Estonia

A Republica d'Estonia (en estonio Eesti Vabariik u Eesti) ye un país d'o nord-este d'Europa y fa parte d'a Unión Europea (UE) dende o 1 de mayo de 2004 y d'a OTAN dende o 25 de marzo de 2004. Estonia en "The World Factbook" d'a CIA

Constituita por una parte en o continent y un archipelago, muga con o Mar Baltico a l'ueste, o Golfo de Finlandia a lo norte, o estau baltico de Letonia a lo sud y Rusia a l'este. O pueblo estonio tien connexión lingüistica y etnica con o pueblo finés y o pueblo sami, y connexions historicas y culturals con os países nordicos (Suecia, Dinamarca y Noruega). Antiparte, l'idioma estonio, una luenga fino-ugrica, d'as luengas uralicas, como o finés y l'hongaro.

A suya población ye de 1.328.360 habitants (2020) en una superficie de 45.226 km², con una densidat de población de 28 hab./km². A suya capital ye a ciudat de Tallinn.

Encara que Estonia declaró a suya independencia de l'Imperio Ruso o 24 de febrero de 1918 y encara que a independencia fue reconoixita por a comunidat internacional o 2 de febrero de 1920, en 1940, como consecuencia d'o Pauto Molotov-Ribbentrop entre a Unión Sovietica y o Tercer Reich en a Segunda Guerra Mundial, o país fue ocupato por l'Exercito Royo y se convertió en a Republica Socialista Sovietica d'Estonia dentro d'a URSS. No recobró a suya independencia dica a disolución d'a URSS en 1991. Encara que proclamó a suya independencia o 16 de noviembre de 1988, ista no fue reconoixita por a comunidat internacional dica o 20 d'agosto de 1991. Sindembargo, en a suya historia Estonia estió ocupata por atros países, a cual cosa fa patent a influencia d'Alemanya, Dinamarca, Rusia u Suecia en a Cultura d'Estonia.

 Cheografía fisica 
Estonia ye un país muit plano, con una altaria meya de 50 metros, y 318 m d'altitut maxima, en a montanya Suur Munamägi, situada en o cabo suroriental. Con un aria de 45.000 km², Estonia ye mayor que cualques países europeus como Dinamarca u Suiza. As suyas dimensions s'extienden 350 km d'este a ueste y 240 km de norte a sud. As islas oceanicas corresponden a 1/10 d'o territorio, y o numero d'islas y islotes ye d'unas 1.500, con dos que son pro grans pa formar os suyos propios condaus: Saaremaa / Ösel y Hiiumaa / Dago, amás d'as Vormsi / Worms y Muhamas / Moon, mientres que os lacos ocupan o 5 % d'a superficie d'o país. 20 Troban uns 1.400 lacos y estanques (beluns muit chicoz, encara que o mas gran, o laco Peipsi, en a buega con Rusia, tien 3.555 km²), numbrosos paúls y 3.794 km de litoral maritimo accidentado por un gran numero de badías, golfos y estreitos. Tamién i hai numbrosos lacos, como que o Peiper, Pihkwa y Võrtsjärv. As selvas cubren un 47 % d'a superficie total. Os prencipals ríos d'o país son os Narva, Virgala, Parnu, Põltsamaa, Halliste, Navesti, Pedja, Emajõgi, Kunda, Loksa, Jaggovel, Keghel y Fickel.

En contrapartida, a población ye relativament chicota. En l'anyo 2000, solament 1.361.242 personas habitan Estonia, o que da una densidat de solament 30,2 habitants/km².

A ciudat mas gran d'Estonia, y tamién a suya capital, ye Tallinn, an reside un tercio d'a población (398.434 personas). Atras grans ciudaz son a universitaria Tartu (101.140 habitants), a industrial Narva (68.117 personas) y a de veraneyo Pärnu (45.040 personas). Pärnu ye apreciada en estiu, a causa d'o suyo aire suau y a temperatura de l'augua agradable, que recuerda pro o litoral mediterranio.

A ciudat gran mas cercana a Tallinn ye Helsinki, capital de Finlandia, que dista 85 kilometros por o golfo de Finlandia. Atras ciudaz cercanas son Riga, a 307 km, Sant Petersburgo, a 395 km y Estocolmo, a 405 km.

 Clima 
O clima en Estonia se divide entre l'oceanico y o continental. O factor prencipal que afecta o clima en Estonia ye l'oceano Atlantico, prencipalment a corrient d'o Golfo, as actividaz ciclicas d'o como en la parti norte d'o oceano provocan variacions repentinas de temperaturas, asinas como l'aparición d'aires fuertes y un gran livel de precipitacions (750 mm / anyo pa o clima maritimo).

O prencipal factor que caracteriza a diferencia climatica entre o litoral y as planas de l'interior ye a distancia d'a mar Baltica. En hibierno, as corrients d'aire mantienen o litoral mas calient, mientres que l'interior ye amán de 4 °C, mas fredo. En primavera, ista situación s'invierte. As tierras d'as planas calientan mas rapidament que as auguas d'a mar Baltica, y mantienen a temperatura en l'interior 3,5 °C mas calient d'o que se da en o litoral, o que no escayeixe en verano.

L'hibierno en Estonia ye rigoroso. A meya en febrero ye de -9 °C; a primavera ye suau y con pocas plevidas. O verano ye relativament calient, a meya de chulio ye de 16 °C, y l'agüerro ye larga y suau.

A temperatura meya a lo largo de l'anyo en Estonia queda entre 4,3 °C y 6,5 °C. O día mas calient d'a historia se convirtió en Võru, l'11 d'agosto de 1992, con 36,5 °C. Lo mas frío estió de -43,5 °C, a Jõgeva, o día 17 de chinero de 1940.

O clima, en cheneral, en Estonia, ye humido, con una meya anyal de humedat relativa entre 80 % y 83 %. A nieu, que ye frecuent, ye present entre 75 y 135 días por anyo, y cubre entre tot l'hibierno as tierras altas de l'interior. Plega, ocasionalment, en as comarcas costeras y en as islas como que Saaremaa.

 Politica y gubierno 
Estonia se riche por o sistema republicano de gubierno, con un president trigau por cinco anyos por o parlamento unicameral. O gubierno u poder executivo ye exerciu por o primer ministro, designau por o president, de conchunta con atros 14 ministros con cartera.

 Lista de primers ministros d'Estonia dende 1990 
+NombreAnyadasPartiu politicoEdgar Savisaar1990-1992Frent Popular d'EstoniaTiit Vähi1992-1992IndependientMart Laar1992-1994Pro PatriaAndres Tarand1994-1995ModeratesTiit Vähi1995-1997Partiu d'a Coalición EstoniaMart Siimann1997-1999Partiu d'a Coalición EstoniaMart Laar1999-2002Pro PatriaSiim Kallas2002-2003Partiu Reformista EstonioJuhan Parts2003-2005Partiu Res PublicaAndrus Ansip2005-2014Partiu Reformista EstonioTaavi Rõivas2014-2016Partiu Reformista EstonioJüri Ratas2016-2021Partiu d'o Centro EstonioKaja Kallas2021-2024Partiu Reformista EstonioKristen Michal2024-Partiu Reformista Estonio

O Poder Lechislativo l'exerce o Riigikogu (u Asemblea d'Estau), composau por 101 miembros trigaus sobre a base d'o sistema proporcional. Os deputaus son trigaus por un periodo de cuatro anyos. Por a suya parti, o Poder Chudicial ye composau por tribunals de primera y segunda instancia, dencima d'os cuals se troba a Riigikohus (u Corte Nacional), con 19 miembros vitalicios trigaus por o Parlamento a propuesta d'o President.

Estonia s'ha convertiu en un d'os primers países con voto electronico, tanto pa as eleccions presidencials como que pa as parlamentarias.

 Organización politico-administrativa 
 Condaus 
Estonia se troba trestallada en 15 condaus (en estonio: maakond). Un condau ye endrezau por un gubernador, nombrau por o gubierno nacional y que lo representa en l'ambito local. O suyo mandato ye de cinco anyadas de durada, asinas como o d'o president y tien como función basica, fer a connexión entre os departamentos d'o suyo estau y os concellos d'o suyo condau con o gubierno nacional.

O prencipal condau ye o de Harju, an ye a capital, Tallinn, y an reside o 38,8% d'a población d'Estonia.  Atros condados importants son os de Pärnu, Ida-Viru y de Tartu.

25px|Condau de Harju Condau de Harju (Harjumaa) 25px|Condau de Hiiu Condau de Hiiu(Hiiumaa) 25px|Condau d'Ida-Viru Condau d'Ida-Viru (Ida-Virumaa) 25px|Condau de Järva Condau de Järva (Järvamaa) 25px|Condau de Jõgeva Condau de Jõgeva (Jõgevamaa) 25px|Condau de Lääne Condau de Lääne (Läänemaa) 25px|Condau de Lääne-Viru Condau de Lääne-Viru (Lääne-Virumaa) 25px|Condau de Pärnu Condau de Pärnu (Pärnumaa) 25px|Condau de Põlva Condau de Põlva (Põlvamaa) 25px|Condau de Rapla Condau de Rapla (Raplamaa) 25px|Condau de Saare Condau de Saare (Saaremaa) 25px|Condau de Tartu Condau de Tartu (Tartumaa) 25px|Condau de Valga Condau de Valga (Valgamaa) 25px|Condau de Viljandi Condau de Viljandi (Viljandimaa) 25px|Condau de Võru Condau de Võru (Võrumaa)

 Diez ciudaz mas importants 
As diez ciudaz mas importants son:
 Puesto Ciudat Población en 2014Population by sex, age and administrative unit or type of settlement, 1 January. Statistics Estonia. Población en 2018Population by sex, age and place of residence after the 2017 administrative reform, 1 January. Statistics Estonia. Condau (maakond)  1.  Tallinn  411,063  430,805  Harju  2.  Tartu  98,449  93,715  Tartu  3.  Narva  59,049  56,103  Ida-Viru  4.  Pärnu  40,005  39,375  Pärnu  5.  Kohtla-Järve  37,198  34,394  Ida-Viru  6.  Viljandi  17,602  17,525  Viljandi  7.  Rakvere  15,400  15,413  Lääne-Viru  8.  Maardu  17,315  15,189  Harju  9.  Kuressaare  13,152  13,276  Saare 10.  Sillamäe  14,122  12,989  Ida-Viru

 Economía 
Mas d'o 68 % d'o PIB estonio deriva d'o sector de servicios, 29 % d'a industria y amán de 9 % d'o sector primario, agricultura incluida. O sector de servicios practicament no existiba en la yera sovietica, y obtenió un increyible y rapido creiximiento a l'inicio d'os anyos 1990. Hue, a industria ye qui pasa por un buen inte y creixe con taxas superiors a la os servicios.

O PIB d'Estonia, en 2006, quedó en 26,85 billons de dolars, con un creiximiento de l'11,4 % respective a 2005. A renta per capita ye de 20.300 dolars estausunidenses, y o livel de desemplego ye de solament o 4,5 %. O livel d'inversión plega a o 32,4 % d'o PIB y a deuda publica no pasa d'o 3,6 % d'o PIB.

Os prencipals productos agricolas son: trunfa, vechetals, pescaus y leit. Por lo que fa a os sectors d'a industria estonia, que creixió o 8 % en o 2006, os prencipals estioron os d'incheniería, electronica, fusta y derivaus, textil, TIC y telecomunicacions.

Estonia exporta 2/3 de tot o que produz, d'os cuals solament un tercio ye en servicios, prencipalment turismo. En 2006, as exportacions d'Estonia sumoron 9,68 billons de dolars, tenendo como prencipals productos d'exportación y prencipals socios: Finlandia, Suecia, Alemanya, Letonia, Lituania y Rusia.

 Cheografía humana y sociedat 
 Etnografía 
Os ciudadans d'orichen estonio representan o 68,4 % (909 552 habitants), mientres que os ciudadans d'orichen ruso suposan o 24,7 % (327 802 habitants).​ A resta d'a población ye composada por grupos minoritarios d'ucraineses (1.9 %), belarrusos (0,8 %), finlandeses (0,6 %) y atras nacionalidaz (3,6 %).​ A población d'orichen estonio predomina en o conchunto d'o país, pero a d'orichen ruso representa un tercio d'o total en Tallinn y ye mayoritaria en o condau d'Ida-Viru, en a marguin nord-este d'a buega con Rusia.

A sociedat estonia ha estau tradicionalment homochenia; dica finals d'o sieglo XIX os estonios representaban o 90 % d'o censo y i heba una significativa minoría d'alemans d'a Baltica (5 %) y rusos (3 %). Dimpués que a elit alemana fuese reemplazada en o decenio de 1920, os rusos se convirtioron en a minoría prencipal. A influxo ruso creixió con a ocupación d'a URSS en 1940 y a constitución d'a RSS d'Estonia, que motivó a plegada de inmigrants d'atras republicas sovieticas. Entre o stalinismo se producioron tamién deportacions de estonios nativos. Encara que a población estonia se mantenió en cifras estables, en haber-ie mas habitants totals pasó d'un 88 % d'o censo en 1934 a o 61,5 % en 1989. Dende 1991 muitos ciudadans d'orichen ruso se marchoron d'o país, pero a un ritmo menor que en a vecina Letonia.

 Gastronomía 
Historicament, a cocina d'Estonia ha dependiu en gran medida d'as estacions y yera minchada labradora sencilla. Hue, incluye muitas minchadas tipicas internacionals. Os alimentos mas tipicos d'Estonia son o pan negro, a carne de cochín, as trunfas y os productos lácteos. Tradicionalment, en verano y primavera, a os estonios les fa goyo minchar tot lo fresco: lulos, hierbas, verduras y tot o que venga dreitament d'o chardín. A cazata y la pesca tamién han estau muit habituals, encara que en l'actualidat a cazata y la pesca se desfrutan mayoritariament como que pasatiempos. Hue lo día, tamién ye muit popular rustir a l'aire libre en verano.

Tradicionalment en hibierno se levan a la mesa mermeladas y conservas. A recolección y conservación de fruitas, fongos y verduras pa l'hibierno a tota hora ha estau popular, pero hue lo día a recolección y conservación se ye tornando menos comuna porque tot se puede mercar en as botigas. Manimenos, a preparación de alimentos pa l'hibierno sigue estando muit popular en o campo.

O Mulgipuder ye o plato nacional d'Estonia y ye elaborau con trunfas, cerials y carne.

 Referencias 

 Vinclos externos 

Categoría:Estonia