Ibón

Un ibónCon as variants libón y llibón ye un chicot laco de montanya d'orichen glacial. Son abundant en o Pireneu, situando-se por un regular por dencima d'os 2.000 m y estando, en muitos casos, o comencipio d'os ríos de l'Alto Aragón. Etimolochicament, ye cuasi con seguranza una palabra d'orichen basco relacionata con ibai, "río".

En Aragón, i son "censatos" bels 195 ibons de muit diferents grandarias y formas; beluns son entibatos y emplegatos ta alimentar chicotas centrals hidroelectricas. D'istos ibons, 13 se'n troban en a compleganza de l'Aragón, 57 en la d'o Galligo, 36 en la de l'Ara-Cinca, 60 en o Esera y 29 en a Noguera Ribagorzana. En total bi ha bels 1.035 ibons en tota la cordelera.

Ta que un laco de montanya sía considerato ibón ha de tener dos caracteristicas prencipals, a primera ye que debe tener una superficie minima d'alto u baixo 0,5 hectarias (anque bi ha lacos mas chicoz que tamién se consideran ibons por atras propiedaz) y a segunda y mas important que o suyo orichen ha d'estar glacial, ye decir que s'han orichinato por o retacule d'un antigo glaciar en un fondón formato por sobreexcarvación glacial.

Dimpués de desapareixer o glaciar, os ibons s'han formato por embadinar-se o fondón d'un antigo circo glacial (en iste caso l'ibón ye un tarn), u por una barra rocosa (umbral rocoso) u una morrena que atura l'augua en un fondón.

Os ibons pirenencos se situan siempre por dencima d'os 1.600 metros d'altaria, encara que a mayor parti d'éls se troban entre os 2.000 y os 2.600 metros. Muitos d'os ibons actuals apareixioron fa entre 15.000 y 20.000 anyos, anque bi ha atros muito mas chóvens que nomás tienen bels sieglos de vida como los ibons de Lliterola.

A temperatura de l'augua d'os ibons ye d'hibierno de bels 4 °C encara que a suya superficie ye a sobén chelata dica 8 meses a l'anyo. En verano as temperaturas gosan estar entre os 5 y os 21 °C. L'augua ye a ormino prou transparent y pura, pero l'actividat ganadera y o turismo a vegatas fa que i haiga bella contaminación en istos ibons.

Seguntes a mitolochía popular, bi ha ibons encantatos, a on que viven fadas, como lo de Plan. Ibons conoixitos son o d'Anayet y o de Sabocos.

En atros puestos d'o Pireneu tienen atros nombres como boum en buena part d'Occitania, estanh en Arán, estany en Catalunya y Andorra. D'atra man en a Baixa Ribagorza tamién bi ha bels lacos de montanya ditos estanys que son d'orichen karstico y por tanto no son ibons.

Notas

Referencias

Se veiga tamién

Ibón chelau
Estanyo
Lista d'ibons d'o Pireneu aragonés

Referencias
 La Magia de Viajar por Aragón 26, Agosto 2007. pp. 18–29. Fernando Lampre Vitaller
Jorge Abad, José Luis Burrel. Los humedales de Aragón. CAI00.

*