Irlanda

Iste articlo ye sobre un país independient; ta la isla d'o mesmo nombre, se veiga Isla d'Irlanda.

Irlanda ye un país d'o nord-ueste d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'as Nacions Unidas, d'a OSCE e d'a OCDE. A suya constitución dice que o nombre d'o estau ye Éire en irlandés, u bien Ireland, en anglés.

O suyo territorio albarca alto u baixo cinco seisenos d'a isla d'Irlanda (l'occidental d'as clamadas Islas Britanicas), contra la costa d'o nord-ueste de Europa. L'atro seiseno pertoca a Irlanda d'o Norte, una rechión administrativa d'o Reino Uniu y parti d'a provincia irlandesa historica d'Ulaidh.

A población d'Irlanda ye de 4.239.848 (2006) en una superficie de 70.273 km², con una densidat de población de 60,33 hab/km².

A capital d'o país ye a ciudat de Dublín, dende a declaración d'independencia d'o país (d'antis mas estió una colonia britanica) o 24 d'abril de 1916. L'actual presidenta d'Irlanda ye Michael D. Higgins, y o primer ministro ye Micheál Martin, dende chunio de 2020.

 Toponimia 
L'articlo cuatreno d'a Constitución irlandesa, adoptata en l'anyo 1937, diz que "o nombre d'o estau ye Éire, u en anglés, Ireland".Iste articlo ha estau criticato, y recientment en iste reportache, Constitution Review Group, Constitution.ie. Ta toz os propositos oficials incluindo as relacions internacionals y atros documentos legals, o gubierno irlandés fa servir o nombre d'Ireland, amás d'emplegar Éire ta os documentos escritos en luenga irlandesa.

As institucions d'a Unión Europea siguen o mesmo patrón dende que o irlandés fue acceptato como luenga oficial d'a Unión l'1 de chinero de 2007 y dicen a l'estau Éire - Ireland, como os nombres oficials que emplegan ta o pasaporte irlandés.Clause 7.1.1 of the Inter Institutional Style Guide

O nombre d'a isla tien o suyo orichen en o irlandés antigo Ériu (en irlandés moderno Éire), que significa o mesmo que o termin chermanico land. Ériu, d'o protocelta *Īwerjū (que tamién cheneró lo galés Iwerd, Mar d'Irlanda), orichinalment significaba gordaria, relacionato con a fertilidat.J. P. Mallory, y D. Q., Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn Pub., p. 194

Os celtas deciban Éire a la población irlandesa, y asinas a tierra principió a ser conoixita como tierra de l'Éire u Éireland, que ﻿derivó en l'actual Ireland (Irlanda).

Hue lo día, o nombre oficial d'o estau ye Irlanda, Ireland (en anglés) y Éire en luenga irlandesa. Republica d'Irlanda, Republic of Ireland u Poblacht na hÉireann ye como apareixe en os textos oficials.

Bi ha una leyenda toponimica que relaciona o nombre d'os irlandeses y Irlanda con os ibers y que curiosament se troba en a "Grant Cronica d'Espanya", compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia:

 Cheografía 
 Cheografía fisica 
A isla d'Irlanda tien una superficie de 84.421 km² d'os cuals un 83% corresponden a la Republica (70.280 km²) y a resta a Irlanda d'o Norte. Muga a l'ueste con l'oceano Atlantico, a lo nord-este con a Canal d'o Norte, a l'este con a Mar Irlandesa que se conecta a l'oceano por meyo d'a Canal de Sant Chorche y d'a Mar Celta. O relieu d'Irlanda ye suaument accidentato por diversos monts. O punto mas alto ye Carrauntoohil, con 1.041 m.

 Fauna 
Por o suyo aislamiento dende a fin d'o Würm respecto a las arias continental y incluso respecto a la Gran Bretanya, a fauna terrestre autoctona ye pobra: rabosas, furons, liebres y poquez ciervos constituyen as prencipals especies; bi ha un escaso numero de reptils, nomás existe un reptil actoctono, a sargantana Zootoca vivipara. A fauna d'aus y mamifers anfibios tamién se troba redueita por a depredación. L'alca chigant —l'au que en un primer inte yera dita pingüín, encara que no perteneixeba a la família d'os pingüins australs— s'extinguió en o sieglo XVII.

 Flora 
Debito a lo clima templato oceanico moderato por a corrient d'o Golfo, o clima relativament templato y l'alta humidat (reforzata por la presencia d'abundants torbas) a isla ye cuasi cubierta de tot por praus a on predomina a tefla (simbolo nacional y tradicional d'a cultura irlandesa), a torba se forma a partir d'a descomposición de plantas como a molsa; os praus irlandees poseyen una color verda intensa que ha feito que Irlanda a sobén se diga "O verde Erin".

Actualment, quedan poquetas selvas en Irlanda; dica la Edat meya gran parti d'Éire yera igual que as atras islas britanicas cubierta de selvas caducifolias d'especies como os caixicos, carrascas, alvernices y urmos; gran parti d'aquellas selvas fuoron tallatas por os invasors angleses ta a estendillar os pastos d'ovín y a construcción de vaixiellos; con a Revolución Industrial os angleses accentugaron a deforestación en emplegar a fusta tamién como carbón vechetal.

 Organización politico-administrativa 
 Condaus 
A Republica d'Irlanda se subdivide en 26 condaus. Istas divisions s'emplegan en contextos politicos, culturals y esportivos. As circumscripcions d'o Dáil se somenten a las mugas d'os condaus, y por tanto, os condaus con mas población tienen mas circumscripcions electorals, pero, as circumscripcions no han de crebar as mugas contals.

250px|Mapa d'os condaus d'IrlandaRepublica d'Irlanda
 Dublín - Bhaile Átha Cliath
 Wicklow - Cill Mhantáin
 Wexford - Loch Garman
 Carlow - Ceatharlach
 Kildare - Cill Dara
 Meath - An Mhí
 Louth - Lú
 Monaghan - Muineachán
 Cavan - An Cabhán
 Longford - An Longfort
 Westmeath - An Iarmhí
 Offaly - Uíbh Fhailí
 Laois - Laoighis
 Kilkenny - Cill Chainnigh
 Waterford - Port Láirge
 Cork - Chorcaí Kerry - Ciarraí
 Limerick - Luimneach
 Tipperary - Tiobraid Árann
 Clare - An Clár
 Galway - Na Gaillimhe
 Mayo - Maigh Eo
 Roscommon - Ros Comáin
 Sligo - Sligeach
 Leitrim - Liatroim
 Donegal - Dhún na nGall

Irlanda d'o Norte (d'o Reino Uniu):
 Fhear Manach - Fermanagh
 Tír Eoghain - Tyrone
 Doire - Derry/Londonderry
 Aontroim - Antrim
 An Dúin - Down
 Ard Mhacha - Armagh

 Ciudaz mas pobladas 
Ciudaz mas pobladas d'Irlanda en 2016150pxDublin150pxCork Puesto Nombre Población Puesto Nombre Población150pxLuimneach150pxGaillimh 1  Dublin  1,173,179  11  Cill Chainnigh  26,512 2  Corcaigh  208,669  12  Inis  25,276 3  Luimneach  94,192  13  Ceatharlach  24,272 4  Gaillimh  79,934  14  Trá Lí  23,691 5  Port Láirge  53,504  15  An Droichead Nua  22,742 6  Droichead Átha  40,956  16  Port Laoise  22,050 7  Sord Cholm Cille  39,248  17  Baile Brigín  21,722 8  Dún Dealgan  39,004  18  An Nás  21,393 9  Bré  32,600  19  Athlone  21,349 10  An Uaimh  30,173  20  An Muilleann gCearr  20,928

 Cheografía humana y sociedat 
 Etnografía y inmigración 
Os irlandeses son o pueblo autoctono d'Irlanda, y son un pueblo celta d'a branca gaelica, encara que a mayoría d'os irlandeses actuals sigan alofonicos y parlen o dialecto irlandés d'a luenga anglesa. Historicament os gaels irlandeses han asimilato a pueblos celtas britonicos, a pictos, a invasors vikingos y anglo-normandos. Bi ha una minoría protestant que va desapareixendo poquet a poquet y que ye d'orichen anglés u escocés como os protestants d'Ulaidh.

Irlanda ha tenito un gran fluxo d'inmigrants d'os nuevos estaus d'a Unión Europea. S'estima que 210.000 inmigrants han plegato dende Polonia, Lituania, Letonia y Estonia. A comunidat asiatica ye d'alto u baixo 22.000 personas y a nicheriana de bellas 9.000 personas.

 Luenga 
O irlandés, una luenga d'a branca goidelica d'as luengas celticas, yera o solo idioma parlato en a isla dica la imposición de l'anglés en os ambitos oficials y la perdua de prestichio d'o gaelico, convertito en una parla popular. Hue lo día, dende a proclamación d'a Republica, ye cooficial con l'anglés en tot o territorio, y contina estando a luenga mayoritaria d'os territorios conoixitos como Gaeltachtaí, plural de Gaeltacht, encara que se troba en situación de retacule, atamas d'os esfuerzos d'o gubierno ta fomentar-la. En as atras zonas, o ran de conoiximiento varía muito seguntes as estatisticas, pero en cheneral se puet decir que l'anglés ye mayoritario en cuasi tota la isla. L'aprendizache d'o irlandés ye obligatorio en a educación primaria y segundaria d'o estau.

 Historia 
En zaguerías de 1920 o parlamento britanico vota una lei (Acta de Gubierno d'Irlanda de 1920 de Lloyd George), que divide a isla en dos parz, cadaguna autonoma y con estructura confederal. Pa asegurar a supremacía d'os protestants a delimitación d'Irlanda d'o Norte de 1920 no incluye os tres condaus d'Ulaidh mes catolicos (Donegal, Monaghan y Cavan). Manimenos os grans terratenients consiguen que os condaus de Fermanagh y Tyrone de mayoría catolica queden en Irlanda d'o Norte chunto con os cuatre de mayoría protestant de Antrim, Down, Armagh y Londonderry pa dar-lis una viabilidat economica.

As eleccions dan una mayoría a los unionistas en o norte y a lo Sinn Fein en o sud. Os miembros d'o Sinn Fein esleitos se constituyoron en "Asemblea d'Irlanda" u Dail Eireann y negocioron con o gubierno de Londres y en zaguerías de 1921 se concede una cuasi independencia a un Irish Free State u "Estau Libre d'Irlanda" formau por 26 condaus de mayoría catolica, acceptando que os condaus protestants d'Irlanda d'o Norte sigan unius a lo Reino Uniu y a existencia d'un vinclo d'o Estau Libre d'Irlanda con a corona. Os republicanos protestan pero en l'anyo 1922 os votants dan mayoría a los qui son partidarios d'o tractau.

Una part de l'IRA y De Valera se niegan a acceptar o tractau en en chunio de 1922 esclata una guerra civil. O 6 d'aviento de 1922 o Estau Libre d'Irlanda se secesionó d'o Reino Uniu. O nuevo estau teneba o status de "dominio" d'a Commonwealth. A secesión se produció d'alcuerdo con o Tractau. O 7 d'aviento o parlamento d'Irlanda d'o Norte demanda a Chorche V de seguir dependendo d'o Reino Uniu, despartindo-se oficialment d'o Estau Libre d'Irlanda. Os partidarios d'o tractau vencen, y en l'anyo 1923 De Valera deposa as armas, preferindo actual adintro d'o rechimen politico, plegando a estar chefe de gubierno en 1932.

En l'anyo 1937 una nueva Constitución instaura un estau republicano de facto dito Eire, encara que se concede a la Ilesia catolica un puesto privilechiau. En esta Constitución se contempla una futura posible unificación con Irlanda d'o Norte, pero dica ixe inte se precisa que as leis votadas en o parlamento de Dublín s'aplican en o territorio que controla, ye dicir, l'anterior Estau Libre d'Irlanda. Eire se mantenió neutral en a Segunda Guerra Mundial. En abril de 1949 fue proclamada la Republica d'Irlanda y en o mesmo anyo o Parlamento de Westminster la reconoixió, comprometendo-se tamién a no cambiar o estatuto d'Irlanda d'o Norte sin o consentimiento d'os suyos habitants.

 Se veiga tamién 
 Condaus d'Irlanda
 Provincias d'Irlanda

 Vinclos externos 

   Presidencia d'a Republica d'Irlanda
  Guia turistica d'Irlanda

 Referencias 

*