Archentina

A Republica Archentina (República Argentina en castellano) ye un estau d'America d'o Sud. Muga a lo norte con Bolivia y Paraguai, a l'este con Brasil, Uruguai y l'Oceano Atlantico, y a l'ueste con Chile, país con que comparte o sud d'a cordelera d'os Andes. A capital d'o país ye Buenos Aires y as ciudaz mas importants en son Cordoba, Rosario, Mendoza, Santa Fe y La Plata.

Archentina ye o segundo país mas gran en superficie d'o subcontinent sudamericano, dimpués de Brasil, y o uiteno mas amplo d'o mundo, con una superficie de 2.766.890 km², encara que reclama amás 969.464 km² de l'Antartida Archentina, en conflicto con os territorios reclamatos por Chile y o Reino Uniu. Archentina tamién reclama a sobirania d'os territorios britanicos d'as Islas Malvinas y as Islas Cheorchias d'o Sud y Sandwich d'o Sud.

Archentina integra lo G20, grupo que reune a las nacions mas ricas y industrializadas d'a planeta y ye miembro fundador de Mercosur, Nacions Unidas y la Organización d'Estaus Americans.

A suya población ye de  habitants y tien una densidat de población de  hab/km².

En o transcurso d'a suya historia ha estau cuna de personalidaz significativas a livel mundial con contribucions destacadas en esportes, ciencias, artes, politica y humanidaz. Beluns d'os mas celebres son Lionel Messi, Diego Maradona, Francisco I, Eva Perón, Ernesto Che Guevara, Jorge Luis Borges, René Favaloro, José de Santo Martín, Juan Manuel Fangio y Gustavo Cerati.

 Toponimia 
A palabra Archentina proviene d'o latín argentum que significa archent. Ya dende epocas de Pedro de Mendoza ta referir-se a la rechión d'o Río d'a Plata, s'emplegaban os nombres de Gobernación d'o Río d'a Plata y Provincias d'o Río d'a Plata.

O río que da o suyo nombre a lo virreinau, ye o mesmo que en 1516 Juan Díaz de Solís clamó Mar Dulce, dito tamién Río de Santa María y Río de Solís. Os portugueses lo clamaban Río de Prata a causa d'os rumors que deciban que existiban de metals preziosos, y que finalment s'imposó como Río d'a Plata (Río de la Plata en castellano).

A latinización d'o nombre apareixió en un atlas veneciano de 1526, y dimpués Martín del Barco Centenera, miembro d'a expedición de Juan Ortiz de Zárate, imitando a Ercilla con a suya L'Araucana, publicó en 1602 un luengo poema d'a historia d'o Río d'a Plata y d'os reinos de Perú, Tucumán y d'o estau de Brasil, baixo lo titulo La Archentina en o que se deciba a lo territorio d'o Río d'a Plata L'Archentino (El Argentino en castellano).

 Cheografía fisica 
O territorio archentino se situa entre a cordelera d'os Andes y l'Oceano Atlantico. O país puet dividir-se en tres arias cheograficas clarament diferenciatas:
 as planas fertils d'as Pampas, en o centro d'o país, que son o centro d'a riqueza agricola d'Archentina.
 l'altiplán d'a Patagonia que s'estendilla dende o centro dica o sud (Tierra de Fuego)
 a cadena montanyosa d'os Andes, a l'ueste d'o país, en a muga con Chile, a on que se troba o punto mas alto d'o país, l'Aconcagua con 6.960 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

A lo nord-este y o centro-este d'o país, se i troban os ríos mas importants que corresponden a la Cuenca d'a Plata, a tercera cuenca mas gran en amplaria d'o hemisferio occidental, formata por os ríos Paraguai, Bermejo, Colorado, Uruguai, y o mas luengo, lo río Paraná. Os ríos Uruguai y Paraná se conectan y forman o estuario d'o Río d'a Plata, o mas gran d'o mundo, que desemboca en l'Oceano Atlantico. O territorio que se troba entre os dos ríos, antis d'unir-se se conoixe como a Mesopotamia.

Archentina tien 4.665 kilometros de costa. L'aria de l'Oceano Atlantico sobre a plataforma continental ye muit ampla, y se conoixe localment como a mar Archentina. Se i troban importants recursos pesquers y petroliers. L'alternancia entre as corrients fredas de l'Antartida y as calidas de Brasil permiten que as temperaturas costeras no baixen de traza uniforme con l'aumento d'a latitut. A costa meridional d'a Tierra de Fuego forma l'extremo norte d'o Pasache de Drake.

 Politica y gubierno 
 Estructura constitucional 
A zaguera dictadura, que prencipió en l'anyo 1976, inició a suya cayita con a redota d'Archentina en a Guerra d'as Malvinas, y en 1983 se facioron eleccions democraticas. Raúl Alfonsín, o primer president democratico dimpués d'a dictadura, s'enfrontinó con diversos retos, incluyindo-ie un debantamiento militar, y renunció seis meses antis d'a fin d'o suyo periodo de mandato. Carlos Ménem fue designato president, y dimpués d'una reforma constitucional, consiguió estar reesleito por un periodo de cuatre anyos mas, dica 1999, calendata en a que Fernando de la Rúa fue esleito, estando a primera transición pacifica en muitas decadas.

A Constitución archentina de 1853, reformata substancialment en 1994, estableixe una deseparación de poders definita adintro d'un sistema presidencialista. O poder executivo lo tien o president, esleito con o vicepresident por un periodo de cuatre anyos con a posibilidat de reelección. A potestat lechislativa ye exercita por o Congreso d'a Nación (Congreso de la Nación, en espanyol), composato por o Senau, con 72 miembros, y a Cambra de Deputatos (Cámara de Diputados) con 257 miembros. O poder chudicial recaye sobre a Cort Suprema de Chusticia.

Os partius politicos mas grans d'Archentina son o Partido Justicialista (PJ), un partiu d'orichen peronista, y a Unión Cívica Radical (UCR), establita en 1890.

 Organización territorial 
Territorialment Archentina ye organizata en 23 provincias amás d'a Ciudat Autonoma de Buenos Aires que ye a capital d'a federación. As provincias tienen toz os poders que no han estau explicitament delegatos a lo gubierno federal en a constitución nacional. As provincias s'encargan d'impartir chusticia, de chestionar os afers relacionatos con l'amostranza primaria y d'asegurar o rechimen municipal.

As provincias archentinas s'organizan internament en un sistema congresual, esleyindo os representants d'o poder lechislativo y o gubernador d'a provincia (poder executivo) de manera separata. Teoricament, o president d'Argentina tien a facultat d'intervenir en as provincias t'asegurar-ne a forma republicana de gubierno u ta esfender o territorio d'as invasions estrancheras, encara que en a practica ha intervenito en diversas ocasions militarment u en casos en que o gubierno provincial ha estau acusato de corrupción.

A mayoría d'as provincias d'o centro y norte d'o país son anteriors a la creyación d'Archentina como estau independient (ye decir, ya feban parti d'os virreinaus espanyols de Sudamerica). Manimenos, as provincias con presencia significativa d'amerindios u con una baixa población yeran territorios nacionals administratos por o Gubierno federal antis de convertir-se en provincias autonomas. O zaguer territorio en convertir-se en provincia ha estau Tierra d'o Fuego, Antarctida y Islas de l'Atlantico Sud, qui lo fació en 1991.

Dica 1825, epoca en que as Provincias Unitas d'o Río d'a Plata prencipioron a emplegar oficialment o nombre d'"Archentina", a Provincia Oriental (que en 1829 se convertirba en a Republica Oriental d'Uruguai) y a provincia de Tarija (que dimpués ferba parti de Bolivia) yeran provincias constitucionals archentinas.

 Provincias d'Archentina 
As 23 provincias d'Archentina son:
A siguient tabla amuestra las abreviaturas IATA (abrev. IATA) y ISO, la población (pobl.), superficie (sup.), densidat de población (dens. de pobl.) y atros datos.
ProvinciaBandera Abrev. IATAPobl. (Censo 2022) [https://censo.gob.ar/wp-content/uploads/2023/11/c2022_tp_est_c2.xlsx Censo Nacional de Poblacion, Hogares y Viviendas 2022 - Total del país. Total de población y densidad, por superficie, según jurisdicción. Años 2010 y 2022]. Indec, Dirección Nacional de Estadísticas Sociales y de Población. Proyecciones provinciales de población por sexo y grupo de edad 2010 - 2040, Instituto Nacional de Estadísticas y Censos (INDEC).Sup. (km²) Dens. de pobl. (hab/km²) Capital Declaración d'autonomíaAbsolutaPorcentualAbsolutosPorcentualsProvincia de Buenos Airesborder|45pxBA 17.523.99641% 307 57111% 57,3 La Plata11 de febrero de 1820Provincia de Catamarcaborder|45px|Bandera de Catamarca CA  429.5621% 102 6024% 4,2 San Fernando del Valle de Catamarca25 d'agosto de 1821Provincia d'o Chacoborder|45px|Bandera de Chaco CH  1.129.6063% 99 6334% 11,3 Resistencia8 d'agosto de 1951Provincia d'o Chubutborder|45px CT  592.6211% 224 6868% 2,6 Rawson15 de chunio de 1955Provincia de Córdobaborder|45px|Bandera de Córdoba CB  3.840.905 9% 165 3216% 23,3 Córdoba5 de chinero de 1820Provincia de Corrientesborder|45px CR  1.212.6963% 88 1993% 13,6 Corrientes20 d'abril de 1814Provincia d'Entre Ríosborder|45px ER  1.425.5783% 78 7813% 18,2 Paraná23 d'abril de 1814Provincia de Formosaborder|45px FO  607.4191% 72 0663% 8,0 Formosa15 de chunio de 1955Provincia de Jujuyborde|centro|45x45px JY  811.6112% 53 2192% 15,2 San Salvador de Jujuy17 d'aviento de 1836Provincia de La Pampaborder|45px LP  361.8591% 143 4405% 2,5 Santa Rosa8 d'agosto de 1951Provincia de La Riojaborder|45px LR  383.8651% 89 6803% 4,2 La Rioja1 de marzo de 1820Provincia de Mendozaborder|45px MZ  2.043.5405% 148 8275% 13,7 Mendoza1 de marzo de 1820Provincia de Misionesborder|45px MI  1.278.8733% 29 8011% 42,8 Posadas10 d'aviento de 1953Provincia d'o Neuquénborder|45px NQ  710.8142% 94 0783% 7,5 Neuquén15 de chunio de 1955Provincia de Río Negroborder|45px RN  750.7682% 203 0137% 3,7 Viedma15 de chunio de 1955Provincia de Saltaborder|45px SA  1.441.3513% 155 4886% 9,3 Salta17 d'aviento de 1836Provincia de San Juanalt=|borde|51x51px SJ  822.8532% 89 6513% 9,3 San Juan1 de marzo de 1820Provincia de San Luisborder|45px SL  542.069 1% 76 7483% 7,2 San Luis1 de marzo de 1820Provincia de Santa Cruzborder|45px SC  337.2261% 243 9439% 1,4 Río Gallegos22 de noviembre de 1956Provincia de Santa Feborder|45px SF  3.544.9088% 133 0075% 26,6 Santa Fe10 de mayo de 1816Provincia de Santiago del Esteroborder|45px SE  1.060.9062% 136 3515% 7,7 Santiago del Estero27 d'abril de 1820Provincia de Tierra d'o Fuego, Antarctida y Islas de l'Atlantico Sudborder|45px TF  185.732En as Islas Malvinas, Cheorgias d'o Sud y Sandwich d'o Sud no se puet fer o censo en estar una colonia d'o Reino Uniu, encara que Archentina las reivindica como propias. En l'Antarctida Archentina se censoron as bases antarcticas permanents que perteneixen a l'Archentina.0% 21 571 No inclui 980 874 km² de la Antarctida Archentina y las Islas de l'Atlantico Sud disputadas con o Reino Uniu, fendo una superficie total (incluyendo-ie los territorios en litichio y los reclamaus) d'1.002.445 km².1% 0,2 Ushuaia26 d'abril de 1990Provincia de Tucumánborder|45px|Bandera de Tucumán TU  1.731.8204% 22 5241% 76,7 San Miguel de Tucumán25 de noviembre de 1825

 Diez ciudaz mas importants 
As diez ciudaz mas importants son:
+PuestoNombrePoblación en 20101Buenos Aires2.890.1512Córdoba1.329.6043Rosario948.3124Mar del Plata593.3375San Miguel de Tucumán549.1636Salta535.3037Santa Fe391.2318Corrientes314.5469Bahía Blanca299.10110Resistencia290.723

 Cheografía humana y sociedat 
 Demografía 
A mayoría d'os inmigrants europeus, que plegoron t'Archentina (especialment entre a Primera y a Segunda Guerra Mundial) s'establioron en as ciudaz, as cualas ofreixeban fainas, educación y atras oportunidaz ta ingresar en a clase meyana. Os treballadors agricolas tamién s'establioron en as grans ciudaz, especialment en Buenos Aires que ha centralizato lo creiximiento d'o país. Dende os anyos 1990, muitos lugars rurals han estau despoblatos debito a l'abandono d'o servicio ferroviario y a importación masiva de productos importants baratos que han reemplazato a los productos locals producitos a chicota escala, en dentrar en servicio o sistema de convertibilidat que manteneba la valor d'o dólar estausunidense artificialment baixo. Hue lo día un tercio d'a población total d'o país vive en l'aria metropolitana de Buenos Aires, tamién conoixita como o Gran Buenos Aires. As siguients son as arias metropolitanas con una población superior a lo millón d'habitants:

 Buenos Aires (ciudat: 3 millons, aria metropolitana: 13 millons).
 Córdoba (1,4 millons).
 Rosario  (1,3 millons).

 Luengas 
O castellano ye a luenga oficial d'Archentina a nivel nacional, anque dende l'anyo 2004 en a provincia de Corrientes se declaró a cooficialidat d'o guaraní en l'amostranza y en os actos de gubierno.

Se charran atros idiomas sobre tot en as comunidaz indichenas a on se parla tamién o quichua, l'aimara y o mapudungun (a luenga d'os mapuches).

Per la gran immigración que ha teniu Archentina en diversas etapas d'a suya historia dende países europeos, en as grans ciudaz tamién se parlan muitas luengas d'orichen europeu como o ruso, dialectos italianos y hebreus, alemán, enre d'atros.

 Cultura 
 Esporte 

Os esportes mes populars son o fútbol masculín, y o basketbol anque tamién son muito practicatos atros como o rugby, o tenis, l'atletismo, o hockey hierba, o hockey sobre patins y voleibol. En a zona d'a Cordillera d'os Andes son populars os esportes d'hibierno.

 O fútbol ye o esporte mes popular, l'organismo rector ye a Asociación d'o Fútbol Archentino (AFA) y a suya competición mes important ye a Primera división Argentina. Os suyos equipos partecipan en as competicion continentals organizatas por a Confederación Sudamericana de Fútbol (CONMEBOL) y os mes conoixitos son o River Plate y o Boca Juniors. L'equipo nacional, a selección de fútbol d'Archentina, ganó os Campionatos Mundials de Fútbol de 1978 (organizato por Archentina) y 1986, tamién bi ha ganato 14 vegatas a Copa América y en os Chuegos Olimpicos dos medallas d'oro en 2004 y 2008 y d'os medallas de plata en os de 1928 y 1996.Argentina JJ.OO. 2008, El equipo del Checho repitió en China lo conseguido en Grecia cuatro años antes. Grandes figuras que hasta golearon a Brasil. Beluns d'os millors y mes conoixitos chugadors de fútbol de toz os tiempos son Diego Armando Maradona, Leo Messi, Gabriel Batistuta y Mario Alberto Kempes. Tamién tien beluns d'os millors entrenadors d'o mundo como César Luis Menotti y Carlos Bilardo.O fútbol femenín ye tamien popular pero menos que o masculín. L'equipo nacional, a selección d'Archentina de fútbol femenín, partecipa en o Campionato Sudamericano dende 1995 estando subcampión tres vegatas y ganador en a edición de 2006. Participó en a Copa d'o Mundo de fútbol femenín en as edicions de edición de 2003, edición de 2006 y edición de 2023 en as que estió o zaguer clasificato d'o suyo grupo en a fase de grupos.

200px|thumb|Reinaldo Gorno medalla d'archent en Helsinki 1952 en a maratón.

 L'organismo rector d'o basketbol ye a Confederación Argentina de Básquetbol (CABB) y a suya competición mes important ye a Liga Nacional de Básquet (LNB). Os suyos equipos partecipan en as competicion continentals organizatas por a Federación Internacional de Basketbol d'as Americas (FIBA Americas) y os mes conoixitos son a AD Atenas, o Boca Juniors y o Peñarol.O basketbol tien una larga historia en Archentina ande se principió a practicar en o anyo 1912. A primera gran victoria internacional estió en o anyo 1950 estando ganadors d'o Campionato d'o Mundo de Basketbol, beluns anyos dimpués estió subcampiona en o anyo 2002. En os Chuegos Olímpicos estió campiona olimpica en os Chuegos olimpicos de 2004 y medalla de bronce en os de 2008. O millor chugador d'a historia d'o basketbol d'Archentina ye Emanuel Ginóbili beluns atros son Oscar Furlong, Ricardo González, Luis Scola y Carlos Delfino. O basketbol femenín anque no ye profesional partecipa en as competiciones internacionals, o suyo millor resultato ye o nouneno d'o Campionato d'o Mundo de basketbol femenín de 2006.
 L'atletismo antis yera muito mes popular aconsiguiendo beluns exitos internacionals como 5 medallas en os Chuegos Olimpicos, dos oros, un de Juan Carlos Zabala en Los Angeles 1932 y un atro de Delfo Cabrera en os de Londres 1948 amás de 3 medallas d'archent de Reinaldo Gorno, Luis Brunetto y Noemí Simonetto. Actaulment bi ha de destacar a Germán Chiaraviglio y Braian Toledo.

 Prencipals esportistas naixitos d'Archentina 
Lo primer idolo popular esportivo estió Jorge Newbery (1875-1914), qui se destacó como esgrimista, boxeyador y aviador, atros esportistas populars son:

 Diego Armando Maradona, un d'os millors futbolistas d'o mundo en a suya epoca conoixito con a embotada d'O Pelusa.
 Lionel Messi, un d'os millors futbolistas d'o mundo en a actualidat conoixito con a embotada de La Pulga.
 Juan Manuel Fangio, cinco vegatas campión d'o mundo de Formula 1.
 Luciana Aymar, esleyita siete vegatas millor chugadora mundial de hockey hierba.
 Emanuel Ginóbili, considerato o millor chugador d'Archentina de basketbol.

 Archentina en os Chuegos Olimpicos 
 50px  en os Chuegos Olimpicos.
 Categoría principal: :Categoría:Archentina en os Chuegos Olimpicos.

Archentina estió un d'os doce países —lo solo iberoamericano— que fundó lo Comité Olimpico Internacional (COI) en 1894, estando representada en o primer Consello Executivo d'o COI per José Benjamín Zubiaur, qui ocupó lo cargo dica 1907. Pero la primera presencia olimpica d'un esportista archentino se produció en os Chuegos Olimpicos de París 1900 con a sola participación d'o esgrimista Francisco Camet. Atros dos esportistas archentins compitioron en Londres 1908 y Anvers 1920, pero no estió dica los Chuegos Olimpicos de París 1924 que formó una delegación olimpica organizada, presentando-se dende alavez en toz los chuegos, con excepción d'os Chuegos de Moscú 1980, en os cuals se adhirió a lo boicot politico realizau per cualques países.

Os esportes mas destacaus en os Chuegos per lo que fa a medallas destacan o boxeyo con siet medallas d'oro y 24 totals, as competicions de vela con 11, o hockey hierba con 7, y o tenis y o atletismo en a que han ganau 5, dos oros, un de Juan Carlos Zabala en Los Angeles 1932 y un atro de Delfo Cabrera en os de Londres 1948 amás de 3 medallas d'archent de Reinaldo Gorno, Luis Brunetto y Noemí Simonetto.

Atros esportes colectivos que han aconseguiu estar campeones olimpicos con menor posibilidat d'aconseguir medallas, per las pocas que i hai en disputa y per la enorme competencia que i hai, son o fútbol esporte ne que a selección olimpica ha aconseguiu ganar dos medallas d'oro en 2004 y 2008 y d'os medallas d'archent en os de 1928 y 1996 y o basketbol que aconsiguió estió campiona olimpica en os Chuegos olimpicos de 2004 y medalla de bronce en os de 2008.

 Referencias 

 Vinclos externos 

  Pachina oficial d'o President d'Archentina.
  Pachina web oficial d'o Gubierno d'Archentina.
  Pachina web oficial d'a Secretaria de Deporte d'Archentina.
 Atractivos turísticos en Argentina
 Como encontrar vuelos baratos a Argentina

Categoría:Archentina