Оҥдой аймак

150px| 100px| 50°44′38″ с. ш. 86°07′05″ в. д. Эл-тергее:  Россия Федерацияныҥ тергеези:  Алтай Республика Муниципал тӧзӧлмӧзи:  Оҥдой аймак Кирет:  10 јурт јеезе  Тӧс јурт:  Оҥдой Тӱӱкизи ле географиязы Бийиги:  860м Климады:  орто континентал Ойдиҥ поязы:  UTC+7:00 (MSK+4) Эл-јон Эл-јонныҥ тоозы:  14312 кижи (2018) Ук-калыктар:  алтайлар, о.ӧ.укту улус Кудай јаҥы:  кам јаҥ, ак јаҥ, христиан  јаҥ Окылу тил:  орус, алтай Тоолорлу идентификаторлор Телефонныҥ коды:   +7 38845 Почтаныҥ индекси:   6494ХХ ОКАТО-ныҥ коды:    ОКТМО-ныҥ коды:   84620420 <div style="position: relative; width: 300px;">
300px|Оҥдой аймак

Оҥдой аймак () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 

Администрациялык тӧс јери — Оҥдой јурт.

Физико-географиялык  темдектери 
 Географиязы 
Оҥдой аймак Туулу Алтайдыҥ ортозында јадат. Текши јериниҥ кеми 11 744 км². Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Кош-Агаш аймактыҥ јерлери, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кӧксуу-Оозы аймак ла Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болзо, тӱндӱктей Чамал аймактыҥ јерлери. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Улаган аймактыҥ јерлери. 140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли. Кадын, Урсул, Чуй суулар аймактыҥ јериле агатАлтай,географиязы. Аймактыҥ јеринде 140 кӧл бар, јаан ла дегени Кеҥиниҥ кӧли.

 Гидрографиязы 
 Оҥдой аймактыҥ суулары№  алтайлапорустап узуны (км)1 Урсул (Кадынныҥ кош суузы)Урсул 119  2Короты (суу) Курота 50  3Кеҥи (суу) Теньга 20 4  Тоотой (суу)Табатой 32 5  Јоло (Урсулдыҥ кош суузы)Ело 456 Кайырлык (Урсулдыҥ кош суузы)Каярлык  30 7  Каракол (суу)Каракол  30  8Ӧлоти (суу)  Улита 20  9Кичӱ-Ӱлегем (суу)М. Ильгумень 30 10 Jаан-Ӱлегем (суу) Б. Ильгумень53 11 Jаан-Jаламан (суу)Б.Яломан 4512 Jаламан (суу)Яломан  35  13Кичу Jаламан (суу) М.Яломан 30  14 Ийин (суу)Иня 40 15  Јайлугуш (суу)Айлагуш 56 16 Кадрин (суу) Кадрин 9517 Челантай  3018 Тейозен  20  19 Урусук 85  20 Јаан Сымылты (суу)Б.Сумульта 76 21  Кичӱ Сымылты (суу)М.Сумульта 56 22 Кадын Катунь 688

 Климады 
Оҥдой аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.

  Аҥ-куштары 
Аймакта аҥдык јерлер кӧп. Туулу Алтайдыҥ тал ортозында јаткан јерлер канча сын-тайгаларла курчаткан Тӧгӧриктиҥ, Кулады-Бажы Ӱч-Эҥмек, Ӱлегемниҥ, Ийнегенниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ тайгаларында марал, элик, тооргы Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. –  368 с. –  ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный., какай, айу, айу, бӧрӱ бар.

 Ӧзумдери 

  Јери ле јолдоры 
Аймактыҥ текши јери 11 744 км²Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования, Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256. Чуйдыҥ трагынаҥ Нефтебазада оҥ јаны јаар тӱштӱк-кӱнбадыштӧн Туйакты — Јоло — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы деп регионал учурлу кӧӧлик јол айрылып барат. Чуйдыҥ трагында эки јаан боочы бар: Себи-Бажыныҥ боочызы (1717 м), Чике-Таманныҥ боочызы (.).

 Экологиязы 
Алтайда экологияныҥ регионал институды( ) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кӧксу-Оозы аймакта — Кадын-Бажында , Оҥдой аймакта — Ийнегенде, Улаган аймакта — Шаблада () болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандарРеспубликаныҥ солундары, 12.02.21

 Тӱӱкизи 
Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, Улалу, Шабалин ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында Оҥдойдо 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.

 Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России)Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) мындый болор:
 2024 јылда — 13,74 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 12,58 муҥ. кижи.

Ук-калыктары
Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртайт.

 Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр 
В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселенийУстав муниципального образования «Онгудайский район».

 Јурт јеезелер 
 №  Јурт јеезези  Администрациялык тӧс јер  Кирет  Эл-јонныҥ тоозы  Текши јери, км² 1  Јолоныҥ јурт јеезези  Јоло јурт  3  1188 кижиЧисленность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года  997Федеральная служба государственной статистики (площадь земель Республики Алтай  2  Ийинниҥ јурт јеезези  Ийин јурт  7  1594 кижи  2993  3  Караголдыҥ јурт јеезези Карагол јурт  3  969 кижи  352  4  Куладыныҥ јурт јеезези  Кулады јурт  2  731 кижи  520  5  Кӱпчегенниҥ јурт јеезези  Кӱпчеген јурт  2  779 кижи  3466  6  Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези  Алтыгы Талду јурт  1  514 кижи  297   7  Оҥдойдыҥ јурт јеезези  Оҥдой јурт  1  5721 кижи  135  8  Кеҥиниҥ јурт јеезези  Кеҥи јурт  7  1635 кижи  815  9  Ӱлегемниҥ јурт јеезези  Ӱлегем јурт  2  516 кижи  613   10  Шашыкманныҥ јурт јеезези  Шашыкман јурт  2  665 кижи  1508 

 Јурт јеезеге кирет 
 №  Јурт алтайлапЈурт орустап Эл-јонныҥ тоозы  Јурт јеезези 1  Ак-Боом Акбом  19  Ийинниҥ јурт јеезези 2  Алтыгы ТалдуНижняя Талда  509  Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези 3  Бархатово Бархатово  9  Кеҥиниҥ урт јеезези 4  Бичиктӱ-БоомБичикту-Боом  241  Караголдыҥ урт јеезези 5  Боочы Боочи  262  Куладыныҥ урт јеезези 6  Буландык Озёрное  261  Кеҥиниҥ урт јеезези 7  Јаан ЈаламанБольшой Яломан  232  Кӱпчегенниҥ урт јеезези 8  Јодро Иодро  268  Ийинниҥ урт јеезези 9  Јоло Ело  800  Јолоныҥ урт јеезези 10  ИйинИня  730  Ийинниҥ урт јеезези 11  Ийнеген Инегень  176  Ийинниҥ урт јеезези 12  Кайырлык Каярлык  195  Јолоныҥ урт јеезези 13  Кайыҥчы Каянча  0  Шашыкманныҥ јурт јеезези 14  Карагол Каракол  411  Караголдыҥ јурт јеезези 15  Кеҥи Теньга  611  Кеҥиниҥ јурт јеезези 16  Кичӱ ИйинМалая Иня  181  Ийинниҥ јурт јеезези 17  КыҥыраарМалый Яломан  219  Ийинниҥ јурт јеезези 18  Кор-КобыКара Кобы)  244  Јолоныҥ јурт јеезези 19  Короты Курота  346  Караголдыҥ јурт јеезези 20  Кулады Кулада  467  Куладыныҥ јурт јеезези 21  Кӱпчеген Купчегень  551  Кӱпчегенниҥ јурт јеезези 22  Нефтебаза Нефтебаза  62  Кеҥиниҥ јурт јеезези 23  Ӧлӧти Улита  266  Ӱлегемниҥ јурт јеезези 24  Оҥдой Онгудай  5586  Оҥдойдыҥ јурт јеезези 25  Талду  Талда  98  Кеҥиниҥ јурт јеезези 26  Туйакты Туекта  329  Кеҥиниҥ јурт јеезези 27  Ӱлегем Хабаровка  274  Ӱлегемниҥ јурт јеезези 28  Чуй-Оозы Чуйозы  0  Ийинниҥ јурт јеезези 29  Шашыкман Шашикман  691  Шашыкманныҥ јурт јеезези 30  Шибее Шиба  301  Кеҥиниҥ јурт јеезези

 Инфраструктуразы 
 Аймактыҥ администрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 10;
 Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4;
 Баштамы школ — 9;
 Балдардыҥ туразы — 18;
 Интернат – 4;
 Доп.обр – 2;
 Аймактыҥ библиотеказы — 1;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1;
 Јурттар сайын эмчиликтер — 25;
 Почта — 8;
 Магазин — 32;
 Ашкана — 7;
 Конор тура — 6;
 Кӧӧликтер јепсеер јер — 2;
 АЗС — 8;
 Турбазалар — 10.

 Экономиказы 
330px|thumb|Оҥдой аймак. Бархатово јурттаҥ Теректиниҥ сындарына кӧрзӧ
Мал азыраары (): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары, сад ӧскӱрери.
Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ Кеҥи јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.

 Ӱредӱлик 
Школдо "тӧрӧл тил" 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
 Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы.

 Мӱргӱӱр јер 
 Оҥдойдо христиан серикпе;
 Себиниҥ боочызында тагыл;
 Чике-Таман боочы, байлу јер;
 Јурттар сайын тагылдар (Кулады, Боочы, Јоло, Кайырлык, Кеҥи, Шибее).

 Кереестер 
 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 14;
 Ийинниҥ кӱри (Цаплинниҥ кӱри).

 Археологиялык 
Аймактыҥ јеринде сӱреен кӧп археологиялык кереестер бар. Јоло, Каратӧҥӧш, Кеҥи, Толгойок, Арыкӧл, Короты деген јерлердиҥ јанында афанасьевский ӧйдиҥ мӧҥкӱсалгыштары ла јебрен јурттар (поселения) табылып, шиҥделген.
Тегерик таш чедендер, тӧрттолукту сӧӧксалгыштар, тудунар кабынар немелер, тойбалкаштаҥ эткен (тӱби сӱӱри,тегерик тӱптӱ, јалбак тӱптӱ), јарангуштар.
«Каракольская культура» ӧйинде туштап турган мӧҥкӱсалгыштар тӧрт толукту болор, таш кайырчактар, ташта кайкамчылу эп-аргала јуралган јӱзӱн-јӱӱр јуруктар. Мындый археологиялык кереестер Карагол,Буландык, Бичиктӱ-Боом јурттарды одоштой бар, онойдо ок Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртыныҥ јанында барhttps://altai-republic.ru/about-the-region/archaeology/АР, археологиялык кереестер]

 Аймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы барХарактер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом);
 Кыҥыраар јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон 33 (Вишняцкий 2006, с. 25); 33,35 тыс. (EncArch 2008, p. 2000);
 Каракол-Оозы (стоянка) ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра);
 «Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра); 
 Башадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар.

 Ар-бӱткендик 
 «Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери;
 Ӱстӱги ле Алтыгы Туйук кӧлдӧр;
 Ак-Боом. Бу кыр известняктаҥ турат, бир канча куйларлу, ол тоодо Большая Белобомская пещера;
 Кӱр-Кечӱ ӧзӧк.

 Јарлу улузы 
 Адаров А.О. (15.07.1932—09.06.2005) — ӱлгерчи,бичиичи; А.М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный институт (1957). Россия Федерацияныҥ кӱндӱлӱ ишчизиАдаров А.А.стихи[https://stihi1941-1945.ru/item/.
 Бедюров Ј. Т. (1907—1961) — ӱлгерчи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызыБедюров Ј.Т.;
 Бедюров Б.Я. (20.03.1947) — ӱлгерчи, бичиичи, публицистБедюров Б.Я.;
 Енчинов Н.И. Толуш (1908—1965) — политик, ӱредӱчиБД "Жертвы политического террора в СССР"; Книга памяти Республики Алтай;
 Енчинов Ч.И. (1914—1987) — бичиичи, ӱлгерчиЕнчинов Ч.И.;
 Ередеев А.Ј. (1937—2008) — ӱлгерчи, бичиичиЕредеев А.Я.;
 Каташ С.С. (1925—2003) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессорКаташ С.С.;
 Кыдыев Ю.М. Јоргой (1933—19..) — ӱредӱчи, Ӱлгерчи, бичиичиЈоргой Кыдыев;
 Кулјын А. (1865—1930) — политик, аргачы-укту мал ӧскӱреечи, меценат, кӧгӧл маймандардыҥ јайзаҥыГорно-Алтайск инфо;
 Кӧзӧрӧков А.М. (1978—20..) – кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады Аржан Кезереков, youtube;
  Марков Ш. (1889—1978) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојынчы, јарлык, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Алта кайчылар;
 Малчиев К.Ф. – артист-бијечи,хореограф-ӱредӱчиМалчиев К.Ф.;
  Палкин Э.М. (1934—1991) — ӱлгерчи, бичиичиПалкин Э.М.;
 Пекпеев, Сергей Тимурович (04.09.1956 — 2012) – политик, финансист, дипломатПекпеев С.Т.;
 Саруева А.Ф. (1914—1980) — ӱлгерчиСаруева А.Ф.;
 Суркашев Б.К. (16.11.1939—2010) — ӱлгерчи, врачСуркашев Б.К.;
 Тыбыкова А.Т. (1935—2020) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессорТыбыкова А.Т.;
 Укачин Б.У (1936—2003) — бичиичи, ӱлгерчиУкачин Б.У.;
 Чачияков Т.А. (15.07.1923—04.1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчыБД "Жертвы политического террора в СССР"; Книга памяти Республики Алтай;
 Шатинов Ш.П.  (05.09.1938—11.11.2009) — ӱлгерчи, бичиичи, критикШатинов Ш.П.;
 Этенов С.К. (1926-19..) — алтай кӱӱ чӱмдеечи, кожоҥчы, албаты ойноткыларла јаан јайалталу инструменталист, алтай кожоҥдордыҥ авторыЭтенов Сорпоҥ;
 Ялбакова Е.Ч. (Карагыс Ялбакова) (09.07.1946) — алтай артист, кожоҥчы  РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи (2016) Карагыс Ялбакова.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 Окылу сайт «Оҥдой аймак»
 Республика Алтай

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Оҥдой аймак