Ала-Кайыҥ

Ала-Кайыҥ () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Салазанныҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Ала-Кайыҥ — ала дегени чоокыр, кайыҥ ол агаш, .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Ала-Кайыҥ јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозындатурат.
Айландыра тайгалары: Урчын, Аначак,Сары-Чоҥмо, Сапырна, Пеже, Тала, Тобр. Јаан суулары — Ӧӧн (Бий), Куу. Јурттыҥ тӱндӱк јанынаҥ Курлет суу ла тӱштӱк јанынаҥ Алемчир суу агып, Бийге кирет.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 313 метрге бийикУдаловка (Ала-Кайыҥ).

 Климады 
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

 Аҥ-куштары 
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзиКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

 Ӧзӱмдери 
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла талТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 2 ором: Јараттай, Карагайлу.
Регионал учурлу кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, «Јаш-Тура — Турачак — Јар-Айыл» деп јолло автобус јӱрет.
Ала-Кайыҥ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Салазан 9,8 км  Аймактыҥ тӧс јери Турачак 22 км  Республикан тӧс кала Улалу 160 км, 250 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  160 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) 170 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1910 јылда тӧзӧлгӧн. Јаан агашпромхозтордыҥ ижиле колбулу.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 194 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 баштамы школ;
 библиотека;
 эмчилик;
 магазин;
 почта.

 Экономиказы 
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорама.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга тургузылган кереес (1298).

 Ар-бӱткендик 
 Тоҥбок суу. Байлу (..);
 Ӧӧн суу. Байлу (..);
 Кивер туу. Байлу (..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Турачак аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле