Castellanía d'Amposta

A Castellanía d'Amposta yera un priorato d'a orden d'o Hespital que s'orichinó cuan o conte Remón Belenguer IV donó a os flaires hespitalers o castiello d'Amposta en 1154, agradeixendo-lis a suya aduya en campanyas contra os musulmans en a reconquiesta d'a Catalunya Nueva. Asinas se creyó una churisdicción hespitalera propia d'a Corona d'Aragón independient d'o Priorato de Sant Chil de Provenza, d'a on dependeban dica l'inte. A castellanía d'Amposta dependeba dreitament d'a seu central d'a orden.

O feito que esta división administrativa se dicise castellanía y no pas priorato ye porque yera en un terreno de muga y caleba una buena organización militar. Yera o solo priorato d'Europa occidental que teneba o nombre de castellanía. En Orient n'i heba beluns porque tamién yera una zona d'accions militars.

En 1280 a lo rei l'intresó tener o Castiello d'Amposta por a suya valura estratechica y lo consiguió con permutas y concesions de privilechios a la orden. A despeito d'esta perdua que daba nombre a lo priorato, o nombre no cambió pero si que cambió o puesto de residencia d'o castellán d'Amposta, que habitaba en o convento de Sant Chuan de los Panez en Zaragoza. O castellán gosaba estar hombre de confianza d'o rei, pero a vegadas se n'iba ta Orient pa aduyar a la orden.

En 1312 con a disolución d'a orden d'o Temple y la integración d'as suyas propiedaz a lo Hespital se reorganizó l'orden en a Corona d'Aragón; a primera Castellanía d'Amposta se trestalló en Priorato de Catalunya y Castellanía d'Amposta. Esta zaguera teneba as comandas d'Aragón y as de Catalunya a lo sud d'Ebro y la de Torrent de l'Horta (a sola en Valencia). O priorato de Catalunya teneba as comandas de Catalunya a lo norte d'Ebro, Rosillón y as Balears.

Un d'os castellán d'Amposta mas celebres ha estau Johan Ferrández d'Heredia, amigo de Pero lo Cerimonioso y que plegó ta mayestre mayor d'a orden d'o Hespital.

A castellanía d'Amposta duró de manera teorica dica l'anyo 1851 cuan o infant Francisco de Paula de Borbón, zaguer castellán d'Amposta, renunció en un inte de redefinición de l'orden d'o Hespital y cambio en Espanya dende un estau feudal enta un estau liberal, con focos carlistas en bel terreno d'a orden como Las Tres Bailías de Aliaga, Cantaviella y Castellot.

 Lista d'as comandas d'a castellania d'Amposta en a Baixa Edat Meya 
 Bailía d'Aliaga.
 Bailía de Cantaviella.
 Bailía de Castellot.
 Comanda d'Anyón.
 Comanda de Mallén.
 Comanda d'Ambel.
 Comanda de Noviellas.
 Comanda de Sant Chuan de los Panez u Comanda de Zaragoza.
 Calatayú.
 Comanda de l'Almunia de Donya Godina.
 Comanda de Lecinacorba.
 Comanda de Sant Chuan de Uesca.
 Comanda d'o Templo d'Uesca u Casas Viellas d'Uesca.
 Comanda de Balbastro.
 Comanda de Monzón.
 Comanda de Chalamera.
 Comanda de Torrent de Cinca.
 Comanda de Sant Per de Calanda.
 Comanda de Casp.
 Comanda d'Alfambra y Orrios.
 Comanda de Villel.
 Monesterio de Santa María de Xixena.
 Comanda d'Azcón.
 Comanda de Mirabet.
 Comanda d'Horta de Sant Joan.
 Comanda d'Ulldecona.
 Comanda de la Sénia.
 Comanda de la Ràpita.
 Comanda de Torrent de l'Horta.

 Bibliografía 
  Antonio Ubieto Arteta: Historia de Aragón Divisiones Administrativas, Anubar, 1983.
  Antonio Gargallo Moya: El Concejo de Teruel en la Edad Media volumen I. Instituto de Estudios Turolenses, 1997.

*