2019-20 ኮሮናቫይረስ ወረርሽኝ

የ2019-20 ኮሮናቫይረስ ወረርሽኝ ከባድ እና አጣዳፊ የመተንፈሻ አካላት በሽታ አምጪ በሆነው SARS-CoV-2 ቫይረስ ምክንያት የተከሰተ የኮሮናቫይረስ በሽታ (ኮቪድ-19) ወረርሽኝ ነው። ወረርሽኙ  ለመጀመርያ ጊዜ የተገኘው በቻይና ዉሃን ሁቤ ውስጥ በእ.ኤ.አ. ዲሴምበር 2019 ነበር። የዓለም ጤና ድርጅት በእ.ኤ.አ. ማርች 11 ቀን 2020 በሽታውን የወረርሽኝ ደረጃ ላይ መድረሱን አወጀ። እስከ መጋቢት እ.ኤ.አ. ማርች 29 ቀን 2020 ድረስ ባለው መረጃ መሠረት ከ670 ሺህ በላይ የኮቪድ-19 ኬዞች በ199 አገራት ውስጥ ተመዝግበዋል። በበሽታው 31,191 ሰዎች ሲሞቱ ወደ 143,840 ገደማ የሚሆኑት ደግሞ አገግመዋል። በወረርሽኙ በዋነኝነት ከተጠቁት አገራት መካከል ቻይና ፣ ኢጣልያ ፣ ኢራን ፣ ደቡብ ኮርያ እና ስፔን ይገኙበታል።

ልክ እንደ ኢንፍሉዌንዛ የቫይረሱ ዋነኛ መተላለፊያ መንገድ በቫይረሱ የተጠቁ ሰዎች ሲያስሉ ወይም ሲያስነጥሱ ከሚረጩ ፈሳሾች ነው። በሽታው ተላላፊ ነው ተብሎ የሚወሰደው ሰዎች የበሽታውን ምልክቶች በሚያሳዩበት ወቅት ቢሆንም አንድ አንድ ጊዜ ምልክቱን የማያሳዩ ሰዎች በሽታውን ሊያስተላልፉ ይችላሉ። አንድ ሰው ለቫይረሱ ከተጋለጠ በኋላ በአማካይ በአምስት ቀን ውስጥ ምልክቶችን ማሳየት ይጀምራል። ነገር ግን ምልክቱ እስኪታይ እስከ ዐሥራ አራት ቀን የሚቆይበት ሁኔታ አለ። የተለመዱት ምልክቶቹ ትኩሳት ፣ ሳል እና የትንፋሽ መቆራረጥ ናቸው። በሽታው ሲባባስ የሣንባ ምች እና የተለያዩ የመተንፈሻ አካላት በሽታዎችን ሊያስከትል ይችላል። በአሁኑ ጊዜ በሽታው ክትባት ወይም የጸረ-ቫይረስ ህክምና የለውም። በሽታውን ለመከላከል እጅን መታጠብ ፣ ሲያስሉ እና ሲያስነጥሱ አፍን መሸፈን ፣ በሽታው ካለባቸው ሰዎች ራቅ ማለት እናም በሽታው ካለባቸው ሰዎች ጋር ግንኙነት ከነበረ ራስን ለ14 ቀናት ማግለል ይመከራል።

የበሽታውን መስፋፋት ለመቀነስ የጉዞ ዕገዳዎችን መጣል ፣ ለይቶ ማቆያዎችን ማዘጋጀት ፣ ሠዓት እላፊን መጣል ፣ የተለያዩ ሕዝባዊ ዝግጅቶችን መሠረዝ ወይም ማስተላለፍ እና ብዙ ሰዎች የሚገኙባቸውን ተቋሞችን መዝጋት በዓለም ላይ ከተወሰዱት እርምጃዎች ውስጥ ይጠቀሳሉ።

ይህ ወረርሽኝ ዓለምአቀፋዊ የማኅበራዊ እና የኢኮኖሚያዊ ቀውሶችን አስከትሏል። የተለያዩ የባሕላዊ እና የስፖርታዊ ዝግጅቶችም ተሠረዘዋል። በመድሃኒት ፣ ኤሌክትሮኒክስ እና ምግብ ረገድ የአቅርቦት እጥረት ይፈጠራል የሚል ፍርሃትንም በሰዎች ውስጥ አሳድሯል። በዚህም ምክንያት በምዕራቡ ዓለም ሰዎች ዕቃዎችን በማግበስበስ እንደ መጸዳጃ ቤት ወረቀት ያሉ መሠረታዊ ዕቃዎች ላይ ከፍተኛ ዕጥረት እንዲፈጠር አድርገዋል።

 ሥዕላዊ መግለጫዎች 

 የበሽታው ምልክቶች 
ምልክት%ትኩሳት87.9%ደረቅ ሳል67.7%ድካም38.1%አክታ33.4%ትንፋሽ ማጠር18.6%የጡንቻ ወይም የመገጣጠምያ ህመም14.8%የጉሮሮ ህመም13.9%ራስ ምታት13.6%ብርድ ብርድ ማለት11.4%ማቅለሽለሽ ወይም ማስመለስ5.0%የአፍንጫ መደፈን4.8%ተቅማጥ3.7%ደም ማሳል0.9%የዓይን መቅላት እና ማበጥ0.8%
lang=am|thumb|left|upright=1.5|የኮቪድ-19 ምልክቶች
lang=am|thumb|left|የጀርሞችን ስርጭት ያስቁሙ

በኮቪድ-19 የተጠቁ ሰዎች አንዳንዴ ምንም ምልክት ላያሳዩ ሲችሉ የተቀሩት ደግሞ እንደ ኢንፍሉዊንዛ ዓይነት ምልክቶች የሆኑትን እንደ ድካም ፣ ሳል ፣ ትኩሳት ፣ የትንፋሽ ማጠር እና የጡንቻ ህመሞች ይታዩባቸዋል። የተለመዱት የበሽታ ምልክቶች በቀጣዩ ሰንጠረዥ ውስጥ ተካትተዋል። 

በሽታው ሲከፋ ከባድ የሣንባ ምች ፣ የተለያዩ አጣዳፊ የመተንፈሻ አካላት በሽታዎች ፣ ከባድ ኢንፌክሽኖችን እንዲሁም ሞትን ሊያስከትል ይችላል። አንዳንድ በበሽታው የተጠቁ ሰዎች ምንም ምልክት ሳያሳዩ ግን በላቦራቶሪ ምርመራ በሽታው ሊገኝባቸው ይችላል። በዚህም ምክንያት ከነዚህ ሰዎች ጋር ቅርብ ንክኪ የነበራቸው ሰዎች የቅርብ ክትትል እንዲደረግላቸው ተመራማሪዎች ይመክራሉ።

የበሽታው ምልክት የመታየት ጊዜ አብዛኛውን ጊዜ አምስት ቀን ቢሆንም ከአንድ ቀን እስከ ዐሥራ አራት ቀን ሊሆንም ይችላል። በአንድ ኬዝ እስከ 27 ቀን የቆየበት ሁኔታም ታይቷል።

 መነሻ 
 መተላለፊያ መንገዶች 
የቫይረሱ ቀዳሚ የመተላለፊያ መንገድ በበሽታው የተያዙ ሰዎች ሲያስሉ ወይም ሲያስነጥሱ ከሚረጩ ፈሳሾች ነው። ፈሳሾቹ ዓየር ላይ ለትንሽ ጊዜ ቢሆንም የሚቆዩት እንደ ብረት ፣ ካርቶን ፣ መስታወት እና ፕላስቲክ ዕቃዎች ላይ ረዘም ላለ ጊዜ ሊቆዩ ይችላሉ። ቫይረሱ ልክ እንደሌሎች ኮሮናቫይረሶች ዓየር ላይ እና አንዳንድ ቁሳቁሶች ላይ እስከ ዘጠኝ ቀን ሊቆይ የሚችልበት ሁኔታዎች አሉ።

 ቫይረሱ የሚገኝባቸው አገራት 

+  አገር የዛሬ ኬዞች ሕክምና ላይ ያሉ አሳሳቢ ደረጃ ላይ ያሉ ዛሬ የሞቱ አጠቃላይ ኬዞች አጠቃላይ የሞቱ አጠቃላይ ያገገሙ   375  717358  14016  25  849092  47684  84050   4635  101617  7705  440  213024  22157  89250   0  107699  2384  0  187327  25085  54543   0  97880  5218  0  159877  21340  40657   374  42388  2908  19  151022  5334  103300   0  115051  1559  0  133495  18100     10  959  63  0  82798  4632  77207   0  79821  1814  0  98674  2376  16477   1030  16702  3105  90  87026  5481  64843   4774  57327  2300  42  62773  555  4891   591  18096  8318  28  46348  2934  25318   908  26507  993  228  42797  6490  9800   0  24230  557  0  40190  1974  13986   887  31302  1050  123  35729  4177  None   228  7087  386  0  28496  1509  19900   371  20332  204  35  22353  820  1201   427  16735  0  5  21797  686  4376   0  11693  396  0  19250  530  7027   751  14184  515  84  16755  2021  550   0  6669  147  0  16671  769  9233   77  2786  169  12  15002  522  11694   94  9067  136  2  14592  191  5334   1158  11884  82  7  13930  121  1925   0  10227  241  0  11950  299  1424   0  5750  399  0  11296  160  5386   1037  10270  27  0  11178  12  896   0  9051  141  0  10850  537  1262   735  8246  60  16  10811  228  2337   8  2051  55  2  10702  240  8411   1043  6947  378  113  10544  970  2627   177  8171  160  9  10346  435  1740   386  7091  236  3  10096  527  2478   518  7063  1  4  8756  56  1637   161  2295  74  10  8073  394  5384   357  6168  0  12  7775  647  960   623  7004  72  0  7764  10  750   0  7117  54  2  7338  189  32   0  6454  92  0  7281  58  769   578  6479  45  13  7170  187  504   4  4924  76  2  7136  210  2002   0  5955  101  0  7114  134  1025   271  5797  1  16  6981  462  722   12  1541  45  1  6661  75  5045   71  1966  42  2  5603  95  3542   0  4459  135  0  5300  260  581   171  4593  97  3  4992  144  255   0  3280  98  0  4356  206  870   155  2112  60  23  4284  172  2000   414  3951  1  7  4186  127  108   0  2448  0  0  3659  276  935   0  2863  32  0  3654  80  711   0  2515  36  0  3635  65  1055   91  2956  1  2  3537  151  430   0  2257  123  0  3288  159  872   0  1304  40  0  2910  402  1204   13  359  61  1  2839  50  2430   0  2041  212  1  2778  76  661   0  1710  55  0  2408  121  577   151  1887  55  1  2399  14  498   116  1655  61  14  2284  239  390   116  1682  29  1  2251  20  549   71  1008  2  1  2098  8  1082   31  1048  19  2  1981  50  883   0  313  5  0  1785  10  1462   102  1401  3  0  1716  8  307   0  1214  8  0  1716  7  495   0  402  0  0  1631  83  1146   33  1355  7  1  1592  45  192   30  580  14  0  1548  20  948   50  840  10  0  1523  24  659   3  370  2  2  1451  16  1065   45  874  4  1  1413  54  485   28  961  17  0  1398  38  399   13  1076  23  0  1366  79  211   81  1022  9  1  1325  15  288   41  943  14  0  1300  56  301   50  1009  7  0  1226  40  177   0  808  16  0  1189  40  341   0  723  33  0  1163  43  397   0  1046  4  0  1154  9  99   57  841  37  1  1081  50  190   2  333  9  0  1036  4  699   0  789  0  0  974  2  183   0  628  0  0  952  14  310   0  681  32  0  909  38  190   0  648  2  0  873  28  197   0  679  15  0  790  13  98   17  634  6  0  778  11  133   0  591  0  0  761  6  164   0  377  17  0  723  37  309   6  526  26  0  688  22  140   0  495  6  0  681  6  180   63  588  3  3  672  40  44   29  251  4  0  663  27  385   0  447  0  0  662  22  193   19  321  11  1  631  8  302   0  181  0  0  609  39  389   0  200  10  0  549  12  337   9  441  10  1  519  47  31   0  386  4  0  488  40  62   6  384  0  0  480  4  92   37  216  1  0  479  6  257   1  238  2  0  445  3  204   0  113  5  0  435  7  315   1  168  0  0  427  6  253   4  304  6  0  420  5  111   18  305  0  0  377  25  47   26  307  3  2  342  10  25   5  221  2  0  335  7  107   0  59  3  0  329  9  261   1  195  7  0  316  5  116   0  206  2  0  303  14  83   0  166  4  0  298  10  122   0  203  0  0  293  17  73   0  274  2  0  286  8  4   0  263  7  0  284  10  11   0  44  8  0  268  0  224   0  218  0  0  252  6  28   13  175  2  1  250  8  67   0  142  1  0  213  9  62   2  9  0  0  187  0  178   0  164  0  0  186  6  16   0  140  1  1  166  2  24   22  135  0  0  162  13  14   0  69  0  0  153  0  84   0  18  2  0  138  1  119   4  113  0  0  127  5  9   0  12  1  0  122  0  110   0  63  1  0  121  0  58   0  92  0  0  116  3  21   0  70  0  0  115  8  37   0  73  0  0  101  8  20   0  30  4  0  100  2  68   0  55  10  0  99  5  39   0  64  2  0  94  3  27   8  78  2  0  94  0  16   0  26  0  0  88  6  56   0  76  0  0  84  1  7   9  80  0  0  82  1  1   0  25  0  0  81  1  55   0  43  4  0  76  6  27   0  36  1  0  74  3  35   5  49  1  0  70  9  12   0  51  5  0  67  7  9   0  17  0  0  63  0  46   0  56  0  0  62  4  2   0  55  0  0  61  0  6   0  44  0  0  60  1  15   0  26  0  0  54  1  27   0  47  0  0  50  0  3   2  38  0  0  47  0  9   0  18  1  0  45  0  27   0  33  0  0  42  3  6   0  33  0  0  41  0  8   0  33  0  0  39  0  6   0  27  0  0  35  0  8   10  27  1  0  33  3  3   0  25  0  0  33  0  8   0  22  0  0  31  1  8   0  22  0  0  28  4  2   0  17  0  0  25  2  6   0  11  1  0  24  3  10   0  22  0  0  23  0  1   0  21  0  0  22  1  0   0  15  0  0  19  0  4   0  11  1  0  18  2  5   0  10  0  0  18  0  8   0  7  0  0  16  0  9   0  9  0  0  16  0  7   0  9  4  0  15  0  6   0  14  0  0  15  0  1   0  0  0  0  15  0  15   0  4  0  0  14  0  10   0  10  0  0  13  0  3   0  6  0  0  11  1  4   0  0  0  0  11  0  11   0  5  0  0  11  0  6   0  1  0  0  10  2  7   0  7  0  0  10  1  2   0  3  0  0  10  1  6   0  7  0  0  9  0  2   0  8  0  0  8  0  0   0  0  0  0  7  1  6   0  4  0  0  7  0  3   0  4  0  0  4  0  0   0  4  0  0  4  0  0   0  1  0  0  1  0  0

መደብ:ሕክምና