Costa de Vori

A  Republica de Costa de Vori, u, mas simplament, Costa de Vori (en francés: Côte d'Ivoire, unico nombre oficial emplegato internacionalment) ye un país de l'ueste d'Africa. Muga con Liberia, Guinea, Mali, Burkina Faso y Ghana a l'ueste, norte y este, con o Golfo de Guinea a o sud.

En octubre de 1985, o gubierno d'o país demandó que se fese servir o nombre francés, Côte d'Ivoire, en toz os idiomas ta mirar d'evitar a confusión que causaba a diversidat d'os exonimos (Costa de Marfil, Ivory Coast, Elfenbeinküste, Norsunluurannikko, etc).

Os primers contactos con os europeus en a comarca que hue ye Costa de Vori datan de zaguerías d'o sieglo XV, de mans d'os portugueses. Posteriorment, angleses, franceses y neerlandeses facioron os suyos primers contactos. En 1848, se constituyió como un protectorado francés, pa posteriorment convertir-se en una colonia en 1893. Ganó la suya independencia de Francia lo 7 d'agosto de 1960, estando Félix Houphouët-Boigny o primer president d'a republica independient.

A suya economía ye basada sobretot en l'agricultura, con o café y lo cacau como prencipals productos d'exportación. A economía voriana ha conoixiu dende la suya independencia intes de gran expansión, de conchunta con atros d'estancamiento y crisi. En o zaguer decenio, o país ha conoixiu un important creiximiento economico.

 Cheografía 
Costa de Vori ofreix una gama variada de paisaches, dende a sabana desertica a lo norte dica a chungla virchen. A buega sud lo marcan extensas plachas. Ista comarca, mas pleviosa, se caracteriza per as grans plantacions de productos d'exportación: café, cacau y banana. En o norte o paisache se veye aconformau per un saso granitico recubierto de sabanas. En ista aria chicoz propietarios cautivan sarrachón, panizo y calcagüet.

 Topografía 
Lo territorio de Costa de Vori tien l'aspecto d'un cuadrilatero que lo suyo canto inferior corresponde a una costa de 515 kilometros.  Lo país se caracteriza per un terreno de baixa altaria, an as prencipals elevacions corresponden a sasos y planas. A rechión montanyosa occidental, manimenos, presenta cualques relieus mayors de mil metros (asinas, o mont Nimba, a maxima elevación d'o país, plega a 1752 m.).

 Clima 
Costa de Vori se troba entre os 4 ° y 10 ° de latitut norte; l'ecuador ye a uns 400 km d'a costa sud d'o país y o tropico ye a uns 1400 km d'a buega norte. Per tanto, a costa de Costa de Vori tien un clima tropical humido de cutio que se converte en un clima ixuto en l'extremo norte. A temperatura meya anyal ye de 28 °C, pero os residents conoixen diferencias de temperatura significativas entre as rechions norte y sud d'o suyo país, asinas como entre as estacions individuals.

Lo clima ye determinau per os sistemas d'aire  alisio d'o nord-este y o monzón d'o sud-ueste: l'aire alisio d'o nord-este (Harmattan) traye aire calient, ixuto y cargau de polvo d'o Sahara en hibierno y ixuta lo país. L'orichen d'os monzons d'Africa Occidental se troba en o Golfo de Guinea, per lo que traye aire calido y humido. Determina o clima d'o sud de Costa de Vori mientres tot l'anyo, en o norte traye plevidas d'estiu.

En consecuencia, se distinguen tres comarcas climaticas en Costa de Vori:

 Lo clima ecuatorial en o sud se caracteriza per baixas fluctuacions de temperatura (por un regular entre 25 °C y 30 °C), valors d'humedat muit altas (entre 80 % y 90 %) y abundants plevidas, que en Abidjan anyalment son 1766 mm y en Tabou aconsiguen 2129 mm. Astí i hai dos estacions ixutas y dos pleviosas. A gran estación ixuta dura d'aviento dica abril y se caracteriza per una gran calor y nomás experimenta plevidas ocasionals. A chicota estación ixuta caye en os meses d'agosto y setiembre. A prencipal temporada de plevidas va dende mayo dica chulio, mientres que a menor ye en octubre y noviembre.
 Lo clima de sabana humida (tamién clamau clima de Baoulé) determina o norte d'a comarca de chungla y o sud d'a sabana y prencipia a uns 200 km a norte d'a costa. As temperaturas amuestran fluctuacions mas fuertes entre 14 °C y 33 °C y l'humedat gosa estar entre 60 % y 70 %. A precipitación anyal ye d'arredol de 1200 mm en Bouaké. Aquí tamién i hai cuatro estacions: dos estacions ixutas de noviembre a marzo y de chulio a agosto y dos estacions pleviosas de chunio a octubre y de marzo a mayo.
 Lo clima d'a sabana ixuta (tamién o clima de Sudán d'o Sud) prevaleix en as rechions d'a sabana d'o norte. Amuestra fluctuacions diarias relativament fuertes de 20 °C. A humedat ye muito mas baixa que en o sud d'o país y se troba entre o 40 % y o 50 %. L'aire Harmattan tamién ocurre en estas rechions, en forma d'aire fresco y ixuto, entre aviento y febrero. Lo norte de Costa de Vori conoixe nomás dos estacions: a estación ixuta entre noviembre y chunio con plevidas ocasionals en abril y una estación pleviosa entre chulio y octubre. A precipitación anyal medida en ista aria ye d'arredol de 1203 mm en Korhogo.

 Organización politico-administrativa 
Districtos
Costa de Vori se divide administrativament dende 2011 en 14 districtos:

NumeroDistrictoCapital de districtoRechionsSeu d'a RechiónHabitants (Districto)Habitants d'as Rechions Districts of Côte d'Ivoire en Institut National de la Statistique de Costa de Vori.Aria KM² 
Districtos (M²) 1Districto autonomo d'Abidjan (District Autonome d'Abidjan)4,707,4042,119 (818)2Bas-Sassandra (District du Bas-Sassandra)San-PédroGbôkléSassandra2,280,548400,79825,800 (10,000)NawaSoubré1,053,084San-PédroSan-Pédro826,6663Comoé (District du Comoé)AbengourouIndénié-DjuablinAbengourou1,203,052560,43214,173 (5,472)Sud-ComoéAboisso642,6204Denguélé (District du Denguélé)OdiennéFolonMinignan289,77996,41520,997 (8,107)KabadougouOdienné193,3645Gôh-Djiboua (District du Gôh-Djiboua)GagnoaGôhGagnoa1,605,286876,11717,580 (6,790)Lôh-DjibouaDivo729,1696Lacs (District des Lacs)DimbokroBélierYamoussoukro1,258,604346,76828,500 (11,000)IffouDaoukro311,642MoronouBongouanou352,616N'ZiDimbokro247,5787Lagunes (District des Lagunes)DabouAgnéby-TiassaAgboville1,478,047606,85223,280 (8,990)Grands-PontsDabou356,495La MéAdzopé514,7008Montagnes (District des Montagnes)ManCavallyGuiglo2,371,920459,96431,050 (11,990)GuémonDuékoué919,392TonkpiMan992,5649Sassandra-Marahoué (District du Sassandra-Marahoué)DaloaHaut-SassandraDaloa2,293,3041,430,96023,940 (9,240)MarahouéBouaflé862,34410Savanes (District des Savanes)KorhogoBagouéBoundiali1,607,497375,68740,210 (15,530)PoroKorhogo763,852TchologoFerkessédougou467,95811Vallée du Bandama (District de la Vallée du Bandama)BouakéGbêkêBouaké1,440,8261,010,84928,518 (11,011)HambolKatiola429,97712Woroba (District du Woroba)SéguélaBéréMankono845,139389,75831,088 (12,003)BafingTouba183,047WorodougouSéguéla272,33413Yamoussoukro (District Autonome de Yamoussoukro)355,5733,500 (1,350)14Zanzan (District du Zanzan)BondoukouBounkaniBouna934,352267,16738,251 (14,769)GontougoBondoukou667,185

 Diez ciudaz mas importants 
As suyas diez ciudaz mas importants son:
 Puesto Coordenadas Ciudat Población Rechions censo de 1975 censo de 1988 2005 Est2014 Est 1.  Abidjan      3,677,115 Lagunes 2.   Bouaké      567,481 Gbêkê 3.  Daloa      319,427 Haut-Sassandra 4.  Yamoussoukro       361,893 Bélier 5.  San-Pédro      261,616 Bas-Sassandra 6.  Divo       Lôh-Djiboua 7.  Korhogo      286,071 Poro 8.  Anyama      148,962 Lagunes 9.  Abengourou      135,635 Moyen-Comoé 10.  Man      188,704 Tonkpi

 Economía 
Manteniendo lazos amanaus con Francia dende a suya independencia en 1960, a diversificación de l'agricultura pa la exportación, y l'estimulo d'as inversions estrancheras, ha feito de Costa de Vori un d'os países tropicals africanos mas prospers. Manimenos, en anyos recients Costa de Vori s'ha visto sucheta a mas competencia y a la baxada d'os pres en o mercau global d'os cautivos agricolas prencipals: café y cacau. Isto, de conchunta con una alta corrupción interna, fa la vida dificil pa os cautivadors y ixes que exportan a mercaus estranchers.

Enemigos mientres muitos anyos, Costa de Vori y Ghana alcordoron en 2019 imposar a las interpresas multinacionals un pre minimo per o cacau, a fin de protecher a los productors, que reciben entre lo 4 y lo 6 per ciento d'os beneficios d'o sector: l'11 de chunio, anuncioron que suspenden a venda de cacau pa la campanya 2020-2021 si no s'estableix un pre minimo de 2300 euros per tonelada.

 Cheografía humana y sociedat 
 Demografía 
En l'anyo 2007, Costa de Vori teneba una población de 18.000.000 d'habitants. A esperanza de vida ye de 49 anyadas d'edat. Lo promeyo de fillos per muller ye de 4,43. Lo 50,9 % d'a población ye alfabetizada. Se calcula que lo 7 % d'a población ye infectada con o virus de VIH (causant d'o sida).

Lo 77 % d'a población se considera vorián: representan cuantos pueblos diferents y grupos lingüisticos. Se charran uns 65 idiomas en tot o país. Un d'os mas comuns ye lo dioula, emplegau en o comercio, asinas como a población musulmana. Lo francés, emplegau per o 70 % d'a población (99 % en Abiyán), ye l'idioma oficial, s'amuestra en as escuelas y sirve como una luenga franca en as arias urbanas (particularment en Abiyán). Lo numero de francofablans ye muit elevau en comparanza con a mayoría d'os países francofonos d'Africa, a resultas d'o suyo emplego como idioma interetnico.

Dende que Costa de Vori s'ha establiu como un d'os países mas prosperos d'Africa occidental, arredol d'o 20 % d'a población consiste de treballadors d'os vecins Liberia, Burkina Faso y Guinea. Iste feito ha creyau una tensión de contino creixent en os anyos recients, especialment ya que a mayoría d'istos treballadors son musulmans, mientres a población d'orichen nativo ye en gran parti cristiana (sobretot catolicos) y animista. Lo 0,4 % d'a población ye d'ascendencia no africana. Uns 50.000 son ciudadans franceses, 40.000 libaneses y, en menor medida, vietnamitas, chudieus y espanyols, asinas como misioners protestants d'os Estaus Unius y Canadá. En noviembre de 2004, arredol de 10.000 franceses y atros ciudadans estranchers evacuoron Costa de Vori a causa d'ataques de chóvens milicias progubierno.

 Luenga 
L'idioma oficial d'a republica ye lo francés, y as luengas indichenas locals tamién se fan servir amplament, como lo bété, lo baoulé, lo dioula, lo dan, l'anyin y lo cebaara senufo. En total, se charran arredol de 78 idiomas diferents en Costa de Vori.

 Gastronomía 
A cocina tradicional de Costa de Vori ye muit semellant a la d'os países vecins de l'Africa Occidental en a dependencia d'os cerials y os tuberclos. A mandioca y os platanos son partis importants d'a cocina voriana. Un tipo de pasta feita de panizo clamada aitiu se fa servir pa aprestar bolas de panizo, y lo calcagüet se fa servir amplament en muitos platos. L'attiéké ye una guarnición popular en Costa de Vori feita con yuca rallada, un cuscús a pur de vechetals. Una birolla d'a carrera pro comuna ye l'alloco, que ye un platano frito en aceite de palma, apanyau con brunos a la vapor y coralet y que se mincha solo u con peix a las esparrillas u uegos duros. Lo pollo se consume comunament y tien un gusto unico a resultas d'a masa magra y baixa en graixa en ista rechión. Os mariscos incluyen tonyina, sardinetas, camarons y bonico, que ye semellant a la tonyina. Lo mafé ye un plato común que consiste en carne en unto de maní.

Os guisos cocinaus a fuego lento con cuantos ingredients son atra birolla basica comuna en Costa de Vori. Lo kedjenou ye un plato que consiste en pollo y verduras cuetas a fuego lento en una olla sellada con mica u dengún liquido anyadiu, que concentra as sabors d'o pollo y as verduras, y que ablandeix o pollo. Per lo cheneral, se cocina en una pichera de ceramica clamada canario, a fuego lento u en un forno. Bangui ye un vin feito de palma local. Ken Albala, « Côte d'Ivoire », Food Cultures of the World Encyclopedia, vol. 1, Africa, Middle East, ABC-CLIO, 2011, p. 43-47 , ISBN 9780313376276

Os vorians tienen un tipo particular de restaurant chicot a l'aire libre clamau maquis, que ye exclusivo d'a rechión. Un maquis normalment incluye pollo y peix a lo calivo cubiertos de brunos y tomates, y servius con attiéké u kedjenou.

 Esporte 
250px|thumb|dreita|Gabriel Tiacoh, subcampión olimpico en 400 metros cletas en 1984.

 Costa de Vori en os Chuegos Olimpicos 
 50px  en os Chuegos Olimpicos.
 Categoría principal: :Categoría:Costa de Vori en os Chuegos Olimpicos.

Os esportistas de Costa de Vori en os Chuegos Olimpicos son representaus per lo Comité Olimpico Nacional de Costa de Vori, creyau en l'anyo 1962 y miembro d'o Comité Olimpico Internacional dende l'anyo 1963. Participó per primera vegada en os Chuegos Olimpicos de Tokio 1964. Dende alavez os suyos atletas participan de forma continada dica l'actualidat (2025), con a excepcion d'a edicion de 1980 que no participó en sumar-se al boicot.  1 medalla d'archent, y 1 d'oro y dos de bronce, estando las solas medallas que ha ganau lo país dica l'actualidat. En a suya participación en todas las edicions de Chuegos de verano o país ha obteniu un total de 5 medallas : 1 d'oro, 1 d'archent y 3 de bronce, a gran mayoría d'esportistas que han participau en os Chuegos l'han feito prencipalment en atletismo, en prebas de velocidat y relevos encara que los suyos mayors exitos en zaguerías l'ha teniu en taekwondo an han aconseguiu 1 medalla d'oro y tres de bronce, repartidas entre dos esportistas Cheick Sallah Cisse y Ruth Gbagbi.

En los Chuegos Olimpicos d'Hibierno no ha participau en garra edicion, dica l'actualidat (2025).

 Referencias 

*