Аун Сан Су Чжи

До Аун Сан Су Чжи ( [àʊɴ sʰáɴ sṵ tɕì]; чыккан ӧйи:  јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 19-чы кӱни) — Мьянманыҥ политиги, «Демократия учун национал лиганыҥ» башчызы, јууныҥ хунтазына удура партияда,  јылда Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ () лауреады.
 јылдаҥ ала  јылга јетире – Мьянманыҥ ӧскӧ ороондор аайынча министры, онойдо ок ороондо «тергеелик советник» (баштапкы министр кире јамы).

 Јӱрӱми 
Аун Сан Су Чжи Рангунда чыккан. Оныҥ адазы Аун Сан, Мьянманыҥ эмдиги ӧйдӧ јуучыл ийделигин тӧзӧгӧн кижи. 1947 јылда Британ империяла Бирманыҥ јайымы керегинде Јӧптӧжӱ куучындарда турушкан. 
Аун Сан Су Чжиниҥ энези 1960 јылда Индияныҥ посолы эдип кӧстӧлгӧн. Кызы энезиниҥ кийнинеҥ барып, гранныҥ ары јанында Нью-Делиде ӱредӱзин улалткан. Ол колледжти 1964 јылда тӱгескен. Оныҥ кийнинеҥ Аун Сан Су Чжи Оксфордский университеттиҥ Санкт-Хью деп колледжине кирип алган. 1969 јылда ол философия, политика ла экономика јанынаҥ бакалавр боло берген. 
Университетти тӱгескен кийнинеҥ Аун Сан Су Чжи Нью-Йоркто јадып, ӱч јыл ООН-до иштеген, кӧп јанында акча јанынаҥ сурактарла. 1972 јылда Аун Сан Су Чжи тибетолог Майкл Эйрисле кожо биле тӧзӧгӧн. Олордыҥ билезинде эки уул болгон: Александр ла Ким.
Кийнинде, 1985 јылда,  Аун Сан Су Чжи Лондонский университеттиҥ Кӱнчыгыш ла африкан шиҥжӱлердиҥ школында «философияныҥ докторы» деп степень алган. 1990 јылда ол Университеттиҥ Кӱндӱлӱ турчызы деп кӧстӧлгӧнBefore the storm: Aung San Suu Kyi photograph peels back the years.
1988 јылда Аун Сан Су Чжи ойто Бирмада ору энезине болужарга јанган. Оноҥ ол демократиялык кыймыгуны башкарып апарган.

 Политикалык ижи 
 Политикада ижиниҥ башталганы 
Махатмы Ганди ле Мартин Лютер Кингтиҥ «калјурыш јогынаҥ» деген ӱредӱзи аайынча, оноҥ буддийский ӱредӱлер аайынча  Аун Сан Си Чжи политикага кирген. Ол 1988 јылда «Национал лига демократия учун» деп партия тӧзӧйлӧ, јаҥды демократиялык болзын деп јӱткиген, је 1989 јылда јаан изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде «айылында туйуктаткан» (). Ого ороонноҥ јуре берзе, јайым берерис дешкен, је Аун Сан Су Чжи мойножып ийген BBC, Aung San Suu Kyi: Myanmar democracy icon who fell from grace (Аунг Сан Су Чжи: икона демократии Мьянмы, которая впала в немилость.

 1990 јылда талдаштар 
1990 јылда хунта парламентке текши талдаштар ӧткӱрген. Демократ партияныҥ башчызы Аун Сан Су Чжиге талдаштарда туружарга јаратпаган учун ол депутаттыҥ јерин албады. Ол бойыныҥ Янгондо айлында туйукталган отурып калды. Бу ӧйдӧ ого Сахаровтыҥ адыла адалган сыйды Европей парламент берген, база бир јыл кийнинеҥ Аун Сан Су Чжиге Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы келишкен. Энези учун Нобельдиҥ сыйын уулдары барып алган.

 Айылда туйуктадыш 
Аун Сан Су Чжи 1988 јылдаҥ ала 2010 јылга јетире јӱзӱн-јӱӱр јабарладып, 15 јылдыҥ туркунына айлында туйуктаткан. Бир интервьюзында ол айдат, туйуктадып отурарымда мен бастыра ӧйимди флософиялык ла политикалык бичиктер кычырып, пианиноло ойнодымAung San Suu Kyi interview (video). Туйукта отурарда оныҥ су-кадыгы коомойтып, канча катап эмчиликке де јаткан Myanmar's Suu Kyi Hospitalized, The Washington Post (9 июня 2006).
2010 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 12-чи кӱнинде, «Союз солидарности и развития» деп хунта тӧзӧгӧн партияныҥ талдаштарда јеҥӱзиниҥ кийнинде (20 јылдыҥ туркунына баштапкы талдаштар), бир коноло, башкарузы Аун Сан Су Чжини јайымдаарга јӧпсинген[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/09/burma-usdp-wins-election Reuters in Rangoon. Burmese election won by military-backed party, The Guardian (9 ноября 2010). Архивировано 11 ноября 2010 года.(Бирманские выборы выиграла партия, поддерживаемая военными). .

 2010 јылда јайымдалганы 
Аун Сан Су Чжи 2010 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 13-чи кӱнинде НЛД-ны јӧмӧгӧн улусла тӱштажу эдет Лидер оппозиции Бирмы вышла на свободу. Бир кӱн кайра ол айылда туйуктадыштаҥ јайымдалган болгон. Бу кӱнди Јаргы куран айда 2009 јылда кӧстӧгӧн болгон Myanmar’s Aung San Suu Kyi released. Јайымды алты коноло, Мьянмада текши талдаштардыҥ кийнинде бергендер. Јайымга чыгала, Аун Сан Су Чжи оны јӧмӧп демонстрацияга келген улустыҥ алдына куучын айткан. Нобелдиҥ сыйыныҥ лауреады 20 јылдыҥ он бежин туйуктаткан Myanmar Dissident Calls for Change.

 Јетире талдаштар 2012 јыл 
2012 јылда чаган айдыҥ 18-чи кӱнинде Аун Сан Су Чжи Мьянманыҥ јетире талдаштарда парламентиниҥ (алтыгы палатазына) кандидат болуп бичиткен, јетире талдаштар кандык айдыҥ 1-кы кӱнинде болор учурлу болгон18 January 2012   Aung San Suu Kyi registers for Burma election run.
Тулаан айдыҥ 14-чи кӱнинде Аун Сан Су Чжи баштапкы катап тергеелик телекӧрӱлтеде турушты. Ол политикалык реформалар ла судтыҥ јайым системазы учун болгонын айткан, је эмдиги јаҥ керегинде айткан куучынын цензура кескен Burma's Aung San Suu Kyi makes landmark campaign speechhttps://web.archive.org/web/20150525232723/http://ru.euronews.com/2012/03/15/ang-san-suu-kyi-makes-first-televised-address/  Сан Су Чжи впервые выступит по телевидению. 2012 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнинде «Демократия учун национал лига» Аун Сан Су Чжи депутат болуп ӧдӧ бергенин јарлаганBurma's Aung San Suu Kyi wins by-election: NLD party. 
Кийнинде Бириктирген талдаш комиссия оныҥ јеҥӱзин керелеп, оппозициялык партия талдаштар ӧткӧн 45 округтыҥ 43-инде јеҥӱ алган деп јарлаганKyaw Myo Win.

 2015 јылдыҥ талдаштары 
Мьянмада 2015 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 8-чи кӱнинде парламентке талдаштар ӧткӧн. Кӱчӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде талдаш комиссия иштиҥ турултазын јарлаган. Демократия учун Национал лига парламенттиҥ эки палатазыныҥ экилезинде эҥ кӧп ӱндер алган. Парламентте 329 јерлӱ болуп, парламентти кӧстӧӧр лӧ ороонныҥ башкараачызын (президентин) талдап кӧсттӧӧр агалу болгон. Је, бу ла ӧйдӧ Аун Сан Су Чжи бойы башкараачы болор аргазы јок, нениҥ учун дезе оныҥ эш-нӧкӧри  Британияныҥ англичан кижизи, балдары дезе ӧскӧ ороонныҥ граждандары.
2016 јылдыҥ тулаан айыныҥ 30-чы кӱнинеҥ ала ол ӧскӧ орондор аайынча министр. 2016 јылдыҥ кандык айыныҥ 6-чы кӱнинеҥ ала ол Мьянманыҥ тергеелик советниги болуп турган.

 2021 јылда јуучыл јаҥаҥтарыш 
Тӧс бӱкте: Мьянмада јаҥды аҥтарган (2021)В Мьянме произошел военный переворот. Задержана лидер страны Аун Сан Су Чжи}} BBC News Русская служба.
Аун Сан Су Чжини 2021 јылдыҥ 1-кы кӱнинде јуучыл јаҥаҥтарышла колбой судтыҥ јӧбиле 15 кӱнге туйуктап ийгендер.
Аун Сан Су Чжи эмдиге јетире сурузы јок эдип, тыш колбулар јокко тудулатMyanmar’s military overturned a democratic election. Now they’re warning protesters not to ‘destroy democracy’.
Кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде «Демократия учун национал лига» деп партияныҥ башкарузы бу политикти кочкор айдыҥ 20-чи кӱнинде кайдаар да (јарт эмес) апарган деп јетиретСМИ: бывшего госсоветника Мьянмы вывезли в неизвестном направлении.
Тулаан айдыҥ 1-кы кӱнинде ол видеосвязь ажыра судта деп кӧргӱзилген.
Аун Сан Су Чжини бурулайдылар: Јаҥ јаратпаган колбулар учун, оноҥ ол эл-јон ортодо «кунук ла коркыдыш» јайып турган депАрестованной главе правящей партии Мьянмы добавили новые обвинения.

 Кайралдары 
 2004 јылдыҥ јаан изӱ айында Аун Сан Су Чжиге Парижтиҥ Соведи «Парижтиҥ кӱндӱлӱ гражданы» деп ат берген. Је, 2018 јылда Анн Идальго — Парижтиҥ мэр јамыда турган кижизи (рохинджа деген ас тоолу мусульмандардыҥ сурагын ајарбай турган деп) бу политиктиҥ кӱндӱлӱ адын айрыган.
 «New Statesman» деп журналдыҥ тизиминде, 2006 јылда ол баштапкы ла «Эмдиги ӧйдиҥ геройы» деп адалганГероиня нашего времени.
 2007 јылда Канаданыҥ башкарузы Аун Сан Су Чжиге «Канаданыҥ кӱндӱлӱ гражданы» де пат берген. 2018 јылда ол атты, айрыгандар. Оны Мьянманыҥ башкарузы ас тоолу мусульмандарды кирелегенин јӧмӧшкӧн деп бурулаган.
 2008 јылда ол США-ныҥ кайралдарыныҥ ӱстӱги бажы «Конгресстиҥ алтын медалиле» кайралдаткан.
 Социнтернниҥ окылу кӱндӱлӱ вице-президенти.

 Культурада 
Аун Сан Су Чжиге учурлалган U2 группаныҥ Walk On деп кожоҥы.
2011 јылда ол керегинде биографиялык кино согулган, тургускан кижи Люк Бессон, ады — «Леди», бичиген кижи Ребекка Фрейн. Аун Сан Су Чжини ойногон кижи — Мишель Йеоhttps://www.kino-teatr.ru/kino/art/pr/2492/ «Леди»: у революции женское лицо.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Аун Сан Су Чжи на сайте Нобелевского комитета

Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары
Категория:Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы