Khacasos

Lo pueblo khacaso (pronunciato /xa.'ka.so/, en khacaso хакас, khakas u тадар, tadar) ye un pueblo turquicos que habita principalment a Khacasia, republica d'a Federación rusa, a la Siberia meridional. La suya población ye d'unas 80.000 personas perteneixients a cinco tribus: khachin u khaas, sagai, bel-tir, quyzil y coibal.

 Etnonimo 
Os khacasos s'han dito ellos mesmos tradicionalment fendo servir a suya propia designación tribal: sagai, khas, peltyr, shor, koybal, hyzyl-kizhi,Margus Kolga, Igor Tõnurist, Lembit Vaba, Jüri Viikberg "Red Book of Russian Empire" y os parlants d'o khacaso de Manchuria gïrgïs.

A Rusia, s'ha conoixito es khacasos con altros nombres, usatos mes que mes en contextos historicos: tartaros de Minnusinsk (en ruso: минуси́нские тата́ры), tartaros d'Abakan (абака́нские тата́ры), tartaros d'o Yenisei y joorai. A denominación tartaro la han tenita cuasi toz os pueblos turquicos de l'Imperio Ruso y s'ha feito servir tamién como sinonimo de musulmán, por estar musulmans a mayor parte d'os pueblos turquicos.

O etnonimo recient khacaso provién d'una antiga denominación chinesa hagias, hjagas ta una tribu d'os Monts Sayan, que feba part d'os kirguizes d'o Yenisei, y se fició servir en os primers anyos de poder sovietico ta describir la población indichena d'as vals d'o Yenisei meyo, quedando fixato este termin. Dende 1930 os grupos tribals sagai, khas, peltyr, shor, koybal, hyzyl-kizhi encomenzoron a decir-se ellos mesmos khacasos.

 Antropolochía biolochica 
Antropolochicament, a población khacasa forma parte d'o tronco racial mongoloide, representando a suya variant d'Asia Central; O pelo, piel y uellos son escuros, lo rostro amplo y l'altaria masculina d'un promeyo de 163 cm. En bels khacasos, manimenos, s'aperciben caracteristicas uralicas.

 Idioma 
Se veiga l'articlo Idioma khacaso.

Lo khacaso ye un idioma d'o grupo nordoriental d'a familia de luengas turquicas. Lo estándard fue creyato en o periodo sovietico y s'escribe en caracters cirilicos.

D'una población etnica de 80.000 khacasos, mes de 60.000 encara charran en o suyo idioma. La gran mayoría ye bilingüe en khacaso y ruso.

 Cultura y sociedat 
 Relichión y creyencias 
Es khacasos han practicato tradicionalment lo xamanismo con influencia budista. Dende lo sieglo XIX, muitos khacasos se son convertitos a lo cristianismo ortodoxo ruso.

 Economía tradicional 
Es khacasos son estau de costumbre un pueblo nomada de pastors de rens u vacumen, labradors, cazataires y pescataires. Es khacasos beltir se son igualment especializatos en productos d'artesanía.

Encara que istos meyos d'economía tradicional continan encara, sobretot lo pastoreyo d'uvellas y de vacumen, la republica se ye tornata mes industrializata.

 Musica 
La cultura musical d'os khacasos ye pareixita en muitos aspectos a las d'altros pueblos turquicos d'a rechión, como es tubinios. Una contrimuestra ye lo canto difonico de garganchón, a menuto acompanyato d'un estrumento de dos cuerdas dito jomîs.

La ciudat d'Abakán aculle dende 1995 la Competición Internacional de Musica Popular Khacasa. Bels nombres d'entre los musicos son: Anna Burnakova, Serguei Charkof, Slava Kuchenof, Aleksandr Samozhikof, Yevguenii Ulugbaxef.

 Historia 
En o sieglo XVII, es khacasos formoron Khacasia en metat d'as tierras d'os kirguizes d'o Yenisei, que per ixas envueltas yeran vasallos d'un gubernador dzhungaro (mongol occidental u oirato). Es rusos i plegoron poco dimpués que es kirguizes d'o Yenisei marchasen, y muitos se i establioron. En o decenio de 1820, s'encomenzoron a espleitar menas d'oro a lo redol de Minnusinsk, que se tornó un centro industrial en a rechión. En o sieglo XIX, muitos khacasos se ficioron a las trazas de vivir d'os rusos, convertindo-sen a lo cristianismo, sin perder, manimenos, muitos d'os costumbres xamanistas. En a revolución rusa de 1905, se desembolicó un movimiento enta l'autonomía. En plegar los soviets ta o poder en 1923, s'establió lo Distrito Nacional Khacaso, y diversos grupos etnicos (beltir, sagai, kachin, koibal y kîzîl) se convertioron artificialment en un de solo: lo khacaso. Lo Distrito Nacional se reorganizó en l'oblast autonomo d'os khacasos, como parti d'o krai de Krasnoyarsk, en 1930.

L'actual republica de Khacasia s'establió en 1992.

Khacasia ye tamién la tierra d'os abantpasatos d'o pueblo actual de luenga turquica quipchac d'os kirguizes, y la tierra que lis n'heban asignata en os tiempos d'o periodL'mongol.

 Referencias 

 Bibliografía 
 Pedro Bosch Gimpera et al. LAS RAZAS HUMANAS. V II.

 Vinclos exteriors 
En anglés:
 NUPI - Perfil d'o Centro d'Estudios Asiaticos
 Jacasia
 Lo guerrero adurmito: Nuevas leyendas en a renaixedura d'a cultura xamanica khacasa

Khacaso
Khacaso
Khacaso