Canis lupus

Iste articlo ye sobre o Canis lupus. Ta o lupo como animal mitolochico se veiga lupo (mitolochía).

O loboCon a variant llobo. En femenín loba. u lupoCon as variants lopo, llop y llopo (, Linné 1758) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'es canidos, l'especie mes gran d'ista familia y, a mes, l'antipasato d'es cans domesticos.

Yera profusament distribuito per tot l'hemisferio norte pero actualment en Europa se troba redueito enta la només bels recolons muntanyencs d'a Peninsula Iberica, Escandinavia y Europa de l'este den'que estiere cazau per motivos economicos y no pocas vegatas también de superstición.

 Zoonimia 
Os zoonimos aragoneses pa clamar a esta especie son patrimonials y se remontan a lo latín LUPUS. A forma mes estendillada ye lobo, propia de l'aragonés occidental, l'aragonés meridional, a scripta medieval aragonesa y as zonas de l'aragonés oriental a on no se palataliza. A forma con palatalización llobo ye baixo-ribagorzana y a forma palatalizada y apocopada llop ye meyo-ribagorzana y benasquesa, en continuidat cheografica con a mesma forma en catalán. A forma lupo presenta conservación d'a xorda intervocalica -P- caracter fonetico mes común en aragonés central, documentando-se en panticuto y en o Viello Sobrarbe. Tamién i ha interveniu una metafonía que ha interferiu en a evolución d'as vocals u y o d'o sistema vocalico d'o latín vulgar como en as formas sobre tot locals turmo, urmo, curto, churro, puzo, cumo, buixo y furco.

 Subspecies 
Se'n consideran 31 subspecies en o mundo, d'entre ás cuals en as zagueras anyadas bi han estau eleminatas diversas per a suya resemblanza enta latras. Es cans y es dingos son consideratos, tot y ixo d'as multiples formas que se'n troban huei lo día, como a subspecies domesticas d'o lupo: Canis lupus familiaris y Canis lupus dingo respectivament. Lo dingo y bels cans parias d'o sud-ueste asiatico descienden d'a subspecie india, mes chicota clamata Canis lupus pallipes.

Es lupos d'Aragón (que ya no se'n troban) estieren perteneixents enta la subspecie Canis lupus signatus (o lupo iberico) que actualment vive només en as vals d'Asturias, Galicia, Cantabria y Castiella y Leyón, asinas como a bels puestos de Portugal y Sierra Morena. Istes animals perteneixen enta o grupo d'as variedaz lupinas d'Europa y Asia, clarament distinguibles d'as norteamericanas per a suya coloración mes terrosa per cuentas d'a grisa d'es lupos d'o Nuevo Mundo. A subspecie actual mes parellana enta o lupo iberico, per a mida suya mes redueida que d'es lupos nortencs, ye lo lupo italiano (Canis lupus italicus) que només troba-se en a cordelera d'es Apenins.


Una atra variedat mes chicota creye-se que existiba en tiempos historicos en as cordeleras costaneras d'a costa mediterrania espanyola. Clamada Canis lupus deitanus (u lupo levantín) per Cabrera en o 1907, per haber estau descrita a partir d'animals cativos en un zoolochico de Murcia no ye considerada a tal, si que un grupo local d'exemplars chicotez d'o lupo iberico. D'ista posible subspecie no se'n tien noticias dende a prencipanza d'o sieglo XX.

Atras subspecies d'iste grupo (es lupos europeus) se troban en Escandinavia y Rusia en numbros bastante abundants encara huei, y con as suyas colors marronosas fan diferencia d'as variedaz d'America d'o Norte, per an también bi son numbrosos, pero que fan una mida bella suerte mes gran y con una color cheneral d'a capa grisosa.



Atras variedaz se trobaban antigament en rechions como lo norte d'Africa, Arabia, la India, y encara paises de l'estremo d'Asia como lo Chapón. Huei, muitas d'ixas subspecies se troban extinguitas o només presents en bels zoolochicos d'o mundo (como a lo caso de lupo d'Arabia Canis lupus subesp. arabs.).

Es lupos de l'arctico, Canis lupus subesp. arctos, son de color totalment blanca u bellas vegadas con l'espalla grisa, y constituyen asinas una d'as variedaz mes bonicas, pero se troban restrinchitos ta as banquisas de chelo de l'arctico, totalment aintro d'o cerclo polar arctico.

 O lupo en Aragón 
Es lupos d'Aragón estioron perteneixents enta la subspecie Canis lupus signatus (o lupo iberico), pero ya no s'en troban por que en a primera mitat d'o sieglo XX estioron cazatos dica a suya desaparición; zaguerament en l'anyo 2017 bi ha presencia ocasional en a zona de Lecinyena de cualque eixemplar procedent de Catalunya pero d'a subspecie Canis lupus italicus u lupo italiano. El lobo reconquista Aragón.

175px|thumb|Trazas de lupo en l'arena.

Notas

Referencias

 Vinclos externos 

  Signatus.org En defensa d'o lupo iberico. 
  Lupo Iberico: Especie a Protecher.
  Ascuita l'odoliu d'es lupos.
  Fauna Iberica: O lupo Información sobre animals d'a fauna iberica.

Categoría:Articlos destacaus en atras Wikipedias
lupus
Categoría:Fauna d'America
Categoría:Fauna d'Asia
Categoría:Fauna d'Europa
Categoría:Mamiferos desapareixius en Aragón
Categoría:Taxons nombraus por Carl Linnaeus