বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধ

{{Infobox military conflict
| image = 300px
| caption =
| partof = শীতল যুদ্ধ
| date = ২৬ মাৰ্চ – ১৬ ডিচেম্বৰ, ১৯৭১
| place = পূব পাকিস্তান
| casus =
| territory = পূব পাকিস্তানৰ পৰা বাংলাদেশ
| result =

| combatant1 =  বাংলাদেশ
 মুক্তি বাহিনী
 ভাৰত (যুদ্ধত যোগদান: ৩ ডিচেম্বৰ, ১৯৭১)
| combatant2 =  পাকিস্তান
 Pakistan Defence Forces
| commander1 =  General M. A. G. Osmani   Lt.Gen. J.S. Aurora   FM Sam Manekshaw   Lt.Gen. Sagat Singh   Maj.Gen. JFR Jacob
| commander2 =  LGen A.A.K. Niazi   LGen Tikka Khan   RAdm M. Shariff   Air-CDRE Enamul Huq
| strength1 = Bangladesh Forces: 175,000India – Pakistan War, 1971; Introduction  – Tom Cooper, Khan Syed Shaiz Ali<ref>Pakistan & the Karakoram Highway By Owen Bennett-Jones, Lindsay Brown, John Mock, Sarina Singh, Pg 30</  </ref>  India: 250,000
| strength2 = Pakistan Combatant Forces: ~ 365,000 
Para Military: ~250,000p442 Indian Army after Independence by KC Pravel: Lancer 1987 [ISBN 81-7062-014-7]</ref>
| casualties1 = Bangladesh Forces: 30,000  India: 1,426   3,611 Wounded (Official)  1,525   4,061 WoundedFigures from The Fall of Dacca by Jagjit Singh Aurora in The Illustrated Weekly of India dated 23 December 1973 quoted in Indian Army after Independence by KC Pravel: Lancer 1987 [ISBN 81-7062-014-7]
| casualties2 = Pakistan 
~8,000  
~10,000 WIA 
93,000 POWs  (56,694 Armed Forces  12,192 Paramilitary  rest civilians)Figure from Pakistani Prisoners of War in India by Col S.P. Salunke p.10 quoted in Indian Army after Independence by KC Pravel: Lancer 1987 (ISBN 81-7062-014-7)
| notes = Civilian death toll: Estimated between 300,000 and 3,000,000
}}

বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধ(i) (, ) হৈছে ১৯৭১ চনত তৎকালীন পূব পাকিস্তান আৰু (পশ্চিম) পাকিস্তানৰ মাজত প্ৰায় ৯ মাহ ধৰি চলা এক সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম। পূব পাকিস্তানৰ হৈ এই যুদ্ধত ১৯৭১ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰৰ পৰা ভাৰতেও অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ১৬ ডিচেম্বৰ তাৰিখে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ অৱসান ঘটে আৰে ইয়াৰ পাছৰ পৰা পূব পাকিস্তান পশ্চিম পাকিস্তানৰ পৰা বিছিন্ন হৈ বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰে।

১৯৭০ চনত তৎকালীন পাকিস্তানৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত  পূ্ব পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক শক্তিয়ে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰে যদিও পশ্চিম পাকিস্তানে এই ফলাফল মানি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত পূব পাকিস্তানৰ জনতা, ছাত্ৰশক্তি, বুদ্ধিজীৱী আৰু সশস্ত্ৰ বাহিনীসমূহে কৰা আন্দোলনৰ প্ৰত্যুত্তৰত পাকিস্তানৰ শাসকপক্ষই অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট  নামেৰে এক ৰক্তক্ষয়ী সেনা অভিযান আৰম্ভ কৰে। তেতিয়া পূ্ব পাকিস্তানৰ জনতাই ১৯৭১ চনৰ ৯ তাৰিখে মুক্তি বাহিনী (, ) নামেৰে এক মঞ্চ গঠন কৰি গেৰিলা যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হয়। ভাৰতে মুক্তি বাহিনীক অৰ্থনৈতিক, সামৰিক আৰু কূটনৈতিক সাহায্য প্ৰদান কৰে। ফলত পাকিস্তানেও ভাৰতৰ পশ্চিম সীমাত অপাৰেশ্যন জেংগিজ খান নামেৰে ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধ নামেৰে জনাজাত এক যুদ্ধ অভিযান আৰম্ভ কৰে।

১৯৭১চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰ তাৰিখে ভাৰতীয় সেনা আৰু মুক্তি বাহিনীৰ যুটীয়া শক্তিয়ে পশ্চিম পাকিস্তানৰ সেনাক পৰাভূত কৰি আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। দ্ধিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পাচত ইয়েই আজিলৈকে যিকোনো যুদ্ধত সৰ্বাধিক যুদ্ধবন্দী আটক কৰাৰ একমাত্ৰ ঘটনা।

 পশ্চাদপট 
১৯৪৭ চনত হোৱা ভাৰতৰ দেশবিভাজনৰ ফলত ভাৰতীয় উপমহাদেশক মুছলমানসকলৰ বাবে পাকিস্তান আৰু হিন্দুসকলৰ বাবে ভাৰত বুলি দুখন দেশত বিভক্ত হয়। পাকিস্তানত ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিমত যথাক্ৰমে পূ্ব পাকিস্তান বা পূৰ্ববংগ আৰু পশ্চিম পাকিস্তান বুলি দুটা ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে পৃথক অঞ্চলৰ সৃষ্টি হ'ল। দুই ভাগৰে জনসংখ্যা প্ৰায় সমান আছিল যদিও ৰাজনৈতিক ক্ষমতা পশ্চিম পাকিস্তানত কেন্দ্ৰীভূত আছিল আৰু পূব পাকিস্তানত পশ্চিম পাকিস্তানে শোষণ কৰা বুলি অসন্তোষ আছিল। তদুপৰি এই দুই অসংযুক্ত অঞ্চলৰ শাসন চলোৱাও কঠিন আছিল।

১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চ তাৰিখে পূব পাকিস্তানত বৰ্ধিত ৰাজনৈতিক ক্ষোভ আৰু সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদ দমন কৰিবলৈ পাকিস্তানৰ শাসকবৰ্গই অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট<ref>[http://www.epw.org.in/showArticles.php?root=2005&leaf=10&filename=9223&filetype=html Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971: Military Action: Operation Searchlight Bose S Economic and Political Weekly Special Articles, 8 October 2005]  নামেৰে এক হিংসুক আৰু দমনকাৰী সেনা অভিযান আৰম্ভ কৰে।

পাক সেনাৰ এই নিৰ্মম দমনে পূব পাকিস্তানৰ আৱামী লীগ দলৰ নেতা শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানকThe Pakistani Slaughter That Nixon Ignored , Syndicated Column by Sydney Schanberg, New York Times, 3 May 1994 ১৯৭১ চনৰ ২৬ মাৰ্চ তাৰিখে পূ্ব পাকিস্তানক বাংলাদেশ নামেৰে এক স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হিচাবে ঘোষণাকৰিবলৈ বাধ্য কৰায়। পাকিস্তানী ৰাষ্ট্ৰপতি য়াহায়া খানে পাক সেনাক পূ্ব পাকিস্তানৰ কৰ্তৃত্ব বাহাল কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু তাৰ ফলত পূ্ব আৰু পশ্চিম পাকিস্তানৰ মাজত গৃহযুদ্ধৰ  সূচনা হয়। পৰিণতি স্বৰূপে পূব পাকিস্তানৰ পৰা ভাৰতৰ পূব অংশলৈ অগণন (প্ৰায় ১০ হাজাৰ বুলি অনুমান কৰা যায়) ভগনীয়া শৰণাৰ্থীৰ প্ৰব্ৰজন হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে।Crisis in South Asia – A report by Senator Edward Kennedy to the Subcommittee investigating the Problem of Refugees and Their Settlement, Submitted to U.S. Senate Judiciary Committee, 1 November 1971, U.S. Govt. Press.pp6-7 এই মানৱীয় আৰু অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈ ভাৰতে মুক্তি বাহিনী নামেৰে জনাজাত বাংলাদেশৰ বিদ্ৰোহী বাহিনীক সক্ৰিয়ভাৱে সহায়-সহযোগ দিয়া আৰম্ভ কৰে।

 ভাষা বিবাদ 

১৯৪৮ চনত পাকিস্তানৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল মহম্মদ আলি জিন্নাই ঢাকাত (তেতিয়া ইংৰাজীত Dacca) ঘোষণা কৰে কেৱল মাত্ৰ উৰ্দুহে সমগ্ৰ পাকিস্তানৰ বাবে সাধাৰণ ভাষা হ'ব।Al Helal, Bashir, Language Movement, Banglapedia বিষয়টো বিবদমান হৈ পৰে। উৰ্দু ভাষা পশ্চিমত কেৱল মুহাজিৰসকলে  আৰু পূবত বিহাৰীসকলেহে কয় যদিও চাৰ খাজা চালিমুল্লাহ, চাৰ চৈয়দ আহমদ খান, নৱাব ভিকাৰ-উল-মলিক আৰু মৌলবী আব্দুল হক আদিৰ দৰে ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক নেতাসকলে ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ লিংগা ফ্ৰাংকা হিচাবে পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ বাবে উৰ্দুৰ বিশেষ তাৎপৰ্য্য আছিল যিহেতু হিন্দী আৰু দেৱনাগৰী লিপি ভাৰতীয় হিন্দু সংস্কৃতিৰ মূল (fundamental) আধাৰ বুলি ভবা হৈছিল। ১৯৫৬ ত পশ্চিম পাকিস্তানৰ বেচিভাগ অংশতে পঞ্জাবী ভাষা কোৱা হৈছিল আৰু পূববংগত মুখ্যতঃ বঙালী ভাষা কোৱা হৈছিল। পশ্চিমৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ পঞ্জাবী ভাষীসকলে এই কথা মানি ল'লে যদিও পূব পাকিস্তানত ইয়াৰ বিৰোধিতা হ'ল আৰু ক্ৰমে এই বিবাদে আন্দোলনৰ ৰূপ ল'লে। বাংলাদেশত ছহীদ দিৱস বুলি পৰিগণিত হোৱা ১৯৫২ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত পুলিচৰ হাতত কেইবাজননো ছাত্ৰ আৰু নাগৰিকে প্ৰাণ হেৰুৱালে। ১৯৯৯ চনত ইউনেস্ক'ই এই দিনটোক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মাতৃভাষা দিৱস হিচাবে মান্যতা দিয়ে।

পশ্চিম পাকিস্তানত এই আন্দোলনক পাকিস্তানৰ জাতীয় স্বাৰ্থৰ পৰিপন্থী বিচ্ছিন্নতাবাদী বিদ্ৰোহ বুলি গণ্য কৰা হ'ল। and the founding ideology of Pakistan, the Two-Nation Theory. পশ্চিম পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক নেতাসকলে উৰ্দুক ভাৰতীয় মুছলমান পৰম্পৰাৰ অংগ হিচাবে মানিছিল, ফিল্ড মাৰ্শ্বাল আয়ুব খানে ১৯৬৭ চনত ক'বৰ দৰে, "পূব পাকিস্তানীসকল... এতিয়াও অনেকখিনি হিন্দু সংস্কৃতিৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱান্বিত হৈ আছে। " সকলোখিনি মিলাই পূব পাকিস্তানত ক্ষোভ বৃদ্ধি পালে আৰু ইও মুক্তি সংগ্ৰামৰ বাবে তেওঁলোকক উদগালে।

 বৈষম্য 
পূ্ব পাকিস্তানৰ জনসংখ্যা পশ্চিম পাকিস্তানকৈ অধিক আছিল যদিও পশ্চিম পাকিস্তানৰ ৰাজনৈতিক শক্তি বেছি আছিল আৰু সাধাৰণ বাজেটত বেছিকৈ আৰ্থিক প্ৰাধান্য পাইছিল।

+চন পশ্চিম পাকিস্তানৰ ব্যয় (পাকিস্তানী টকা কোটিত)পূৰ্ব পাকিস্তানৰ ব্যয় (পাকিস্তানী টকা কোটিত) পশ্চিম পাকিস্তানৰ তুলনাত পূৰ্ব পাকিস্তানৰ ব্যয়ৰ শতকৰা পৰিমাণ১৯৫০-৫৫১,১২৯৫২৪৪৬.৪১৯৫৫-৬০১,৬৫৫৫২৪৩১.৭১৯৬০-৬৫৩,৩৫৫১,৪০৪৪১.৮১৯৬৫-৭০৫,১৯৫২,১৪১৪১.২মুঠ১১,৩৩৪৪,৫৯৩৪০.৫

পাকিস্তানৰ সেনা বাহিনীত নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰতো বাংলাদেশৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য পৰিলক্ষিত হৈছিল। ১৯৬৫ চনৰ তথ্যমতে সেনাৰ বিভিন্ন বিভাগত বাংলাদেশৰ বিষয়া পৰ্য্যায়ৰ চাকৰিয়াল মাত্ৰ ৪% হে আছিল, তাৰো বেছিভাগেই কাৰিকৰী বা প্ৰশাসনিক হে আছিল। পশ্চিম পাকিস্তানত ধাৰণা আছিল যে বাঙালীসকল পাকিস্তানী পষ্টুন বা পঞ্জাবীসকলৰ দৰে সামৰিকভাবে উপযুক্ত নাছিল। অন্যান্য ক্ষেত্ৰতো, যেনে সামৰিক বাহিনীৰ ঠিকা, ক্ৰয় আদিতো বাঙালীসকলক বঞ্চিত কৰা হৈছিল। ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানৰ যুদ্ধৰ সময়তো বাঙালীসকলে ভাৰতৰ দ্ধাৰা আক্ৰমণৰ আশংকাত ভুগিছিল, কাৰণ সেই সময়ত পূব পাকিস্তানত এটা দুৰ্বল পদাতিক ডিভিজন আৰু ১৫খন যুঁজাৰু বিমানৰ বাহিৰে অন্যান্য প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা, যেনে টেংক বাহিনী আদি মকৰল কৰা হোৱা নাছিল। Pg 166–167

 ৰাজনৈতিক বৈষম্য 
পূব পাকিস্তানৰ জনসংখ্যা পশ্চিমতকৈ সামান্য বেছি আছিল যদিও পশ্চিম পাকিস্তানেহে ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ সিংহভাগ উপভোগ কৰিছিল। তেওঁলোকে পূ্ব পাকিস্তানৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ প্ৰভাৱ লাঘব কৰিবলৈ "একক গোট" (one unit) নীতিৰ আধাৰত পশ্চিম পাকিস্তানক এখন ৰাজ্যৰ দৰে গণ্য কৰিছিল।

১৯৫১ চনত পাকিস্তানৰ প্ৰথম প্ৰধান মন্ত্ৰী লিয়াকৎ আলি খানৰ হত্যাৰ পাচত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ক্ষমতা ধীৰে ধীৰে ৰাষ্ট্ৰপতিলৈ আৰু তাৰপাছত সেনালৈ হস্তান্তৰিত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ জৰিয়তে পাকিস্তানৰ শাসক সত্তাই (establishment) নিয়মতান্ত্ৰিক শাসক প্ৰধানমন্ত্ৰীক সততে পদচ্যুত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

পূব পাকিস্তানে লক্ষ্য কৰিলে যে যিকোনো পূৰ্ব পাকিস্তানী নিৰ্বাচিত প্ৰধানমন্ত্ৰী, যেনে খাজা নাজিমুদ্দিন, মহম্মদ আলি বগ্ৰা, হুছেইন শাহীদ সুহৰাৱৰ্দী আদিক তৎকালে পদচ্যুত কৰা হৈছে। লগতে আয়ুব খান (২৭ অক্টোবৰ ১৯৫৮ - ২৫ মাৰ্চ ১৯৬৯) আৰু য়াহায়া খান- (২৫ মাৰ্চ ১৯৬৯ - ২০ ডিচেম্বৰ ১৯৭১) এই দুজনকৈ পশ্চিম পাকিস্তানী সৈনিক একনায়কৰ শাসন দেখি তেওঁলোকৰ সন্দেহ আৰু ঘনীভূত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ১৯৭০ চনত পৰিস্থিতি তুংগত উঠিল, যেতিয়া শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানৰ নেতৃত্বাধীন পূব পাকিস্তানৰ সৰ্ববৃহৎ ৰাজনৈতিক দল আৱামী লীগে সাধাৰণ নিৰ্বাচনত বিপুলভাৱে জয়যুক্ত হ'ল। তেওঁলোকে পূব পাকিস্তানৰ বাবে সংৰক্ষিত ১৬৯খন আসনৰ ভিতৰত ১৬৭ খনত জয়যুক্ত হৈ মুঠ ৩১৩খন আসনেৰে পাকিস্তানী সংসদত সংখ্যাগৰিষ্ঠ দল হিচাবে প্ৰতীয়মান হ'ল। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে সংসদত চৰকাৰ গঠনৰ অধিকাৰ লাভ কৰিলে। কিন্তু প্ৰাক্তন অধ্যাপক, সিন্ধী জাতিৰ ৰাজনেতা জুলফিকৰ আলি ভুট্টোৱে ৰহমানক প্ৰধানমন্ত্ৰিত্ব দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ পৰিবৰ্তে তেওঁ দুজন প্ৰধানমন্ত্ৰী থাকিব লাগে বুলি প্ৰস্তাব কৰিলে, এজন পূব আৰু অন্যজন পশ্চিম পাকিস্তানৰ বাবে। আগৰেপৰা "একক গোট" নামৰ সাংবিধানিক অপমূল্যায়নাত্মক নীতিৰ (constitutional innovation) বিৰুদ্ধে বিক্ষুব্ধ পূব পাকিস্তানত ইয়াৰ ফলত আৰু ক্ষোভৰ সৃষ্টি হ'ল। তেওঁ ৰহমানৰ ছয় সূত্ৰ  মানি ল'বলৈও অমান্তি হ'ল। ১৯৭১ চনৰ ৩ মাৰ্চ তাৰিখে দুইপক্ষৰ দুইজন নেতা জেনেৰেল য়াহায়া খানৰ উপস্থিতিত ঢাকাত আলোচনাৰ বাবে মিলিত হ'ল। আলোচনাৰ বিফলতাৰ পাছত ৰহমানে দেশজোৰা আন্দোলন ঘোষণা কৰিলে। গৃহযুদ্ধ হোৱাৰ আশংকাত ভুট্টোৱে তেওঁৰ বিশ্বাসী ড॰ মুবাশীৰ হুছেইনক ৰহমানক লগ কৰিবলৈ পঠায়। A message was convened and Mujib decided to meet Bhutto. ৰহমানে ভুট্টোক দেখা কৰিবলৈ থিৰাং কৰিলে। অৱশ্যে সেনাবাহিনী এইবিষয়ে অৱগত নাছিল। ভুট্টোৱে কোনো সিদ্ধান্তলৈ আহিবলৈ ৰহমানক চাপ দিলে।

৭ মাৰ্চত অচিৰেই প্ৰধানমন্ত্ৰী হ'বলগা ৰহমানে ৰেচক'ৰ্চ গ্ৰাউণ্ডত (বৰ্তমান সুহাৰাৱৰ্দী উদ্যান) এক ভাষণ দিয়ে। ভাষণত ২৫ মাৰ্চত হ'বলগা জাতীয় সংসদৰ সভাত বিবেচনা কৰিবলৈ আৰু চাৰিটা দাবীৰ কথা উল্লেখ কৰে:
 সামৰিক শাসনৰ (martial law) তৎকাল প্ৰত্যাহাৰ।
 সেনাৰ বেৰেকলৈ তৎকাল প্ৰত্যাৱৰ্তন।
 জীৱন হানি সমূহৰ তদন্ত।
 ২৫ মাৰ্চৰ সংসদৰ বৈঠকৰ আগতেই নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ হাতলৈ ক্ষমতাৰ হস্তান্তৰ।

তেওঁ জনতাক প্ৰত্যেক ঘৰকে একোটা প্ৰতিৰোধৰ (resistance) দুৰ্গলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। ভাষণৰ শেষত তেওঁ কয়, "আমাৰ সংঘৰ্ষ আমাৰ মুক্তিৰ কাৰণে। আমাৰ সংঘৰ্ষ আমাৰ স্বাধীনতাৰ কাৰণে। "এই ভাষণেই জাতিটোক স্বাধীনতাৰ বাবে যুঁজিবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰিলে বুলি গণ্য কৰা হয়। জেনেৰেল টিক্কা খানক পূব পাকিস্তানৰ গৱৰ্ণৰ হ'বৰ বাবে ঢাকালৈ লৈ অহা হ'ল। জাষ্টিচ ছিদ্দিকিকে ধৰি পূব পাকিস্তানী বিচাৰপতিসকলে তেওঁক শপত গ্ৰহণ কৰোৱাবলৈ অমান্তি হয়।

১০ আৰু ১৩ মাৰ্চৰ মাজৰ সময়চোৱাত পাকিস্তান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমান সেৱাই জৰুৰীকালীন ভাৱে "চৰকাৰী যাত্ৰী"ক ঢাকালৈ নিবৰ বাবে সকলো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সেৱা স্থগিত ৰাখে। "চৰকাৰী যাত্ৰী"সকল আচলতে সাধাৰণ পোচাক পিন্ধা পাকিস্তানী সৈন্যহে আছিল। খাৰ-বাৰুদ আৰু সৈনিক কঢ়িয়াই অনা এম ভি স্বাট নামৰ এখন জাহাজো চিতাগঙৰ বন্দৰলৈ পঠিওৱা হ'ল। কিন্তু শ্ৰমিকসকলে জাহাজৰ পৰা বস্তু নমাবলৈ সন্মত নহল। পূব পাকিস্তান ৰাইফলচৰ এটা গোটে বাঙালী শ্ৰমিকলৈ গুলি কৰিবলৈ দিয়া আদেশ অমান্য কৰি বাঙালী সৈন্যসকলৰ মাজতো বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰে।

 ১৯৭০ চাইক্ল'ন 
১২ নৱেম্বৰ ১৯৭০ চনৰ দিনা ভোলা চাইক্ল'নে  স্থানীয়ভাৱে জোৱাৰ অহা সময়তে পূব পাকিস্তানৰ তটৰেখা স্পৰ্শ কৰে । ইয়াৰ ফলত অহা প্ৰচণ্ড ধুমুহাত প্ৰায় ৩ লাখৰ পৰা ৫ লাখ মানুহৰ প্ৰাণহানি হয়। হতাহতৰ সম্পূৰ্ণ হিচাপ নাথাকিলেও এই চাইক্ল'ন আজিলৈকে নথিভুক্ত হোৱা সৰ্ববৃহৎ ক্ৰান্তীয় চাইক্ল'ন আছিল। ইয়াৰ এসপ্তাহৰ পাছত ৰাষ্ট্ৰপতি খানে এই দুৰ্য্যোগৰ প্ৰকৃত মাত্ৰাৰ বুজ নোপোৱাৰ বাবে সাহায্য দিওঁতে চৰকাৰৰ খুঁট ("slips and mistakes") থাকি গ'ল বুলি স্বীকাৰ কৰে।

চাইক্ল'নৰ দহদিনৰ পাছত পূব পাকিস্তানৰ এঘাৰজন নেতাই জাৰি কৰা এক বিবৃতিত চৰকাৰৰ ওপৰত "নিৰ্লজ্জ উপেক্ষা, নিৰ্দয়তা আৰু চৰম উদাসীনতা"ৰ আৰোপ লগোৱা হয়। তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত সংবাদ মাধ্যমৰ আগত দুৰ্য্যোগটোৰ ভয়াবহতা কম কৰি উত্থাপন কৰা বুলিও দোষ আৰোপ কৰে। ১৯ নৱেম্বৰত ঢাকাত চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে এক প্ৰতিবাদী ছাত্ৰ সমদল বাহিৰ কৰা হয়। ২৪ নৱেম্বৰত মৌলানা আব্দুল হামিদ খান ভাশনে ৫০,০০০ মানুহৰ এক গণসমাবেশত ভাষণ দি অকৰ্মণ্যতাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পদত্যাগ দাবি কৰে।

মাৰ্চলৈ পূৱ আৰু পশ্চিম পাকিস্তানৰ ক্ৰমবৰ্ধিত সংঘাতৰ ফলত দুয়ো চৰকাৰৰে সাহায্য কাৰ্যৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত দুইটা কাৰ্যালয় প্ৰায় দুসপ্তাহৰ বাবে বন্ধ হৈ গ'ল, প্ৰথম, এটা "সাধাৰণ হৰতাল"ৰ  ফলত আৰু দ্বিতীয়, আৱামী লীগৰ পূব পাকিস্তানত চৰকাৰী সাহায্য কাৰ্য চলাবলৈ আৰোপ কৰা নিষেধাজ্ঞাৰ ফলত। পৰিস্থিতি দেখি হিংসাত্মক পৰিস্থিতিৰ উদ্ভব হ'ব পাৰে বুলি শূন্য দেশসমূহেও নিজৰ নিজৰ দেশৰ মানুহক ওভোটাই নিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। সাহায্য কাৰ্য চলি থাকিলেও দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনাৰ কাম ব্যাহত হ'ল।

এইবিলাক ঘটনাইও পাকিস্তানক গৃহযুদ্ধৰ দিশলৈ লৈ গ'ল।

 অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট 

২৫ মাৰ্চৰ পৰা পাকিস্তানী সেনাই পূব পাকিস্তানৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলন দমন কৰিবলৈ অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট ক'ড নামেৰে এক সুপৰিকল্পিত সৈনিক অভিযান আৰম্ভ কৰে।Sarmila Bose Anatomy of Violence: Analysis of Civil War in East Pakistan in 1971: Military Action: Operation Searchlight  Economic and Political Weekly Special Articles, 8 October 2005 ২৬ মাৰ্চত পূব পাকিস্তানৰ মুখ্য নগৰসমূহ অধিকাৰ কৰি এক মাহৰ ভিতৰতে যিকোনো ৰাজনৈতিক বা সৈনিক প্ৰতিবাদ নিৰ্মূল কৰিবলৈ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল।Salik, Siddiq, Witness To Surrender, p63, p228-9 id = ISBN 984-05-1373-7 অপাৰেচন আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে সকলো বিদেশী সাংবাদিকক প্ৰণালীবদ্ধভাৱে পূব পাকিস্তানৰ পৰা আঁতৰাই পঠিওৱা হ'ল।From Deterrence and Coercive Diplomacy to War – The 1971 Crisis in South Asia. Asif Siddiqui, Journal of International and Area Studies Vol.4 No.1, 1997. 12. pp 73–92.

মে' মাহৰ মাজভাগত পূব পাকিস্তানৰ সকলো মুখ্য নগৰ পাকিস্তানী সেনাই অধিকাৰ কৰাৰ লগে লগে অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইটৰ মুখ্য পৰ্য্যায় অন্ত পৰে। এই অপাৰেশ্যনেৰ লগে লগে ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ নৃশংসতাৰ আৰম্ভ হয়। এই প্ৰণালীবদ্ধ নৰসংহাৰে বাঙালীসকলক আৰু উত্তেজিতহে কৰি তুলিলে। ফলস্বৰূপে অৱশেষত পূব পাকিস্তান স্বাধীন হৈ বাংলাদেশৰ জন্ম হ'ল। আন্তৰ্জাতিক সংবাদ মাধ্যমসমূহে পৰিবেশন কৰা খবৰত এই নৃশংসতাৰ ফলত হোৱা হতাহতৰ সংখ্যা ভিন ভিন - ঢাকাত ৫,০০০-৩৫,০০০ আৰু সমগ্ৰ বাংলাদেশতে ২,০০,০০০ ৰ পৰা ৩০,০০,০০০ পৰ্য্যন্ত and the atrocities have been referred to as acts of genocide. - আৰু ইয়াক জাতিহত্যা  আখ্যা দিয়া হ'ল।

এচিয়া টাইমচৰ মতে

এই সংহাৰত মুখ্যতঃ ঢাকাক লক্ষ্য কৰি লোৱা হৈছিল যদিও পূব পাকিস্তানৰ সকলো অংশতে ইয়াৰ প্ৰভাৱ চলিছিল। ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আৱাসিক গৃহসমূহক বিশেষভাৱে লক্ষ্য হিচাবে লোৱা হৈছিল। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ একমাত্ৰ হিন্দু আবাসিক গৃহ "জগন্নাথ হল" ধ্বংস কৰা হ'ল। ইয়াৰ ৬০০-৭০০ আৱাসীক হত্যা কৰা হ'ল। হামুদ-উৰ-ৰহমান কমিচনে  ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ত মাত্ৰাধিক শক্তিপ্ৰয়োগ হৈছিল বুলি সিদ্ধান্ত দিলে যদিও পাক সেনাই এই অভিযোগ অস্বীকাৰ কৰে। জগন্নাথ হল আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ অন্যান্য আবাসিক গৃহত হোৱা এই নৰসংহাৰৰ সত্যতা পূব পাকিস্তান অভিযান্ত্ৰিক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন অধ্যাপক নুৰুল উল্লাহে বিপৰীত দিশত থকা তেখেতৰ ঘৰৰ পৰা গোপনে লোৱা এটা ভিডিঅ' ৰেকৰ্ডিঙতো সাব্যস্ত হয়।

এই নৃশংসতাৰ ভয়াবহতাৰ কথা পাকিস্তানী সাংবাদিক এন্থনী মাচাকাৰেনহাচে  পশ্চিমৰ দেশসমূহৰ আগত সদৰি কৰে। তেওঁক পাকিস্তানৰ সৈন্য অধিকাৰীসকলে পাকিস্তানৰ কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে এটা ভাল প্ৰতিমূৰ্তি দৰ্শোৱা প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ নিয়োগ কৰিছিল। তাৰ পৰিবৰ্তে তেওঁ ইংলেণ্ডলৈ পলাই যায় আৰু ১৯৭১ চনৰ ১৩ জুনৰ "চানডে' টাইমচ"ত পাকিস্তানী সেনাৰ এই প্ৰণালীবদ্ধ হত্যাকাণ্ডসমূহৰ কথা বৰ্ণাই এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। BBC-এ লিখিলে: "ইয়াত কোনো সন্দেহৰ থল নাই যে মাচকাৰেনহাচৰ সাংবাদিকতাই এই যুদ্ধখন শেষ কৰাত প্ৰভাৱ পেলালে। ই বিশ্বৰ মতামত পাকিস্তানৰ বিপক্ষে নিয়ালে আৰু ভাৰতক এক নিশ্চয়াত্মক ভূমিকা (decisive role) গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰিলে। "ভাৰতৰ তৎকালীন প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়েও কৈছিল যে মাচকাৰহানচৰ প্ৰতিবেদনে তেওঁক "ভাৰতৰ সামৰিক হস্তক্ষেপৰ বাবে আধাৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ" প্ৰেৰিত কৰিলে।"Bangladesh war: The article that changed history", BBC, 16 December 2011

বিশেষকৈ হিন্দু অধ্যুষিত অঞ্চলসমূহ বেছিকৈ আক্ৰমণৰ সন্মুখীন হ'ল। ১৯৭১ চনৰ ২ আগষ্টত টাইম আলোচনীয়ে লিখিলে, "শৰণাৰ্থীসকলৰ ভিতৰত চাৰিভাগৰ তিনিভাগ আৰু মৃতসকলৰ বেছিভাগেই হিন্দু আৰু তেওঁলোকেই সকলোতকৈ বেছিকৈ পাক সেনাৰ ঘৃণাৰ সন্মুখীন হ'ল। " মুজিবুৰ ৰহমানক পাক সেনাই এৰেষ্ট কৰিলে। য়াহায়া খানে ব্ৰিগেডিয়াৰ (পাচলৈ জেনেৰেল) ৰহিমুদ্দিন খানক মুজিবৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও গোচৰৰ বিচাৰ কৰিবলৈ এখন ট্ৰাইবুনেলৰ সভাপতি নিয়োগ কৰিলে। ট্ৰাইবুনেলৰ ৰায় সদৰি কৰা নহ'লেও য়াহায়া খানে সেই বিচাৰ অৱশ্যে কাৰ্য্যকৰী নকৰিলে।  ঢাকাৰ পৰা পলাই যোৱাকেইজনৰ বাহিৰে আৱামী লীগৰ অন্যান্য নেতাসকলকো এৰেষ্ট কৰা হ'ল আৰু আৱামী লীগক নিষিদ্ধ ঘোষণা কৰা হ'ল।

 স্বাধীনতা ঘোষণা 
পাকিস্তানৰ ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চৰ হিংসাকাৰ্য্যই শান্তি স্থাপনৰ শেষ আশাও মষিমুৰ কৰিলে। শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানে এক আধিকাৰিক গোষণাপত্ৰ জাৰী কৰিলে:

এক ৰেডিঅ' বাৰ্তাৰ জৰিয়তে মুজিবে জনতাক অধিগ্ৰহণকাৰী বলৰ বিৰোধিতা কৰিবলৈও আহ্বান জনালে।The Daily Star, 26 March 2005 Article not specified তেওঁক ২৫-২৬ মাৰ্চৰ নিশা (ৰেডিঅ' পাকিস্তানৰ খবৰ মতে ২৯ মাৰ্চ, ১৯৭১) এৰেষ্ট কৰা হ'ল।

মুজিবৰ বাৰ্তা টেলিগ্ৰামযোগে চিতাগঙৰ ছাত্ৰসকলৰ হাতত পৰিল। ড॰ মঞ্জুলা আনোৱাৰে এই বাৰ্তা বাংলালৈ অনুবাদ কৰিলে। ছাত্ৰাসকলে এই বাৰ্তা প্ৰচাৰৰ বাবে ৰেডিঅ' পাকিস্তানৰ নিকটস্থ কেন্দ্ৰ আগ্ৰাবাদৰ পৰা অনুমতি নোপোৱাত কালাৰুঘাট দলং পাৰ হৈ মেজৰ জিয়াউৰ ৰহমানৰ অধীনস্থ পূৱ বঙালী ৰেজিমেণ্ট অধিকৃত অঞ্চলৰ পৰা এই বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰোৱায়। এই প্ৰচাৰণৰ বাবে অভিযন্তাসকলে কাম কৰি থাকোঁতে বাঙালী সৈন্যই কেন্দ্ৰটো পহৰা দি থাকিল। ২৭ মাৰ্চ, ১৯৭১ ৰ ১৯:৪৫ বজাত মুজিবৰ হৈ ৰহমানে স্বাধীনতাৰ ঘোষণা ৰেডিঅ' ব্ৰডকাষ্ট কৰিলে:

কালাৰুঘাটৰ সীমিত ক্ষমতাৰ অনাতাঁৰ কেন্দ্ৰৰ এই বাৰ্তা বংগোপসাগৰৰ এখন জাপানী জাহাজে পায়। পাচত ৰেডিঅ' অষ্ট্ৰেলিয়াই আৰু বি বি চি -য়ে এই বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰে।

আৱামী লীগৰ এজন সদস্য এম এ হান্নানে সৰ্বপ্ৰথমে ১৯৭১ চনৰ ২৬ মাৰ্চ তাৰিখে এই ঘোষণা প্ৰচাৰ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। মেজৰ জিয়াই কেতিয়া এই কথা গোষণা কৰিছিল সেই বিষয়ে বৰ্তমান বাদানুবাদৰ সৃষ্টি হৈছে। বি এন পি সূত্ৰমতে ইয়াক ২৬ মাৰ্চ তাৰিখে কৰা বোলে আৰু লগতে মুজিবৰ পৰা কোনো বাৰ্তা পোৱা হোৱা নাছিল বুলিও কয়। পাকিস্তানী সূত্ৰ, যেনে চিদ্দিক চালিকে Witness to Surrender -অত লিখিছে যে তেওঁ অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইট চলি থকা অৱস্থাত এই বাৰ্তা শুনিছিল আৰু মেজৰ জেনেৰেল হাকিম এ কুৰেচিৰ The 1971 Indo-Pak War: A Soldier's Narrative -অত ঘোষণাৰ তাৰিখ ২৭ মাৰ্চ বুলি পোৱা যায়।Annex M (Oxford University Press, 2002 ISBN 0-19-579778-7)

আনুষ্ঠানিকভাৱে ১৯৭১ চনৰ ২৬ মাৰ্চ তাৰিখটো বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা দিবস বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু বাংলাদেশ নামটোও তেতিয়াৰপৰাই মান্য হয়। জুলাই ১৯৭১ চনত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে সাৰ্বজনীক ভাৱে পূৱ পাকিস্তানক বাংলাদেশ বুলি উল্লেখ কৰিলে।India, Pakistan, and the United States: Breaking with the Past By Shirin R. Tahir-Kheli ISBN 0-87609-199-0, 1997, Council on Foreign Relations. pp 37 কোনো কোনো ভাৰতীয় আৰু পাকিস্তানী বিষয়াই ১৬ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ -লৈকে "পূব পাকিস্তান" নামটো ব্যৱহাৰ কৰি থাকিল।

 স্বাধীনতা যুদ্ধ 

 মাৰ্চ - জুন 
প্ৰথম অৱস্থাত বিৰোধ স্বতস্ফুৰ্ত আৰু অসংগঠিত আছিল।Pakistan Defence Journal, 1977, Vol 2, p2-3 কিন্তু পাক সেনাই জনসাধাৰণৰ ওপৰত তুটি পৰাৰ লগে লগে বিৰোধিতা বৃদ্ধি পাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। মুক্তি বাহিনী ক্ৰমান্বয়ে অধিক সক্ৰিয় হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। পাক সেনাই দমনৰ চেষ্টা কৰিলেও আৰু অধিক সংখ্যক বাঙালী সৈনিকে ভূমিগত "বাংলাদেশী সেনা"ত যোগ দিয়া আৰম্ভ কৰিলে। এই বঙালী গোটবোৰে লাহে লাহে একত্ৰ হৈ মুক্তি বাহিনী গঠন কৰিলে আৰু ভাৰতে দিয়া হাথিয়াৰেৰে সম্বৃদ্ধ হ'ল। প্ৰত্যুত্তৰত পাকিস্তানেও আৰু দুটা পদাতিক ডিভিজন নিয়োগ কৰিলে। লগতে তেওঁলোকে ৰাজাকাৰ , আল-বদ্‌ৰ  আৰু আল-শ্বামচ  (এওঁলোক বেছিভাগেই মুছলীম লীগৰ সদস্য, বাকী চৰকাৰী দল আৰু অন্যান্য ইচলামীক দলৰ সদস্য), স্বাধীনতা সমৰ্থন নকৰা অন্যান্য বাঙালী আৰু বিহাৰী মুছলমান সকলক (এওঁলোক ভাৰতৰ দেশ বিভাজনৰ সময়ত পূৱ পাকিস্তানলৈ আহিছিল) লৈ অৰ্ধসামৰিক বাহিনী গঠন কৰিলে।

১৯৭১ চনৰ ১৭ জানুৱাৰীত পশ্চিম পাকিস্তানত আটকাধীন শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানক ৰাষ্ট্ৰপতি, চৈয়দ নজৰুল ইচলামক কাৰ্য্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতি, তাজুদ্দিন আহমেদক প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু জেনেৰেল মঃ অতুল ঘানী ওচমানীক সেনাধ্যক্ষ হিচাবে লৈ পশ্চিম বাংলাদেশৰ মেহেৰপুৰ জিলাত এক অস্থায়ী চৰকাৰ গঠন কৰা হ'ল। অধিকৰ্তা পাক সেনা আৰু মুক্তি বাহিনীৰ সংঘৰ্ষ বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে প্ৰায় ১০ মিলিয়ন বাঙালীয়ে ভাৰতৰ অসম আৰু পশ্চিম বংগত শৰণ বিচাৰিলে।

 জুন - চেপ্তেম্বৰ 
কৰ্ণেল এম এ জী ওচমানীক কেবিনেট পৰ্যায়ৰ মন্ত্ৰীৰ মৰ্য্যদাৰে মুখ্য সেনাধ্যক্ষ্য, লেঃ কৰ্ণেল আব্দুৰ ৰবক চীফ অব ষ্টাফ, গ্ৰুপ কেপ্তেইন এ কে খাণ্ডেকাৰক ডেপুটী চীফ অব ষ্টাফ আৰু মেজৰ এ আৰ চৌধুৰীক এচিষ্টেণ্ট চীফ অব ষ্টাফ হিচাবে লৈ বাংলাদেশ সেনা কমাণ্ড গঠন কৰা হ'ল।

যুদ্ধত মুক্তি বাহিনীৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে জেনেৰেল ওচমানীৰ মত ভাৰতীয় নেতৃবৃন্দৰ লগত মিলা নাছিল। ভাৰতীয় নেতা সকলে প্ৰথমতে ৮,০০০ সদস্যক লৈ প্ৰশিক্ষণ দি এক উৎকৃষ্ট গেৰিলা বাহিনী তৈয়াৰ কৰাৰ কথা ভাবিছিল, যাক অৱশিষ্ট পূৱ বংগ ৰেজিমেণ্টে নেতৃত্ব দিব। তেওঁলোকে সৰু সৰু ভাগত ভাগ হৈ পাচৰ ভাৰতীয় আক্ৰমণৰ বাবে তৈয়াৰি কৰিব। কিন্তু বঙালী নেতৃবৃন্দই তলত দিয়া ষ্ট্ৰেটেজী হে পছন্দ কৰিলেJacob, Lt. Gen. JFR, Surrender at Dacca, pp42 – pp44, pp90 – pp91Hassan, Moyeedul, Muldhara’ 71, pp45 – pp46:

 বাঙালী পৰম্পৰাগত শক্তি সমূহে বাংলাদেশৰ খোপনি ল'ব পৰা স্থানসমূহ (lodgement areas) অধিকাৰ কৰিব আৰু তেতিয়া বাংলাদেশ চৰকাৰে আন্তৰ্জাতিক কূটনৈতীক মান্যতা আৰু হস্তক্ষেপ বিচাৰিব। প্ৰথমতে মৈমনসিংহক বাচি লোৱা হৈছিল যদিও পাচত জে. ওচমানীয়ে চিলেটক নিৰ্বাচন কৰে।
 যথাসম্ভব সোনকালে যিমান পাৰি সিমান গেৰিলাক বাংলাদেশত প্ৰবেশ কৰাই তলৰ লক্ষসমূহ পূৰ্ণ কৰা:
 ৰেইড আৰু এমবুশ্বৰ সহায়ত পাক পক্ষৰ হানি কৰা।
 পাৱাৰ ষ্টেশ্যন, ৰেল লাইন, ষ্টৰেজ ডিপো আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাত আক্ৰমণ কৰা।
 ষ্ট্ৰেটেজিক লক্ষ্য আছিল পাক সেনাক দেশৰ ভিতৰুৱা অঞ্চলসমূহলৈ টানি নিয়া, যাতে অকলশৰীয়া হৈ পৰা পাকিস্তানী দলসমূহক আক্ৰমণ কৰিব পৰা যায়।

জুলাইত বাংলাদেশক এঘাৰটা চেক্টৰত বিভক্ত কৰি লোৱা হ'ল।Islam, Major Rafiqul, A Tale of Millions,pp226 – pp231 প্ৰত্যেকতে গেৰিলা অপাৰেশ্যন চলাবলৈ আৰু প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ পাকিস্তানী সেনা এৰি মুক্তি বাহিনীত যোগদান কৰা একোজনক কমাণ্ডাৰ নিয়োগ কৰা হ'ল। বেচিভাগ ট্ৰেইনিং কেম্পেই সীমাৰ ওচৰে পাজৰে আছিল আৰু ভাৰতৰ সহায়ত পৰিচালনা কৰা হৈছিল। ১০ নং চেক্টৰটো কমাণ্ডাৰ ইন চীফ (C-in-C) ওচমানীৰ প্ৰত্যক্ষ তদাৰকীত আছিল। ইয়াত নৌ কমাণ্ডো আৰু চি-ইন-চিৰ বিশেষ বাহিনী আছিল।Bangladesh Liberation Armed Force , Liberation War Museum, Bangladesh. পৰম্পৰাগত যুদ্ধৰ বাবে তিনিটা ব্ৰিগেড (১১টা বেটেলিয়ন) গঠন কৰা হ'ল। প্ৰায় ১০,০০০ সৈনিকৰ এটা বৃহৎ গেৰিলা সৈন্যদল গঠন কৰা হ'ল।Raja, Dewan Mohammad Tasawwar, O GENERAL MY GENERAL (Life and Works of General M. A. G. Osmani), p35-109, ISBN 978-984-8866-18-4

তিনিটা ব্ৰিগেড (৮টা ইনফেণ্ট্ৰি বেটেলিয়ন আৰু তিনিটা আৰ্টিলাৰী বেটাৰী)-অক জুলাই-চেপ্তেম্বৰত যুদ্ধক্ষেত্ৰত নিয়োগ কৰা হ'ল।Jacob, Lt. Gen. JFR, Surrender at Dacca, pp44 জুন-জুলাই মাহত অপাৰেশ্যন জেকপটৰ জৰিয়তে আগবঢ়োৱা সহায় লৈ মুক্তি বাহিনী সীমান্তৰ সিপাৰত একগোট হ'ল। উপযুক্ত প্ৰশিক্ষণ, চাপ্লাই ষ্ট'ৰেজ, বাংলাদেশৰ অভ্যন্তৰৰ পৰা যথোপযুক্ত সাহায্য ব্যৱস্থা আদিৰ অভাৱত তথাকথিত মনচুন অফেন্‌চিভ লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত বিফল হয়।Ali, Maj. Gen. Rao Farman, How Pakistan Got Divided, pp 100Hassan, Moyeedul, Muldhara 71, pp 64 – 65Khan, Maj. Gen. Fazal Mukeem, Pakistan’s Crisis in Leadership, pp125 বাংলাৰ সাধাৰণ বলেও (regular force) মৈমনসিং, কোমিল্লা, আৰু চিলেটত সীমান্ত চকীসমূহত আক্ৰমণ কৰিলেও ফলাফল মিশ্ৰিত হয়। পাক কৰ্তৃপক্ষই সিদ্ধান্ত কৰিলে যে অপাৰেশ্যন মনচুন তেওঁলোকে বিফল কৰিলে, যি প্ৰায় সত্যৰ ওচৰা-ওচৰিয়েই আছিল।Ali, Rao Farman, When Pakistan Got Divided, p 100Niazi, Lt. Gen. A.A.K, The Betrayal of East Pakistan, p 96

আগষ্টৰ পাচৰ পৰা প্ৰশিক্ষণ পৰ্য্যায়ত স্তিমিত হৈ পৰা গেৰিলা অপাৰেশ্যনসমূহ পুনৰ আৰম্ভ হ'ল। ঢাকাৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামৰিক লক্ষ্যসমূহত আক্ৰমণ হনা হ'ল। সকলোতকৈ ডাঙৰ সাফল্য আছিল অপাৰেশ্যন জেকপট যাৰ অধীনত ১৫ আগষ্ট ১৯৭১ তাৰিখে নৌ কমাণ্ডোসকলে চিতাগং, মংলা, নাৰায়ণগঞ্জ আৰু চন্দনপুৰত মাইনৰ সহায়ত তাত থকা জাহাজসমূহ বিনষ্ট কৰিলে।

 অক্টোবৰ – ডিচেম্বৰ 
সাধাৰণ বঙালী সেনাদলে বৰ্ডাৰ আউটপ'ষ্টবিলাকত আক্ৰমণ কৰিলে। কমলাপুৰ, বেলনীয়া আৰু বইৰাৰ যুঁজ আদি এনে কেইটামান উদাহৰণ। মুঠ ৩৭০ টাৰ ভিতৰত ৯০টা আউটপ'ষ্ট বঙালী সেনাৰ হাতত পৰিল। গেৰিলা আক্ৰমণ তীব্ৰতৰ হ'ল, তেনেদৰে সাধাৰণ জনতাৰ ওপৰত পাকিস্তান আৰু ৰাজাকাৰ প্ৰত্যাক্ৰমণো বাঢ়ি গ'ল। পশ্চিম পাকিস্তানৰ পৰা আঠটা বেটেলিয়ন আনি পাকিস্তানী সেনা পৰিপুষ্ট কৰা হ'ল। বাংলাদেশী মুক্তি সেনাই আনকি সাময়িকভাৱে লালমণিৰহাট আৰু চালুটিকাৰৰ বিমানকোঠো অধিকাৰ কৰিলে। এই দুই বিমানকোঠ ভাৰতৰ পৰা যোগান আৰু অস্ত্ৰাদি সৰবৰাহ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হ'ল। পাকিস্তানে পশ্চিম পাকিস্তানৰ বাবে আৰু পাঁচটা বেটেলিয়ন অনোৱালে।

 ভাৰতীয় হস্তক্ষেপ 

Major battles
 Battle of Boyra
 Battle of Garibpur
 Battle of Dhalai
 Battle of Hilli
 Battle of Kushtia

ভাৰতৰ বৰ্ধিত হস্তক্ষেপত চিন্তিত হৈ পাকিস্তানী বায়ু সেনাই (PAF:  ১৯৭১ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰ তাৰিখে ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ সমূহত অপাৰেশ্যন জেংগিজ খান  নামেৰে এক আগতীয়া (pre-emptive) আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰে। এই আক্ৰমণ ছয় দিনীয়া যুদ্ধত আৰব দেশসমূহৰ ওপৰত ইজৰাইলী বায়ুসেনাৰ অপাৰেশ্যন ফ'কাচ নামৰ আক্ৰমণৰ অনুকৰণ কৰি যোজনা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল ভূমিগত অৱস্থাতেই ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ বিমানসমূহ নিষ্ক্ৰিয় কৰা। ভাৰতে ইয়াক অপ্ৰৰোচিত আক্ৰমণ হিচাবে গণ্য কৰিলে আৰু লগে লগে ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ'ল।

মুকলিকৈ যুদ্ধ ঘোষণা নকৰিলেও ভাৰত আৰু পাকিস্তান দুইদেশেই চৰকাৰীভাৱে দুইপক্ষৰ মাজত "যুদ্ধসম স্থিতি"ৰ উদ্ভৱ হোৱা বুলি চৰকাৰীভাবে মানি লয়।

ভাৰতৰ তিনিওটা বাহিনী পূৱ পাকিস্তান আক্ৰমণত লিপ্ত হ'ল। তেওঁলোকৰ লগতে মুক্তি বাহিনীৰ তিনিটা ব্ৰিগেডেও যোগদান কৰিলে। এয়া তিনিটা ডিভিজনেৰে গঠিত পাকিস্তানী সেনাৰ শক্তিতকৈ অনেক বেছি আছিল। ভাৰতীয় সেনাই পাকিস্তানৰ বচা বচা শক্তিশালী ঘাটিবোৰ অধিকাৰ কৰি বা এৰাই অবিলম্বে সমগ্ৰ বাংলাদেশতে বিয়পি পৰিল। সীমান্তত মুক্তি বাহিনীৰ গেৰিলা আক্ৰমণৰ পৰিপ্ৰাক্ষিতত পাক সেনাই ভাৰতীয় আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰাত বিফল হ'ল, কাৰণ তেওঁলোকৰ সেনা সৰু সৰু গোটত বিভক্ত হৈ পৰিছিল।Indian Army after Independence by Maj KC Praval 1993 Lancer p317 ISBN 1-897829-45-0 ঢাকা ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰি ১৬ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ তাৰিখে পাকিস্তানে আত্মসমৰ্পণ কৰে।

এই যুদ্ধত ভাৰতৰ বহিঃ চোৰাংচোৱা বিভাগ RAW -ৰো গুৰত্বপূৰ্ণ অৱদান আছিল। যুদ্ধৰ প্ৰথমচোৱাত তেওঁলোকে মুক্তি বাহিনীক লজিষ্টিক চাপ'ৰ্ট দিছিল। ‌দক্ষিণ এচিয়াৰ বুৰঞ্জীত ইয়েই আজিলৈকে সৰ্ববৃহৎ গুপ্ত অপাৰেশ্যন।

 পাকিস্তানী প্ৰতিক্ৰিয়া 
পূৱ পাকিস্তানৰ পৰা ভাৰতীয় সেনা আঁতৰাবৰ কাৰণে বাধ্য কৰিবলৈ ভাৰতৰ পশ্চিম সীমাত পাকিস্তানে বৰ্মযুক্ত বাহিনীৰ দ্বাৰা আক্ৰমণ (armored thrust) চলায়। সৈন্যবাহিনীৰ মনোবল বঢ়াবলৈ স্পেচিয়েল চাৰ্ভিচ গ্ৰুপৰ কমাণ্ডোকো বিভিন্ন মিশ্যনত চামিল কৰা হয়।

 বায়ু আৰু নৌ যুদ্ধ 
ভাৰতীয় বায়ুসেনাই পাকিস্তানৰ বিপক্ষে কেইবাটাও বায়ু আক্ৰমণ হানে। এক সপ্তাহৰ ভিতৰতে ভাৰতে পূৱ পাকিস্তানৰ আকাশত নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰে। তেজগাওঁ, কুৰ্মিতলা, লাল মুনিৰ হাট আৰু শমশেৰ নগৰত ভাৰতৰ বায়ু আক্ৰমণৰ ফলত PAF নং ১৪ এয়াৰ স্কোৱাড্ৰন সম্পূৰ্ণৰূপে ভূমিগত (grounded) হয়। চিতাগং, বৰিশাল আৰু কক্স বাজাৰত আই এন এচ ভিক্ৰান্তৰ হকাৰ চী হকৰ আক্ৰমণত পাকিস্তান নৌবাহিনীৰ পূব বিভাগ সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হয় আৰু পূৱ পাকিস্তানৰ সকলো বন্দৰগাহ ভাৰতৰ অধিকাৰলৈ আহে। পাক নৌ বাহিনী এৰি অহা পূৱ পাকিস্তনী সেনাৰে সদ্যগঠিত বাংলাদেশ নৌসেনাই ও ভাৰতীয় সেনাক নৌ অভিযানত, বিশেষকৈ অপাৰেশ্যন জেকপটত সহায় কৰে।

 আত্মসমৰ্পণ আৰু পৰিণাম 
১৬ ডিচেম্বৰ, ১৯৭১ তাৰিখে পূৱ পাকিস্তানস্থ পাকিস্তানী ফৌজৰ কমাণ্ডিং অফিচাৰ (CO) লেঃ জেনেৰেল এ কে নিয়াজীয়ে আত্মসমৰ্পণ চুক্তিত  হস্তাক্ষৰ কৰে। তেতিয়ালৈকে অৱশ্যে মাত্ৰ কেইখনমান দেশে হে নবগঠিত বাংলাদেশক কূটনৈতীক মান্যতা দিছিল। প্ৰায় ৯৩,০০০ জন পাকিস্তানী সৈন্যই ভাৰতীয় বলৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰে। ই দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পাচত আজিলৈকে হোৱা সৰ্বাধিক সেনাৰ আত্মসমৰ্পণ। বাংলাদেশে ৰাষ্ট্ৰসংঘতো স্থান বিচাৰিলে। কিন্তু বেছিভাগ ভোট সপক্ষে থকা সত্ত্বেও বাংলাদেশৰ প্ৰাৰ্থিত্ব নাকচ হয় কাৰণ চীনে তেওঁলোকৰ মিত্ৰদেশ পাকিস্তানৰ সপক্ষে ভেট' প্ৰদান কৰে।Section 9. Situation in the Indian Subcontinent, 2. Bangladesh's international position – Ministry of Foreign Affairs of Japan পাকিস্তানৰ অন্য এক মিত্ৰ দেশ আমেৰিকাইও বাংলাদেশক পলমকৈহে মান্যতা দিয়ে।Guess who's coming to dinner Naeem Bangali ১৯৭২ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত চিমলা চুক্তি সম্পন্ন হয়। এই চুক্তিমতে পাকিস্তানে পাকিস্তানী যুদ্ধবন্দীসকলৰ বিনিময়ত স্বাধীন বাংলাদেশক মান্যতা দিবলৈ ৰাজী হয়। ভাৰতে এই যুদ্ধবন্দীসকলক জেনেভা কনভেন্‌শ্যনৰ ১৯২৫ দফা মতে মান্যতা দিছিল। পাঁচ মাহৰ ভিতৰত ৯৩,০০০ -তকৈও অধিক যুদ্ধবন্দীক পাকিস্তানলৈ প্ৰত্যৰ্পণ কৰা হয়।

ইয়াৰ উপৰিও শুভেচ্ছাৰ চিনস্বৰূপে বাংলাদেশে যুদ্ধ অপৰাধৰ বিচাৰৰ বাবে দাবী কৰা প্ৰায় ২০০ পাক সৈনিককো ক্ষমাদান কৰে। চুক্তি মতে ভাৰতে যুদ্ধত অধিকাৰ কৰা  -ত কৈও অধিক ভূমি পাকিস্তানক ওভোটাই দিয়ে। অৱশ্যে সামৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ কিছুমান অঞ্চল ভাৰতে নিজৰ হাতত ৰাখিলে। (ইয়াৰে এক উল্লেখযোগ্য অঞ্চল আছিল কাৰগিল, যি ১৯৯৯ চনত ভাৰত-পাকিস্তানৰ মাজত হোৱা কাৰগিল যুদ্ধৰ এক মুখ্য লক্ষ্য হ'বগৈ। ) এইবোৰৰ উদ্দেশ্য আছিল ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত "দীৰ্ঘস্থায়ী শান্তি" স্থাপন। অনেকে ইয়াক ভাৰতৰ পৰিপক্বতাৰ লক্ষণ বুলি ভাবে। অৱশ্যে ভাৰতৰ অনেকে ভাৰতে ভুট্টোৰ প্ৰতি নৰম ব্যৱহাৰ দেখুওৱা বুলি অসন্তোষ কৰে। ভুট্টোৱে চুক্তিখনে ভাৰতক বেছিকৈ প্ৰাধান্য দিলে পাকিস্তানৰ চালুকীয়া গণতন্ত্ৰ ভাগি পৰিব পাৰে বুলি ভাৰতৰ পৰা নৰম ব্যৱহাৰ বিচাৰিছিল।

 যুদ্ধৰ প্ৰতি পশ্চিম পাকিস্তানৰ প্ৰতিক্ৰিয়া 
যুদ্ধত পৰাজয় আৰু পাকিস্তানৰ বিভাজন সেনা আৰু জনসাধাৰণ দুয়োপক্ষৰে বাবে আশ্চৰ্য্যজনক আছিল। এখন আনুষ্ঠানিক যুদ্ধত ১৫ দিনৰ ভিতৰতে পাকিস্তানৰ পৰাজয় সকলোৰে কল্পনাতীত আছিল। পূৱ পাকিস্তানত সেনাৰ আত্মসমৰ্পণক কাপুৰুষাত্মক কাৰ্য্য বুলি গণ্য কৰা হ'ল। য়াহায়া খানৰ সামৰিক একনায়কত্বৰ অন্ত পৰিল আৰু জুলফিকৰ আলি ভুট্টোৰ ক্ষমতালৈ উত্থান ঘটিল। ৯৩,০০০ সৈনিকৰ সৈতে আত্মসমৰ্পণ কৰা জেনেৰেল নিয়াজীক পাকিস্তানলৈ প্ৰত্যাবৰ্তনৰ পাচত ঘৃণা আৰু সন্দেহৰ চকুৰে চোৱা হ'ল। তেওঁক অৱনমন কৰি বিশ্বাসঘাটক আখ্যা দিয়া হ'ল। যুদ্ধই "পূৱ পাকিস্তানৰ সুৰক্ষা পশ্চিম পাকিস্তানত আছে" বোলা পাকিস্তানৰ নীতিৰ সীমাবদ্ধতাও উদঙাই দিলে।Defencejournal , Redefining security imperatives by M Sharif – Article in Jang newspaper, General Niazi's Failure in High Command পাকিস্তানে আমেৰিকাৰ বাহিৰে অন্য কোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমৰ্থন পাবলৈ বিফল হ'ল আৰু অকলশৰীয়া হৈ পৰিল। কেইবা দশকৰো ভিতৰত পাক সেনাৰ এই শোচনীয় পৰাজয়ৰ ফলত পাকিস্তানী জনসাধাৰণৰ মনত তিক্ততাৰ সৃষ্টি হ'ল।

এই ঘটনাৰ তদন্ত কৰিবলৈ জাষ্টিচ হামদুৰ ৰহমানৰ অধ্যক্ষতাত হামদুৰ ৰহমান কমিশ্যন গঠন কৰা হ'ল। ই পাক সেনাৰ দুৰ্বলতা উদঙাই দিয়া বাবে প্ৰথম অৱস্থাত ভুট্টোৱে এই কমিশ্যনৰ প্ৰতিবেদন গোপনে ৰাখিলে। পাচত যেতিয়া ইয়াক মুক্ত কৰি দিয়া হ'ল ই ষ্ট্ৰেটেজিক আৰু টেক্টিকেল দুই স্তৰতে অনেক খুট উদঙাই দিলে। ই সেনাই কৰা আতিশয্য আৰু যুদ্ধ অপৰাধসমূহকো গৰিহণা দিলে। পাক সেনা আৰু তেওঁলোকৰ স্থানীয় ভেৰোণীয়া সকলে কৰা লুট-পাত, বলাৎকাৰ আৰু হত্যাসমূহৰ সত্যতাৰো ই পুষ্টি কৰিলে। অৱশ্যে বাংলাদেশে দাবী কৰাৰ দৰে ২,০০,০০০ ধৰ্ষণ আৰু ৩ মিলিয়ন হত্যাৰ বিপৰিতে এই প্ৰতিবেদনত ২৬,০০০ হত্যা আৰু কেইশমান হত্যাৰ কথাহে কোৱা হ'ল। কিন্তু পাকিস্তানৰ এই বৃহৎ বিপৰ্য্যয়ত সেনাৰ ভূমিকাক পৰৱৰ্তী চৰকাৰ সমূহে প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰি থাকিল। 

 আতিশয্য 
যুদ্ধৰ সময়ত ব্যাপক হত্যা আৰু অন্যান্য আতিশয্য চলিছিল। অনেক বাংলাদেশী (তৎকালীন পূৱ পাকিস্তান) গৃহচ্যুত হয় আৰু পাক সেনাই তেওঁলোকৰ ভেৰোণীয়া ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় গোটসমূহৰ জৰিয়তে ২৫ মাৰ্চ ১৯৭১ ৰ অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইটৰ পৰা ব্যাপক মানৱাধিকাৰ ভংগত লিপ্ত হয়। বাংলাদেশী কৰ্তৃপক্ষই তিনি মিলিয়ন মানুহক পাক সেনাই হত্যা কৰা বুলি দাবী কৰে,White, Matthew, Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century অৱশ্যে পাকিস্তান চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিয়োজিত হামদুৰ ৰহমান কমিশ্যনৰ প্ৰতিবেদনত মৃতকৰ সংখ্যা ২৬,০০০ বুলি ঠাৱৰ কৰা হয়।Hamoodur Rahman Commission Report, chapter 2, paragraph 33 আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচাৰ মাধ্যম আৰু ইংৰাজী প্ৰসংগ পুথিসমূহত চেমুৱেল টোটেনৰ  দৰে লিখক আৰু জাতিহত্যা সম্পৰ্কীয় বিশেষজ্ঞসকলে সমগ্ৰ বাংলাদেশতে মৃতকৰ সংখ্যা ৩০,০০,০০০ পৰ্য্যন্ত বুলি প্ৰকাশ কৰিছে, যদিও স্বতন্ত্ৰ গৱেষকসকলৰ মতে এই হিচাব ৩০,০০,০০০ ৰ পৰা ৫,০০,০০০ পৰ্য্যন্ত। তদুপৰি প্ৰায় ৮ ৰ পৰা ১০ মিলিয়ন লোক দেশ এৰি ভাৰতলৈ পলাই যায়।Rummel, Rudolph J., "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900", ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calcualtions: lowest estimate two million claimed by Pakistan (reported by Aziz, Qutubuddin. Blood and tears Karachi: United Press of Pakistan, 1974. pp. 74,226), all the other sources used by Rummel suggest a figure of between 8 and 10 million with one (Johnson, B. L. C. Bangladesh. New York: Barnes & Noble, 1975. pp. 73,75) that "could have been" 12 million.

বাংলাদেশৰ বুদ্ধিজীৱী সকলৰ এক বৃহৎ সংখ্যকক হাত্যা কৰা হয়। ইয়াৰ বেছিভাগেই পাক সেনাৰ নিৰ্দেশতAsadullah Khan The loss continues to haunt us in The Daily Star 14 December 2005 আল শ্বামচ আৰু আল বদৰৰ দ্বাৰা কৰা হয়।Many of the eyewitness accounts of relations that were picked up by "Al Badr" forces describe them as Bengali men. The only survivor of the Rayerbazar killings describes the captors and killers of Bengali professionals as fellow Bengalis. See 37 Dilawar Hossain, account reproduced in 'Ekattorer Ghatok-dalalera ke Kothay' (Muktijuddha Chetona Bikash Kendro, Dhaka, 1989) ১৪ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ ত, আত্মসমৰ্পণৰ মাত্ৰ দুদিন আগত পাকিস্তানী সেনা আৰু ৰাজাকাৰ সকলে ঢাকাত অন্ততঃ ১০০ জন চিকিৎসক, অধ্যাপক, লিখক আৰু অভিযন্তাক হত্যাকৰি মৃতদেহসমূহ গণকবৰত পুতি থয়।

বাংলাদেশত এতিয়ালৈকে অনেক গণকবৰৰ সন্ধান পোৱা গৈছে, যেনে ১৯৯৯ চনৰ আগষ্টত ঢাকাৰ এক অ-বঙালী অঞ্চলৰ এটা মছজিদৰ ওচৰত এটা গণ-কবৰৰ সম্ভেদ পোৱা গৈছে।DPA report Mass grave found in Bangladesh in The Chandigarh Tribune 8 August 1999 যুদ্ধৰ প্ৰথম ৰাতি ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ আৰু অন্যান্য সাধাৰণ নাগৰিকৰ হত্যা ঢাকাৰ আমেৰিকান কনচুলেটৰ পৰা ষ্টেট ডিপাৰ্টমেণ্টলৈ দিয়া এখন টেলিগ্ৰামত পুষ্টি হয়।Sajit Gandhi The Tilt: The U.S. and the South Asian Crisis of 1971 National Security Archive Electronic Briefing Book No. 79 16 December 2002 অসংখ্য নাৰী নিৰ্য্যাতন, ধৰ্ষণ আৰু হত্যাৰ বলি হয়। বাংলাদেশী সূত্ৰমতে ইয়াৰ সংখ্যা প্ৰায় ২,০০,০০০; সহস্ৰাধিক যুদ্ধ শিশুৰ  জন্ম হয়। ঢাকা কেণ্টনমেণ্টত অনেক নাৰীক যৌন দাসী  হিচাবে আটক কৰি ৰখা হৈছিল। ইয়াৰ বেছিভাগেই আছিল ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় আৰু হোষ্টেলসমূহৰ।East Pakistan: Even the Skies Weep , Time Magazine, 25 October 1971. There was significant sectarian violence not only perpetrated and encouraged by the Pakistani army,U.S. Consulate (Dacca) Cable, Sitrep: Army Terror Campaign Continues in Dacca; Evidence Military Faces Some Difficulties Elsewhere, 31 March 1971, Confidential, 3 pp but also by Bengali nationalists against non-Bengali minorities, especially Biharis.

১৬ ডিচেম্বৰ ২০০২ ত জৰ্জ ৱাশ্বিংটন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নেশ্যনেল চিকিউৰিটি আৰ্কাইভে ভাৰত আৰু ঢাকাৰ আমেৰিকান এম্বেচীৰ বিষয়াবৰ্গ, ৱাশ্বিংটন ডি চিৰ বিষয়াবৰ্গ আৰু আমেৰিকাৰ তথ্য সেৱাৰ মাজৰ বাৰ্তা সম্বলিত কিছুমান গোপনীয়তা খুলি দিয়া (declassified) নথি-প্ত্ৰৰ এটা সংগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে।<ref
name=sajit-gandhi>Gandhi, Sajit, ed. (16 December 2002), The Tilt: The U.S. and the South Asian Crisis of 1971: National Security Archive Electronic Briefing Book No. 79</ref> এইসমূহত বাংলাদেশত কৰ্মৰত কূটনৈতীক বিষয়াসকলে সেই সময়ৰ ঘটনাৱলীৰ বিবৰণ দিওঁতে "বাছনিকৃত জাতিহত্যা" (selective genocide)U.S. Consulate in Dacca (27 March 1971), Selective genocide, Cable (PDF) আৰু জাতিহত্যা (The Blood Telegram চাওক) শব্দ দুটা ব্যৱহাৰ কৰা দেখা গৈছে। বাংলাদেশত এতিয়াও ইয়াক জাতিহত্যা বুলি অভিহিত কৰা হলেও অন্যত্ৰ, বিশেষকৈ পাকিস্তানত মৃত্যুৰ সংখ্যা, উদ্দেশ্য, ব্যাপ্তি আৰু পাক সেনাৰ বিদ্ধংসী প্ৰভাৱ আদি বিবদমান।Editorial "The Jamaat Talks Back " in The Bangladesh Observer 30 December 2005Dr. N. Rabbee "Remembering a Martyr" Star weekend Magazine, The Daily Star 16 December 2005

 বিদেশী প্ৰতিক্ৰিয়া 

 ৰাষ্ট্ৰসংঘ 
ৰাষ্ট্ৰসংঘই অপাৰেশ্যন চাৰ্চলাইটৰ সময়ত আৰু পাচত বাংলাদেশত হোৱা মানৱাধিকাৰ ভংগক গৰিহনা দিলেও যুদ্ধ হোৱাৰ আগতেই অৱস্থা শুধৰাবলৈ বিফল হয়।

শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানে বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা ঘোষণা কৰাৰ পাচতেই বাংলাদেশৰ জনতাৰ বাবে সহায় আৰু সমৰ্থন বিচাৰি ভাৰতে বিশ্বব্যাপি এক ৰাজনৈতীক, গণতান্ত্ৰিক আৰু মানৱীয় সহায় বিচৰা অভিযান আৰম্ভ কৰে। প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে বাঙালীসকলৰ বিৰুদ্ধে পাকিস্তানৰ আতিশয্যৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰিবলৈ কেইবাখনো দেশ ভ্ৰমণ কৰে। এই প্ৰচেষ্টাই আগলৈ পৃথিৱীৰ আগত যুদ্ধৰ প্ৰসংগ প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু ভাৰতৰ সামৰিক হস্তক্ষেপৰ ন্যায্যতা প্ৰতিপন্ন কৰাত সখায় কৰিব। লগতে, ই পাকিস্তানৰ পৰাজয়ৰ লগে লগে অবিলম্বে বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰৰ মান্যতা দিয়াত সহায় কৰে।

যুদ্ধত ভাৰতৰ যোগদানৰ পাচত পাকিস্তানে ভাৰতক যুদ্ধ বিৰাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱাবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ হস্তক্ষেপ বিচাৰি জৰুৰীভাৱে আপীল কৰে। ৪ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ তাৰিখে পশ্চিম এচিয়াৰ হিংসাত্মক পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ বৈঠক বহে। বহুল আলোচনাৰ পাচত ৭ ডিচেম্বৰ তাৰিখে আমেৰিকাই "তৎকালিনভাৱে যুদ্ধ বিৰতি আৰু সৈন্য প্ৰত্যাহাৰ"ৰ সপক্ষে সিদ্ধান্ত (resolution) দিয়ে। ইয়াত প্ৰায়ভাগ ৰাষ্ট্ৰৰে সমৰ্থন থাকিলেও চোভিয়েট ৰাচিয়াই ভেট' প্ৰয়োগ কৰি দুবাৰ এই প্ৰস্তাৱ প্ৰত্যাখ্যান কৰে। বাংলাদেশীসকলৰ ওপৰত পাকিস্তানৰ আতিশয্যৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ইংলণ্ড আৰু ফ্ৰান্স ভোটদানৰ পৰা বিৰত থাকে।

১২ ডিচেম্বৰত পাকিস্তানৰ আসন্ন পৰাজয়ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত আমেৰিকাই পুনৰ নিৰাপত্তা পৰিষদৰ বৈঠক আহ্বান কৰে। পাকিস্তানৰ সহ প্ৰধানমন্ত্ৰী তথা বিদেশ মন্ত্ৰী জুলফিকৰ আলি ভুট্টোৱে পাকিস্তানৰ পক্ষ সমৰ্থন কৰিবলৈ নিউ য়ৰ্ক চিটিলৈ গমন কৰে। পৰিষদৰ আলোচনা চাৰি দিন চলে। কিন্তু তেতিয়ালৈ পূৱ পাকিস্তানত থকা পাকিস্তানী সৈন্যবাহিণীয়ে আত্মসমৰ্পণ কৰে আৰু যুদ্ধৰ অন্ত পৰে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ওপৰত ক্ষোভত ভুট্টোৱে তেওঁ দিবলগা ভাষণটো ফালি পেলাই পৰিষদ পৰিত্যাগ কৰে।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সৰহভাগ সদস্য দেশেই স্বাধীনতাৰ কেইমাহমানৰ ভিতৰতে বাংলাদেশক ৰাষ্ট্ৰৰ মৰ্য্যদা দিয়ে।

 আমেৰিকা আৰু চোভিয়েট ইউনিয়ন 
আমেৰিকা ৰাজনৈতিকভাৱে আৰু কাৰ্যক্ষেত্ৰতো পাকিস্তানৰ সমৰ্থক আছিল। আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিক্সনে আমেৰিকাই পাকিস্তানৰ অভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰে বুলিলেও পাকিস্তানৰ পৰাজয় নিশ্চিত দেখি বিমানবাহী জাহাজ ইউ এচ এচ এণ্টাৰপ্ৰাইজক বংগোপসাগৰলৈ পঠায়। ইয়াক ভাৰতে পাৰমাণৱিক ভাবুকী (nuclear threat) হিচাবে গণ্য কৰে। "এণ্টাৰপ্ৰাইজ" ১১ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ ত গন্তব্যত উপস্থিত হয়। ৬ আৰু ১৩ ডিচেম্বৰত চোভিয়েট নৌসেনাইও ব্লাডিভষ্টকৰ পৰা পাৰমাণৱিক ক্ষেপনাস্ত্ৰৰে সজ্জিত দুটা জাহাজৰ গোট পঠাই দিয়ে। তেওঁলোকে আমেৰিকান টাস্ক ফ'ৰ্চ ৭৪ -অক ভাৰত মহাসাগৰত ১৮ ডিচেম্বৰ ১৯৭১ ৰ পৰা ৯ জানুৱাৰী ১৯৭২ -অলৈকে অনুসৰণ কৰে।

ৰিচাৰ্ড নিক্সন আৰু হেনৰী কিছিংগাৰে দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূৱ এচিয়াত চোভিয়েট প্ৰভাৱ বিস্তাৰ লৈ আশংকিত আছিল। পাকিস্তান চীন প্ৰজাতন্ত্ৰৰ নিকট মিত্ৰ আছিল। চীন-আমেৰিকা সম্পৰ্ক উন্নীতকৰণৰ বাবে চেষ্টা কৰি আছিল আৰু তেওঁ ১৯৭২ ৰ ফেব্ৰুৱাৰীত চীন ভ্ৰমণ কৰাৰ কথা আছিল। তেওঁ আশংকা কৰিছিল যে পশ্চিম পাকিস্তানত ভাৰতৰ আক্ৰমণে অঞ্চলটোত চোভিয়েট প্ৰাধান্য স্থাপন কৰিব। ই বিশ্বত আমেৰিকাৰ আৰু আঞ্চলিকভাৱে তেওঁলোকৰ মিত্ৰসম চীনৰ স্থান লঘু কৰিব। চীনৰ আগত বন্ধুত্ব প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ তেওঁ পাকিস্তানৰ বিৰুদ্ধে লাগু অস্ত্ৰ প্ৰতিবন্ধতা সত্ত্বেও জৰ্ডান আৰু ইৰাণৰ জৰিয়তে পাকিস্তানলৈ অস্ত্ৰ সৰবৰাহ জাৰি ৰাখিলে।Shalom, Stephen R., The Men Behind Yahya in the Indo-Pak War of 1971 লগতে তেওঁ চীনকো পাকিস্তানলৈ অস্ত্ৰ যোগান ধৰি থাকিবলৈ উৎসাহিত কৰিলে। নিক্সন প্ৰশাসনে পূৱ পাকিস্তানত পাকিস্তান সেনাৰ জাতিহত্যাৰ খবৰো আনকি আৰ্চাৰ ব্লাডৰ ব্লাড টেলিগ্ৰামো উপেক্ষা কৰিলে।

ছোভিয়েট ইউনিয়নে বুজি পাইছিল যে বাংলাদেশৰ স্বাধীনতাই তেওঁলোকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী আমেৰিকা আৰু চীনৰ অৱস্থান দুৰ্বল কৰিব আৰু সেয়ে তেওঁলোকে ভাৰত আৰু বাংলাদেশ তথা মুক্তি বাহিনীলৈ সমৰ্থন দিলে। আমেৰিকা আৰু চীনৰ লগত ভাৰতৰ সংঘৰ্ষ হ'লে তেওঁলোকে সহায় কৰিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে। ভাৰত-ছোভিয়েট বন্ধুত্ব আৰু সহযোগিতা চুক্তিৰ জৰিয়তে ই নিশ্চিত হয়। ভাৰত মহাসাগৰত আমেৰিকাৰ চাবমেৰীন "এণ্টাৰপ্ৰাইজে" সৃষ্টি কৰিব পৰা সম্ভাব্য আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবৰ বাবে তেওঁলোকে এখন পাৰমাণৱিক চাবমেৰীনো নিয়োগ কৰে।

যুদ্ধৰ পাচত ৱাৰ্শ্ব চুক্তিৰ দেশসমূহেই সৰ্বপ্ৰথমে বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰক মান্যতা দিয়ে। ছোভিয়েট ইউনিয়নে ১৯৭১ চনৰ ২৫ আনুৱাৰীত বাংলাদেশক ৰাষ্ট্ৰৰ মান্যতা দিয়ে। আমেৰিকাই পলমকৈ ৮ এপ্ৰিল ১৯৭২ চনত বাংলাদেশক ৰাষ্ট্ৰৰ মান্যতা দিলে।

 চীন 
পূৱ পাকিস্তানৰ ঘটনাৱলীত আৰু ভাৰতে পশ্চিম পাকিস্তান আৰু পাকিস্তান অধিকৃত কাশ্মীৰ আক্ৰমণ কৰিব পাৰে বুলি পাকিস্তানৰ দীৰ্ঘদিনীয়া মিত্ৰ হিচাবে চীন প্ৰজাতন্ত্ৰ অত্যন্ত শংকিত আছিল। এনে আক্ৰমণ সমাগত বুলি ভাবি নিক্সনেও চীনক ভাৰতৰ সীমাত তেওঁলোকৰ সেনা নিয়োজিত কৰিবলৈ উৎসাহ দিলে। কিন্তু চীনে এনে নকৰিলে, কাৰণ তেওঁলোকে জানিছিল যে ১৯৬২ চনৰ দৰে ভাৰত এইবাৰ অপ্ৰস্তুত নাছিল। এইবাৰ ভাৰতীয় সেনা সষ্টম আছিল আৰু চীনৰ সীমাত ৮টা মাউণ্টেইন ডিভিজন মোতায়েন কৰি ৰাখিছিল। China instead threw its weight behind demands for an immediate ceasefire.

যেতিয়া বাংলাদেশে ১৯৭২ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্যতাৰ বাবে আবেদন কৰে, চীনে ভেট' প্ৰয়োগ কৰি এই আবেদন নাকচ কৰে। কাৰণ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ স্বৰ্ত অনুসৰি এতিয়াও পাকিস্তানী যুদ্ধবন্দী আৰু নাগৰিকসকলক প্ৰত্যৰ্পণ কৰা হোৱা নাছিল। ৩১ আগষ্ট ১৯৭৫ পৰ্য্যন্ত চীনে বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰক মান্যতা নিদিলে।
তথ্য সংগ্ৰহ

 আৰু পঢ়ক
 Pierre Stephen and Robert Payne: Massacre, Macmillan, New York, (1973). ISBN 0-02-595240-4
 Christopher Hitchens "The Trials of Henry Kissinger", Verso (2001). ISBN 1-85984-631-9
 Ayoob, Mohammed and Subrahmanyam, K., The Liberation War, S. Chand and Co. pvt Ltd. New Delhi, 1972.
 Bhargava, G.S., Crush India or Pakistan's Death Wish, ISSD, New Delhi, 1972.
 Bhattacharyya, S. K., Genocide in East Pakistan/Bangladesh: A Horror Story, A. Ghosh Publishers, 1988.
 Brownmiller, Susan: Against Our Will: Men, Women, and Rape, Ballantine Books, 1993.
 Choudhury, G.W., "Bangladesh: Why It Happened." International Affairs. (1973). 48(2): 242–249.
 Choudhury, G.W., The Last Days of United Pakistan, Oxford University Press, 1994.
 Govt. of Bangladesh, Documents of the war of Independence, Vol 01-16, Ministry of Information.
 Kanjilal, Kalidas, The Perishing Humanity, Sahitya Loke, Calcutta, 1976
 Johnson, Rob, 'A Region in Turmoil' (New York and London, 2005)
 Malik, Amita, The Year of the Vulture, Orient Longmans, New Delhi, 1972.
 Mascarenhas, Anthony, The Rape of Bangla Desh, Vikas Publications, 1972.
 Matinuddin, General Kamal, Tragedy of Errors: East Pakistan Crisis, 1968–1971, Wajidalis, Lahore, Pakistan, 1994.
 Mookherjee, Nayanika, A Lot of History: Sexual Violence, Public Memories and the Bangladesh Liberation War of 1971, D. Phil thesis in Social Anthropology, SOAS, University of London, 2002.
 National Security Archive, The Tilt: the U.S. and the South Asian Crisis of 1971
 Quereshi, Major General Hakeem Arshad, The 1971 Indo-Pak War, A Soldiers Narrative, Oxford University Press, 2002.
 Rummel, R.J., Death By Government, Transaction Publishers, 1997.
 Salik, Siddiq, Witness to Surrender, Oxford University Press, Karachi, Pakistan, 1977.
 Sisson, Richard & Rose, Leo, War and secession: Pakistan, India, and the creation of Bangladesh, University of California Press (Berkeley), 1990.
 Totten, Samuel et al., eds., Century of Genocide: Eyewitness Accounts and Critical Views, Garland Reference Library, 1997
 US Department of State Office of the Historian, Foreign Relations of the United States: Nixon-Ford Administrations, vol. E-7, Documents on South Asia 1969–1972
 Zaheer, Hasan: The separation of East Pakistan: The rise and realization of Bengali Muslim nationalism, Oxford University Press, 1994.

বাহ্যিক সংযোগ
 Banglapedia article on the Liberation war of Bangladesh 
 1971 Bangladesh Genocide Archive 
 Video, audio footage, news reports, pictures and resources from Mukto-mona 
 Eyewitness Accounts: Genocide in Bangladesh 
 The women of 1971. Tales of abuse and rape by the Pakistan Army. 
 http://www.mukto-mona.com/new_site/mukto-mona/Articles/kasem 

শ্ৰেণী:বাংলাদেশ
শ্ৰেণী:বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধ
শ্ৰেণী:যুদ্ধ
শ্ৰেণী:আধুনিক ইতিহাস