Ыныргы

Ыныргы () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ыныргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Ыныргы .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Кара-Суу боочынаҥ ырак јок, Чаптыган тайганыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши суу ла Ыныргыныҥ суузы бириккенинде турат. Айландыра тайгаларын койу кара агаш бӱркеген.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 448 метрге бийикЫнырга.

 Климады 
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

 Аҥ-куштары 
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет.

Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.

Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

 Ӧзӱмдери 
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 9 ором: Кӱнчыгыш кош ором, Кӱнет кош ором, Тӱштӱк кош ором, Заводту, Тихоновскийдиҥ, Тӧс, Садту, Амыр-энчӱниҥ, Јараттай.

«Улалу — Артыбаш» деп јолдо турат.
Ыныргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Ыныргы 0 км  Аймактыҥ тӧс јери Чоо  36 км  Республикан тӧс кала Улалу   100 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  200 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3800 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)  110 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета). Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 531 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы «Кӱничек»;
 эмчилик;
 культураныҥ байзыҥы;
 библиотека;
 стадион;
 конор тура;
 ашкана;
 магазин;
 пилорама.

 Экономиказы 
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1323), (Амыр-энчӱниҥ оромы,13А).

 Археологиялык 
 Орой палеолитте јебрен јурт (1334);
 Јебрен стоянка (1335), 1,2 км Ыныргыныҥ јанында.

 Ар-бӱткендик 
 Чаптыган туу (1316).;
 Тоҥбок суу (1317).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јарлу улузы 
 Бахмутов В. Г. (1949—2013) — бичиичи, прозаик, публицист. Арасейдиҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (2001), «Писатель года» деп Национал Литературалык сыйдыҥ финалистти.

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Чоо аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле