Aragón

Iste articlo tracta sobre a Comunidat Autonoma d'Aragón. Pa atros emplegos se veiga Aragón (desambigación).

Aragón ye un país situau en lo norte d'a Peninsula Iberica y que comprende o trampo central d'a val d'Ebro. O suyo territorio ye lo de l'antigo Reino d'Aragón, que fue acotolau en 1707 con os Decretos de Nueva Planta. Actualment fa parti d'o Estau Espanyol como Comunidat Autonoma, seguntes o suyo Estatuto d'Autonomía (Lei Organica d'o Estau Espanyol), que li atorga o caracter de "nacionalidat".

Culturalment a cuenca d'Ebro, mesmo antes d'existir Aragón, ye una zona de trobada y crucillada d'hombres y elementos culturals d'a Meseta, Levant y Sud de Francia. Oficialment, muga con as comunidaz autonomas de Castiella-La Mancha, Castiella y Leyón, Catalunya, La Rioja, Navarra y Comunidat Valenciana y tamién con l'estau de Francia.

O Reino d'Aragón con o Condau de Barcelona (Catalunya) formoron a Corona d'Aragón en o sieglo XII, encara asinas continó estando independient conservando totas as suyas institucions, fueros y dreitos dica a Guerra de Succesión Espanyola en o sieglo XVIII. Dende 1978 ye una comunidat autonoma espanyola, composada por as provincias de Uesca, Teruel y Zaragoza, y que s'articula en 33 comarcas. A suya capital ye a ciudat de Zaragoza.

Dende o 10 d'agosto de 2023, Jorge Azcón ye o president d'a Deputación Cheneral d'Aragón.

En Aragón se charran actualment tres idiomas, d'os cuals nomás que aragonés y catalán son luengas propias:

 L'aragonés se charra en o norte d'a comunidat autonoma. En o pasau se fablaba tamién en lo centro y lo sud d'Aragón.
 O castellano ye a luenga oficial, y se charra en tot o territorio aragonés mezclau con rasgos mesmos. A mayoría d'istos rasgos son repuis de l'aragonés, que se'n fuoron perdendo de manera progresiva dende o sieglo XV por l'espardidura d'o castellano.
 O catalán se charra en as comarcas orientals d'Aragón.

 Historia 

 Cheografía 

O relieu ye de gran simplicidat: os Pireneus y o sistema Iberico enmarcan a depresión d'Ebro. Os estremos cheograficos d'Aragón son Zuriza (Ansó, Chacetania) a o norte; La Cervera (Abechuela, Gúdar-Chabalambre) a lo sud; Sopeira (Ribagorza) a l'este; y Granja de Sant Pedro (Mont-reyal de Fariza, Comunidat de Calatayú) a l'ueste.

O río Ebro escana las auguas d'os ríos y ibons d'Aragón, que como o Millars y o Turia desembocan en a Mar Mediterrania.

O clima d'ista comunidat ye mediterranio-continental. Ye un clima seco, con plevidas irregulars, cerenyos cambios termicos y intensos aires.

A vechetación sigue as oscilacions d'o relieu y d'o clima. Bosques borials y dominio floral mediterranio.

Aragón tien una superficie de 47.645 km².

Seguntes o censo de 1991, bi heba una población d'1.178.000 habitants, ye decir un 2,95% d'a población d'o Estau espanyol y una densidat de 25,2 habitants/km². En 2003 a cifra augmentó dica os 1.217.514 habitants.

O chentilicio ye aragonés.

 Comarcas 

Aragón ye dividiu en 33 comarcas:


 No. Nombre Capital Provincia 1  Chacetania  Chaca  Uesca, Zaragoza  2  Alto Galligo  Samianigo  Uesca  3  Sobrarbe  Boltanya y L'Aínsa  Uesca  4  Ribagorza  Graus y Benabarri  Uesca  5  Cinco Villas  Exeya d'os Caballers  Zaragoza  6  Plana de Uesca  Uesca  Uesca, Zaragoza  7  Semontano de Balbastro  Balbastro  Uesca  8  Cinca Meya  Monzón  Uesca  9  Litera  Tamarit y Binéfar  Uesca  10  Cinca Baixa  Fraga  Uesca, Zaragoza  11  Monegros  Sarinyena  Uesca, Zaragoza  12  Tarazona y Moncayo  Tarazona  Zaragoza  13  Campo de Borcha  Borcha  Zaragoza  14  Aranda  Illueca  Zaragoza  15  Ribera Alta d'Ebro  Alagón  Zaragoza  16  Val de Xalón  L'Almunia de Donya Godina  Zaragoza  17  Zaragoza  Zaragoza  Zaragoza  18  Ribera Baixa d'Ebro  Quinto  Zaragoza  19  Baixo Aragón-Casp  Casp  Zaragoza  20  Comunidat de Calatayú  Calatayú  Zaragoza  21  Campo de Carinyena  Carinyena  Zaragoza  22  Campo de Belchit  Belchit  Zaragoza  23  Martín Baixo  Íxar  Teruel  24  Campo de Daroca  Daroca  Zaragoza  25  Xiloca  Calamocha y Mont-reyal  Teruel  26  Cuencas Meneras  Montalbán y Utriellas  Teruel  27  Andorra-Sierra d'Arcos  Andorra  Teruel  28  Baixo Aragón  Alcanyiz  Teruel  29  Comunidat de Teruel  Teruel  Teruel  30  Mayestrato  Cantaviella  Teruel  31  Sierra d'Albarracín  Albarracín  Teruel  32  Gúdar-Chabalambre  Mora de Rubielos  Teruel  33  Matarranya  Valderrobres y Calaceit  Teruel 

 Demografía 

Densidat d'as comarcas
A comarca que tien mas población y densidat de población ye a comarca de Zaragoza amás d'a suya aria metropolitana. En a resta d'as provincias, a mayor densidat de población no se troba en as capitals: en a provincia de Uesca ye a Cinca Meya, con una densidat de población de 41 hab/km² y en a provincia de Teruel ye o Baixo Aragón, con una densidat de población de 23 hab/km².


 Economía 

O Producto Interior Bruto (PIB) d'Aragón ye o 3 u 4% d'o PIB d'o total d'Espanya. L'interpresa Opel tien una planta amán d'a ciudat de Zaragoza.

 Politica 

A norma lechislativa de funcionamiento d'Aragón ye definida en o suyo Estatuto d'Autonomía, de 1982, que definix as suyas institucions de gubierno. O Parlamento d'Aragón se diz Corz d'Aragón.

 Cultura 

D'alcuerdo con Julio Caro Baroja en Aragón bi ha dos zonas culturals prencipals: L'Alto Aragón con cultura pirenenca y a Ribera d'Ebro y ríos grans con una cultura mediterrania asociada a una agricultura de regano. En esta zaguera bi ha clara influencia mudéchar, en bels lugars, o traxe tipico se composa d'un panyuelo nugau en la cabeza, calzons ubiertos, una manta a modo de faixa en a cintura y alpargatas ta os hombres. As mullers levan sayas amplas, un chustillo, calzón, calzas chupidas, toquiella, debantal y alpargatas.

O baile y canto popular ye a ixota aragonesa, que ye muit rasmiuda y goyosa. Se baila con muito movimiento y grans blincos. O canto gosa estar de ritmo malinconico con una nota a ormino socardona. Antes de cheneralizar-se a ixota o mas caracteristico yera o dance aragonés. En bels lugars bi ha representacions de danzas con tochos y espadas, con alusions a luitas entre moros y cristianos.

Tamién remane musica tipica aragonesa, que emplega instrumentos como o salterio (chicotén) y l'acordión. Entre los instrumentos de viento en a mas gran parte d'o territorio s'emplega a donzaina, pero en los Pireneus centrals bi ha una zona a on que ye caracteristico o chiflo y en Sobrarbe y Monegros a gaita aragonesa u gaita de boto.

 Gastronomía 

D'Aragón son famosas as mollas a la pastora, o ternasco rustiu, os pernils de Teruel, a borraina, o cardo, os vin d'as suyas distintas Denominacions d'Orichen (Semontano, Campo de Borcha, Carinyena, Calatayut), a carne a la pastora, o pirín a lo chilindrón, as almendras, o ternasco d'Aragón, l'aceite d'o Baixo Aragón, a miel, os prescos de Calanda, as chiretas (de Sobrarbe), a longaniza de Graus, etcetra.

En o norte d'Aragón se charra l'idioma aragonés y en a parti mas oriental, mugant con Catalunya, o catalán.

 Aragoneses destacaus 
Categoría principal: Aragoneses.
 Cine: Luis Buñuel, Carlos Saura, Segundo de Chomón. Santiago Aguilar Oliver, Paco Martínez Soria
 Pintura: Francisco de Goya y Lucientes, Antonio Saura, Francisco Bayeu y Subías.
 Escultura: Pablo Gargallo, Pablo Serrano.
 Musica: Miguel Fleta, José Antonio Labordeta, Héroes del silencio, Enrique Bunbury, Amaral, Gabriel Sopeña, Violadores del Verso.
 Literatura: Marco Valero Marzal, Baltasar Gracián, Joaquín Costa, Javier Tomeo, Ramón J. Sender, Soledad Puértolas, Fernando Lázaro Carreter, José Antonio Labordeta, Miguel Labordeta.
 Ciencia: Santiago Ramón y Cajal (premio Nobel), Miguel Catalán, Miguel Servet.

 Se veiga tamién 
 Estatuto d'Autonomía d'Aragón (1982).
 Lista de ciudaz d'Aragón.
 Listas de municipios d'Aragón por provincias.
 Lista de municipios de Uesca.
 Lista de municipios de Teruel.
 Lista de municipios de Zaragoza.

Referencias

 Vinclos externos 

 Gubierno d'Aragón.
 As Corz d'Aragón.
 Turismo, ocio, foros, noticias.
 Atro portal rechional.
 Pachina web d'o diario El Periodico de Aragón.
 Pachina web d'o diario Heraldo de Aragón.
 Portal sobre Aragón.
 Directorio d'Aragón.
 ''charrando.com, pachina adedicada a la luenga aragonesa, o suyo aprendizache y espardidura.
 Turismo en a comunidat aragonesa.

*