የሶዶ ጉራጌ ህዝብ

ሶዶ ወይም ክስታኔ  (አይመለል፤ ጎርደና) በደቡብ-መካከለኛው የኢትዮጵያ ክፍል የሚኖሩ የጉራጌ አካል ነው.  በቋንቋና በመሬት አቀማመት ከዶቢ ጋር ሰሜን ጉራጌ ተብሎ የሚታወቅ ሲሆን። በዋነኛነት የሚኖሩት በጉራጌ ዞን ሶዶ (ወረዳ) ነው፣ ነገር ግን ከፍተኛ መጠን ያለው በተለያዩ የኢትዮጵያ ክፍሎች በተለይም በአዲስ አበባ ፣ ናዝሬት ፣ ሀረር ድሬ ደዋ መቂና ሻሸሜኔ ውስጥ ይኖራሉ። ከሰባት ቤት ጉራጌ እና ከሌሎች የጉራጌ ንኡሳን ቡድኖች ጋር ግንኙነት አላቸው ነገር ግን ከሰባት ቤት ጉራጌ እና ስልጤ በተቃራኒ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት ተከታዮች ብቻ ናቸው ማለት ይቻላል። የሶዶ ጉራጌዎች በኦርቶዶክስ ክርስትና እምነት የሚታወቁና የሚኮሩ ሲሆን በታሪክ ከጥንት ጀምሮ ሲለማመዱ የኖሩት እና ስማቸው ክስታኔ (ክርስትያን ) ከስያሜው የተገኘ ሲሆን ይህም ስያሜው በአካባቢው ነዋሪዎች ዘንድ የተለመደና ተመራጭ ቢሆንም ሶዶ አሁንም በሰፊው ጥቅም ላይ ውሏል።
የሶዶ ወይም የክስታኔ ጉራጌዎች ከጉራጌዎች ጋር የሚዛመዱ ናቸው። በመሬት አቀማመት የሚዋሰኑት አካሎች:  በሰሜን፣ በምዕራብ እና በምስራቅ ከኦሮሞ: ከደቡብ ዶቢ ከምስራቃዊ ደቡብ መስቃን እና ማረቆ  ያዋስኑታል። እንዲሁም ከኦሮሞ ፍልሰት በፊት አስከ ምዕራብ ጎጃም እና የዳሞት ግዛት በስፋት ይዘረጋ የነበረውን የጋፋት ቡድን አሁን ከጠፋው እና ከጎናቸው የሚገኘውን የጂኦግራፊያዊ እና የቋንቋ ፖለቲካ አካፍለዋል። 
የክስታኔ  የመጀመሪያ ማጣቀሻ ከብዙ መቶ ዘመናት በፊት ነው። በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ በአፄ አምደ ጽዮን (1314-1344) ዘመን አይመለል ወይንም አሌመሌ ራሱን የቻለው ክግለ ግዛትና አፄ አምደ ጽዮን አንዳንድ ጊዜ በእርሳቸውና በወደፊት ነገስታት እንደ ወታደራዊ ጦር ሰፈራ ያገለገለ እንደ ነበረ የታሪክ ምንጮች ይዘረዝራሉ።  በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ በአፄ አምደ ጽዮን ተልከው ወደ አካባቢው እንደሰፈሩ የሚነገርለት አፈ-ታሪክ አዝማች ስብሃት ጉዞዎች የደረሱበት አየመለልን የመጀመሪያ መዳረሻ እንደሆነ  ብዙ በጉራጌ ዉስጥ ያሉ ጎሳዎች በአፈታሪክ የተረታሉ። እስከ የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ምሁራን እና የቋንቋ ሊቃውንት ክስታኔ ጉራጌን አይመለል ብሎ ይጠሩ ነበር። ሆኖም ግን፣ በአሁኑ ጊዜ፣ “አይመለል” የሶዶ ክስታኔን ካቀፉ በርካታ ንዑስ-ቡድኖች ወይም አገሮች አንዱ ብቻ እንደሆነ ተጠብቆ ቆይቷል፣ ይህም አይመለል በአንድ ወቅት በመካከላቸው በታሪክ የበላይነት ያለውን የፖለቲካ ጠቀሜታ ከማጣቱ በፊት ይወክላል። ዛሬ ክስታኔ በዋነኛነት የተከፋፈለው በሚከተሉት ንዑሳን ክፍሎች ማለትም አማውቴ፣ ዋጮ፣ ገረኖ፣ አይመለል፣ አዴሌ፣ አይገዶ፣ እንደቡዮ፣ ቀሽቴ፣ ገሚሴ፣ አንገትጌ፣ አራተጌ፣ ቀንዝ፣ እሽግድዬ፣ ዱግዳ፣ ዘሙቴ፣ ሜልኮ፣ ኑረና፣ ዳሙ፣ ወገራም እና ሌሎችም ናቸው። አንዳንድ የክስታኔ የቃል ምንጮች ብዙ ጥብ ወይንም ጎሳዎች ከኤርትራ ፣ አክሱም ፣ ጎንደር እና ቡልጋ የመጡ እንደ ነበሩ ይላሉ።  ከጥንታዊው ታሪካዊ ግዛት ጋር ያላቸውን የረጅም ጊዜ ትስስር በመጥቀስ።

ክስታኔ ምድር የዩኔስኮ የዓለም ቅርስ ቦታ ጥያ እና ተመሳሳይ የገሬኖ ያሉ የበርካታ ታሪካዊ ቦታዎች ቦታ ነው። በውስጡም በርካታ ታሪካዊ ገዳማትን እንደ መድረ ከብድ አቦ እና አሃዳዊት ቤተ ክርስቲያን አዳዲ ማርያምን ያቀፈ ሲሆን ይህም በአካባቢው ካለው የክርስትና እምነት ጋር ጠንካራ እና ረጅም ትስስር እንዳለው ማሳያ ነው። የኦርቶዶክስ እምነት በክርስቲያን ክስታኔ መካከል በማኅበረሰባዊ መዋቅር፣ ሥነ ምግባር፣ ባህል እና ንዑስ-ጎሣ ማንነት ውስጥ መሠረታዊ የማዕዘን ድንጋይ ነው፣ ምንም ቢሆንም ግን ትቂት ሙስሊሞች ይኖራሉ። በሃይማኖታዊ ገድላት መሰረት ቅዱስ ገብረ መንፈስ ቅዱስ የመድረ ከብድ አቦ ገዳም በ11ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ገንብቶ በኋላም በዚያ ተቀበረ። በአገር ውስጥ ባህል የአክሱም አፄ ኢዛና ወንድም ሳይዛና አዳዲ ማርያምን የመሰረተው በ4ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሲሆን ሌሎችም ደግሞ በ12ኛው ክፍለ ዘመን በላሊበላ (ንጉሠ ነገሥት ኢትዮጵያ) ዘመነ መንግሥት በዛግዌ ሥርወ መንግሥት እንደተሰራ ይነገራል። እነዚህ ሁለቱም ዛሬ በሀገሪቱ ዙሪያ በሺዎች የሚቆጠሩ ክርስቲያናዊ ጉዞዎች ዋና ዋና ቦታዎች ናቸው። ሌሎች ጥንታዊ አብያተ ክርስቲያናት በሱተን አቅራቢያ የሚገኘው ቆንዳልቲቲ ገዳም፣ ሜልኮ ማርያም: ኑረና ባለወልድ: ዋጮ ገብረኤል: ወይናምባ ጊዮርጊስ: እና ጁጋን ባለወልድ ይገኙበታል።
የክስታኔ የትውልድ አገር በአንድ ወቅት በጣም ሰፊ እንደነበር በወንቺ ሀይቅ እና በአምቦ አካባቢ ገሊላ ተብሎ በሚጠራው አካባቢ ፈረንሳዊው አሳሽ አንትዋን ደአባዲ በጎጃም ከተማ ወደ ቤታቸው ሲመለሱ የቀሩ የቅሪተ አካላት ግኝቶች ይመሰክራሉ። ጎጃም ውስጥ ሁለት አገኝቶ በ18 ክፍለ ዘመን ካህናቶች ክስታኔ ነን ብሎ መስክሮለት በዘር የሚተላለፍ ገዢያቸው አንድ አበጋዝ ወሌ ከኦሮሞ ጋር ያለማቋረጥ ይዋጋ ነበር።  የታሪክ ሙሁራን የሆኑት ኢኬ ሀበርላንድ በ1955 አመት ወንጪ ሀይቅ ዉስጥ ጎበኝቶ በዚያን ጊዜ መጥፋት የተቃረበና የመዋሃድ አደጋ ላይ ስለነበሩ ሰዎች የበለጠ ምርምር ለማድረግ ነበር። ፣ሌላኛው ተዛማጅ የጉራጌ ተወላጆች ቀድሞውንም በኦሮሞ የተዋሃዱ ግን የመጀመሪያ ስማቸው ቁርቻስ ብሎ ይታወቁ ነበር።  ገሊላ እና ጨቦ ሁለቱም በምዕራብ ሸዋ የዳንዲፍ ተራሮች ቀደምት ነዋሪዎች መሆናቸውን ገልፀው ነገር ግን በኦሮሞ ፍልሰት ወቅት ሁለቱም በተራራማው እና በሐይቁ ዳርቻ ግርጌ እንዲታሰሩ ተገድደዋል። በጨቦ በተለየ መልኩ ጋሊላዎች በከፍታ ቦታዎች ላይ የሚኖሩ እና ማንነታቸውን ለመጠበቅ ችለዋል። ሀበርላንድ ከቋንቋ ሊቅው ወልፍ ሌስላው ጋር በመስማማት የኪስታን ቋንቋ የጋፋት ቅጥያ ነው በሚለው መላምት በአካባቢው የጋሊላ ኑፋቄ መገኘት እና ኩርቻሴዎች ጉራጌ እና ጋፋት በአንድ ወቅት አጎራባች ግዛቶችን ይጋራሉ የሚለውን መከራከሪያ በማጠናከር በአሁኑ ጊዜ ከያዙት መሬት በእጅጉ ይበልጣል። ይህ ደግሞ ኡልሪክ ብራካምፐር ከሀዲያ ህዝብ ፍልሰት በፊት በዋጅ መገኘቱን እና  በላንጋኖ ሀይቅ ክስታኔዎች ይኖሩ እንደነበሩ መስክርዋል። ይህም ግዙፍ የክርስቲያን ንዋያተ ቅድሳት እና ቅርሶች ላይ የተገኙትን በዋጅ ማጠቃለያ ላይ ማጠቃለያ ላይ አረጋግጧል። 

በ15ኛው እና 17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን “አይመለል” ከሌሎች ጉራጌዎች የተለየ ራሱን የቻለ አውራጃ ተብሎ ሲዘረዝር አንዳንዶች እንደ ኢዮብ ሉዶልፍ ይሏቸዋል፣ አንድ አንድ ሰነዶች ጉራጌ የጣኦት አምላኪዎች ነበሩ ብሎ ሲገልጹ የአይመለል ነዋሪዎች ክርስትያኖች እንደነበሩ ያስቀመጣሉ ። በኋላ በ1841፣ የክርስቲያን ጉራጌዎች ንብረት የሆኑ በርካታ ንዑስ ቡድኖች እና ፖሊሲዎች (ማለትም ኪስታኔ) በሉድቪግ ክራፕፍ ተዘርዝረዋል።

" ክርስቲያኖች ያሉበት ቦታዎች እኒ ናቸው: --አሚሌሌ (አይመለል)፣ ኑሬኖ (ኑረና)፣ ቡዪና (ቡዪማ)፣ ወገራም፣ ዳጪ እና ማለቅዳሙ (ዳሙ) ይገኙበታል። ሄበርሬር (ሸበሬር)፣ ያውታዊ (ያዊቲን)፣ አረጫት፣ አሮጋሜ (አርጉሜ) ዶቢ፣ ያትቦና (የተቦን) የመስቃን ናቸው እና ሞህር (ሙህር) የሰባት ቤት ንዑስ ቡድን ሲሆኑ ልክ እንደ ክስታኔውያን ለዘመናት ክርስቲያን ሆነው የኖሩ ናቸው። 

በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢትዮጵያ እና በአዳል ጦርነት ወቅት የአህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚን ወረራ ለመመከት የአይመለል ነዋሪዎች በኢትዮጵያ መንግስት ጦር ሲረዱ እና ሲዋጉ እንደነበር ምንጮች ይዘረዝራሉ። ምድረ ከብድ አቦ በተለይ ተቃጥሎ ነበር የንዋያተ ቅድሳቱም በእስላማዊ ሀይሎች ተዘርፎም ነበር። በ1541 ከግራኝ ሞት በኋላና የክርስቲያኑ የኢትዮጵያ መንግስት በነሱ ላይ ድል ካደረገ በኋላ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ጉራጌዎች ልክ እንደሌሎቹ የደቡብ ኢትዮጵያ ነዋሪዎች የረጅም ጊዜ ወረራ ሰለባ ሆነ። በኬንያ ድንበር  ከደቡብ-ምስራቅ የሀገሪቱ አካባቢዎች የጀመረው የኦሮሞ ፍልሰት ተከታታይ መስፋፋትና ወረራ የጀመረው በሰሜን-ወረዳዎች ሲሆን ይህም ዛሬ የመካከለኛው፣ የምዕራብ እና የደቡብ ኢትዮጵያ የስነ-ሕዝብ ሁኔታን በእጅጉ የሚነካ ነው። ከነዚም የኦሮሞ ፍልሰቶች መከላከል የቻሉትን የጉራጌ፣ አማራ፣ ሀዲያ እና ሲዳማ ብሄሮች ነበሩ። የክስታኔ መሬት አቀማመጥ ግን ከሌላ ጉራጌዎች በተለየ ተጋላጭነት ስለነበር. ከዋናው መሬት ተነጥለው ብቻ ሳይሆን ተከበው ከነሱ ጋር ለዘመናት የዘለቀው ወረራና ግጭት እንዲታገሱ እንዲሁም በመጠኑም ቢሆን ማረቆ እና ቃቤናዎች ነበሩ።  ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የክስታኔ ጉራጌዎች በሰሜን ያለውን ብዙ መሬት ቢቀበሉም እነሱን በመቃወም እና በመቋቋም ብዙ ተከታታይ ጦርነቶችን በማሸነፍ ተሳክቶላቸዋል። አብዛኞቹ ጦርነቶች የተካሄዱት ሰደን ሶዶ በመባል ከሚታወቁት የቱለማ ኦሮሞ አባዶ፣ ማሊማ እና ጂዳ ጎሳዎች ጋር ነው። እንደ ጋቾ ዛጌ እና ያዱቱ ዱግዳ የዋቾ፣ በነዱቱ አራትጌ፣ የዳሙ ዳማ ሮጌ፣ እና ሌሎችም ጎታዎች ወይንም ማጉላዎች ብሎ እየተባሉ የሚጠሩ በርካታ የሀገር ውስጥ ጀግኖች አሁንም ውዳሴ ቀርቦላቸው እና በጦር ሜዳ ጀግንነታቸውን በአገር ሽማግሌዎች በአፈ ታሪክ ይነበባሉ።  ነገር ግን በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ አካባቢ የሰደን ሶዶ ለኦሮሞ አጎራባች የጅሌ፣ የቤቾ፣ የጂሌ: የከረዩ የጊምቢቹ እና የሊበን ጎሳዎች እርዳታ መጠየቅ ጀመሩ። ከአዲሶቹ አጋሮቻቸው ጋር ከዎገራም በስተቀር አብዛኛው የክስታኔ ግዛት ሰርገው በመግባት የበለጠ ውጤታማ ሆነዋል። 

“ጋላ በኑረና የአምባሬ ወርጎ በኩል ወደ አይመለል ግዛት ገብቷል። ከዚያም ሌሎች የአይመለል አካባቢዎች እንደ ጋያት፣ ጋሬኖ፣ እንደቡዮ እና አማውቴ ወረራ ተወረረ። አይመለል የወረሩት ዋናዎቹ የጋላ ጎሳዎች ከሰሜን የመጡ አባዶ እና ማሊማ ሲሆኑ ሁለቱም የጋላ የቱላማ ቅርንጫፍ አባላት የሆኑት ጌቶ እና ዱላ ናቸው። አማውቴ በአባዶ፣ ዋጮ በጌቶ፣ እና አራትጌ በዱላ ተወረረ ይባላል። ሌላው ብዙም የማይታወቅ ጎሳ ጂዳ ገሬኖን ወረረ። ከእነዚህ ጎሳዎች ውስጥ በጣም የሚፈሩት አይመለል አብዘኛው ጦርነታቸውን የያዙት አባዶ ናቸው። " 

አጠቃላይ የኦሮሞ ወረራ ውጤት የመጨፍጨፍ የመሳደድ  (በሞትም ሆነ በሽሽት) እና ባርነት ነበር። የክስታኔ አከባቢዎች ከወረሩ ቡሃላ ብዙ የክስታኔ ሴቶች ማርኮ ይሸጡ ነበር. በ19ኛው ክፍለ ዘመን በተለይ  አጋማሽ ባሰ። አሁንም በኦሮሞ ለባርነት የተሸጡ አያቶች ወይም ሌሎች ዘመዶች በትዝታ የሚያስታወሱ ሽማግሌዎች አሉ። ይህ ወረራና መፈራረስ ብዙ የክስታኔ መንደር ነዋሪዎች እንዲሰደዱና በአጎራባች አካባቢዎች እንደ አዳ፣ መቂ፣ ዝዋይ ፣ ምንጃር እና ቡልጋ እንዲሰፍሩ አድርጓል።  ብዙ ጉራጌዎች ከኦሮሞ ጥቃት እንዲጠብቃቸው ለነጋሲ ሣህለ ሥላሴ ተስፋ አድርገው ተማጽነዋል።  ይህንን ሆኖም ብዙ ኦሮሞዎችም ከክስታኔ ጋር በሰላም ተጋብተዋል፣ ብዙዎቹም የቀድሞዎቹን ቋንቋ በመናገር የኦሮምኛ ስሞችን እንዲሁም የአማርኛ ስሞችን ይዞ ዛሬም ይገኛሉ። ለዚህ ምሳሌ የሚኒልክን ጦር በመምራት  የኢትዮጵያ ክፍል በነበሩት ራስ ጎበና ዳጪ ያገባውን የክስታኔ ልእልት ወይዝሮ አስቃለች ነበር። የነሱ ልጅ ልጃቸውም የአርበኛ የጠቅላይ ሚንስትር ራስ አበበ አረጋይ ነበር። የሃይለስላሴ እናት ወ/ሮ የሺምቤት አሊ የወሎ ኦሮሞ ርዕሰ መስተዳድር አባ ጅፋር ጋምቾ እና የክስታኔ ጉራጌ ባለቤታቸው የወለተ ጊዮርጊስ ልጅ ሲሆኑ በኋላም መነኩሴ ሆነዋል። ብዙ አጎራባች የኦሮሞ ጎሳዎችም ክርስትና የተቀበሉ በክስታኔ ካህናቶች ናቸው. ይህም ሲሆን ከነሱ ጋር ከመጋባትና ከመቀላቀል በተጨማሪ በርካቶች የጉራጌን ባህላዊ ባህልና ባህል ተቀብለዋል። ይህ በቱለማ ቅርንጫፍ ከሚገኙት የጂዳ እና የአባዶ ጎሳዎች እንዲሁም ጌቶዎች በአብዛኛው ከነሱ በባህልም ሆነ በባህል የማይለዩ ናቸው።

ክስታኔም ከአማራው ጋር ረጅም ታሪካዊ እና ቅድመ አያቶች ይጋራሉ ፣በተለይ ከሸዋ ሸዋ አማሮች ጋር. ተመሳሳይ የኦርቶዶክስ ክርስትና እምነት ተከታዮች መሆናቸው ፣ ብዙም የባህል ልማዶች እና ተመሳሳይ ቋንቋዎች በመናገራቸው ያሳያሉ። ይህ ደግሞ ሁለቱም የደቡብ ኢትዮ-ሴማዊ ቋንቋ ቅርንጫፍ ቤተሰብ ስለሆኑ እና ከጉራጌ ቋንቋዎች መካከል የክስታኔ ጉራግኛ በቃላት አነጋገር ለአማርኛ ቅርብ ነው ተብሎ ይታሰባል። በርካታ የክስታኔ ጎሳዎች አመጣት ከአማራ እና ትግራይ ሃገር የሰፈሩት ሰዎች ተቀላቅሎ እንደነበሩ እንዲሁም ከግራኝ ወረራ ለማምለጥ ወደ አካባቢው የፈለሱ ተወላጆች በዘር ሀረጋቸው የተመሰከረላቸው (ምሳሌ: ፋሲል፣ ቲምህርተመስቀል) እንደሆኑ ተመዝግቧል።  የሸዋው ንጉስ ሳህለ ስላሴ እራሳቸው ከኦሮሞ ጋር ግጭት ውስጥ የገቡት የክስታኔ መሪ እና ታዋቂው የጦር አዛዥ ውዳ ሌሊሶ ወታደራዊ እርዳታ እንዲደረግላቸው እና በኦሮሞው ላይ ውህድ እንዲያደርጉላቸው ለጠየቁት ጥያቄ ምላሽ ሰቶ የአማራ ነፍጠኞች ልኮ ነበር  በ1830 ዓ.ም በዋጮ አዝማች ኬሮ እና አዝማች አሚኖ እሚባሉ መሪዎች ለሸዋ ንጉሱ ግብር መክፈል ጀመሩ። እራሱን "የጉራጌው ንጉስ" ብሎ የሾመው ለዚው ነው. የሸዋ። የልጅ ልጃቸው ዳግማዊ ምኒልክ በ1870ዎቹ የቀሩትን ደቡባዊ የሀገሪቱ ክፍሎች እንደገና ለማስፋት  ሲፈልጉ፣ ክስታኔዎች በሰላም ተቀበሉት። ብዚም መክይናት የአካባቢያቸውን የፖለቲካ ራስን በራስ የማስተዳደር ስልጣን እንዲይዙ አስችሏቸዋል እና ሌሎች የጉራጌ ንኡሳን ቡድኖች እና አጎራባች ህዝቦች ካጋጠሟቸው ችግሮች አዳናቸው። በሚቀጥሉት ጥቂት አስርት ዓመታት ውስጥ በአንፃራዊነት የበለጠ በሰላም መኖር ችለዋል። ሆኖም በራስ ጎባና ዳጬ የሚመሩ በርካታ ኦሮሞ ባለቤቶች አሁንም የክስታኔ ርስቶች በጉልበት ሲገዙ እና በርካቶች ወደ ተለያዩ የኢትዮጵያ ክፍሎች በመሰደዳቸው የትውልድ አገራቸው እየጠበበ በመሄዱ ህዝባቸውን ማስቀጠል ባለመቻሉ በርካቶች ወደ ተለያዩ የኢትዮጵያ ክፍሎች ተሰደዋል።  አዲስ አበባ ስትመሰረት ብዙ ክስታኔ ጉራጌዎች ወደ አዲስ አበባ ሰፍሮ ገቡ: አዲስ አበባ በመምጣት የጉራጌዎች የመጀመሪያ ፈር ቀዳጅ በመሆን በአዲስ አበባ መዲና ላይ በመመሥረት ለጉልበት ስራና ግንባታ ትልቅ አስተዋፅዖ አድርገዋል። ክስታኔ ከጉራጌዎች መካከል መርካቶን በማቋቋም አረቦችን  በመተካት የበላይ ኢኮኖሚ መደብ ቀዳሚ ተደርገው ይወሰዳሉ። ከነዚህም መካከል መምህረ ወልደየስ፣ ሞላ ማሩ፣ ጉልላት ወልደዮሃንስ: ዘምዘም ገርቢ እና ሌሎችም ዛሬም በደንብ አዲስ አበባ ውስጥ ይታወቃሉ. በአዲስ አበባ ዛሬ በብዙዎች ዘንድ የሚታወቀውን የጉራጌ ስራ ፈጣሪነት የመርካቶ የመጀመሪያ ስራ ፈጣሪዎች በመባል ይታወቃሉ። አጼ ምኒልክ በአዲስ አበባ በጌጃ አውራጃ የሚገኘውን የክስታኔን መሬት ሰጥተው በታሪክ የሰፈሩበት እና እዚያ እንዲኖሩ ያበረታቷቸው እንደነበሩ የመሬት ጠቢባን፣ የሸዋን መኳንንት እና የክስታኔ ምንጮች ዘግበዋል። የአለምገና ወላይታ መንገድ መዳረጃ ማህበር በ1961 ዓ.ም በዋናነት በክስታኔ የተመሰረተ ሲሆን ወደ አዲስ ለተሰደዱ አዲስ ወጣት ወጣቶች የስራ ምንጭ፣ የስራ እድል እና የጋራ መለያ ነበር።  

በ1974 የኃይለ ሥላሴ እና የንጉሠ ነገሥቱ መንግሥት ከተገረሰሱ በኋላ በደርግ ሥር የነበረው ኮሚኒስት መንግሥት ተክቶታል። በአዲሱ የማርክሲስት አነሳሽነት የመሬት ስርዓት የጉራጌ ባለሃብቶች ታስሮ መሬታቸውን በገዥው መንግስት በኃይል ተነጥቀው ወደ ከተማ መሀል ተገፍተው ሀብታቸውን ንብረታቸውም ያጡት ይታወቃል ። ኤ.አ. በ1991 ደርግን ገርስሶ ኢህአዴግን ወደላይ ካደረገ በኋላ አዲስ ብሄርን መሰረት ያደረገ የፌደራሊዝም ስርዓት ተጀመረ። ብዙ የኦሮሞ ፖለቲከኞች ክስታኔ  ኦሮሞ እንዲሆኑ እና ወደ ኦሮሚያ ክልል እንዲቀላቀል ብዙ ሰብሰቦች ተሞክሮ ነበር።  እምቢ ሲሉ በርካታ የኦሮሞ ፖሎቲካ ድርጅቶች እንደ ኦነግ ( የኦሮሞ ነፃ አውጪ ግንባር )፣ አይኤፍሎ (የእስልምና ግንባር ለኦሮሞ ነፃ አውጪ ግንባር) እና ኦህዴድ በማስፈራራት በሽኩቻ እና በሽብርተኝነት በሶዶ ክስታኔ ክልል ላይ ተፈጥሮ ነበር. ብዙ የሚገኙ ንብረቶችን በማውደም ከነሱ ጋር የማይሰለፉ ማህበረሰቦችን በማስፈራራት ላይ ይገኛሉ። በምላሹም የክስታኔ ጉራጌ ሽማግሌዎች እና ምህራኖች በቁጣ በመቃወም የሶዶ ጎርደና ዲሞክራሲያዊ ድርጅት ተመስርቶ በህግ ላይ ክስ አቀረቡት፤ ሶዶ ክስታኔ ጉራጌ እንዲባልና በደቡብ ክልል እንዲቆዩ ድል አሸነፉት። 
የሶዶ ጉራጌ ቋንቋ ፣ በባህላዊም ሆነ በአካባቢው ክስታኒኛ ተብሎ የሚጠራው፣ ከደቡብ ኢትዮጵያ-ሴማዊ ክላስተር ከሚመደብ የሰሜን ቡድን የጉራጌ ቋንቋዎች አንዱ ነው። ከምዕራብ ጉራጌ ወይም ከምስራቅ ጉራጌ ቋንቋዎች ጋር በአብዛኛውን ሊግባባ የሚችል አይደለም፣ ከአጎራባችን የሚዋሰናቸው ማህበረሰቦች ትንሽ የበለጠ መግባባት ይችላል። ከጉራጌዎች መካከል ክስታኔ በአጠቃላይ ለአማርኛ ቅርብ ነው ተብሎ ይታሰባል። ከዶቢ ጋር የ76/90% የጋራ መግባባት ይቻላል፣ እንዲሁም ከመስቃን ቋንቋ ጋር ትበተወሰነም ይግባባል። በአሁኑ ጊዜ በወለጋና በጎጃም ይነገር ከነበረው የጋፋት ቋንቋ ጋርም ቅርበት አለው።

በሰሜን ካሉት ጎረቤቶቻቸው በተለየ መልኩ ጉራጌዎች በባህላዊ መንገድ የነገስታት ወይንም የንግስና ባህል አስተዳዳር የተማከለ ሥልጣን ወይም ትክክለኛ ገዢዎች አልነበራቸውም። ይልቁንም በፖለቲካዊ መንገድ የተደራጁት በተለያዩ የአካባቢ መሪዎች በሚተዳደሩ የጋራ የአስተዳደር ሥርዓቶች ነው። የሶዶ ክስታኔ የአስተዳደር ስርዓት የጎርደና ሴራ ተብሎ የሚጠራ ሲሆን እሱም ከገደቤኖ ጋር የሚጋራ ሲሆን ሰባት ቤት ደግሞ የጆካ ቂጫ ይለማመዳሉ, ዶቢዎች የሲናኖ ሴራ እና የመስቃን የፈረገዘኛ ሴራ .

የጎርደና፣ የስነ-ጽሑፋዊ ሥርወ-ቃሉ የተመሰረተው በባህላዊ ቤት የእንጨት ምሰሶዎች ላይ የተመሰረተ ሲሆን በኑሬና አካባቢ ኤንጄሪ በሚባል አገር እንደ ተፈጠረ ይታሰብ ነበር እናም ብዙ ጊዜ በተለዋዋጭነት (ማለትም የእንጄሪ ሴራ) ተብሎ ይጠራል። ተመሳሳይ ያጆካ ኪቻ ከሚሰራው የሰባት ቤት ጉራጌ ጋር ይቃረናል። ልክ እንደ ሰባት ቤት፣ ሶዶ ክስታኔ ከ280 በላይ የሆኑ በርካታ ጎሳዎች ወይንም ጥቦች አሉ። ነገር ግን፣ ከቀደምት በተለየ፣ እነዚህ ተወላጆች በህብረተሰብ ምስረታ እና በቤተሰብ መዋቅር ውስጥ ያላቸው ሚና አነስተኛ ሲሆን የኋለኛው ደግሞ በዋናነት የዘር ሀረግ እና ጎሳዎችን ሳይሆን በግዛት ላይ የተመሰረተ ነው። እነዚህ ክፍሎች በክስታኔ ውስጥ አገሮች በመባል ይታወቃሉ። በእያንዳንዱ አገር ውስጥ በደርዘን የሚቆጠሩ ሳቡኘቶች የሚባሉ ትናንሽ የክልል እና የቤተሰብ ክፍሎች አሉ፣ እሱም በአዲስ አበባ ውስጥ የእቁብ እና እድሮች ምስረታ መሰረት የሆነው። 

ጎርደና የተመሰረተው መክይናት በውስጥ የነበሩ ሽኩቻዎች እና ከዉጪ ጠላት ለመፈጀት ነበር; የረዥም ጊዜ የግዛት ውዝግብ በተፋላሚዎቹ "አገሮች" መካከል፣ በተጨማሪም የሀዲያ ማለትም ቀቤና፣ ማረቆ እና በኋላም በኦሮሞዎች ላይ ከደረሰው የውጭ ስጋት በተጨማሪ እነሱን ለመታገል የተባበረ ሥርዓት እንዲዘረጋ አድርጓል። የሴራ ስርዓት በጉራጌ ብቻ ሳይሆን በወላይታ ፣ በሲዳማ እና በጋሞ ተወላጆች ላይ ብቻ ሳይሆን ሁሉም ተመሳሳይ የአስተዳደር እና የፖለቲካ መዋቅር ያላቸው እና ሁሉም የእንሰት የአኗኗር ዘይቤን የሚበሉ እና የሚተገበሩ ናቸው።

 ታዋቂ ግለሰቦች 
- ቴዲ አፍሮ ብሄራዊ አርቲስት እና ዘፋኝ

- ፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ ፣ የኢትዮጵያ ታሪክ ምሁር እና ደራሲ

- ዶ/ር ፍቃዱ ገዳሙ ፣ የኢትዮጵያ የማህበራዊ ምሁራን እና አምባሳደር

- ሰብስቤ ደምሰው ፣ ፕሮፌሰር እና ኢትዮጵያዊው የእጽዋት ሳይንቲስት

- ዘምዘም ገርቢ, ሥራ ፈጣሪ እና ነጋዴ ሴት

- ጄኔራል ይልማ ሺበሺ የብሔራዊ ፖሊስ አዛዥ

- አስቴር አወቀ,  አርቲስት እና ዘፋኝ

- አብነት አጎናፍር ፣ ዘፋኝ

- አቦነሽ አድነው ፣ ዘማሪ

- ምናሉሽ ረታ ፣ ዘፋኝ

- አርጋው በዳሶ ፣ ዘማሪ

- ኤልያስ መልካ፣ የዜማ አቀናባሪ እና የዜማ ደራሲ

- ደጃዝማች ባልቻ ሳፎ ፣ የጦር አዛዥ፣ ደጃዝማች፣ ገዥ

- ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ፣ የጦር አዛዥ፣ ገዥ

- ደጃዝማች ገረሱ ዱኪ . የጦር አዛዥ

- ደጃዝማች በቀለ ወያ የጦር አዛዥ

- ጌታነህ ከበደ ፕሮፌሽናል አትሌት

- ገረመው ደንቦባ ፣ ፕሮፌሽናል አትሌት
መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች