Шабалин аймак

Муниципал тӧзӧлмӧзи Шабалин аймак
300px| Шабалин аймак, Карстовая арка 170px|Маанызы 98px|Кебедели  51°18′11″ с. ш. 85°40′30″ в. д. Эл-тергее:  Россия Федерацияныҥ тергеези:  Алтай Республика Муниципал тӧзӧлмӧзи:  Шабалин аймак Кирет:  13 јурт јеезе (24 јурт) Тӧс јурт:  Шабалин Тӱӱкизи ле географиязы Дата образования:  1922 г.Текши јери, км²  3794 км²(8-е место) Высота: максимальная минимальная 2506 м 570 м Ойдиҥ поязы:  UTC+7:00 (MSK+4) Эл-јон Эл-јонныҥ тоозы:  13714 кижи (2021) (6,21 %, 6-е место) Эл-јонныҥ ныктазы, кижи/км²  3,62 кижи/км² Ук-калыктар: алтайлар, орустар Кудай јаҥы:  христиан јаҥкам јаҥ, ак јаҥ, Окылу тил:  орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года) Тоолорлу идентификаторлор Телефонныҥ коды:  +7 38849 Почтаныҥ индекси:  649220 ОКАТО-ныҥ коды:  ОКТМО-ныҥ коды:  Окылу сайт «Шабалин аймак» <div style="position: relative; width: 330px;">290px|Шабалин аймак 20px Медиафайлдар Викискладта

Шабалин аймак () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јери — Шабалин јурт.

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Шабалин аймак Алтай Республиканыҥ тӱндӱк кӱнбадыш јанында кырлар, ӧзӧктӧр, јалаҥдар ортодо јадат. Мында Себи-Бажыныҥ, Чаргыныҥ ла Ануйдыҥ сын- тайгалары теҥкейет. Чуйдыҥ трагыла барып јатса, Кадынды кечире кӱрдеҥ ары, Себи-Оозы јурттаҥ аймактыҥ јери башталат. Эски Чуйдыҥ трагы Јаш-Туранаҥ ала Алтайское деп јуртты ӧдӱп, Комаровское деп боочыны ажып, Чаргы јуртка јетире келгенАлтай, географиязы.

 Рельеф 

 Гидрология 
Шабалин аймактыҥ суулары
 № алтайлап орустап узуны, км 1    Себи 82 2    Песчаная  260 3  Кадын  Катунь 760 4    КӦкӧйӧ 14 5    Улус-Чаргы 14 6    Бертка 15 7    Јумурлу 14 8    Камышла  13 9    Ӱстӱги-Отогол 17 10   Апшыйакту  13 11  Јаан Аккем  7 12   Чаргаы  8 13   Куубаш  7 14   Куйактанар  6 15   Адаткан  5 16   Айулу  12 17   Булухта  18 18  Кара-Мыйту 3 19   Гордуба 3 20   Кыргысту 5 21  Алтыгы-Кумалыр 3

Шабалин аймактыҥ кӧлдӧри

 Климады 
Шабалин аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.

 Аҥ-куштары 
Чаргы јурттыҥ јеринде Евразияда јаҥыс мында бар Зубровый питомник СО РАН. Генетикалык эксперимент иштер ӧткӱрилет. Зубрлардыҥ тоозы эмди 30-таҥ бир канча муҥга јеткен.

 Ӧзӱмдери 
Чаргы јуртта 1980 јылда Сибирде РАН-ныҥ бӧлӱги тӧзӧлгӧн экспериментал ээлем эмдиге јетире иштейт. Мында уникал-ӧзӱмдердиҥ коллекциязы јуулган. Бу ӧзӱмдер талайдыҥ кеминеҥ бир канча бийик айалгада (условия высокогорья) ӧзӱп, адаптация генов ӧдӧт. Селекционный эксперименттер ӧткӱрилет.

 Јери ле јолдоры 

 Экологиязы 

 Тӱӱкизи 
Октябрьдыҥ революциязы ла Россияда Граждан јуунаҥ озо аймактыҥ јери Том-Тураныҥ губерниязында Бийдиҥ уездинде Шабалин волостько кирип турган болгон.
1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Областька баштап тарый 24 волость кирген, табынча олордыҥ тоозы астаган, волостьторды ойто аймактар эдип адаган, олордыҥ бирӱзи Шабалин аймак болгон.
1962—1963 јылдарда аймактар ойто райондор эдип кубулган, Шабалин аймакты јоголткон, је бир јылдаҥ оны оны орныктырган.

 Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле
(Минэкономразвития России)Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) мындый болор:
 2024 јылда — 14,2 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 14,53 муҥ. кижи.

 Ук-калыктары 
Шабалин аймакта алтай, орус ла о.ӧ. укту калыктар јуртайт.

 Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр 
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

 Јурт јеезелер 
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.
 № Јурт јеезези Административныйтӧс јер Јурт Кирет Эл-јон, кижи (2021) Текши јери, км² 1  Акјулдыҥ јурт јеезези  Акјул  Камай 2 ↘377 172,50Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования 2  Апшыйактыныҥ јурт јеезези  Апшыйакты  1  ↗271  164,00 3  Барагаштыҥ јурт јеезези  Барагаш  1  ↘729  244,50 4  Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези Беш-Ӧзӧк  1  ↗590  405,96 5  Јекјийектиҥ јурт јеезези  Јекјийек  Арбайты, Кумалыр, Топучий 4  ↗937  287,91 6  Ильинканыҥ јурт јеезези  Ильинка  Отогол  2  ↘768  396,00 7  Камлактыҥ јурт јеезези  Камлак  1  ↗581 177,00 8  Каспаныҥ јурт јеезези  Каспа  1  ↗367 193,00 9  Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези  Чичке-Чаргы Јаан Чаргы 2 ↘418 259,00 10  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези  Улус-Чаргы  Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ, Могойты, Мукур-Чаргы 4 ↘500348,00 11  Чаргыныҥ јурт јеезези  Чаргы  Барлак 2 →2026 279,00 12  Шабалинниҥ јурт јеезези  Шабалин  Мыйту 2 ↗5619 601,00 13  Шыргайтыныҥ јурт јеезези  Шыргайты    1  ↗531  301,53

Шабалин аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 01.01.21 јылда 13714 кижи.

 Јурт јеезелерге кирет 
 №  Јурт алтайлап Јурт орустап Эл-јонныҥ тоозы  Јурт јеезези 1  Акјул Актел↗344  Акјулдыҥ јурт јеезези 2  Апшыйакты  Апшуяхта ↗271  Апшыйактыныҥ јурт јеезези 3  Арбайты  Арбайта ↗40  Јекјийектиҥ јурт јеезези 4  Барагаш  Барагаш  ↘749  Барагаштыҥ јурт јеезези 5  Барлак  Барлак ↘43  Чаргыныҥ јурт јеезези 6  Беш-Ӧзӧк Беш-Озёк ↗590  Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези 7  Јаан Чаргы Верх-Чарга ↗211  Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези 8  Јекјийек  Дъектиек ↘593  Јекјийектиҥ јурт јеезези 9  Ильинка  Ильинка ↘690  Ильинканыҥ јурт јеезези 10  Камай  Камай  ↗79  11  Камлак  Камлак  ↘571  Камлактыҥ јурт јеезези 12  Каспа  Каспа ↗367  Каспаныҥ јурт јеезези 13  Кумалыр  Кумалыр  ↘162  Јекјийектиҥ јурт јеезези 14  Могойты Могута ↘31  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези 15  Мукур-Чаргы Мухор-Черга  ↘127  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези 16  Мыйту  Мыюта ↗274  Шабалинниҥ јурт јеезези 17  Отогол  Мариинск  ↘182  Ильинканыҥ јурт јеезези 18  Топучий  Топучая  ↘194  Јекјийектиҥ јурт јеезези 19  Улус-Чаргы  Улусчерга ↗301  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези 20  Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ   Кукуя ↗35  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези 21  Чаргы  Черга  ↗1952  Чаргыныҥ јурт јеезези 22  Чичке-Чаргы Малая Черга ↘216  Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези 23  Шабалин  Шебалино ↗5185  Шабалинниҥ јурт јеезези 24  Шыргайты  Ширгайту ↗531 Шыргайтыныҥ јурт јеезези

 Инфраструктуразы 
 Шабалин аймактыҥ администрациязы — 1;
 Јурт јеезениҥ админстрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 11;
 Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4;
 Баштамы школ — 5;
 Балдардыҥ туразы — 15;
 Аймактыҥ культура байзыҥы — 1;
 Јурттыҥ клубы — 21;
 Кӱӱлик сургал — 1;
 Аймакспортшкол — 1;
 Стадион — 20;
 Музей — 3;
 Магазин — 23;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1;
 Јуртэмчиликтер — 24;
 Почта — 6;
 Агашјаргыш — 5;
 АЗС — 2;
 Кӧӧликтер јазаар јер — 2.

 Экономиказы 
Аймакта экономиканыҥ бӱдӱмдери: агаш белетеш, агашла иштенери, мрамор табары, аҥныҥ мӱӱзиле иш и марал азыраары, эт-сӱт производство, јылкы мал азыраары, кой ӧскӱрери, эм-ӧлӧҥдӧр белетеери.
Аймактыҥ 38,4 % јери јурт-ээлемдерге келижет. XX чактыҥ 1990 јылдарына јетире аймак мал-аштыҥ тоозыла (јылкы мал, соок тумчукту мал, марал аҥ ла оок мал) республика ичинде ӱчинчи јерде болгон. XIX чакта јерлик аҥдарды аймактыҥ јеринде айылда азырап баштаган. Эмдиги ӧйдӧ В настоящее время на лугах Чаргыныҥ заказнигинде канадский зубрларды азырап ченелтелер ӧткӱредилер.
1930-чы јылдардаҥ ала (ХХ чакта) Москвада метрополитенниҥ станцияларын чӱмдеерге мраморло јеткилдеген. Ороктойдо месторождениедеҥ алган мраморло «Таганская» деп станция јарандырылган. Эмди карьер Чамал аймактыҥ јеринде, иштебейт.

 Ӱредӱлик 

 Мӱргӱӱр јер 
 Себиниҥ боочызы;
 Христиан серкпе — 1;
 Аржан суу — 4;
 Борсуганда тоҥбок суу.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јуучылдарга учурлаган кереес — 11;
 Чаргы јуртта экспериментал ээлем (Сибирде РАН-ныҥ бӧлӱги, 1980).

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 

 Јарлу улузы 
 Чаптынов В. И. (1945―1997) ― политик, Алтай Республиканыҥ баштапкы башкараачызыЧаптынов В.И..
 Ялатов Ш.С. (1912―1993) ― политик, СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады (1937), Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1942), Јеҥӱниҥ парадыныҥ туружаачызы (1945), «За отвагу» медальла, Тӧрӧли учун јууныҥ ордениле, Ленинниҥ ордениле кайралдатканЯлатов Ш.С..
 Барантаев Н. Т. Чоктубай (26.12.1926―1989) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдатканБарантаев Н.Т..
 Л. В. Кокышев (ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1933, Кумшулу ― кӱӱк айдыҥ 7 кӱни 1975, Улалу) ― алтай поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958)Кокышев Л.В..
 Самыков, В.Т. Паслей Самык — (26.12.1938—08.11.2020) — ӱлгерчи ле кӧчӱреечи,Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон (1964), СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1971), РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1995), Алтай Республика јондык бичиичизи (2007), «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан(2013)Звезда Алтая ;
 Тӧлӧсов, Кӱӱгей Чырбыкчинович (кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни 1937, Каспа — сыгын айдыҥ 28 кӱни 2000, Горно-Алтайск) — бичиичи, публицист, критик, Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон, СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Россия Федерацияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республика бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызыПисатели России
 Шабуракова С.Н. (15.03.1918—16.01.2016) —  ӱредӱчи, логопед, педагогический техникум божоткон (1936), «Отличник народного просвещения» (1938), орден «Трудового Красного Знамени» (1939), депутат Верховного Совета СССР (1946).  «Заслуженный учитель РСФСР» (1959)Черга история.
 Самыков Б. Т. (20.06.1947 ) — ӱлгерчи, Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган , литинститутты божоткон (1975), СССР-дыҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы (1984)Самыков Б.Т.;
 Майманов А.А., Кара Майманов (16.07.1956) — артист, Алтай национал драма театрдыҥ артизи, Барнаулдыҥ культпросветучилищезинде ӱренген, Красноярский институт искусствты божоткон (1984), , «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан, Россияныҥ нерелӱ артизиНиколай Майманов;
 Майманов А. А. (16.12.1961) — артист, Алтай национал драма театрдыҥ артизи, Красноярский институт искусствты божоткон, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреадыАлександр Майманов.
 Уланкин Э. П. (21.07.1982) — спортчы, греко-рим кӱрешле международный класстыҥ Узы, Горно-Алтайский педагогический колледжти божоткон (2000), Телекейлик чемпионаттыҥ эки катап јеҥӱчили (Морибор,Словения, 1997) Претория (ЮАР, 1998), Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады (1998), Эл-Курултайдыҥ депутады Горно-Алтайск инфо.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Шабалин аймак