Provincia de Calatayú

A provincia de Calatayú estió una antiga provincia espanyola creyada o 27 de chinero de 1822, mientres o Trienio Liberal. 

Yera formada por as actuals as comarcas zaragozanas de Comunidat de Calatayú, Campo de Daroca, Aranda, y sud de Val de Xalón, o norte d'a teruelana comarca de Xiloca, asinas como municipios mugants d'as actuals provincias de Soria y Guadalachara. I habió debaz previos en as Corz sobre si a mayor parti d'istas poblaciones heban d'incluyir-se en a futura provincia de Teruel u constituyir una provincia diferent. A suya población yera de 105.947 habitants, lo que representaba o 0,9% d'a población total espanyola d'a epoca. A suya capital yera Calatayú.

Cuan Ferrando VII consigue rematar con o trienio liberal y restaura l'absolutismo, l'1 d'octubre de 1823 se revoca a división territorial de chinero d'o 22, pa recuperar a división administrativa anterior. A reforma de Javier de Burgos en 1833 recuperará a división de 1822, fueras d'as provincias de Calatayú, Vilafranca do Bierzo y Exativa.

En 1842 s'ubrió de nuevo o debat sobre a organización provincial y a provincia de Calatayú, asinas como atras, reapareixioron en o prochecto de división provincial de Fermín Caballero. A provincia bilbilitana contó con a oposición cerenya d'as provincias vecinas de Guadalachara, Soria y Zaragoza, descartando-se en zagueras a pretensión de Calatayú.

 A creyación d'a provincia de Calatayú 
As Corz espanyolas debatioron a configuración territorial provincial en a sesión celebrada o 7 d'octubre de 1821. A creyación d'a provincia de Calatayú fue debatida, votada y aprebada con un resultau de 76 votos a favor y 32 en contra. As competencias d'as provincias estioron muit variadas: reemplazos, beneficencia, educación, obras, exámens de cuentas, etc. O 30 d'aviento de 1821 as Corz apreboron as mugas territorials d'a provincia de Calatayú. Entre os lugars integraus n'i heba mesmo d'as redoladas de Medinaceli y Molina d'Aragón.

En 1822 ya establiu o marco churidico, a Deputación Provincial de Calatayú fue constituyida. La integroron o chefe politico, que la presidiba, l'intendent y siet deputaus provincials provenients d'os diferents partius chudicials d'a provincia. De continent prencipió a chestionar afers y a elaborar documentos y expedients derivaus d'a suya actividat administrativa.

 Os presidents d'a Deputación Provincial de Calatayú 
Miguel Cabrera de Nevares estió o primer president d'a Deputación Provincial de Calatayú. D'ideolochía liberal, redactó una memoria en a que asumiba a tendencia independentista d'as colonias espanyolas en America. Como consecuencia d'o triunfo d'os absolutistas fuyió d'Espanya en 1823. Estió profesor de castellano en a Universidat de Nueva York. Tornó ta Espanya en 1834, pa ocupar os cargos de gubernador civil en Toledo, Leida y Madrit. Morió en 1843.

O segundo y zaguer president d'a deputación provincial estió o militar liberal Juan López Pinto, que habió de fuyir enta o sud como consecuencia d'a ocupación d'o territorio por os exercitos invasors d'os "Cient mil fillos de Sant Lois". En 1831 fue afusilau chunto a atros militars d'ideolochía liberal, entre éls o cheneral José María Torrijos.

 Os deputaus d'a Deputación Provincial de Calatayú 
Os primers deputaus d'a Deputación de Calatayú estioron:

 Francisco Domingo Ferro: Abat d'a colechiata de Medinaceli.
 Mariano Palacios: Tenient de fragata retirau
 Francisco Lozano: Presbíter de Fuset
 Joaquín Ortiz de Velasco: Facendau d'Aranda
 Juan Pablo Catalina: Facendau de Calatayú
 Vicente Carrascosa: Facendau de Aninyón
 Nicolás Oseñalde: Avogau de Daroca

 A fin d'o trienio liberal 
Entre 1821 y 1823 se fació realidat una d'as aspiracions d'a ciudat de Calatayú, estar a capital d'una ampla aria de municipios, poblaus por mas de 100.000 habitants. A capacidat d'atracción d'a ciudat sobre a suya redolada fue reconoixida y resaltada con a creyación d'a Deputación Provincial de Calatayú, una institución con poder politico y de chestión administrativa, que ubriba una perspectiva prometedora de desarrollo.

Pero a vida d'a provincia de Calatayú estió breu, a suya existencia remató con o decreto d'1 d'octubre de 1823, por o que Ferrando VII declaró nulos toz os actos d'o Gubierno constitucional, entre éls a creyación d'a Deputación Provincial de Calatayú, que dende l'inte deixó d'existir. Contó con cuantos intentos mas de restauración que no floreixioron, mas que mas por a oposición d'as provincias que s'heban repartiu os municipios d'a exigua provincia debant d'a perspectiva de perder poder, y encara hue lo día ye vista con recosiro por parti d'a población bilbilitana.

 Municipios que'n feban parti 
Se veiga: Lista de municipios d'a provincia de Calatayú

*