Gedebano

​ኮኪር ገደባኖ በማእከላዊ ኢትዮጵያ ክልል በጉራጌ ዞን ውስጥ ከሚገኙ ወረዳዎች አንዱ ሲሆን፣ ቋኖቋውም ገደባንኛ ይባላል።

• ስለገደባንኛ ቋንቋ በጥቂቱ፡

1. የቋንቋው ቤተሰብ
​ገደባንኛ በቋንቋ ጥናት ምደባ መሠረት በአፍሮ-እስያዊ (Afroasiatic) የቋንቋዎች ቤተሰብ ውስጥ የሚመደብ ሲሆን፣ በውስጡም የደቡብ ሴማዊ (South Ethiosemitic) ዘርፍ ተመዳቢ ነው። ይህም ማለት እንደ አማርኛ፣ ጉራጊኛ እና ስልጤ ካሉ ቋንቋዎች ጋር የቅርብ ዝምድና አለው።
​2. የሚነገርበት አካባቢ
​ቋንቋው በብዛት የሚነገረው በማዕከላዊ ኢትዮጵያ ክልል (በቀድሞው ደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል) ውስጥ በገደባኖ ጉታዘር ወለኔ ወረዳ ነው። የገደባኖ ሕዝብ ከጉታዘር እና ከወለኔ ሕዝብ ጋር ተቀራራቢ በሆነ መልክዓ-ምድራዊ አቀማመጥ ላይ ይገኛል።
​3. ከሌሎች ቋንቋዎች ጋር ያለው ዝምድና
​ገደባንኛ ከስልጤ እና ከወለኔ ቋንቋዎች ጋር እጅግ በጣም ይቀራረባል። እንዲያውም በብዙ የቋንቋ ምሁራን ዘንድ ገደባንኛ የ"ምሥራቅ ጉራጌ" ወይም የ"ስልጤ-ወለኔ" የቋንቋ ቡድን አካል ተደርጎ ይወሰዳል። የቋንቋዎቹ የቃላት አመጣጥ እና ሰዋሰዋዊ መዋቅር ተመሳሳይነት ስላላቸው፣ የእነዚህ ቋንቋዎች ተናጋሪዎች እርስ በርሳቸው የመግባባት ዕድላቸው ከፍተኛ ነው።
​4. የማንነት እና የባህል መግለጫ
​የሥነ-ጽሑፍ ሁኔታ፦ እንደ አብዛኞቹ የኢትዮ-ሴማዊ ቋንቋዎች፣ ገደባንኛ በግዕዝ ፊደላት ይጻፋል።
​የማንነት ትስስር፦ የገደባኖ ሕዝብ የራሱ የሆነ ወግ፣ ባህልና የታሪክ ዳራ ያለው ቢሆንም፣ ከጉራጌ እና ከስልጤ ማኅበረሰብ ጋር በንግድ፣ በሃይማኖት እና በማኅበራዊ ትስስር በጣም የተሳሰረ ነው።
​ማጠቃለያ፦
ገደባንኛ የኢትዮጵያ አንዱና ዋነኛው የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አካል ሲሆን፣ በተለይ በማዕከላዊ ኢትዮጵያ ለሚኖረው ማኅበረሰብ የማንነት መገለጫ ነው።

 ቋንቋዎች 

 አፍሮ-ኤስያዊ 
አፍሮ እስያዊ ቋንቋዎች

 ሴማዊ
 ሰሜን
 ትግርኛ (በኤርትራም ይነገራል)
 ግዕዝ (በቤተ ክርስቲያን ብቻ ይነገራል)
 ደቡብ
 Transverse
 አማርኛ
 አርጎብኛ
 ሀደሪኛ ወይም ሐረርኛ
 የምሥራቅ ጉራጌ ቋንቋዎች
 ስልጤኛ (Ulbareg, Inneqor)
 ገደባንኛ
 ወላኔኛ
 ዛይኛ
 Outersouth
 ጋፋትኛ (የጠፋ)
 ሶዶኛ
 ሙኸርኛ
 ጎጎትኛ
 የምዕራብ ጉራጌ ቋንቋዎች
 እኖርኛ
 መስመስኛ (የጠፋ)
 መስቃንኛ
 ቸሃኛ ወይም ቸሃ (ሰባትቤት ጉራጌ)
 እዣኛ
 ጉመርኛ
 ጉራኛ
 ግይጦኛ
 ኧንደገንኛ
 ኧነርኛ

 ኩሻዊ
 አገውኛ
 አውኛ (ኩንፋልኛ ዘዬ ወይም ቀበሌኛ ቋንቋን ጨምሮ)
 ቅማንትኛ
 ጫምታንግኛ
 ምሥራቅ ኩሻዊ
 አፋርኛ  (በኤርትራና ጅቡቲም ይነገራል)
 አላባኛ
 አርቦርኛ
 ባይሶኛ
 ቡሳኛ
 ቡርጂኛ
 ዳሳናችኛ (በኬንያም ይነገራል)
 ድራሻኛ
 ጋዋዳኛ
 ጌድዎኛ
 ሃድያኛ
 ከምባትኛ
 ኮንሶኛ ወይም
 ሊቢዶኛ
 ኦሮምኛ  (በኬንያም ይነገራል)
 ሳሆኛ (በኤርትራም ይነገራል)
 ሲዳሞኛ
 ሶማልኛ  (በሶማሊያም ይነገራል)
 ጻማይኛ

 ኦሞአዊ
 አሪኛ
 አንፊሎኛ
 ባምባሲኛ
 ባስኬቶኛ
 ቤንችኛ
 ቦሮኛ ወይም ወይም ሺናሻ
 ጫራኛ
 ድሜኛ
 ዲዚኛ
 ዳውሮኛ
 ዶርዝኛ
 ገንዝኛ
 ጋሞኛ
 ጋይልኛ
 ጎፋኛ
 ሃመርኛ
 ሆዞኛ
 ቃጫማ-ጋንጁልኛ
 ከፋኛ
 ቃሮኛ
 ቁርቴኛ
 ማሌኛ
 መሎኛ
 ናይኛ
 ኦይዳኛ
 ሰዜኛ
 ሸኪቾኛ
 ሸኮኛ
 ወላይትኛ
 የምሳኛ
 ዛይሴ-ዘርጉላኛ

 ናይሎ ሳህራዊ (አባይ ሰሃራዊ) 
ናይሎ ሳህራዊ

 አኙዋክኛ  (በሱዳንም ይነገራል)
 በርታኛ
 ጉምዝኛ
 ቃጭፖ ባልስኛ  (በሱዳንም ይነገራል)
 ቆሞኛ
 ቋማኛ
 ቀውግኛ
 ማጃንግኛ
 ምዕንኛ
 ሙርሌኛ  (በሱዳንም ይነገራል)
 ሙርሲኛ
 ኩናምኛ  (በኤርትራም ይነገራል)
 ኑርኛ  (በሱዳንም ይነገራል)
 ንያንጋቶምኛ
 ኦጶውኛ
 ሻቦኛ
 ሱሪኛ
 ኡዱክኛ  (በሱዳንም ይነገራል)

 ያልተመደቡ 

 ወይቶኛ (ወይጦኛ) (የጠፋ)
 ኦንጎትኛ (Ongota) (ለመጥፋት የተቃረበ)
 ረርበሬኛ (Rer Bare) (የጠፋ)

 መለጠፍያ