Basco labortán

O labortán u navarro-labortán ye un dialecto de l'idioma basco que se charra en Labort y Ultrapuertos u Baixa Navarra, amás d'as localidaz navarras d'Urdazubi, Zugarramurdi y La Val de Carlos (Luzaide).

O basco parlato en a val d'o Baztan y a val d'Ezcua ye un dialecto puent entre dialecto alto navarro y iste dialecto navarro-labortán, ya que as dos vals son mugants y han tenito a o largo d'os sieglos gran relacion social, cultural y linguistica con Labort y Ultrapuertos.

 Importancia en o naiximiento d'a literatura basca impresa 
Se tracta d'o dialecto con mayor u mas luenga tradicion literaria d'iste idioma, ya que as primeras obras impresas en idioma basco en o sieglo XVI fuoron escritas en dialecto navarro-labortán, entre ellas Linguae basconum primitiae (Bordeus, 1545). Os grans escritores en idioma basco d'aquel sieglo tambien yeran parladors d'iste dialecto, Iparralde estió a cuna d'a literatura basca, bien porque en aquella zona y por ixas envueltas o protestantismo yera a relichión predominant (relichión que empentaba a Reforma y as literaturas escritas en as luengas vernaclas, en contraposicion a o catolicismo d'Hegoalde que empentaba l'uso d'o latín), u bien porque astí encara se mantenió a parti d'o Reino de Navarra independient (dica a suya union con o Reino de Francia en l'anyo 1620), en a que s'empentó a literatura escrita en idioma basco.

Iste dialecto debito a o suyo prestichio literario, y chunto con o dialecto guipuzcuán y o dialecto alto-navarro, tenió tamién gran importancia en estar preso como base ta que en 1968 se creyara o euskara batua u basco unificato (basco estándard) emplegato en l'actualidat por toz os euskaldunes u bascoparlants, tanto en l'ambito oficial, formal, cultural, lechislativo, literario u academico.

 Tipos 
 Labortán clasico: basco emplegato por os grans escritores clasicos d'o siglo VII, tals como, Materre, Joanes Etxeberri Ziburukoa u Pedro Axular, ye a luenga basca modelo d'as Escuelas Literarias de Sant Chuan de Luz y Sare, muit diferents a o emplegato en o sieglo XVI por Joanes Leizarraga, o labortán clasico estió pionero y una d'as bases pa lo que en o sieglo XX sería o euskara batua.
 Dialecto labortán que se fa servir actualment.

 Subdialectos hue lo día
Tradicionalment, o dialecto labortán y o dialecto baixo-navarro s'han clasificado por separado, pero seguntes Koldo Zuazo, hue lo día forman un solo dialecto dividito en tres subdialectos:
 Labortán occidental: En l'interior de Labort, en as localidaz d'Ahetze, Senpere, Ainhoa y Sare, y en as localidaz de Zugarramurdi y Urdazubi en Navarra.
 Labortán central: En a comarca de Lapurdi Ekialdea de Labort, y en Ultrapuertos en a localidat de Lekuine y o cantón de Montanya Basca.
 Labortán oriental: En Ultrapuertos en as comarcas de Tierra d'Arberoa, Tierra d'Ostavals y Tierra de Cisa, y en Navarra a localidat de Luzaide.

 Vocabulario comparato 
+ Bellas particularidaz lingüisticas d'o labortánLabortán (Urdazubi/Zugarramurdi)Baix-navarro (Luzaide)Euskara batuaAragonésAalkeaAhalgiaLotsaVergüenyaIleaBilua/iliaIleaPeloBegarria/bearriaBeharriaBelarriaOrellaLanoa/lainoaLanhoaLainoaBoiraOrdua/orenaOrenaOrduaHoraBortz/borstBostBostCincoLauetanogoi/lauogoiLauetanogoiLaurogeiUeitantaOngi etorriOntsa jinOngi etorriBienplegato

 Subdialectos puent 
Seguntes Zuazo, as parlas u subdialectos puent de l'ueste a o largo d'a Costa de Labort, prencipian dende Hendaia dica Bidart, y por l'interior en as localidaz d'Azkaine, Arbona, Basusarri y Arrangoitze, y por l'este en as comarcas de Tierra de Mixa (Ultrapuertos) y Pettarra (l'ueste de Sola).

Historicament, encara que estando en menor mida (y cada vegata encara menos), en Guipuzcua o basco d'as comarcas d'Oarsoalde y Bidasoaldea contiene caracteristicas d'o dialecto labotán, mas que mas por o contacto cultural y linguistico d'as dos marguins d'o Bidasoa, asinas como por a influencia que tenió a o menos dica o sieglo XVI o dialecto labotán en ixa zona d'o nord-este de Guipuzcua.Koldo Zuazo (1997): «Oiartzungo hizkeraren kokagunea», in Fontes linguae basconum: Studia et documenta, 76. zenbakia, 397-426. orrialdeak.

 Vinclos externos 
  Koldo Zuazo, "Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz" ("Sobre l'orichen y desarrollo d'os euskalkis"), Berria, 9 d'aviento de 2007.

 Referencias 

Labortán
Categoría:Labort
Categoría:Ultrapuertos
Categoría:Navarra