Elemento quimico

O termin elemento quimico fa referencia a una clase d'atomos, toz éls con o mesmo numero de protons en o suyo nuclio. Sindembargo, por tradición, se gosa decir elemento quimico a ixa substancia que puede descomponer-se, por medio d'una reacción quimica, en atras mas simplas.

Cal diferenciar un "elemento quimico" d'una substancia simpla. Asinas l'ozón (O3) y o dioxicheno (O2) son dos substancias simplas, cadaguna d'ellas con propiedaz diferents. Sindembargo, l'elemento quimico que forma istas dos substancias simplas ye l'oxicheno (O). Trobamos un atro eixemplo en o carbonio, que se presenta en a naturaleza como grafito u como diamant (estaus alotropicos).

Se'n conoixe mas de 118 elementos. A mas gran parte s'han trobau en a naturaleza, fendo parte de substancias simplas u de compuestos quimicos. Atros s'han creyau artificialment en acceleradors de particlas u en reactors atomicos. Istos zaguers elementos gosan estar instables y nomás existen que mientres bellas milesimas de segundo.

Os elementos quimicos se troban clasificatos en a tabla periodica d'os elementos. 
Contino se detallan os elementos conoixius, ordenaus seguntes o suyo numero atomico.

Numero atomicoNombreSimboloPeriodo,GrupoMasa atomica(g/Mol)Densidat(g/cm³)a 20°CFusión (°C)Ebullición (°C)Anyo d'o suyo descubrimientoDescubridor1HidrochenoH1, 11.00794(7)  0.084 g/l-259.1-252.91766Cavendish2HelioHe1, 184.002602(2) 0.17 g/l-272.2-268.91895Ramsay y Cleve3LitioLi2, 16.941(2)   0.53180.513171817Arfwedson4BerilioBe2, 29.012182(3)1.85127829701797Vauquelin5BoroB2, 1310.811(7)  2.46230025501808Davy y Gay-Lussac6CarbonioC2, 1412.0107(8) 3.5135504827PrehistoriaDesconoixito7NitrochenoN2, 1514.0067(2) 1.17 g/l-209.9-195.81772Rutherford8OxichenoO2, 1615.9994(3) 1.33 g/l-218.4-182.91774Priestly y Scheele9FlúorF2, 1718.9984032(5)1.58 g/l-219.6-188.11886Moissan10NeónNe2, 1820.1797(6) 0.84 g/l-248.7-246.11898Ramsay y Travers11SodioNa3, 122.98976928(2)0.9797.88921807Davy12MagnesioMg3, 224.3050(6)1.74648.811071755Black13AluminioAl3, 1326.9815386(8)2.70660.524671825Oersted14SilicioSi3, 1428.0855(3)2.33141023551824Berzelius15FosforoP3, 1530.973762(2)1.8244 (P4)280 (P4)1669Brand16IxufreS3, 1632.065(5) 2.06113444.7PrehistoriaDesconoixito17CloroCl3, 1735.453(2)  2.95 g/l-34.6-1011774Scheele18ArgónAr3, 1839.948(1) 1.66 g/l-189.4-185.91894Ramsay y Rayleigh19PotasioK4, 139.0983(1)0.8663.77741807Davy20CalcioCa4, 240.078(4)1.5483914871808Davy21EscandioSc4, 344.955912(6)2.99153928321879Nilson22TitanioTi4, 447.867(1)4.51166032601791Gregor y Klaproth23VanadioV4, 550.9415(1)6.09189033801801del Río24CromoCr4, 651.9961(6)7.14185724821797Vauquelin25ManganésMn4, 754.938045(5)7.44124420971774Gahn26FierroFe4, 855.845(2)7.8715352750PrehistoriaDesconoixito27CobolCo4, 958.933195(5)8.89149528701735Brandt28NíquelNi4, 1058.6934(2)8.91145327321751Cronstedt29ArambreCu4, 1163.546(3)8.921083.52595PrehistoriaDesconoixito30ZincZn4, 1265.409(4)7.14419.6907PrehistoriaDesconoixito31GalioGa4, 1369.723(1)5.9129.824031875Lecoq de Boisbaudran32ChermanioGe4, 1472.64(1)5.32937.428301886Winkler33ArseniAs4, 1574.92160(2)5.72613613(sublimación)ca. 1250Albertus Magnus34SelenioSe4, 1678.96(3)4.822176851817Berzelius35BromoBr4, 1779.904(1)3.14-7.358.81826Balard36CriptónKr4, 1883.798(2) 3.48 g/l-156.6-152.31898Ramsay y Travers37RubidioRb5, 185.4678(3)1.53396881861Bunsen y Kirchhoff38EstroncioSr5, 287.62(1) 2.6376913841790Crawford39ItrioY5, 388.90585(2)4.47152333371794Gadolin40ZirconioZr5, 491.224(2)6.51185243771789Klaproth41NiobioNb5, 592.906 38(2)8.58246849271801Hatchett42MolibdenoMo5, 695.94(2)10.28261755601778Scheele43TecnecioTc5, 7[98.9063]11.49217250301937Perrier y Segrè44RutenioRu5, 8101.07(2)12.45231039001844Klaus45RodioRh5, 9102.90550(2)12.41196637271803Wollaston46PaladioPd5, 10106.42(1)12.02155231401803Wollaston47ArchentAg5, 11107.8682(2)10.49961.92212PrehistoriaDesconoixito48CadmioCd5, 12112.411(8)8.643217651817Strohmeyer y Hermann49IndioIn5, 13114.818(3)7.31156.220801863Reich y Richter50EstanyoSn5, 14118.710(7)7.292322270PrehistoriaDesconoixito51AntimonioSb5, 15121.760(1)6.69630.71750PrehistoriaDesconoixito52TelurioTe5, 16127.60(3)6.25449.69901782von Reichenstein53YodoI5, 17126.90447(3)4.94113.5184.41811Courtois54XenónXe5, 18131.293(6) 4.49 g/l-111.9-1071898Ramsay y Travers55CesioCs6, 1132.9054519(2)1.9028.46901860Kirchhoff y Bunsen56BarioBa6, 2137.327(7)3.6572516401808Davy57LantanioLa6138.90547(7)6.1692034541839Mosander58CerioCe6140.116(1)6.7779832571803von Hisinger y Berzelius59PraseodimioPr6140.90765(2)6.4893132121895von Welsbach60NeodimioNd6144.242(3)7.00101031271895von Welsbach61PrometioPm6[146.9151]7.22108027301945Marinsky y Glendenin62SamarioSm6150.36(2)7.54107217781879Lecoq de Boisbaudran63EuropioEu6151.964(1)5.2582215971901Demarçay64GadolinioGd6157.25(3)7.89131132331880de Marignac65TerbioTb6158.92535(2)8.25136030411843Mosander66DisprosioDy6162.500(1)8.56140923351886Lecoq de Boisbaudran67HolmioHo6164.93032(2)8.78147027201878Soret68ErbioEr6167.259(3)9.05152225101842Mosander69TulioTm6168.93421(2)9.32154517271879Cleve70IterbioYb6173.04(3)6.9782411931878de Marignac71LutecioLu6, 3174.967(1)9.84165633151907Urbain72HafnioHf6, 4178.49(2)13.31215054001923Coster y de Hevesy73TantaloTa6, 5180.9479(1)16.68299654251802Ekeberg74TungstenoW6, 6183.84(1)19.26340759271783Elhuyar75RenioRe6, 7186.207(1)21.03318056271925Noddack, Tacke y Berg76OsmioOs6, 8190.23(3)22.61304550271803Tennant77IridioIr6, 9192.217(3)22.65241041301803Tennant78PlatínPt6, 10195.084(9)21.45177238271557Scaliger79OroAu6, 11196.966569(4)19.321064.42940PrehistoriaDesconoixito80MercurioHg6, 12200.59(2)13.55-38.9356.6PrehistoriaDesconoixito81TalioTl6, 13204.3833(2)11.85303.614571861Crookes82PlumoPb6, 14207.2(1) 11.34327.51740PrehistoriaDesconoixito83BismutoBi6, 15208.98040(1)9.80271.415601540Geoffroy84PolonioPo6, 16[208.9824]9.202549621898Marie y Pierre Curie85AstatoAt6, 17[209.9871]3023371940Corson y MacKenzie86RadónRn6, 18[222.0176]9.23 g/l-71-61.81900Dorn87FrancioFr7, 1[223.0197]276771939Perey88RadioRa7, 2[226.0254]5.5070011401898Marie y Pierre Curie89ActinioAc7[227.0278]10.07104731971899Debierne90TorioTh7232.03806(2) 11.72175047871829Berzelius91ProtactinioPa7231.03588(2)15.37155440301917Soddy, Cranston y Hahn92UranioU7238.02891(3)  18.971132.438181789Klaproth93NeptunioNp7[237.0482]20.4864039021940McMillan y Abelson94PlutonioPu7[244.0642]19.7464133271940Seaborg95AmericioAm7[243.0614]13.6799426071944Seaborg96CurioCm7[247.0703]13.5113401944Seaborg97BerkelioBk7[247.0703]13.259861949Seaborg98CalifornioCf7[251.0796]15.19001950Seaborg99EinsteinioEs7[252.0829]8601952Seaborg100FermioFm7[257.0951]1952Seaborg101MendelevioMd7[258.0986]1955Seaborg102NobelioNo7[259.1009]1958Seaborg103LaurencioLr7, 3[260.1053]1961Ghiorso104RutherfordioRf7, 4[261.1087]1964/69Flerov105DubnioDb7, 5[262.1138]1967/70Flerov106SeaborguioSg7, 6[263.1182]1974Flerov107BohrioBh7, 7[262.1229]1976Oganessian108HassioHs7, 8[265]1984GSI (*)109MeitnerioMt7, 9[266]1982GSI110DarmstadtioDs7, 10[269]1994GSI111RoentguenioRg7, 11[272]1994GSI112CopernicioCn7, 12[285]1996GSI113NihonioNh7, 13[284]2004JINR (*), LLNL (*)114FlerovioUuq7, 14[289]1999JINR115MoscovioUup7, 15[288]2004JINR, LLNL116Livermorio o FlyoroviumUuh7, 16[290]2006JINR, LLNL(**)117TenesoUus7, 172009JINR118OganesónUuo7, 18[294]2006JINR, LLNL(**)

(**)O descubrimiento de l'elemento 118 por un equipo d'o Lawrence Berkeley National Laboratory en 1999 fue dimpués retractau porque no se podio repetir de nuevas o experimento.
 Retractación d'o LBNL por o escubrimiento de 1999.
 Experimento de JINR/LLNL (2005)

 Acronimos incluyius en a tabla 
 GSI, Gesellschaft für Schwerionenforschung (Sociedat ta a Investigación d'Ions Pesatos), Wixhausen, Darmstadt, Alemania
 JINR, Joint Institute for Nuclear Research (Instituto Unito ta a Investigación Nucleyarñ), Dubna, Moskvá Oblast, Rusia
 LLNL, Lawrence Livermore National Laboratory (Laboratorio Nacional Lawrence de Livermore) Livermore, California, Estados Unitos
 LBNL, Lawrence Berkeley National Laboratory (Laboratorio Nacional Lawrence de Berkeley) Berkeley, California, Estados Unitos

 Notas sobre a tabla 
  L'elemento no tiene un nuclioide estable, y a valura entre gafez, (por eixemplo, [209]), indica o numero masico de l'isotopo d'ixe elemento con mayor durada.
  A composición isotopica de bels elementos presents en bels fragmentos cheolochicos puet cambiar d'a que se da en a tabla.
  A composición isotopica puet cambiar en os materials comercials, por o que o peso atomico puede cambiar significativament.
  A composición isotopica de cuantos metals terrestres que amenistan una precisión mayor en o suyo peso atomico no se puede dar.
  O peso atomico d'o litio comercializau puede variar entre 6.939 y 6.996.

 Procedencia d'os nombres d'elementos químicos 
Os nombres d'os elementos proceden d'os suyos nombres en griego, latín, anglés u levan o nombre d'o suyo escubridor u ciudat en que s'escubrioron.
 Hidrocheno (H): d'o griego ‘chenerador d'augua’.
 Helio (He): de l'atmosfera d'o Sol (o dios griego Helios). S'escubrió por primera vegada en o espectro d'a corona solar mientres un eclipse en 1868, encara que a mayoría d'os cientificos no lo acceptoron dica que se isoló en a Tierra.
 Litio (Li): d'o griego lithos, ‘roca’.
 Berilio (Be) de beriio, esmeralda de color verda.
 Boro (B): de l'arabe buraq.
 Carbonio (C): carbón.
 Nitrocheno (N): en griego nitrum, ‘chenerador de nitratos’
 Oxicheno (O): en griego ‘chenerador d'oxidos’ (oxys).
 Flúor (F): d'o latín fluere.
 Neón (Ne): nuevo (d'o griego neos).
 Sodio (Na): d'o latín sodanum (sosa). O símbolo Na viene d'o latín nátrium (nitrato de sodio).
 Magnesio (Mg): de Magnesia, comarca de Tesalia (Grecia).
 Aluminio (Al): d'o latín alumen.
 Silicio (Si): d'o latín sílex, silice.
 Fosforo (P) d'o griego phosphoros, ‘portiador de luz’ (o fosforo emite luz en a escuridat porque se crema en combinar-se lentament con l'oxicheno de l'aire).
 Ixufre (S) d'o latín sulphurium.
 Cloro (Cl) d'o griego chloros (amariello verdoso).
 Argón (Ar) d'o griego argos, ‘inactivo’ (debiu a que os gases nobles son poco reactivos).
 Potasio (K): de l'anglés pot ashes (‘cenisas’), ya que as cenisas de bellas plantas son ricas en potasio. O simbolo K proviene d'o griego kalium.
 Calcio (Ca) d'o griego calx, ‘calsina’. A calsina ye formada por Ca2CO3.
 Escandio (Sc) de Scandia (Escandinavia).
 Titanio (Ti): d'os Titans, os primers fillos d'a Tierra segunte a mitolochía griega.
 Vanadio (V): d'a diosa escandinava Vanadis.
 Cromo (Cr): d'o griego chroma, ‘color’.
 Manganés (Mn): de magnes, magnetico.
 Fierro (Fe): d'o latín ferrum.
 Cobol (Co): segunte una versión, proviene d'o griego kobalos, ‘mina’. Unatra versión diz que provién d'o nombre d'un espritu maligno d'a mitolochía chermanica.
 Niquel (Ni): provién d'o termino sueco koppar nickel y de l'alemán kupfer nickel, ‘arambre d'o dimonio Nick’ u arambre falso (metal que amaneix en as menas d'arambre, pero no pas ye arambre).
 Arambre (Cu): d'o latín aeramen, bronce.
 Zinc (Zn): de l'alemán zink, voz d'orichen fosco.
 Galio (Ga): de Gallia (nombre latín de Francia).
 Chermanio (Ge): de Chermania (nombre latín d'Alemanya).
 Arseni (As): arsenikon, orpiment (auripigmentum) amariello.
 Selenio (Se): de Selene (nombre griego d'a Luna).
 Bromo (Br): d'o griego bromos, ‘hedor’.
 Criptón (Kr): d'o griego kryptos, ‘oculto, secreto’.
 Rubidio (Rb): d'o latín rubidius, royo muit intenso (a la flama).
 Estroncio (Sr): de Strontian, ciudat d'Escocia.
 Itrio (Y): de Ytterby, pueblo de Suecia.
 Zirconio o Zirconio (Zr): de l'arabe zargun, ‘color dorau’.
 Niobio (Nb): de Níobe (filla de Tantalo).
 Molibdeno (Mo): de molybdos, ‘plumo’. (Pareixe que os primers quimicos creyeban que yera mena de plumo).
 Tecnecio (Tc): de technetos, ‘artificial’, porque fue un d'os primers sintetizaus.
 Rutenio (Ru): d'o latín Ruthenia (nombre romano de Rusia).
 Rodio (Rh): d'o griego rhodon, color rosau.
 Paladio (Pd): d'a diosa griega d'a sabiduría, Palas Atena.
 Archent (Ag): d'o latín argentum.
 Cadmio (Cd): d'o latín cadmia, nombre antigo d'o carbonato de cinc. (Probablement porque cuasi tot lo cadmio industrial s'obtiene como subproducto en o refinau d'os minerals de cinc).
 Indio (In): debiu a la color indigo que se veye en o suyo espectro.
 Estanyo (Sn): d'o latín stannum.
 Telurio (Te): de tel-lus, ‘tierra’.
 Antimonio (Sb): d'o latín antimonium. El símbolo Sb, del latín stibium.
 Yodo (I): d'o griego iodes, violeta.
 Xenón (Xe): d'o griego xenon, ‘forano, raro’.
 Cesio (Cs): d'o latín caesius, color azul celeste.
 Bario (Ba): d'o griego barys, ‘pesau’.
 Lantanio (La): d'o griego lanthanein, ‘chacer oculto’.
 Cerio (Ce): por l'asteroide Ceres, descubierto dos anyos antis que l'elemento O cerio metalico se troba mas que mas en una aliación de fierro que se fa servir en as piedras d'os briquez.
 Praseodimio (Pr): de prasios, ‘verde’, y dídymos, ‘chemelo’.
 Neodimio (Nd): de neos-dýdimos, ‘nuevo chemelo (d'o lantanio)’.
 Prometio (Pm): d'o dios griego Prometeu.
 Samario (Sm): d'o ruso samerskite (`mineral de samario´).
 Europio (Eu): d'Europa.
 Gadolinio (Gd): d'o finés Gadolin (antroponimo).
 Terbio (Tb): de Ytterby, lugar de Suecia.
 Disprosio (Dy): d'o griego dysprositos, de dificil acceso.
 Holmio (Ho): de Holmia (nombre latín d'Estocolmo).
 Tulio (Tm): de Thule, nombre antigo de Escandinavia.
 Lutecio (Lu): de Lutetia, antigo nombre de París.
 Hafnio (Hf): de Hafnia, nombre latín de Copenaguen.
 Tantalo (Ta): de Tantalo, un personache d'a mitolochía griega.
 Tungsteno (W): d'o sueco tung sten, ‘piedra pesada’.
 Renio (Re): d'o latín Rhenus (nombre latín d'o Rin).
 Osmio (Os): d'o griego osme, olor (debito a la pudor que fa o OsO4).
 Iridio (Ir): d'o iris.
 Oro (Au): daurum, ‘aurora resplandecient’.
 Platín (Pt): d'o castellano '''platina, ‘lamina d'archent’.
 Mercurio (Hg): o suyo nombre se debe a la planeta d'o mismo nombre, pero a suya abreviadura ye Hg  porque Dioscorides le deciba  «archent acuatico» (en griego hydrárgyros, hydra: ‘augua’, gyros: ‘archent’).
 Talio (Tl): d'o griego thallos, tallo.
 Plumo (Pb): d'o latín plumbum.
 Bismuto (Bi): de l'alemán weisse masse, masa blanca.
 Polonio (Po): de Polonia, en honor a o país d'orichen de Marie Curie, co-descubridora de l'elemento, chunto con o suyo mariu Pierre.
 Astato (At): d'o griego astatos, instable.
 Radón (Rn): de l'anglés radium emanation (‘emanación radiactiva’).
 Francio (Fr): de Francia.
 Radio (Ra): d'o latín radius, ‘rayo’.
 Actinio (Ac): d'o griego aktinos, ‘rayo’.
 Torio (Th): de Thor, dios d'a guerra escandinavo.
 Protactinio (Pa): d'o griego protos (primer) y actinium (nombre latín de l'actinio).
 Uranio (U): d'a planeta Urano.
 Neptunio (Np): d'a planeta Neptuno.
 Plutonio (Pu): d'o planetoide Plutón.
 Americio (Am): d'America.
 Curio (Cm): en honor de Pierre y Marie Curie.
 Berkelio (Bk): de Berkeley, a on se troba una important universidat californiana.
 Californio (Cf): d'o estau estausunidense de California.
 Einsteinio (Es): en honor d'Albert Einstein.
 Fermio (Fm): en honor d'Enrico Fermi.
 Mendelevio (Md): en honor d'o quimico ruso Dmitri Ivánovich Mendeléiev, precursor de l'actual tabla periodica.
 Nobelio (No): en honor d'Alfred Nobel.
 Laurencio (Lr): en honor d'E. O. Lawrence.
 Rutherfordio (Rf): en honor a Ernest Rutherford, cientifico colaborador d'o modelo atomico y fisica nucleyar.
 Dubnio (Db): en honor a o Joint Institute for Nuclear Research, un centro de investigación ruso localizado en Dubna.
 Seaborguio (Sg): en honor a Glenn T. Seaborg.
 Bohrio (Bh): en honor a Niels Bohr.
 Hassio (Hs): se debe a o estau alemán de Hesse a on se troba o grupo d'investigación alemán Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI).
 Meitnerio (Mt): en honor a Lise Meitner, matematica y fisica d'orichen austriaco y sueco.
 Darmstadtio (Ds): en honor a lo puesto a on fue descubierto, Darmstadt, a on se localiza o GSI.
 Roentguenio (Rg): en honor a Wilhelm Conrad Roentgen, descubridor d'os rayos X.

A partir d'o numero atómico 112', se nombra a os elementos con a nomenclatura temporal d'a IUPAC, an que a cada elemento le corresponde como nombre o suyo numero en latín.

 Se veiga tamién 
 Tabla periodica d'os elementos quimicos

 Vinclos externos 

 IUPAC.org/News/Archives/2005/Atomic-Weights_Revised05.html (pesos atomicos revisaus por a IUPAC en 2005).
 IUPAC.org/Publications/Pac/2003 («Atomic Weights of Elements 2001», en Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003, preso o 30 de chunio de 2005. Os pesos atomicos d'os elementos 1 ta 109 s'han preso d'ista fuent.
 WebElements.com (os pesos atomicos d'os elementos 110 ta 116 s'han preso d'ista fuent).

 Referencias 
F. Rodés Orquín. Proposa d'una metodolochía lesicochica de l'aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo: a tabla periodica d'os elementos, en Luenga & fablas'', num 8-9 (2004-2005). Consello d'a Fabla Aragonesa. ISSN:1137-8328.

*