Broto

BrotoEn grafía medieval Brotto. ye una una villa y municipio situato en a valle de Broto, a o norte d'a provincia de Uesca, en a comarca de Sobrarbe. O municipio tien un total de  habitants, repartius en 11 nuclios, d'entre os cuals Broto ye o mas gran, con 255 habitants (2005).
150px|thumb|left|O caracteristico campanar d'a ilesia fortificada de Broto, d'o siaglo XVI.
O lugar de Broto ye a cabezana tradicional de tota a valle de Broto, y tradicional seu d'o Concello de Broto, institución d'a valle que d'antigos feba funcions de parlamento u deputación de toz os lugars d'a valle, a on que s'empentaban as decisions que heban d'implicar toz os habitants d'ella; concesions d'exploitacions agropecuarias, regulacions economicas y de logueros, facera (especialment importantes con as valles gasconas), tribunal, etc. A institución encara ye funcional, y hue en tiran os municipios de Torla y o mesmo Broto, con funcions mas minguatas que no en os tiempos d'os antigos fueros reyals, que con auspicio d'a casa reyal aragonesa la regulón por primera vegata en o siaglo XVIII.

O concello feba as suyas reunions adintro de l'edificio d'a cárcel, edificio que enclui dependencias que s'emplegón dica o siaglo XVIII como a presón, y a on que bels reclusos i deixón gravatos en as parez, que son hue uno d'os atractivos turisticos d'a villa.

O nuclio de Broto s'estructura arredol d'a carretera nacional, dita avenita d'Ordesa en o suyo paso por o lugar, con toz os comercios encaratos enta ella. A ilesia se troba en o cobalto d'o lugar, en o mesmo canto d'a carretera que a cárcel, anque a segunda ye a man d'o río. Por o canto sud d'a carretera s'ha de mirar a Plaza d'as Ferrerías (tamién dita "d'a Santa Cruz" u "d'os Suportals") que ye una d'as mas bonicas visions d'o lugar.

Os dos barrios de Broto son separatos uno a cada ripa de l'Ara, con o barrio d'a Santa Cruz en o norte, y o barrio d'os suportals en o sud. D'antis mas, yeran chuntos por un puent romanico, que estiore destruyito en a Guerra Civil espanyola, hue soztituyito por uno de formigón. Actualment, de puents romanicos nomás que bi ha remaso l'uno que trescruza por alto d'o Sorrosal a man d'a cadreita d'o Sorrosal que brinca bien d'alto d'a paret de roca y cai por baixo d'o lugar. O puent viello d'o Sorrosal ye hue lo diya trancato a o paso de personas, que han de pasar por l'uno de paralelo, que s'alza a bien pocos metros y que mesmo endreita ta Oto.

Historicament, o lugar de Broto amaneix en os documentos a l'anyo 1076, anque a primera referencia clara a o numbro d'os suyos pobladors ye de 1488, cuan se i contan 41 fuegos. A ilesia orichinal, a on s'heban fetos toz os eventos relichiosos d'o lugar, yera d'o siaglo XVI, d'estilo romanico aragonés, pero dende o siaglo XVI os oficios relichiosos se fan en a mas gran ilesia de Sant Pero. De l'antiga ilesia hue se'n diz a ermita d'a Piedat.

 Toponimia 
O toponimo Broto ye formato a partir de Bergua y de Oto. Jairo Javier García Sánchez: Atlas toponímico de España. Editorial: Arco/Libros, S.L., 2007, p 81. O segundo formant ye o resultato d'a evolución d'o latín ALTU d'acuardo con una lei fonetica que perdió fuarza en o siaglo XII, Paul M. Lloyd: Del latín al español. Editorial Gredos, 2003, pp 308-309. por o que significa "Bergua Alto" y ye un caso de toponimia correlativa.

 Demografía 

 Administración 
 Reparto de concellers 
Eleccions municipalsArchivo electoral Partiu 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 Partido de los Socialistas de Aragón - - 2 3 2 4 4 3 3 4 5 Chunta Aragonesista - - - - - - - 1 1 2 2 Partido Aragonés - - - - - - 0 1 1 1 - Partido Popular - 7 5 4 4 3 3 2 2 - - Independients - - - - 1 - - - - - - Unión de Centro Democrático 7 - - - - - - - - - - Total 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7

 Alcaldes 
 Lista d'alcaldes Lechislatura Nombre Partito politico1979–1983  1983–1987  1987–1991  1991–1995  1995–1999  1999–2003  2003–2007  2007–2011  2011–2015 María del Carmen Muro Gracia Partido de los Socialistas de Aragón2015–2019 María del Carmen Muro Gracia Alcaldes de todos los municipios de la provincia de Huesca Partido de los Socialistas de Aragón2019–2023  2023–2027 María Carmen Muro Gracia  Consulta el listado de alcaldes que han sido proclamados en Aragón en Heraldo de Aragón PSOE

 Ilesia de Sant Pero 

miniaturadeimagen|Ilesia de Sant Pero, Broto.
A ilesia actual, a ilesia de Sant Pero Apóstol de Broto, que ye la ilesia parroquial d'o lugar, Parroquias del Arciprestazgo de Biescas en o sitio web d'a Diocesi de Chaca. s'alzó en o siaglo XVI con una caracteristica forma, de caracters transicionals d'os estilos predominants d'ixa epoca, d'o gotico aragonés enta o renaixentista. Ye un edificio muito mas gran que no l'usual en as ilesias d'a valle, poderosa y de formas firmeras, tien o campanar ramatato en almenas y bi son visibles por tota a suya frontera una serie d'aspilleras ta la suya defensa. Ye un eixemplo caracteristico d'ilesia fortificata altoaragonesa.

A portalada tien cinco arquivoltas que, superpuestas, deixan as fuallas d'a puerta cubiertas. Actualment, ta privar a dentrada cuan a ilesia ye cerrata, bi son mesas unas baranas de fiarro de forcha, con motivos ornamentals. A portalada tien tamién figuretas de santos trucatas en a penya, con una d'ellas que diz "S. IOAN" en o nombre d'o santo que representa. Tamién se i lei l'anyada d'a construcción d'o templo: 1578.

A man d'a villa de Broto tamién se pueden trobar as ermitas de sant Blas (que teneba un retablo actualment expuesto en Zaragoza) y de sant Climente, as dos d'o siaglo XVI.

Fiastas
 O primer cabo de semana d'octubre, fiastas mayors fendo honor ta la Virchen d'o Rosario. D'entre as actividaz mas clasicas d'a festividat cal indicar o palotiau que a colla local de danzaires executan con vestuache caracteristico.
 Carnaval tradicional.
 3 de febrero, fiasta d'hibierno fendo honor ta sant Blas. Chunto con os pobladors de Saruisé, romería enta a ermita d'o santo en o camín de Torla.
 1 de mayo, romería enta a ermita d'a Virchen de Muriello, reconstrucción d'un templo a on que en a Edat Meya s'alzaba tot una fortaleza.
 O segundo domingo de chunio, romería enta la ermita de Santa Helena.
 25 de setiambre, feria d'a ganadería.

Notas

 Referencias 

 Vinclos externos 

  Estatisticas de Broto en o portal AragonEsAsi.
  Pachina oficial de l'Achuntamiento de Broto.
  Información sobre o municipio de Broto.
  O municipio de Broto.

*