Alfabeto Fonetico Internacional

Iste articlo ye sobre l'Alfabeto Fonetico Internacional; ta atros usos, se veiga AFI.
L'Alfabeto Fonetico Internacional (AFI en aragonés, API en francés, IPA en anglés y en braille IPA ⠘ ⠷⠁⠌⠏⠈⠓⠊⠒⠑⠌⠘ ⠾ ) ye un sistema de notación fonetica. O suyo proposito ye estableixer, de forma regularizada, precisa y unica, a representación d'os sonius d'a parla de cualsiquier luenga,  y en l'ambito profesional lo fan servir frecuentement lingüistas, logopedas, terapeutas, mayestros de luenga estranchera, lexicografos y traductors.  En a suya forma basica (en 2005) tien alto u baixo 107 simbolos bsicos y 55 modificadors. 

Os simbolos de l'Alfabeto Fonetico Internacional son dividius en tres categorías: letras (que indican sonius “basicos”), diacriticos (que especifican ixos sonius) y suprasegmentals (que indican cualidaz tals como velocidat, tono y accentuación). Istas categorías son divididas en seccions menors: as letras son divididas en vocals y consonants Asociación Fonetica Internacional (1999, 3) “Segments can usefully be divided into two major categories, consonants and vowels.” y os diacriticos y os suprasegmentals son dividius seguntes si indican articulación, fonación, tono, entonación u accentuación.

Encara que l'AFI fue creyau pa representar nomás aquellas cualidaz d'a parla que son relevants pa l'idioma en sí (como a posición d'a luenga, o modo d'articulación y a deseparación y l'accentuación de palabras y silabas), s'ha creyau un conchunto nuevo de simbolos como extensions de l'Alfabeto Fonetico Internacional pa sinyalar cualidaz d'a parla que no tienen un efecto dreito en o significau (como por eixemplo o cruixiu de dients, o sigmatismo y os sonius efectuaus por personas con fisuras labiopalatinas).

L'AFI puet emplegar-se pa transcribir cualsiquier luenga d'o mundo. Ye l'alfabeto fonetico mas emplegau en tot o mundo, encara que en Estaus Unius muitos lingüistas continan emplegando, con preferencia, os simbolos de l'alfabeto fonetico americanista.

 Simbolos de l'AFI 
L'Alfabeto Fonetico Internacional divide os suyos simbolos de letra en tres categorías: consonants infraglotals u egresivas (pulmonicas), consonants supraglotals u ingresivas (no pulmonicas) y vocals. International Phonetic Association, Handbook, p. 6.

 Consonants infraglotals u egresivas (pulmonicas) 
As consonants egresivas son aquellas que s'articulan exhalando aire dende os polmons. En muitos idiomas, entre els l'aragonés, ye l'unico tipo de consonant existent. Cuasi todas as consonants se troban en ista categoría, ordenadas en a siguient tabla de manera que as columnas indican o punto d'articulación y as filas o modo d'articulación. As consonants a la ezquierda representan sonius xordos y as consonants a la dreita, un soniu sonoro.

{| class="wikitable" style="text-align:center; margin-left: auto; margin-right: auto"
|+ style="background:#ccccff; border:1px solid #aaa; border-bottom: 0; padding: 1em" | Consonants
|- style="font-size: smaller"
! style="text-align: right" | Punto →
! colspan="5" | Labial
! colspan="10" | Coronal
! colspan="6" | Dorsal
! colspan="5" | Larinchia
|- style="border-bottom: 3px solid #777; font-size: smaller"
! ↓ Modo
! colspan="2" | Bilabial
! colspan="2" | Labiodental
! colspan="2" | Linguolabial
! colspan="2" | Dental
! colspan="2" | Alveolar
! colspan="2" | Postalveolar
! colspan="2" | Retroflexa
! colspan="2" | Alveopalatal
! colspan="2" | Palatal
! colspan="2" | Velar
! colspan="2" | Uvular
! colspan="2" | Farinchia/Epiglotal
! colspan="2" | Glotal
|-
! style="font-size: smaller" | Nasal
| style="border-right: 0" | m̥
| style="border-left: 0" | m
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ɱ
| style="border-right: 0" | n̼̊
| style="border-left: 0" | n̼
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | n̥
| style="border-left: 0; border-right: 0" | n
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ɳ̊
| style="border-left: 0" | ɳ
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɲ̊
| style="border-left: 0" | ɲ
| style="border-right: 0" | ŋ̊
| style="border-left: 0" | ŋ
| style="border-right: 0" | ɴ̥
| style="border-left: 0" | ɴ
| colspan="4" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Oclusiva
| style="border-right: 0" | p
| style="border-left: 0" | b
| style="border-right: 0" | p̪
| style="border-left: 0" | b̪
| style="border-right: 0" | t̼
| style="border-left: 0" | d̼
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | t
| style="border-left: 0; border-right: 0" | d
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ʈ
| style="border-left: 0" | ɖ
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | c
| style="border-left: 0" | ɟ
| style="border-right: 0" | k
| style="border-left: 0" | ɡ
| style="border-right: 0" | q
| style="border-left: 0" | ɢ
| colspan="2"| ʡ
|| ʔ
| style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Africada sibilant
| colspan="6" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ts
| style="border-left: 0" | dz
| style="border-right: 0" | tʃ
| style="border-left: 0" | dʒ
| style="border-right: 0" | ʈʂ
| style="border-left: 0" | ɖʐ
| style="border-right: 0" | tɕ
| style="border-left: 0" | dʑ
| colspan="10" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Africada no sibilant
| style="border-right: 0" | pɸ
| style="border-left: 0" | bβ
| style="border-right: 0" | p̪f
| style="border-left: 0" | b̪v
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | tθ
| style="border-left: 0" | dð
| style="border-right: 0" | t͡θ̠
| style="border-left: 0" | d͡ð̠
| style="border-right: 0" | t̠͡ɹ̠̊˔
| style="border-left: 0" | d̠͡ɹ̠˔
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | cç
| style="border-left: 0" | ɟʝ
| style="border-right: 0" | kx
| style="border-left: 0" | ɡɣ
| style="border-right: 0" | qχχ͡ʀ̥
| style="border-left: 0" | ɢʁ
| style="border-right: 0" | ʡħ
| style="border-left: 0" | ʡ͡ʢ
|| ʔh
| style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Fricativa sibilant
| colspan="6" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | s
| style="border-left: 0" | z
| style="border-right: 0" | ʃ
| style="border-left: 0" | ʒ
| style="border-right: 0" | ʂ
| style="border-left: 0" | ʐ
| style="border-right: 0" | ɕ
| style="border-left: 0" | ʑ
| colspan="10" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Fricativa no sibilant
| rowspan="2" style="border-right: 0" | ɸ ɸ̞

| rowspan="2" style="border-left: 0" | β β̞
| style="border-right: 0" | f
| style="border-left: 0" | v
| style="border-right: 0" | θ̼
| rowspan="2" style="border-left: 0" | ð̼
| rowspan="2" style="border-right: 0" | θ
| rowspan="2" style="border-left: 0" | ð
| style="border-right: 0" | θ̠
| style="border-left: 0" | ð̠
| style="border-right: 0" | ɹ̠̊˔
| style="border-left: 0" | ɹ̠˔
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ç
| style="border-left: 0" | ʝ
| style="border-right: 0" | x
| style="border-left: 0" | ɣ
| style="border-right: 0" | χ
| rowspan="2" style="border-left: 0" | ʁ
| style="border-right: 0" | ħ
| rowspan="2" style="border-left: 0" | ʕ
| rowspan="2" style="border-right: 0" | h
| rowspan="2" style="border-left: 0" | ɦ ʔ̞
|-
! style="font-size: smaller" | Aproximant
| style="border-right: 0" | ʋ̥
| style="border-left: 0" | ʋ
||
| style="border-right: 0" | ɹ̥
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɹ
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ɻ̊
| style="border-left: 0" | ɻ
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | j̊
| style="border-left: 0" | j
| style="border-right: 0" | ɰ̊
| style="border-left: 0" | ɰ
| style="border-right: 0" |
| style="border-right: 0" |
|-
! style="font-size: smaller" | Vibrant simple
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ⱱ̟
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ⱱ
| style="border-right: 0" | 
| style="border-left: 0" | ɾ̼
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɾ̥
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɾ
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ɽ̊
| style="border-left: 0" | ɽ
| colspan="6" rowspan="2" style="background: #ccc" |
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ɢ̆
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ʡ̮
| colspan="2" rowspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Vibrant multiple
| style="border-right: 0" | ʙ̥
| style="border-left: 0" | ʙ 
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ʙ̪
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | r̼
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | r̥
| style="border-left: 0; border-right: 0" | r
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ɽ͡r̥
| style="border-left: 0" | ɽ͡r
| style="border-right: 0" | ʀ̥
| style="border-left: 0" | ʀ
| style="border-right: 0" | ʜ
| style="border-left: 0" | ʢ
|-
! style="font-size: smaller" | Africada lateral
| colspan="4" rowspan="4" style="background: #ccc" |
| colspan="2"|
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | tɬ
| style="border-left: 0; border-right: 0" | dɮ
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ʈɭ̊˔
| style="border-left: 0" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | c͡ʎ̥˔
| style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | kʟ̝̊
| style="border-left: 0" | ɡʟ̝
| colspan="2"|
| colspan="4" rowspan="4" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Fricativa lateral
| colspan="2"|
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɬ
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɮ
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ꞎ
| style="border-left: 0" | ɭ˔
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ʎ̝̊
| style="border-left: 0" | ʎ̝
| style="border-right: 0" | ʟ̝̊
| style="border-left: 0" | ʟ̝
| colspan="2"|
|-
! style="font-size: smaller" | Aproximant lateral
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | l̼
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | l̥
| style="border-left: 0; border-right: 0" | l
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" | ɭ̊
| style="border-left: 0" | ɭ
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ʎ̥
| style="border-left: 0" | ʎ
| style="border-right: 0" | ʟ̥
| style="border-left: 0" | ʟ
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ʟ̠
|-
! style="font-size: smaller" | Vibrant simple lateral
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ɺ̼ 
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0; border-right: 0" |ɺ̥
| style="border-left: 0; border-right: 0" | ɺ
| colspan="2" style="border-left: 0" |
| style="border-right: 0" |ɭ̥̆
| style="border-left: 0" | ɭ̆
| colspan="3" style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ʎ̮
| style="border-right: 0" |
| style="border-left: 0" | ʟ̆
| colspan="2"|
|}

En octubre de 2005, l'Asociación Fonetica Internacional aprebó un nuevo simbolo fonetico por primera vegada en 12 anyos; se tracta d'a vibrant simple labiodental, un soniu present en luengas parladas en o centro y sud-este d'Africa que dica alavez se transcribiba como  (simbolo de labiodental fricativo con diacritico d'extra curto). O simbolo se describe como "v con gancho dreito" y puet veyer-se en a pachina de l'AFI Pachina de l'AFI. En Unicode 5.1 se define iste simbolo en U+2C71: LATIN SMALL LETTER V WITH RIGHT HOOK.

 Coarticulación 
As consonants coarticuladas son sonius en os que dos consonants individuals son pronunciadas a o mesmo tiempo.
 Veyer ista tabla como una imachen  Aproximant velar labializada xorda  Aproximant velar labializada sonora  Aproximant palatal labializada sonora  Aproximant palatal labializada xorda  Fricativa postalveolar palatalizada (alveolo-palatal) xorda  Fricativa postalveolar palatalizada (alveolo-palatal) sonora  Fricativa "palatal-velar" xorda

Notas
  ye descrito como un " y  simultanio".  Manimenos, ista analisi ye controvertida.

Existen atras consonants coarticuladas usualment denotadas a traviés de diacriticos.

 Africadas y oclusivas de doble articulación 
As africadas y as oclusivas de doble articulación se representan por dos simbolos unius por una barra de ligadura, abaixo u alto d'os simbolos. As seis africadas mas comuns son representadas alternativament por ligaduras, encara que no representa l'uso oficial de l'AFI, debiu a o gran numero de ligaduras que se requeriría para representar todas as africadas d'ista forma. Una tercera forma de transcripción d'as africadas que se veye en ocasions ye l'uso de caracters volaus, como  pa , seguindo o modelo de  ~ . Os simbolos pa las oclusivas palatals,  s'emplegan a sobén por conveniencia pa  u africadas parellanas, mesmo en as publicacions oficials en AFI, por lo que han d'estar interpretaus con muito ficacio. 
 Barra de ligadura Ligadura Descripción   africada alveolar xorda   africada alveolar sonora   africada postalveolar xorda   africada postalveolar sonora   africada alveopalatal xorda   africada alveopalatal sonora   – africada lateral-alveolar xorda    – oclusiva velo-labial xorda   – oclusiva velo-labial sonora   – oclusiva velo-labial nasal xorda   – africada palatal xorda   – africada uvular xorda   – africada glotal xorda   – africada lateral-alveolar sonora   – africada lateral-velar xorda   – vibrante uvular xorda no sibilant   – africada epiglotal sonora

 Consonants supraglotals u ingresivas (no pulmonicas) 
 Veyer ista tabla como una imachen Clics Implosivas Echectivas  Bilabial  Bilabial   Por eixemplo:  Laminal alveolar ("dental")  Alveolar  Bilabial  Apical (post-) alveolar ("retrofleja")  Palatal  Alveolar  Laminal postalveolar ("palatal")  Velar  Velar  Lateral coronal ("lateral")  Uvular  Fricativa alveolar
 Vocals 
Vocals
  Anterior Semiant. Central  Semipost. Posterior Zarrada 300px              Cuasi zarr. Semizarr. Meya Semiub. Cuasi ub. Ubierta
A on os simbolos apareixen en parellas, o d'a dreita representa una vocal arredondiada.

L'AFI define una vocal como un soniu que ocurre en o nuclio d'una silaba. International Phonetic Association, Handbook, p. 10. As vocals s'ubican en un grafico bidimensional seguntes a posición d'a luenga. As dos dimensions seguntes iste grafico son l'anterioridat (vocal anterior/central/posterior) y l'altaria u ubertura (vocal zarrada/semizarrada/semiubierta/ubierta, etc.). Istas dos dimensions se corresponden respectivament con o segundo formant y o primer formant, trobaus en o espectrograma de ditos sonius:

 L'eixe vertical d'a tabla ye determinau por l'altaria d'a vocal. As vocals pronunciadas con a luenga baixa son en a base, y as vocals pronunciadas con a luenga puyada son en a cima. Por eixemplo,  ye en a base porque a luenga ye baixa en ista posición. Manimenos,  ye en a cima porque o soniu ye pronunciau con a luenga puyada enta o paladar.
 De forma pareixida, l'eixe horizontal ye determinau por o fondo d'a vocal. As vocals con a luenga movida enta o frent d'a boca (como ) son a la ezquierda d'a tabla, mientres que aquellas en que se mueve entazaga (como ) se meten a la dreita d'a tabla.
 A on as vocals son en pars, a dreita representa una vocal arredondiada mientres que a ezquierda ye a equivalent no arredondiada. Iste arredondeyo s'asocia a o tercer formant (que ye menos prominent en a mayoría de luengas).
 En bels idiomas como o guaraní u o francés existen vocals nasals (vocals identicas pero pronunciadas con o naso).

Veyer a tabla de vocals como una imachen

 En aragonés 
Consonants
A tabla de sonius consonanticos simplificada pa l'aragonés ye a siguient:
{| class="wikitable" style="text-align:center; margin-left: auto; margin-right: auto"
|+ style="background:#F2F2CE; border:1px solid #aaa; border-bottom: 0; padding: 1em" | Consonants
|- style="font-size: smaller"
! style="text-align: right" | Punto →
! colspan="3" | Labial
! colspan="5" | Coronal
! colspan="4" | Dorsal
! colspan="10" | Larinchia
|- style="border-bottom: 3px solid #777; font-size: smaller"
! ↓ Modo
! colspan="2" | Bilabial
! colspan="1" | Labiodental
! colspan="2" | Dental
! colspan="2" | Alveolar
! colspan="1" | Postalveolar
! colspan="1" | Palatal
! colspan="2" | Velar
! colspan="3" | Uvular
|-
! style="font-size: smaller" | Nasal
| colspan="2" style="border-left: 0" | m
| colspan="1" style="border-left: 0" | ɱ
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| colspan="2" style="border-left: 0; border-right: 0" | n
| colspan="1" style="border-left: 0" |
| colspan="1" style="border-right: 0" | ɲ
| colspan="2" style="border-right: 0" | ŋ
| colspan="2" style="border-right: 0" | ɴ
|-
! style="font-size: smaller" | Oclusiva
| colspan="1" style="border-right: 0" | p
| colspan="1" style="border-left: 0" | b
| colspan="1" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| colspan="1" style="border-left: 0; border-right: 0" | t
| colspan="1" style="border-left: 0; border-right: 0" | d
| colspan="1" style="border-left: 0" |
| colspan="1" style="background: #ccc" |
| colspan="1" style="border-right: 0" | k
| colspan="1" style="border-left: 0" | ɡ
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Africada sibilant
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="4" style="background: #ccc" |
| colspan="1" style="border-right: 0" | tʃ
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Fricativa sibilant
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-left: 0; border-right: 0" | s
| colspan="1" style="border-right: 0" | ʃ
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Fricativa no sibilant
| colspan="1" rowspan="2" style="border-right: 0" | β 
| colspan="1" rowspan="2" style="border-left: 0" | β̞
| colspan="1" style="border-right: 0" | f
| colspan="1" rowspan="2" style="border-right: 0" | θ
| colspan="1" rowspan="2" style="border-left: 0" | ð
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="1" style="border-left: 0" | ʝ
| colspan="1" style="border-right: 0" | x
| colspan="1" style="border-left: 0" | ɣ
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Aproximant
| colspan="1" style="background: #ccc" |
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="1" style="border-left: 0" | j
| colspan="2" style="border-right: 0" | ɰ
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Vibrant simple
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| colspan="2" style="border-left: 0; border-right: 0" | ɾ
| colspan="1" style="border-left: 0" | 
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Vibrant multiple
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| colspan="2" style="border-left: 0; border-right: 0" | r
| colspan="1" style="border-left: 0" | 
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|-
! style="font-size: smaller" | Aproximant lateral
| colspan="3" style="background: #ccc" |
| colspan="2" style="border-right: 0" |
| colspan="2" style="border-left: 0; border-right: 0" | l
| colspan="1" style="border-left: 0" | 
| colspan="3" style="border-right: 0" |  ʎ
| colspan="2" style="background: #ccc" |
|}

 Vocals 
A tabla de sonius vocalicos simplificada pa l'aragonés ye a siguient:
 Vocals 
  Anterior Semiant. Central  Semipost. Posterior Zarrada 300px              Cuasi zarr. Semizarr. Meya Semiub. Cuasi ub. Ubierta

 Referencias 

 Bibliografía 
 International Phonetic Association. (1999). Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-65236-7 (hb); ISBN 0-521-63751-1 (pb).

 Enlaces externos 
  Pachina d'a International Phonetic Association 
  Tabla de l'AFI y archivos sonoros por o Laboratorio de Fonetica d'a Universidat de Torino, Italia
  Editor de transcripcions AFI por o Laboratorio de Fonetica d'a Universidat de Torino, Italia.

Categoría:Fonetica y fonolochía