Chudieus

Os chudieusEn femenín chudieva. Con as variants chudeu, chudiu y chudío u chodigosCon a variant chudiego (en hebreu:יְהוּדִים, yehudim; en yiddisch: ייִדן, yiden; en ladino djudios) son os seguidors d'o chudaísmo u os miembros d'o pueblos chudieu (tamién conoixita como «nación chudieva» o «fillos d'Israel»), un grupo etnico-relichioso descendient d'os antigos hebreus u israelitas u de personas convertitas a o chudaísmo en diversos momentos historicos.

A visión d'os israelitas y dimpués d'os chudieus d'a suya propia cualidat de grupo humán ye una visión diferent seguntes epocas. Asinas, a Biblia ya charra d'os chudieus como d'un pueblo, o pueblo d'Israel, que ye unito por a suya fe relichiosa común, encara que os arqueologos u mesmo a Biblia tamién dicen que en os periodos mas antigos parte d'os chudieus teneban practicas relichiosas politeistas. Antiparte, ye controvertita a propia noción d'un pueblo chudieu como comunidat luego d'a diaspora chudieva dimpués d'a destrucción d'o Templo de Cherusalem.

 Etimolochía d'a denominación 
A denominación en diferents luengas d'Europa Occidental provién d'o latín iudaeus, que significa habitant d'a tierra de Chudea, y que o mesmo latín ampra de l'arameu meyo y'hūdāi, que corresponde a lo plural hebreu yehudim, en o suyo orichen con o significato de "miembro d'a tribu de Chudah", con eponimo en o cuatreno fillo de Chacob.

En navarro-aragonés a evolución lochica de l'acusativo iudaeum sería chudeu con sufixo -eu, pero se troba poco, por eixemplo en bella versión d'os fueros d'Aragón u en bel texto en romanz navarro relativo a Tudela. En aragonés medieval s'escribe cuasi siempre jodio/judio y en chistabín se documenta chodigo.

Ye posible que esta anomalía tienga relación con a interferencia con l'adchectivo chudiego, chudiega (derivatos d'o latín iudaicus, iudaica), y con a denominación d'as simients d'a leguminosa Phaseolus vulgaris ("chodigas"), on podría haber-ie epentesi antihiatica. Alwin Kuhn veye que a evolución d'a parola chodiga puet estar influenciata por pareixito con a parola xordiga. El dialecto altoaragonés en www.Xordica.com; Consultato lo 19 de chulio de 2010.

 Divisions etnicas chudievas  

As divisions etnicas chudievas fan referencia a las diferents comunidaz chudievas d'o mundo que pueden distinguir-sen dentro d'os pueblos de relichión chudieva.
No totas as comunidaz chudievas comparten costumbres culturals, relichiosos, culinarios, lingüisticos, etcetera. Unas y atras amuestran diferencias locals y bellas formas d'interpretar bels preceptos.

Dimpués de tornar de l'exilio en Babilonia en Tierra Santa i heba una diferenciación entre samaritanos y los que se consideroron a ellos mesmos los chudieus de verdat.

En tiempos de l'Imperio Romano a diaspora chudieva de partiba en dos ambitos culturals: diaspora occidental en l'Imperio Romano y diaspora oriental en l'Imperio Persa Sasanida. En a Edat Meya la división prencipal yera entre chudieus de paises cristianos u europeus y chudieus de países musulmans. Los chudieus de países musulmans yeran mes lumerosos y i heba comunidaz d'orichen oriental chunto con comunidaz de l'antiga diaspora occidental d'Hispania y Africa. Una clasificación d'as comunidaz historicas de relichión chudieva puet estar:

Chudieus orientals: descendiens d'a diaspora oriental y d'ixas comunidaz d'a diaspora occidental en zonas que s'islamizoron.
Comunidaz persianas: en Irán y Afganistán, charran persa.
Bukharans: en Asia Central, charran tachico.
Comunidaz de Cheorchia, charran cheorchiano.
Dagh Chufuti: entre Dagestán y Azerbaichán, charran tat.
Mizrajim: chudieus de Siria, Irak y estaus d'arredol. Charran arabe, y os d'o Kurdistán charran tradicionalment neoarameu.
Comunidaz d'o Disierto d'Arabia: desapareixitas
Chudieus yemenís:
Comunidaz d'Echipto.
Tochavim: chudieus nortafricanos no sefarditas, charran en berber u arabe.
Chudieus occidentals: descendients d'a diaspora occidental en zonas europeas y cristianas:
Chudieus bizantins: en Grecia y Anatolia dende antigo, charraban griego.
Chudieus italianos: en Italia dende antigo, charraban griego dimpués latín y italiano.
Gourmís: chudieus italianos establitos en Túniz.
Sefarditas: descendients d'as comunidaz d'a peninsula iberica. En 1942 los forachitoron y en os paises on plegoron asimiloron atras comunidaz.
Megorachin u forachitatos: chudieus sefarditas d'o Norte d'Africa.
Domnaz: sefarditas de l'antigo Imperio Otomán convertitos a o islam y probablement criptochudievas.
Askenazís: comunidaz de chudieus d'Alemanya forachitatas ta Europa centro-oriental en la Edat Meya y que conservoron o yiddisch.
Crimchacos: mezcla poblacional que se fació entre comunidaz askenazís y sefarditas en Crimea en tiempos d'o Khanato de Crimea. Charran o tartaro crimeu.
Comunidaz d'a periferia: comunidaz que s'han desarrollato fuera d'os ambitos cristiano-europeu y islamico-afroasiatico, los atros chudieus los consideran heterodoxos u menos chudieus.
Falaixas: chudieus d'Etiopía, no almiten o Talmut.
Carains u caraitas: chudieus que charran un idioma pareixito a lo tartaro crimeu y no admiten o Talmut.
Chudieus d'a India: comunidaz que tamién son dividitas en castas.
Chudieus de Caifeng: antigos chudieus d'ixa ciudat de China, ya no bi n'ha.

Notas

Referencias

*
Categoría:Etnias d'Israel
Categoría:Etnias d'Asia