Шабалин

Шабалин () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында  
Шабалинниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Шибилик .

 Физико-географиялык темдектери 
 Географиязы 
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бештиҥ суузына Шыргайтыныҥ суузы киргенинде турат.  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 859 метрге бийикШабалин )Шебалино).

 Климады 
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Јуук јанында тайгаларда элик, тӱлкӱ, шӱлӱзин, бӧрӱ, тийиҥ, койон, сыгырган, кӧрӱк, агас ла о.ӧ. аҥдар јӱрет. Куштардаҥ тейлеген, јалбагай, саҥыскан, тарбалјы, кӱӱк, ӱренчи, јелечи, кӧктӧш, кызылтӧш, аҥыр, турна, кӧктийек, талеҥко, кускун. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген, тоозы астаган куштар: ылаачын, мӧркӱт-тарбалјы (), шоҥкор-ылаачын (), турна (), ӱкӱ (), суулан-бакачы (), мечиртке () ле о.ӧ. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. –  368 с. –  ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный.

 Ӧзӱмдери 
Тӱштӱкте аймактарга кӧрӧ мында мӧш, чиби, карагай, тыт агаштарла кожо јымжак агаштар кӧптӧдӧ ӧзӧт. Јайгыда аркалар, јалаҥдар кӧйу ла бийик ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелет. Ӧлӧҥчабынга ло малга одорлоорго јакшы. Чечек деп неме тен јӱзӱн ле јӱӱр: айкаајы-кункайлык-айчечек (), адарткы (), айусырга-айукоҥко (), балтырган (), алаҥуш (), баргаа-јапшан (), бастый (), буланат-эмеенчай (), быркырууш-тарланчечек-сӱтчечек (). Јерјиилек, уйјиилек, кайыҥат, койјиилек, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат арка-јалаҥда кӧп. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 56 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, 
Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ ле о.ӧ.
Јурт «Јабаган – Барагаш – Чаргы-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу јол Чуйдыҥ трагына кирет.
Шабалин јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Шабалин 0 км  Аймактыҥ тӧс јери Шабалин  0 км  Республикан тӧс кала Улалу   120 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   210 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин)  0 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1833 јылда тӧзӧлгӧн. Орус кӧчкиндер мында 1860 јылда табылган. В. В. Радлов кӱӱк айдыҥ 22 кӱнинде 1860 јылда бичиген:
«…Мы добрались до заимки калмыка Балгасаина. Стоит она прямо на берегу Себе, в котловине размером несколько квадратных верст. На противоположном берегу отвесной стеной высятся скалы. Сама долина ровная, ее почвы превосходны для земледелия, но почти не возделанные, так как местные жители сеют лишь понемногу ячменя. Вокруг заимки стоят 12-14 строений. В одних живут крещенные и не крещенные алтайцы, другие служат Балгасаину, хозяину амбара. … О возникновении заимки я узнал вот что: наш хозяин Балгасаин при прощении выговорил себе разрешение поселиться в этой долине. Так и поселился здесь лет 10 назад с дюжиной семейств. Балгасаин считался богатым, у него довольно большие стада. Остальные алтайцы кормились его богатством.
… Проезжая по этой долине в следующий раз (1870) я обнаружил здесь довольно большую деревню Шебалино, ее крестьяне сумели лучше использовать плодородные почвы, чем кучка алтайцев…
… Интересно наблюдать, как все дальше продвигается русское население. Эти люди осели здесь, не имея на то ни малейшего права, а калмыки отступали из страха. Жители деревни Шебалина жили в постоянном страхе, что их выгонят …»

Шибиликке эҥ озо келгендер Василий Яковлевич Бедарев база 7 кижи. Мында бир канча складтар болгон којойымдардыҥ,  тоолу ла алтай айылдар. Алексей Попов эҥ ле бай којойым болгон. Ол бир сезонго тӱк, тере, алу, аҥныҥ мӱӱзин јууп 60-70 муҥ кирелте алатан, ол тушта бу сӱреен јаан акча болгон.

Поповто эки маральник: Шибилик ӧрӧ Јекјиек јаар. Мында алтай којойым Чендеков база јаан саду ӧткӱрген, ондо тере уужаар заводтор, јаан эмес сарју соготон заводтор ло теермендер болгон. В. И. Плетнев куучындаган:«Мои дяди – братья Плетневы рано утром уходили на кожевенный завод Чендекова, где работали по 16 часов в сутки. И за это получали гроши, на которые нельзя содержать семью».

1893 јылда Шабалин Сростинский волостьтыҥ Јаш-Тураныҥ округына кирген. Алтайский духовный миссияныҥ отчедында бичилген: 64 крестьян ла 6 крестьян эмес кижи, 440 кижи, 528 десятина јер. 

Јуртта: серкпе, калаш садар () магазин, 2 лавка, 3 тере уужаар завод, церковно-приходской школ. Бу школды 1889 јылда бу јердиҥ священниги ачкан. Андрей Дуденков ӱредӱчи болгон, 39 уулчак ла 11 кызычак ӱренчиктер. 1914 јылда албаты просвещениениҥ миссионерский школы ачылган, мында ӱредӱчилер болуп священник Иннокентий Чевалков (100 салковой иш-јалы) ло Ефросиния Колесникова (456 салкой) иштеген, 48 уулчак. Бу ла ӧйдӧ кыстардыҥ школында 30 бала ӱренген, ӱредӱчи Вера Кречетова болгон.
1937 јылда мында орто ӱредӱлӱ школ ачылган, баштапкы директоры Виктор Алексеевич Михайлов болгон, ол Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јада калган.
1946 јылда Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школында интернат ачылган, государственный јеткилдештӱ.

 Эл-јон 
1893 јылда Шабалинниҥ эл-јоны 440 кижи (70 айыл). 1926 јылда — 1384 кижи, олордоҥ 695 эр кижи ле 689 ӱй кижи.

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4912 кижи болгон, олордыҥ 64 % орустар, 33 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 культура байзыҥы;
 кӱӱлик сургал;
 аймакспортшкол;
 стадион;
 музей;
 магазин;
 аймактыҥ эмчилиги;
 почта;
 агашјаргыш;
 АЗС;
 кӧӧликтер јазаар јер.

 Экономиказы 
Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Мал азыраары.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јуучылдарга учурлалган јарандырылган монумент (1968 ј., ул. Советская, 52А);
 Совет јаҥ учун тынын берген јуучылдардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Налимовтыҥ кош оромы);
 ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (на территории детско-юношеской спортивной школы);
 В.И. Ленинниҥ бюсти (Советский ором, 17А);
 ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (ул. Советская д. 85 А).

 Археологиялык 
Јебрен корумдар ла таш бичиктер.

 Ар-бӱткендик 

 Јарлу улузы 
 Кокышев Л.В. (1933-1975) — ӱлгерчи, бичиичи, публицист, кӧчӱреечи, критикКокышев Л.В.;
 Тӧлӧсов К. Ч. (1937—2000) - бичиичи, публицистКӱӱгей Тӧлӧсов;
 Карамаев М. В. (1929—1996) – советский политик, облисполкомныҥ башчызыКарамаев М.В..
 Карамаева А.В. (..) — ӱредӱчи, Экинурдыҥ школыныҥ директоры болгон, Албаты ӱредӱликтиҥ отличниги, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизиКарамаева А.В.;
 Налимов С. В. (15.10.1914 — 07.11.1976) — гвардии сержант, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Советский Союзтыҥ Геройы (1943);
 Федоров Н. Д. (07.05.1918 — 1983) —  старший сержант, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, «Кызыл чолмонныҥ орденин»,  Советский Союзтыҥ Геройы (1943)Федоров Н.Д.;
 Попов А. Е. (30.03.1911 — )— шофёр, Ленинниҥ ордениле кайралдаткан, Социалистический иштиҥ геройы (1966);
 Оловянников М. В. ((22.12.1922 — 15.04.2021) — летчик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Советский Союзтыҥ Геройы (1944);
 Капчикаев М. К. —  «Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ» ордениниҥ кавалеры, Албаты просвещениениҥ отличнигиКапчикаев М.К.;  
 Уланкин Э. П. — спортчы, Телекейлик маргаандардыҥ эки катап јеҥӱчили, Россияда грек-рим кӱрештиҥ УзыПо дорогам истории.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Администрация МО «Шебалинский район»

Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле