Чоо аймак

Муниципал тӧзӧлмӧзи Чоо аймак 
300px| Чоо аймак  
170px|border |Маанызы 110px|Кебедели  51°43′00″ с. ш. 86°33′″ в. д.    Эл-тергее  Россия Федерацияныҥ тергеези  Алтай Республика Муниципал тӧзӧлмӧзи  Чоо аймак  Кирет  7 јурт јеезе (21 јурт) Тӧс јурт  Чоо Тӱӱкизи ле географиязы Дата образования  1980 г.Текши јери, км²  4256,26Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования(7-е место) Высота: максимальная минимальная   м  м Ойдиҥ поязы  UTC+7:00 (MSK+4) Эл-јон Эл-јонныҥ тоозы:   кижи (2020) (3,62 %, 10-е место) Эл-јонныҥ ныктазы,кижи/км²  1,88 кижи/км² Ук-калыктар: алтайлар, орустартубалары Кудай јаҥы:  христиан  јаҥкам јаҥ, ак јаҥ, Окылу тил:  орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года) Тоолорлу идентификаторлор Телефонныҥ коды   +7 38840 Почтаныҥ индекси   6491ХХ ОКАТО-ныҥ коды    ОКТМО-ныҥ коды   Окылу сайт «Чоо аймак» <div style="position: relative; width: 330px;">260px|Чоо аймак на карте РА <div style="position: relative; width: 330px;">260px|Карта Чемальского района 20px Медиафайлдар ВикискладтаЧоо аймак () Россияда Алтай республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери — Чоо јурт.

 Физико-географиялык темдектери 
 Географиязы 
Чоо аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейиндеАлтай,географиязы,
тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Турачак аймак, тӱндӱк јанынаҥ Майма аймак, тӱштӱк-кӱнбадыштай Чамал аймакла Улаган аймактыҥ јериле кыйулажат.
 Рельеф 
 Гидрология 
Чоо аймактыҥ суулары
№  алтайлапорустап узуны (км)1 Малая Иша 58  2Саракокша 50  3 Чувош 22 4  Чойка 22 5  Ынырга (Верхняя Ынырга) 226 Кылай  18 7  Балыкту  16  8 Карагу 15  9  Кележе (Верхний Кележе) 15 10   Малая Кузя16 11   Сейка 1412 Угул  15  13  Ашпанак 12  14 Бельга 13 15  Часта 12 16  Елечек 1317 Ербута  1118 Кайна  11  19 Кульбич 12  20 Верхний Ямбош 12 21  Паспаул16 22  Байоюк 623 Чойка 13  24Кологош 6  25 Нырна 9 26  Саганы 8 27  Чербок 228 Карасу 3 29  Уба  4  30 Ускуч 3  31  Кужа 4

 Климады 
Аймакта климат орто-континентал болуп јатАлтай, география,климады . Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,3 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 05/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 94, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  826 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,3, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 10,3.
 Аҥ-куштары 
 Ӧзӱмдери 
 Јери ле јолдоры 

 Экологиязы 
 Тӱӱкизи 
1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда болгон. Озо областьта 24 волость болгон. 1923 јылда волостьторды јаанадарда, Успенский волостько Чоо јурт ла Паспауулдыҥ, Ыныргыныҥ, Успенская волостьтор кирген (Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко).
Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 18-чы кӱнинде јаанадылган волостьтор аймактар деп адалган, олордыҥ бирӱзи Успенский болгон.
ВЦИК-тиҥ јӧбиле 1933 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Успенский аймак Чоо аймак эдип солунган.
1956 јылда сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде Чоо аймакты јоголтып, оныҥ јерин Майма аймакка кошконВедомости Верховного Совета СССР. № 1 (868), 1957 г..
РСФСР-дыҥ Президиумыныҥ Ӱстӱги Совединиҥ  1980 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде чыгарган Јӧбиле Чоо аймак ойто орныктырылган.

 Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России)Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) мындый болор:
 2024 јылда — 7,84 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 6,86 муҥ. кижи.

 Ук-калыктары 
Аймакта туба, куманды, чалканду, алтай ла орус улус јуртайт.

 Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр 
 Јурт јеезелер 
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
 № Јурт јеезези Административныйтӧс јер Јурт Кирет Эл-јон, кижи (2021) Текши јери,км² 1  Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези  Кара-Кӧкши  Никольский, Кузя, Большая Кузя 4   1260,00Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования 2  Паспауулдыҥ јурт јеезези  ПаспауулЛевинка, Салганду, Сугул, Тунјы, Кара-Торбок   6    530,00 3  Соойдыҥ јурт јеезези  Соой  1    90,00 4  Ӱйменниҥ јурт јеезези Ӱймен  1    1391,00 5  Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези  Ӱч-Кӧс  Соок-Карасуу 2    348,00 6  Чооныҥ јурт јеезези  Чоо  Гусевка, Кыска, Советский, Ыжы  5    521,00 7  Ыныргыныҥ јурт јеезези  ЫныргыКрасносельск 2   386,00

2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде Чоо аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы .

 Јурт јеезелерге кирет 
№Јурт алтайлапЈурт орустапЭл-јонныҥ тоозыЈурт јеезези1Большая КузяБольшая КузяКара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези 2 Гусевка  Гусевка  Чооныҥ јурт јеезези 3  Кара-Кӧкши  Каракокша   Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези 4  Кара-Торбок  Кара-Торбок  Паспауулдыҥ јурт јеезези 5  Красносельск  Красносельск    Ыныргыныҥ јурт јеезези 6  Кыска  Киска  Чооныҥ јурт јеезези 7  Кузя  Кузя  Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези 8  Левинка  Левинка   Паспауулдыҥ јурт јеезези 9  Никольский  Никольское  Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези 10  Паспауул  Паспаул   Паспауулдыҥ јурт јеезези    11  Салганду  Салганда   Паспауулдыҥ јурт јеезези 12  Советский  Советское  Чооныҥ јурт јеезези   13  Соой  Сёйка  Соойдыҥ јурт јеезези 14  Соок-Карасуу  Сухой Карасук    15  Сугул  Сугул   Паспауулдыҥ јурт јеезези 16  Тунјы  Туньжа   Паспауулдыҥ јурт јеезези 17  Ӱймен  Уймень   Чооныҥ јурт јеезези 18  Ӱч-Кӧс  Ускуч  Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези 19  Чоо  Чоя   Чооныҥ јурт јеезези 20  Ыжы  Ишинск Чооныҥ јурт јеезези 21  Ыныргы Ынырга   Ыныргыныҥ јурт јеезези

 Инфраструктуразы 
 Аймактыҥ администрациязы — 1;
 Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 7;
 Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 5;
 Баштамы школ — 6;
 Балдардыҥ туразы — 10;
 Кӱӱлик сургал — 1;
 Музей — 2;
 Аймактыҥ библиотеказы — 1;
 Јурттыҥ библиотеказы — 6;
 Культураныҥ байзыҥы — 10;
 Јурттыҥ клубы — 7;
 Спортшкол — 1;
 Стадион — 11;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1;
 Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
 Магазин — 21;
 Почта — 6;
 Агаш јарар эдим — 9;
 Кӧӧликтер јазаар јер — 1;
 АЗС — 3.

 Экономиказы 
Чоо аймактыҥ экономиказы агашла иштер: јойгон, мӧш агаштарды кезип,  деловая древесина белетеп, агаштаҥ эдимдер јазалат, ого коштой адару тӱдуп, эм-ӧлӧҥдӧр јууп, мӧштиҥ кузугын јууп, сӱт-эт производство бар, соок тумчукту мал ӧскӱрет, јеҥес, тӧгӧт, јиилектер, чилгем (папоротник орляк) ле мешкелер садуга барат.
Аймактыҥ јери аҥдык учун мында алу база садуга барат: тийиҥ, киш.
Чоо аймактыҥ јеринде базальт, куулы, волласонит, спекулярит деп рудалар бар, алтын ла куулыны промышленный эдип казадылар.
Онойдо ок 17 ӧҥ той балкаштыҥ месторождениелери бар.

 Ӱредӱлик 
 Мӱргӱӱр јер 
 Христиан серкпелер — 4;
 Алтын-Туу, байлу кыр.

 Кереестер 
 Ар-бӱткендик 
 Карагая туу – јӱс сӧӧктӱ улустыҥ байлу кыры;
 Альбаган туу – комдош сӧӧктӱлердиҥ кыры;
 Тас туу – јарык сӧӧктӱлердиҥ байлу кыры;
 Салоп туу – кӱзендердиҥ байлу туузы;
 Эстӧбӧ туу –чагаттардыҥ байлу туузы.

 Тӱӱкилик 
 Археологиялык 

 Јарлу улузы 
 Каланаков Н.А. (1888—1960) — ӱредӱчи, алтай тилдиҥ методисти, совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ (јаан улуска) авторы (1921), баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы, Ойрот-Турада педтехникум (1928) ачарында турушкан, ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи болуп јат, 1934 јылда актуга јабарладып, айдууга барганКаланаков Н.А..
 Антон Юданов (08.01.1936 — 06.05.2013) — артист, режиссер, драматург, туба калыктыҥ јайзаҥы, Москвада Б.В. Щукинниҥ театрал училищезин божоткон (1963), Горно-Алтайскта Национал драма театрда: «В ночь лунного затмения», «Туба», «Две стрелы», «Кӱн-уул» деп спектакльдар тургускан (1970-чи јылдар). «Заслуженный деятель искусств Республики Алтай» деп нере алганАнтон Юданов.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Чоо аймак