Vuixiga

A vuixiga F. Romanos, F. Sánchez: L'aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa (col. «Puens enta ra parola», 9) (1999). urinaria, voixica, veixiga u veixica (d'o latín vesīca) ye un organo bueito musclo-membranoso que fa parti d'o tracto urinario y que reculle a orina d'os uréters y a expulsa a traviés d'a uretra a l'exterior d'o cuerpo mientres a micción.

 Denominacions tradicionals 
A denominación vuixiga se documenta en aragonés d'a Valle de Tella Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010, p 263., en chistabín Fernando Blas Gabarda, Fernando Romanos Hernando: Diccionario Aragonés: chistabín-castellano. (Bal de Chistau). Gara d'Edizions, 2008. p 130., en fovano, en benasqués Ángel Ballarín Cornel: Diccionario del Benasqués. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. p 95. y en aragonés baixo-ribagorzano María Luisa Arnal Purroy Diccionario del habla de la Baja Ribagorza Occidental, Gara d'Edizions, 2003. pp 192, 194.. En Ribagorza Baixa tamién se documenta veixiga y vixiga, y en Campo vuxiga Mascaray Sin, Bienvenido: Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca). Xordica Editorial, 2014. p 366..

As formas con e u i se documentan bien en aragonés occidental: vexiga en ansotano María Pilar Benítez Marco L'ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó: Gobierno de Aragón, 2001. p 331, vixiga en cheso Chusé Lera Alsina Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso. Massanas gràfiques. 2004. p 217 sin que a documentación l'auna excluya a presencia de l'atra en estas parlas. A zaguera forma se documenta tamién en aragonés de Fuencalderas José Arbués Possat: Tradiciones, costumbres y lengua en Fuencalderas (Cinco Villas, Zaragoza). [[Xordica Editorial, 2012. p 207..

En aragonés central se documenta formas con a xorda intervocalica latina conservada -K- como voixica u veixica, por eixemplo en Alwin Kuhn rechistró en Torla vexicaKUHN, Alwin, El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008.ISBN 978-84-96457-41-6. En aragonés de Valle de Vio se diz vuxica Artur Quintana i Font: El Aragonés nuclear de Nerín y Sercué (Valle de Vio), Ed. Gara d'Edizions + Institución Fernando el Católico + Deputación provincial de Zaragoza, Zaragoza 2007. ISBN 978-84-8094-060-3. p 95.. En belsetán se documenta vuixica. Antoni Maria Badia i Margarit: El habla del valle de Bielsa. Instituto de Estudios Pirenaicos, 1950. p 237.

En parlas alto-aragonesas afectadas por o fenomeno d'a cheada trobamos formas como vochiga Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses (1999), p 192. u vechiga, que tamién se documentan en cualques lugars d'o Norte d'a provincia de Teruel a on a desaparición de l'aragonés estió tardana. D'acuerdo con as normas ortograficas estas formas s'han s'escribir con -x-.

En aragonés bi ha expresions como fer-se vuixigas pa dicir fer-se ambollas u bambollas. Antoni Maria Badia i Margarit dió como una d'as accepcions de vuixica en belsetán a de bambolla reflectando a existencia d'esta expresión.

Antoni Maria Badia i Margarit tamién documentó vuixiquetas como las bambollas que l'augua de plevia fa en os balsons y que son presachio que ixo trairá mes agua.

 Orichen embriolochico 
A vuixiga urinaria ye present en toz os mamifers. Procede d'a parti inferior d'o pediclo de l'alantoide, obliterando-se progresivament a parti superior d'iste pediclo ta formar l'uraco.

 Situación 
A vuixiga urinaria ye situata en a excavación d'a pelvis. Por debant ye fixata a o pubis, por dezaga muga con o recto, con a parti superior d'a prostata y as vesiclas seminals en l'hombre, y con a vachina en a muller. Por alto ye recubierta por o peritoneu parietal que la desepara d'a cavidat abdominal, y por debaixo muga con a prostata en l'hombre y con a musculatura perineal en a muller.

 Forma 
A vuixiga urinaria cuan ye plena tien una forma esferica, y cuan ye bueita s'asemeya a un tetraedro con: 
 Vertice anterosuperior a on que se fixa l'uraco.
 Vertice anteroinferior que corresponde a o forato uretral.
 Vertices superoexternos a on que desembocan os uréters. A capacidat fisiolochica d'a vuixiga urinaria u dica que apareixe o deseyo d'orinar oscila entre os 300 y 350 centimetros cubicos. Y puet augmentar de 2 a 3 litros en caso de retención aguda d'orina. Ista capacidat se reduce en casos de cistitis dica os 50 centimetros cubicos.

L'interior d'a vuixiga se visualiza reyalizando una cistoscopia, que observa a mucosa vesical, os meatos ureterals y o cuello vesical (a unión con a uretra). Istos tres puntos delimitan o trigono vesical, que ye una porción fixa y no distensible de l'organo.

A paret d'a vuixiga ye formata por tres capas: 
 Capa serosa: O peritoneu parietal recubre a vuixiga, ye a suya cara superior y parti posterior y laterals cuan ye plena.
 Capa muscular: Ye formata por musclo liso con tres capas:
 Capa externa u superficial: Formata por fibras musculars lonchitudinals.
 Capa meya: Formata por fibras musculars circulars.
 Capa interna u funda: Formata tamién por fibras lonchitudinals. As tres capas d'a muscular forman o musclo detrusor que cuan se contraye expulsa a orina y tien como antagonistas os esfínters d'a uretra.
 Capa mucosa: Ye formata por epitelio de transición urinario que ye un epitelio estratificato de dica ueito capas de celulas, impermeable, en contacto con a orina, y por a lamina propia que ye de teixito conchuntivo.

 Rechions de l'interior d'a vuixiga 
250px|thumb|Interior d'una vuixiga
 Trigono vesical: Os ureters dentran en a vuixiga diagonalment a traviés d'a paret dorsolateral, en un aria dita trigono, que tien forma triangular y ocupa l'aria correspondient a la paret posteroinferior d'a vuixiga. A uretra define o punto inferior d'o trianglo que debuixa o trigono.
 Ápex vesical: O ligamento meyo umbilical connecta con l'apex d'a vuixiga.
 Cupula vesical: Ye a parti superior y mas ampla d'a vuixiga, que augmenta considerablement de volumen, como una esfera, cuan ye plena d'orina.
 Cuello vesical: Ye connectato con o ueso d'o pubis a traviés d'o ligamento pubovesical en as mullers, y por o ligament puboprostatico en hombres.

 Irrigación y innervación 
 Arterias: Provienen de l'arteria ilíaca interna dreitament u d'as suyas brancas como l'arteria umbilical en a parti superior, l'arteria chenitovesical en a suya parti meya u de l'arteria pubica en a suya parti inferior.
 Venas: Drenan en un plexo venoso pelvico que recubre o espacio prevesical en a suya cara posteroinferior y que remata en a vena hipogastrica.
 Sistema limfatico: A limfa d'a bufeta drena en os ganglios perivesicals, d'astí a os ilíacos externos y a os hipogastricos, que se reunen en os ganglios d'o promontorio.
 Niérvols: A innervación d'a vuixiga procede de:
 Plexo lumboaortico u hipogastrico: Que contiene fibras niervosas d'o sistema niervoso simpatico.
 Plexo presacro: Que contiene fibras niervosas d'o sistema niervoso parasimpatico.

 Referencias 

Categoría:Sistema excretor