Tudela

Iste articlo ye sobre un municipio y ciudat en a Ribera Navarra; ta atros usos, se veiga Tudela (desambigación).

Tudela (en basco Tutera) ye un municipio de Navarra situato a 94 km de Pamplona. A suya población ye de 35.358 habitants (2012) en una superficie de 215,70 km² y una densidat de 163,92 hab/km².

Ye la capital d'a Ribera Navarra, d'o partiu chudicial d'o suyo nombre y d'a merindat de Tudela. Ye a segunda población de Navarra por o suyo numero d'habitants, dimpués de Pamplona. Tamién ye a seu d'a diocesi de Tudela.

A ciudat tien un important patrimonio arquitectonico, encara que en destacan a seu de Santa María, d'estilo romanico y gotico, y a ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico.

 Cheografía 
Tudela ye situata a cantos d'os ríos Ebro y Queiles (iste zaguer trescruza a ciudat de sud ta o norte dica desauguar en l'Ebro), a 264 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 94 km de Pamplona, a capital de Navarra, y a 86 km de Zaragoza.

O suyo termin municipal muga con as localidaz d'Ablitas, Arguedas, Cabaniellas, Cascant, Castellón, Cintruénigo, Corella, Fitero, Fontellas y Murchant.

 Toponimia menor 
Tenemos bels arabismos interesans pa reconstruir a historia fonetica d'o navarro-aragonés: Almajares, Muga del Almajar, Almajar, lo prato, que en 1256 ye rechistato como Almalchal. Atros microtoponimos interesants son crucillada (1215), Carrera Meyana/Carrera Mediana/Carrera Meana u mesmo a calle Carrera.

 Historia 
 Prehistoria 
En o termin municipal de Tudela, bi han restos d'ocupación humana dende o Paleolitico inferior.

En 1999, en una excavacions arqueolochicas en o cerro de Santa Barbara, a man d'o casco viello de Tudela, bi troboron restos arqueolochicos d'un poblato celtiber, d'a misma tipolochía que l'amaniato chacimiento celtiber de Corz, a 25 km de distancia. Sindembargo, Claudio Ptolomeu charra d'una ciudat clamata Muscaria, en ista redolada, que beluns relacionan con Tudela, y que, seguntes pareix, sería una ciudat bascona. Sindembargo, Ptolomeu situaba ista ciudat entre Tarraga y Segia (a primera, seguntes bellos autors, ye a ciudat que bi ha en o pueyo en os Banyals d'Uncastiello; a segunda ye l'actual Exeya d'os Caballers).

 Imperio Romano 
Tamién bi ha restos d'a presencia de l'Imperio Romano, en forma de ceramica, en o pueyo que domina Tudela, mostrando asinas a presencia ininterrumpita de población en o lugar en ista epoca.

 Dominio andalusí 
Dimpués d'a invasión islamica d'a peninsula iberica, a redolada de Tudela quedó en mans d'a familia d'os Banu Qasi, una familia d'orichen hispano-godo convertita a lo Islam. Ista familia teneba connexions con os primers reis d'o reino de Pamplona, pero en 802 Amrus ben Yusuf, que yera o gubernador andalusí d'a Marca Superior, establió una nueva ciudat fortificata en l'actual Tudela (clamata Al-Tutili), ta cosirar y controlar as penetracions d'o reino pamplonés enta o sud. Ista ciudat s'establió encara que en o mesmo lugar ya i existiba una chicota comunidat musulmana, profitando d'as condicions defensivas de Tudela, con o suyo pueyo en a marguin sud d'o río Ebro. A nueva ciudat se convertió a escape en un important centro economico, politico y militar, con a suya huerta de regano contino con as auguas d'o Ebro.

 Conquiesta cristiana 
En 1119 o rei Alifonso I O Batallero conquirió a ciudat de Tudela, y l'adhibió a o reino aragonés-navarro, y li atorgó o Fuero de Nachera y o Fuero de Sobrarbe ta contribuir a augmentar a suya población cristiana, convertindo-se en a capeza d'una merindat (a suya sucesora ye hue a Merindat de Tudela). Sindembargo, luego de la muerte d'Alifonso, a nobleza tudelana no aceptó a o suyo chirmán Remiro como rei, preferindo, como os nobles navarros, a García Remíriz, que yera fillo d'un borde de Sancho I d'Aragón y V de Navarra. Tudela se separó asinas d'a Corona d'Aragón, en adhibiendo-se ta cutio a Navarra.

 Demografía 

 Administración 
 Alcaldes 

 Lista d'alcaldes Lechislatura Nombre Partiu politico1979–1980 Francisco Álava Jiménez Partido Socialista de Navarra1980–1983 Alberto Tantos Bordonaba Partido Socialista de Navarra1983–1987 José Antonio Pérez Sola Partido Socialista de Navarra1987–1991 José Antonio Pérez Sola Partido Socialista de Navarra1991–1995 José Antonio Pérez Sola Partido Socialista de Navarra1995–1999 Luis Campoy Zueco Unión del Pueblo Navarro1999–2003 Luis Campoy Zueco Unión del Pueblo Navarro2003–2007 Luis Casado Oliver Unión del Pueblo Navarro2007–2011 Luis Casado Oliver Unión del Pueblo Navarro2011–2015 Luis Casado Oliver Unión del Pueblo Navarro2015–2019 Eneko Larrarte Huguet Izquierda-Ezkerra2019–2023 Alejandro Toquero Gil Navarra Suma2023–2027 Alejandro Toquero Gil Información de Diario de Noticias en Twitter Unión del Pueblo Navarro

 Luenga 
A luenga predominant actual en Tudela ye un castellano con caracters rechionals propios d'a Ribera Navarra y Aragón y que se remontan a l'antigo romanz navarro-aragonés que se i parlaba. Bi ha neoparlants d'o basco u conoixedors d'esta luenga pero en un numero muito chicot.

En a Baixa Edat Meya yera oficial o romanz navarro-aragonés, que se feba servir pa escribir textos oficials como o mesmo Fuero de Tudela. Una d'as primeras muestras claras de romanz navarro como elementos romances en textos latinos se troba en Tudela:

Tudela atrayeba una inmigración basca, gascona y chudieva que s'asimilaba lingüisticament a los parlants d'o romance autoctono. Sobre a parla medieval navarro-aragonesa de Tudela se puet interpretar como una supervivencia d'o mozarabe local d'a Val de l'Ebro que se charraba en Tudela, Tarazona, Borcha, Zaragoza, etcetera, diferent d'atras parlas mozarabes peninsulars pero no guaire diferent d'o romanz navarro-aragonés d'os conquiridors cristianos navarros y aragoneses, que lo farían cambiar un poquet.

 Puestos d'intrés 
 Molimentos relichiosos 
 Seu de Santa María de Tudela, d'os sieglos XII-XIII, en estilos romanico y gotico, restaurata en os primers anyos 2000. Ye construita dencima d'os alacez de l'antiga mesquita mayor d'a ciudat, y se convertió en seu bispal cuan a diocesi de Tudela se separó, en o sieglo XIII, d'a diocesi de Tarazona.
 Ilesia de Santa María Malena, d'estilo romanico, d'o sieglo XII.
 Ilesia de Sant Nicolau.

 Molimentos civils 
 Puent de piedra.
 Palacio d'o marqués de Sant Hadrián, d'o sieglo XVI. Hue ye a seu en Tudela d'a Universidat Nacional d'Educación a Distancia. Palacio del Marqués de San Adrián en a pachina web d'a UNED de Tudela.
 Palacio d'o marqués de Huart.

 Personalidaz naixidas de Tudela 
 Benchamín de Tudela,  (1130 - 1173). Viachero y escritor chudieu.
 Jusepe Ximénez, (arredol 1601 - 1672), organista y compositor.

 Fiestas 
Santa Ana d'o 24 dica lo 30 de chulio.
Volatín Sabado Santo.
Sant Chuan Baptista 24 de chunio.

 Localidaz achirmanatas 
1965: 22px Maule-Lextarre‎ (Sola, Iparralde).
1984: 22px Tiberíades (Israel).
1986: 22px Lo Mont (Landas, Occitania).

 Veyer tamién 
Lista de municipios de Navarra.

 Vinclos externos 

 Pachina web oficial municipal.

 Referencias 

*