Puyarruego

PuyarruegoPronunciato [puʝa'rwɒɡɵ] (AFI), contraito [pja'rwɒɡɵ] (AFI) a menuto ye un lugar d'o municipio de Puértolas (Uesca), en l'aria central d'a comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 210 habitants (2017). Puyarruego ye uno d'os tres lugar d'a parte baixa d'a valle de Puértolas, en chunto con Escalona y Belsierre, y ye d'os tres éstes, la uno de mes ta ponient, bels 2 km auguas t'alto d'o río Bellós dende Escalona.

Perque se troba en o puesto que ye, o casar de Puyarruego ye pas obligato tanto cuan se puya ta Fanlo y a valle d'Anyisclo, como cuan se'n torna d'alto, d'a valle de Vio.

 Toponimia 
En o fogache de 1405 ordenau en as Corz de Maella s'escribe Puy Arueno (talment se confunde graficament a v por a n):

 Cheografía
Puyarruego se troba en alto d'un tozalet a on que s'achuntan a Yesa (o río que baixa de Buerba y a Vallivio) con o Bellós, 2 km auguas t'alto en seguindo o río d'Escalona t'arriba.

1,5 km auguas t'alto per o Bellós i tiene unas fuents famosas, en o puesto mesmo a on que remata o Congosto d'as Cambras, que en dicen A Fuent d'os Banyos. T'astí que se veniba a chent de mutos puestos de Sobrarbe pues, en deciban, tienen propiedaz curativas as auguas que se'n quitan, pus que diz que contienen gran cantidat de compuasdos cloruros.

Por alto d'a fuent d'os Banyos, a Siarra Seca (en dicen asinas porque no i hai guaire árbols) s'enfila ta Gallisué con a carretereta resiguendo-ne os lumos, por un alto que en dicen O Mesonet que parte d'un canto a cuenca d'o Bellós y per l'altro a d'a Yesa. Bellas leneras en a man que mira ta'l Bellós fan un puesto ferioso que en dicen A Cortella, a on que i hai unas bordas y un alcorz que ye un camino antigo, que permite de plegar ta a carretera d'Anyisclo si se i baixa.

D'alto d'o Mesonet se vei prou bien o lugar de Moriello de Sant Pietro en l'altro canto d'o río.

En a ripa norte d'o Bellós, o barrango d'Airés desemboca una mica per dencima d'o puande que fa a entrada d'a localidat. En o puesto a on que desemboca o dito barrango, bi ranca una pista de tiarra que puya por as leneras de Bibisué dica a Pardina d'a Barona, que fué en altros tiampos una pardina que i heba en a colladeta que i hai d'entre o Tozal d'os Lobos y o Tozal de Pera (se mire a foto) que fan parte d'os que en dicen Tozals de Puyarruego; garras chicotas d'a mesma montanya que por l'alduera de Bestué i tiene as pundas Sestrals.

 Nombre 
Coneixito como Pui Arrui y Pui Arroi en a Edat Meya, o nombre yera en oríchen compuasto, levando en a segunda palabra una vocal debant d'a "R" (ixa "A" que en dicen protetica -que proteixe-) que estió rasgo costitutivo d'o primer romance aragonés y tamién d'o gascón. Altros eixemplos d'éste caracter se veyen en antroponimos d'ixes tiampos como Arramiro u Arramon, y altros toponimos como Arricla u altro que ye tamién en Sobrarbe: Camp Arretuno.

 Demografía 

 Personalidaz naixidas de Puyarruego 
L'historiador, etnologo y divulgador Severino Pallaruelo, qui ha treballau a cultura tradicional pirenenca (en especial as navatas) naixió en l'anyo 1954, en Puyarruego.

 Fiastas 
19 d'abril, Fiesta menor fendo-le honors a Sant Pero.
15 d'agosto, Fiesta mayor fendo honor a a virchen de l'Asumpción.

Notas

Se veiga tamién

 Estatisticas de Puyarruego en AragonEsAsi.com

*
Categoría:Lugars de Puértolas
Categoría:Articlos en aragonés d'a val de Puértolas
Categoría:Localidaz d'a diocesi de Balbastro-Monzón en Sobrarbe