ዛዛኪኛ

ዛዛኪኛ (Zazaki, Zazaish) በምስራቅ ቱርክ አገር በዛዛ ሕዝብ የሚናገር ቋንቋ ነው። የቱርክኛ ዘመድ ሳይሆን ከፋርስኛና ከኩርድኛ ጋር በሕንዳዊ-አውሮፓዊ ቋንቋዎች ቤተሠብና በሕንዳዊ-ኢራናዊ ንዑስ-ቤተሠብ ውስጥ ይገኛል። በተለይ የሚመስለው በስሜን ፋርስ አገር በካስፒያን ባሕር አጠገብ የሚገኘው ጊላኪኛ ነው።

የተናጋሪዎች ቁጥር ከ1.5 እስከ 2.5 ሚሊዮን እንደሚበዛ ይታመናል።

ሦስት ዋንኛ የዛዛኪኛ ቀበሌኞች አሉ:

 ስሜን ዛዛኪኛ 
 ማዕከለኛ ዛዛኪኛ
 ደቡብ ዛዛኪኛ 

 ሥነ ጽሑፍና ማሠራጫ በዛዛኪኛ 
በዛዛኪኛ መጀመርያ የተጻፉት አረፍተ ነገሮች በ1842 ዓ.ም. በቋንቋ ሊቅ ፒተር ለርች የተከመቹ ነበር። ሌላ ሁለት ቁም ነገር ሰነድች አህማደ ሐሲ በ1891 ዓ.ም. እና ኡስማን ኤፌንዲዮ ባብጅ በ1925 ዓ.ም. የጻፉት ሃይማኖታዊ ጽሑፎች (ማውሊድ) በአረብኛ ፊደል ቀረቡ። 

ዛዛኪኛ በላቲን አልፋቤት መጻፍ የጀመረበት ወቅት በ1970ዎቹ በስዊድን በፈረንሳይና በጀርመን በተበተኑት ተናጋሪዎች በኩል ነበር። ከዚህ ተከትሎ አንዳንድ መጽሔትና መጽሐፍ በቱርክ አገርና በተለይ በኢስታንቡል ይታተም ጀመር። ከዚህ የተነሣ የዛዛ ወጣቶች ለእናት ቋንቋቸው አዲስ ትኩረት ይዘዋል። ከዚህ በላይ ቱርክ በአውሮፓ ኅብረት አባልነት ለማግኘት ስታስብ በሀገሩ በሚገኙ ትንንሽ ቋንቋዎች ላይ የነበሩትን ገደቦች አነሣችላቸው። ስለዚህ አሁን በቱርክ መንግሥት ማሰራጫ ድርጅት ላይ የዛዛኪኛ ቴሌቪዥንና ራዲዮ መደብ በየዓርቡ ተሰጥቷል።

 ቃላት ከሌሎች ልሳናት ጋር ሲነጻጸር 

ዛዛኪኛ       ኩርድኛ   ፋርስኛ   ቱርክኛ  እንግሊዝኛ   አማርኛአወ aweአቭ አብ suwaterውሃ አድር adırአጊርአታሽod / ateşfireእሳትአማየነ amaeneሃቲንአማዳንgelmekcomeመምጣትአርደነ ardeneአኒንአቫርዳንgetirmekbringማምጣትአሽሚ aşmiማንግማህaymoonጨረቃበርማዪሽ bermayışጊሪንገርየ ağlamacryማልቀስ ብራ bıraቢራባራዳርkardeşbrotherወንድምበርዝ berzቢሊንድቦላንድyüksekhighከፍተኛበር berደርዳርkapıdoorበርጃ caቺህጃyerplaceቦታጀኒየ ceniyeዢንዛንkadınwomanሴትጀዊያየነ cewiyaeneዢያንዘንደጊyaşamakliveሕይወት ቺም çımቻቭቸሽምgözeyeዓይንደስት destደስትዳስትelhandእጅደው deweዴደህköyvillageመንደርኤርድ erdኤርድዛሚንtoprakearthምድርኤስቶር estor  አስፕ / አስታር  አስብ / ኤስቲር at horse ፈረስ ፈክ fek ደቭዳሃንağızmouthአፍግርድ / ፒል gırd / pil ጊር / መዚንቦዞርግbüyükgreatታላቅጊሽት engışte/bêçıke አንጎሽትኤንጉስትparmakfingerጣት ሃክ hakሄክቶሕምyumurtaeggዕንቁላልሄር herከርሓርeşekdonkeyአህያሂረ hirêሴሰüçthreeሦስትሆል hewl ባሽሑብiyigoodጥሩሆማ homa ሖዳሖዳtanrıgodአምላክሁያየነ huyaene ከኒንሐንደgülmeklaughመሳቅከርደነ kerdene  ኪሪን  ካርዳን yapmakmake, doማድረግከየ keye  ሐነ  ሐነህ ev house ቤትከይ key  ከንገ ከይ ne zamanwhenመቼማየ mae  ዳዪክ  ማዳር anne mother እናትማሰ mase  ማሂ  ማሂ balık fish ዓሣመርደነ merdene  ሚሪን  ሞርዳን ölmekdieመሞትመርዲም merdım  መር  ማርድ erkek man ሰውናመ name  ናቭ  ናም  ad / isim name ስምናን nan  ናን  ናን  ekmek bread ዳቦፒ pi  ባቭ  ፐዳር  ata / baba  father  አባትቂጅ qıc  ፒቹክ  ኩቻክ  küçük / ufak  small  ትንሽራከርደነ rakerdene ቨኪሪንባዝ ካርዳንaçmakopenመክፈትርንድ rındek  ሪንድ   ዚባ güzel beautiful ቆንጆሮጅ roce  ሮዥ   ሩዝ   gündayቀንሰር ser  ሰር  ሳር  kafa head ራስሰረ serre  ሳል  ሳል  sene year አመትሹንድ şan   ኤቫር  አሥር   akşam  evening  ምሽትሸወ şewe   ሸቭ  ሻብ   gece  night  ሌሊትሺያየነ şiyaene  ቹን  ራፍታን   gitmek  go  መሔድታርክ tari  ታሪክ  ታርክ karanlık dark ጨለማተርስ ters  ቲርስ  ታርስ korku fear ፍርሃትቫ va  ባ  ባድ rüzgar wind ንፋስቫሽ vaş  ቢሄሽ  አላፍ ot grass ሣርቫተነ vatene  ጊቲን  ጎፍታን  söylemek sayማለትቨርግ verg  ጉር  ጎርክ wolfተኩላቨይሻን veyşan  ቢርችትዕ  ጎሮስነጊ  aç hungryረሀብቭዘር vızêr  ዲሮውዝ  ዱህ  dün yesterday ትላንትዋየ wae  ሕዊሽክ  ሐሃር  abla sister እህትዋስተነ waştene  ሕወስትን  ሐስታን  istemek wantመፈለግወንደነ wendene  ሕዋንዲን  ሐንዳን  okumak readማንበብወርደነ werdene  ሕዋሪን ሖርዳን  yemek  food / eat ምግብ / መብላት ወሽ weş  ሕወሽ  ሖሽ  hoş / latif  fine  ደኅና ዊን goni  ሕውን  ሑን  kan  blood  ደምውሳር wesar  ቢሃር ባሃርbaharspringምንጭዋሽተ waşti / waştiye  ናም-ዛድ  ደርጊስዕ sözlü / nişanlı fiancé ሙሽራ ሖዝ xoz  ሖክ  ሑክ domuz pig ዓሣማያ / ነ heya / nê  ኤረ / ና  አረ / ና  evet / hayır  yes / no  አዎ / አይደለምዝዋን zıwanዚማንዛባንdillanguageቋንቋዘሪ  zerri   ዲል  ደል   yürek  heart  ልብ

The language differs from most Persian dialects in that it contains archaic strains of Hurrian; it has this in common with the languages Auramani (Hawrami or Gorani) and Bajelani, and these languages are put together in the Zaza-Gorani language group, but also Goran-Zazaistan by those who want emphasize their distinctness from the Kurds.

 የዛዛኪኛ ጥናት 
 Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg, .
 Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan, .
 Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" University of Frankfurt University, .
 Gajewski, Jon. (2003) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology, . 
 Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology, . 
 Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University and University of Arizona, .
 Iremet, Faruk. (1996) "The difference between Zaza, Kurdish and Turkish" Stockholm, Sweden,.

 ዋቢ መጻሕፍት 
 Raymond Gordon, Jr., Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition. SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com/: Dimli

 Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages. (Classification of Zazaki Language.)
 Bozdağ, Cem and Üngör, Uğur. Zazas and Zazaki. (Zazaki Literature.)
 Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, ISBN 3-88226-413-6, pp. 336-40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)
 Lezgîn, Roşan (2009) "Among Social Kurdish Groups – General Glance at Zazas", zazaki.net

 የውጭ መያያዣዎች 

 Dimli (on the Ethnologue site)
 Kirmanjki (on the Ethnologue site)
 Zaza People and Zazaki Literature
 Zaza history and Zazaki language
 Only Zazaki news
 Web Center of Zaza People  (Weblinks of Zaza people)
 Academic Research Center of Zazaki - (In several languages, including English)
 Zaza Language & Culture (In Zazaki, Turkish, English, and German)
 ZazaPress  (In Zazaki, Turkish, English and Swedish)
 Iremet Publishing  (In Zazaki, Turkish and Swedish)
 Zazaki Language Institute (In German, Zazaki, and Turkish)
 Ethnic Differentiation among the Kurds: Kurmancî, Kizilbash and Zaza
 MIT OpenCourseWare online course in Zazaki 	 
 A Zazaki Radio: Miraz FM  
 Zazaishe Online Community  

መደብ:ህንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋዎች
መደብ:ቱርክ