্য প্ৰদান কৰা। ইয়াক ভাৰত চৰকাৰ আৰু বিশ্ব বেংকৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি উচ্চ শিক্ষা প্ৰকল্প (এন.এ.এইচ.ই.পি.) নামৰ যুটীয়া ভাৱে পুঁজি যোগান ধৰা প্ৰকল্পৰ অধীনত আৰম্ভ কৰা হৈছে।

 প্ৰতিবেদন আৰু পৰিসংখ্যা 
মন্ত্ৰালয়ে "এক দৃষ্টিত কৃষি পৰিসংখ্যা" শীৰ্ষক এটা বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। ই ভাৰতৰ কৃষি ক্ষেত্ৰৰ জনগাঁথনি, শস্য উৎপাদন (ৰাজ্য অনুসৰি আৰু শস্য-অনুসৰি বিভাজন সহ), গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক সূচক যেনে ঋণ আদিকে ধৰি ভাৰতৰ কৃষিৰ অৱস্থাৰ এক বিতং ছবি প্ৰদান কৰে। শেহতীয়া প্ৰতিবেদনটো ২০১৪ চনৰ বাবে প্ৰকাশিত হৈছে।

 মন্ত্ৰীসকলৰ তালিকা 
 নামপ্ৰতিকৃতিকাৰ্য্যকালৰাজনৈতিক দল প্ৰধানমন্ত্ৰী প্ৰসংগকৃষি মন্ত্ৰীৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ75px2 September 194614 January 1948ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছজৱাহৰলাল নেহৰুজয়ৰামদাস দৌলতৰাম75px19 January 194813 May 1950কে এম মুন্সি75px13 May 195013 May 1952ৰফি আহমেদ কিদৱাই75px13 May 195224 October 1954অজিত প্ৰসাদ জৈন25 November 195424 August 1959এছ কে পাটিল24 August 19591 September 1963স্বৰণ সিং1 September 19639 June 1964চিদাম্বৰম সুব্ৰমনিয়াম75px9 June 196412 March 1967লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীজগজীৱন ৰাম75px13 March 196727 June 1970ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছইন্দিৰা গান্ধীফখৰুদ্দিন আলী আহমেদ75px27 June 19703 July 1974জগজীৱন ৰাম75px10 October 19742 February 1977প্ৰকাশ সিং বাদল75px28 March 197717 June 1977শিৰোমণি অকালি দলমোৰাৰজী দেশাইসুৰজিৎ সিং বৰ্ণালা75px18 June 197728 July 1979ব্ৰহ্ম প্ৰকাশ75px30 July 197914 January 1980ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ (উৰ্ছ)চৰণ সিংৰাও বীৰেন্দ্ৰ সিং14 January 198031 December 1984ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছইন্দিৰা গান্ধীবুটা সিং75px31 December 198412 May 1986ৰাজীৱ গান্ধীগুৰদিয়াল সিং ধিলন12 May 198613 February 1988ভজন লাল14 February 19882 December 1989চৌধুৰী দেৱী লাল75px6 December 19892 August 1990জনতা দল
(নেচনেল ফ্ৰণ্ট)ভি পি সিং21 November 198920 June 1991সমাজবাদী জনতা পাৰ্টি (ৰাষ্ট্ৰীয়)চন্দ্ৰ শেখৰবলৰাম জাখৰ75px21 June 199117 January 1996ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছপি ভি নৰসিংহ ৰাওজগন্নাথ মিশ্ৰ8 February 199616 May 1996সুৰজ ভান16 May 19961 June 1996ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিঅটল বিহাৰী বাজপেয়ীএইচ ডি দেৱগৌড়া75px1 June 199610 July 1996জনতা দল
(ইউনাইটেড ফ্ৰণ্ট)এইচ ডি দেৱগৌড়া চতুৰণন মিশ্ৰ 10 July 1996 19 March 1998 কমিউনিষ্ট পাৰ্টি অৱ ইণ্ডিয়া
(ইউনাইটেড ফ্ৰণ্ট)এইচ ডি দেৱগৌড়াআই কে গুজৰালঅটল বিহাৰী বাজপেয়ী75px19 November 199822 November 1999ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)অটল বিহাৰী বাজপেয়ীনীতিশ কুমাৰ75px22 November 19993 March 2000সমতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)সুন্দৰ লাল পাটৱা6 March 200026 May 2000ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)নীতিশ কুমাৰ75px27 May 200022 July 2001সমতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)অজিত সিং2 July 200123 May 2003ৰাষ্ট্ৰীয় লোক দল
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)Official biographical sketch on Lok Sabha website ৰাজনাথ সিং75px24 May 200321 May 2004ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)শৰদ পাৱাৰ75px22 May 200426 May 2014জাতীয়তাবাদী কংগ্ৰেছ পাৰ্টি
(ইউনাইটেড প্ৰগ্ৰেছিভ এলায়েন্)মনমোহন সিংৰাধা মোহন সিং75px27 May 201415 August 2015 ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)নৰেন্দ্ৰ মোডীকৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰীৰাধা মোহন সিং75px15 August 201530 May 2019ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি
(নেচনেল ডেমক্ৰেটিক এলায়েন্)নৰেন্দ্ৰ মোডীনৰেন্দ্ৰ সিং তোমাৰ75px30 May 2019Incumbent

 বাহ্যিক সংযোগ 

 কৃষি, সহযোগিতা আৰু কৃষক কল্যাণ বিভাগ
 কৃষি মন্ত্ৰালয়ৰ ৱেবছাইটসমূহৰ পঞ্জিকা
 ইণ্ডিয়া কাউন্সিল অফ এগ্ৰিকালচাৰ ৰিচাৰ্ছ (আইচিএআৰ)
 কৃষিব্যয় আৰু মূল্যৰ বাবে আয়োগ
 ভাৰতৰ উদ্ভিদ সংৰক্ষণ সংস্থা
 নেচনেল চিডচ কৰ্পোৰেচন লিমিটেড
 কৃষি ইণ্ডিয়া এক্সপো 
 সাৰৰ গুণমান নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰণালী (এফ.কিউ.চি.এছ.)
 তথ্য সংগ্ৰহ 

শ্ৰেণী:ভাৰত চৰকাৰৰ মন্ত্ৰণালয়