Ыйык-Агаш

Ыйык-Агаш () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Ыйык-Агаш — байлу агаш .

 Физико-географиялык темдектер 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кейтек кырдыҥ эдегинде (бийиги 1156 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ), Алтын Кӧлдиҥ тӱндӱк учында, Ӧӧн суу кӧлдӧҥ чыгара агып јаткан јерде, Артыбаш јаар кечетен кӱрдиҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 589 метрге бийикИогач (Ыйык-Агаш).

 Климады 
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.

Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30—35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

 Аҥ-куштары 
Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

 Ӧзӱмдери 
Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер.

Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла талТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 5 ором: Суулу, Школдыҥ, Мӧштӱ, Агашту, Тӧс.

Кӱр кечсе «Артыбаш — Турачак — Улалу» деп регионал кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, јолдыҥ учы. Артыбаштаҥ суула кӧл кечире мотор кемелӱ, катерлӱ келерге јараар.

Ыйык-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Артыбаш2,5 км  Аймактыҥ тӧс јери Турачак 70 км  Республикан тӧс кала Улалу   160 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   250 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) 170 км

 Тӱӱкизи 
Озодо, каан јаҥы тужында мында Кебезенниҥ миссионер станы болгон, Алтай духовный миссияныҥ, Орус христиан серкпениҥ. Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. Алтын Кӧлдиҥ сол јарадында агашпромхозтыҥ ишмекчилерине туралар тудуп баштаган. 1954 јылда агашла иштеери башталган.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Орустар, чалкандулар, тубалар, кумандылар, шорлор, алтайлар јуртайт.

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1324 кижи болгон, олордыҥ 72 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 культура байзыҥы;
 эмчилик 20 јерге;
 стадион;
 библиотека;
 кӱр;
 почта;
 пилорама — 4;
 причал;
 полиция;
 чаначылдарга подьемник;
 конор тура — 5;
 ашкана — 4;
 СТО;
 АЗС.

 Экономиказы 
Туризм, јылкы азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлем. Агашла иштер.

 Кереестер 

 Археологиялык 
 Ташта јурамалдар (1251).

 Ар-бӱткендик 
 Алтын-Кӧл (1307);
 Алтын Туу. Байлу кыр (1270);
 Торот туу. Байлу (1272);
 Мӧҥӱн суу. 1,5 км ыракта Артыбаш јаар (1281);
 Бийдиҥ Јалы. Байлу боочы (1303);
 Солу туу. Байлу кыр (1268);
 Ӧӧн суу Алтын Кӧлдӧҥ чыгара агат.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Сайт galt-auto.ru — Иогач
 Сайт Алтайского заповедника — Жители Артыбаша и Иогача впервые отпразднуют День Села!

Категория:Турачак аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле