Chistén

Chistén (Gistaín en castellano, Gisten en grafía etimolochica) ye un municipio situau en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca en a val de Chistau. Es suyos habitants se dicen chistabins.

La población suya ye de  habitants, y la superficie d'el municipio 76,14 km², con una densidat demografica de  gab/Km2. D'es 76,14 km² d'el termin municipal, garra ye per baixo d'a cota d'es 1.000 metros d'altitut, mes d'el 50% son per alto d'es 2.000 metros, y belas puntas (en el pico d'a Pez, la Vachimala u la Culfreda) pasan per alto d'es 3.000. Ixo fa que el municipio de Chistén siya un d'es mes altos de tot el Pireneu espanyol.

 El lugar 
El lugar de Chistén se troba per alto de Sant Chuan, a 1.378 metros d'altitut a la falda recuesta d'el Cuezo, poquet mes d'un kilometro seguindo la carretera d'a val de Chistau ta alto en pasar Sant Chuan, que fa buenas curvas y tien tamién dos esbarres que son la pista que puya ta Viadors y tamién ye d'un canto per on se baixa ta'l puent Pecador que ye dintro d'el municipio de Sant Chuan. Esta carretera, de Sant Chuan ta Chistén, la son arreglando estes anyos (2007) ta fer que tienga dos carrils en cuentas d'uno solo que en teneba. La villa mira ta la val de Chistau, anque la mes gran parte d'el termino municipal ye abocau ta la val de Viadors.

El nuclio de Chistén, que ye el solo que fa parte d'el municipio, ye una villa chicota (u mesmo se'n podría dir un lugar gran) en l'alto d'una faixa recuesta de la penya d'el Cuezo (1926 m), y ixo el fa d'estar el solo lugar de Chistau que no toca el Cinqueta, pos en ye bels centenars de metros de leixos. De tot el patrimonio que este lugar tien, s'abrí de fer mención d'as casas nobles, belunas d'elas de tan antigas que se van fere d'es siglos XVI y XVII. D'ixes tiempos nos i trobem casa de Rins, que i tiene la calendada en a portalada que diz que ye feta d'el 1600, y que encara conserva el porte suyo tradicional y las formas tipicas de qu'habría estau una d'as casas mes ricas d'a localidat pos en el decir d'es vecins de Chistén se recuerda que enantes teneban rivalidat con es de casa Tardán, qui yeran tamién bien prencipals. Altras casas como casa Palacín nos amuestran qué bien que en s'han adaptau ta fer negocio de cosas como ye el turismo que ye el que hoi fa que la villa tienga economía buena.

El turismo y sobretot, que s'han fetas prou segundas residencias en a villa, l'han chuflato vida nueva pos encara que el municipio tiene buenas estivas y teneba buena cantidat de bestiar, con es anyos en heba marchau mutisma chent y ya no yera Chistén la villa que heba siu en atros tiempos.

 Las torres 
Chistén ye una villa que va tener la suya importancia historica perque yera el zaguer puesto d'a on que se saliba ta pasar es puertos ta Francia, y tamién cuan se tornaba d'allá ta aquí. Podría estar que se i hes de pasare el puerto de Plan per el barranco d'a Sallena, u tamién que se remontás ta'l puerto d'a Madera u d'a Pez per la val de Taberners (de Viadors ta alto), y tamién, en rematando, per Auguas Cruces. Ye per la suya ubicación que en Chistén i van tener especial negocio d'el contrabando con as vals francesas a traviés d'ixes puertos (ye important que nos en haigan quedau puestos con nombres d'ixa epoca, como el paso d'es caballos en La Sallena) y asinas se fesen grans fortunas ta beluns d'el lugar. Asinas se an alzar, sobretot en es siglos XVI y XVII, las torres que son es monumentos prencipals d'a villa, que en heban siu mes, pero que atualment no mos en trobem que dos.
De la construcción d'una d'estas torres, la mes alta, en dicen es vecins de Chistén que va estar bien curiosa, pos i heba ya en el lugar una torre, la dita torre de Tardán, per baixo d'a ilesia, (propiedat de casa de Tardán) que yera l'argüello d'es amos suyos pos yera el costumbre d'ixes tiempos de fer-se alzar torres ta amostrar qué diners se teneban en a casa, mes que no ta defender-se guaire (anque, obviament, tamién yeran útils si nunca se precisasen ta ixe menister). Alavez, perque es amos de casa de Rins se feban dir con despeito con es de casa Tardán, y siempre les feban renuga perque teneban una torre a'l canto d'a ilesia, diz que un diya que yera uno de Rins redindo-se-ne le'n va dir a l'amo de Tardán: "¡Cosa no vales, que vales menos qu'un gran d'hordio!" y alavez le va dir l'amo de Tardán "Pos ya te cal que mires bien... perque este gran d'hordio te foterá un pino debant d'a casa que ni el sol no tornarás a viyere". Poquez tiempos dimpués, teneban es de Rins una torre que yera dos veces d'alta la de Tardán, y puesta debant de casa d'éstes ta quitar-les el sol. La dos torres encara las podem viyer a'l puesto, y l'antigisma portalada de casa Rins debaixo la uembra d'a torre de Rins siempre en as horas centrals d'el diya.

Amés, es casaches de la villa de Chistén tienen un puesto tercero que repunta per alto, que ye la ilesia de Sant Vicent el Martir, feta d'es siglos XVI y XVII. Atros monumentos son la ermita de Sant Fabián, 2,5 u 3 Km leixos a par d'el barranco d'el Pacín, feta d'el siglo XVIII, y tamién es conchuntos de bordas que i heba per alto en Viadors y en Taberners, belunas que encara conservan es tellaus de palla que gosaban tener d'antes. l'hespital de Chistén y el santuario d'a Virchen Blanca, a on que s'achuntan el Cinqueta d'a Pez y el d'Auguas Cruces.

 Demografía 

 Administración 
 Reparto de concellers 
Eleccions municipalsArchivo electoral Partiu 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 Partido Aragonés   - 4 2 2 - 3 4 4 3 Partido de los Socialistas de Aragón   5 1 1 2 4 2 1 0 2 Chunta Aragonesista   - - - - - 0 - 1 0 Partido Popular   - 0 2 1 1 0 - - - Total     5 5 5 5 5 5 5 5 5

 Alcaldes 
 Lista d'alcaldes Lechislatura Nombre Partiu politico1979–1983  1983–1987  1987–1991  1991–1995  1995–1999  1999–2003  2003–2007  2007–2011 David Bielsa Barrau Partido Aragonés2011–2015 David Bielsa Barrau Partido Aragonés2015–2019 David Bielsa Barrau Partido Aragonés2019–2023  2023–2027 David Bielsa Barrau  Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón en Heraldo de Aragón PAR

 Personalidaz naixitas de Chistén 
 :Categoría:Naixius de Chistén

 Fiestas 
20 de chinero, romería ta la ermita de Sant Fabián.
La Candelera.
Un cabo de semana de febrero, "Las Aguedas" (festividat de Santa Águeda, fiesta d'as mullers) y es famosos Carnavals de Chistau.
La falleta de Sant Chuan.
20 d'agosto, Fiesta Mayor fendo honor ta sant Chuaquín, patrón d'el lugar.

 Viyere tamién 
 Lista de municipios de Uesca.
 Val de Chistau.
 Refuchio de Viadors.
 Asociación Cultural "Las Fuens" de Chistén.
 El Alcaugüé.
 Chanrualla.

 Referencias 

 Vinclos externos 

  Estatisticas de Chistén en el portal AragonEsAsi.com.
  Chistén n'el portal CaiAragon.com.
  Asociación Cultural "Las Fuens" de Chistén.

*