Эрчиш (суу)

Эрчиш () — Россияда јаан суулардыҥ бирӱзи, телекейде алтынчы јерде.

 Этимологиязы 
Эрчиш суу (,  — É'ěrqísī hé, , Сулеймановские чтения: материал межрегиональной научно-практической конференции. 2006 г. — с. 132.).
Кара Эрчиш суу, , ( или 喀拉额尔齐斯河 (Kālā-É'ěrqísī hé); ) — бу ӱстӱги агыны, башталганынаҥ ала Јайзаҥ кӧлгӧ () јетире. Тӱрк тилдеҥ Кара-Ирцис, јердеҥ чыккан карасуу деп учурлу.

Эҥ ле озо сууныҥ ады Тонйукуктыҥ (646—724) ла Кӱл-тегинниҥ (684—731) эпитафияларында туштайт. Олор экӱ Кӱнчыгыш-тӱрк-каандыктыҥ черӱрериниҥ башчылары () болгон
Баштапкы катап Эрчиш сууныҥ адын тӱрк филолог Махмуд аль-Кашгари јартаарга ченешкен (1029—1101). Оныҥ јартаганыла, сууныҥ ады «эртишмак» (быстро перейти).

Соојындар аайынча персид географ аль-Гардизи (божогон. 1061) «иртыш» деп сӧс токтогор () дегени деп јартайт.

Г.Ф.Миллер сууны Иртышка деп каанныҥ адыла адаган деп бодоштырат, бу каан Он-Сом деп татар каанныҥ балдарынаҥ болгон

Сууныҥ ады тӱрк сӧстӧрдӧҥ турат: Јер, «ир» — , «тыш» — казар, јарар, , айдарда,  болотМатвеев А. К. Географические названия Тюменского Севера. с. 48..

Профессор Ж. О. Артыкбаев сууныҥ ады казак эпостыҥ баатырыныҥ адыла  «» аташ деп ајарат, эпосто керектер Эрчиштиҥ јарадында ӧдӧт.

Венгер хроникаларда тӱӱкиде Тогора деп суу, эмезе, бу ла суу Туроца-Тогата деп адалат. Хунфальви мыны венгрлар Эрчишти эске алган деп бодойт, не дезе, Матиас Александр Кастрен айтканыла, ханты-остяктар бу сууны Тангат айса Тлангатль деп адайдылар(ЛангалНиконов В. А. Краткий топонимический словарь. — Москва: Мысль, 1966. — 514 с.).

 Физико-географиялык темдектери 
Эрчиш — телекейде эҥ ле узун кош суу, экинчи јерде Миссури суу. Эрчиштиҥ коолы куулып јадар, койрык-тейрик, кӧп јеҥдерлӱ. Коолыныҥ јалбагы 5 ала 19 км јетире.

Эрчиштиҥ суузы Кыдаттыҥ Синьцзян-Уйгурский автоном аймагында, Казахстанда ла Россияда (Омский областьта ла  Тюменский областьта) агып јат, Оп сууныҥ сол јаан кош суузы — Эрчиш. Узуны — 4248 км, Оптыҥ суузынаҥ 598 км узун (3650 км). Эрчиш ле Оп јаба Россияда эҥ ле узун суу, узуныла Азияда ӱчинчи, телекейде алтынчы (). Јыл туркунына аккан сууныҥ кеми 94,6 км³.

Эрчиштиҥ бажы Кыдат ла Калка-монголдыҥ јериниҥ кыйузында башталат, Монгол-Алтайдыҥ сын тайгаларында. Кыдатта сууныҥ ады Кара Эрчиш (), Эрцисыхэ Казахстанга кийдире агып, Јайзаҥныҥ јар-јалаҥын ӧткӱре агат (Зайсанская котловина), Јайзаҥ кӧлгӧ кирет. Кара Эрчиштиҥ оозында јаан дельта бар. Јайзаҥ кӧлгӧ (озеро Зайсан) темирлӱ-рудалу Алтайдыҥ (Рудного Алтая), Тарбагатайдыҥ сындарынаҥ ла Саур кырдаҥ кӧп тоолу суулар кийдире агат. Канча катапка суузы кӧптӧп, Эрчиш Јайзаҥ кӧлдӧҥ чыгара агып, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар, Бухтарма ГЭС ажыра,  Серебрянск кала јаныла,  Усть-Каменогорск ГЭС-ти ӧдӱп барат. Алты јанында Шульбинск ГЭС ле Семей деп кала (Семипалатинск).  Семейге јетире јаан кош суулары  — Бухтарма ла Уба. Павлодардыҥ эмеш ӱсти јанында Эрчиштиҥ суузын Иртыш — Караганда деп канал кӱнбадыш јаар туура апарат. Ханты-Мансийск каланыҥ јеринде Эрчиш Оп сууга кирет. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 17,8 м бийик.

 Суу реестрдиҥ чотогоныла 
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча коды 14010100112115300000027.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Литературазы 
 Иртыш // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
 Иртыш // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
 Артыкбаев Ж. О. Среднее Прииртышье в контексте проблем истории Евразийских степей (этноисторический и этноархеологический опыт исследования). — Павлодар: ЭКО, 2007. — Т. 1. — С. 70—71, 87—88. — 267 с. — 500 экз. — ISBN 9965-08-155-7.
 Ресурсы поверхностных вод СССР. Том 15. Алтай и Западная Сибирь. Выпуск 3. Нижний Иртыш и Нижняя Обь
 Государственный водный кадастр. Поверхностные воды. Л., 1984. Т. 1. Вып. 11. Л., 1984. Т. 5. Вып. 1;
 Вода России. Речные бассейны. Екатеринбург, 2000.

 Тайантылар 

 Официальный сайт Росводресурсов
 Положение о Федеральном агентстве водных ресурсов
 Каталог географических назвний