Кӧксу-Оозы аймак

Муниципал тӧзӧлмӧзи Кӧксу-Оозы аймак 
300px| Кӧксу-Оозы аймак  
170px|border |Маанызы 110px|Кебедели  50°16′11″ с. ш. 85°36′54″ в. д.    Эл-тергее  Россия Федерацияныҥ тергеези  Алтай Республика Муниципал тӧзӧлмӧзи  Кӧксу-Оозы аймак Кирет  9 јурт јеезе (42 јурт) Тӧс јурт  Кӧксу-Оозы Тӱӱкизи ле географиязы Дата образования  1924 г.Текши јери, км²  12951,86 км²(3-е место) Высота: максимальная минимальная  4506 м 800 м Ойдиҥ поязы  UTC+7:00 (MSK+4) Эл-јон Эл-јонныҥ тоозы:  15 981 кижи (2021) (7,23 %, 3-е место) Эл-јонныҥ ныктазы,кижи/км²  1,23 кижи/км² Ук-калыктар: алтайлар, орустар Кудай јаҥы:  христиан  јаҥкам јаҥ, ак јаҥ, Окылу тил:  орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года) Тоолорлу идентификаторлор Телефонныҥ коды   +7 38848 Почтаныҥ индекси   6494ХХ ОКАТО-ныҥ коды    ОКТМО-ныҥ коды   Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак» <div style="position: relative; width: 330px;">260px|Кӧксу-Оозы аймак 20px Медиафайлдар Викискладта

Кӧксу-Оозы аймак ()  Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери — Кӧксу-Оозы јурт.

 Физико-географиялык темдектери 
 Географиязы 
Кӧксу-Оозы аймак Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде јадат, јери кырлу-чӧлдӱ зонага келижетАлтай,географиязы. Текши јериниҥ кеми: 12 958 км². Аймактыҥ јеринде 439 кӧл. Эҥ ле јаан дегени: Таймен кӧл, Мый-Тууныҥ кӧли, Кујурлуныҥ кӧли (узуны 2—5 км, тереҥи 30—50 м). Кадын-Бажыныҥ сын-тайгазында 391 мӧҥкӱ-тош, текши кеми 245 км².

 Рельеф 
 Гидрология 
Кӧксу-Оозы аймактыҥ сууларыРеки Усть-Коксинского района. 

 № алтайлап орустап узуны, км   № алтайлап орустап узуны, км   № алтайлап орустап узуны, км  1 Кадын    Катунь 760 19   Тихая 2937   Иолдо-Айры  5 2     Кокса 163   20   Тургунда 18    38   Йолдо 13 3     Тюгурюк 5321   Большой Карыгем 13 39   Кони-Айры 7 4    Абай 3722   Чендек 13 40   Копчал  8 5     Красноярка 3923   Черная Теректа 15 41   Крепкая  7 6    Кучерла 3524   Йолдо 13 42   Куйгук  8 7    Мульта 3725   Маргала 33 43   Кыргыз  5 8    Аккем  3226   Михайловка 10 44 Кара-Айры  Лосиновка   8 9    Кураган  3327   Проездная  11  45   Огневка 4 10   Акчан  2328   Становая 1546   Первая Громатуха  8 11   Большой Окол2429   Суетка 1147   Правая Осиновка  7 12   Кастахта 2830   Тегеек 11 48   Синюха  4 13   Верхний Кураган 2631   Зайчиха 1549   Тайменька 4 14   Большой Колагаш 20 32   Арченда 650   Теккелю 5 15   Быстрая 2133   Азьяк  4  51   Тихая 6 16   Казнахта 1634   Черная речка 1-ая 4  52   Вторая Громатуха  8 17   Озерная 2235   Черная речка 2-ая 7 53  Ярлу  6 18   Сакалсу 2036   Хайрузовка  5 54   протока Килинская  7

 Климады 
Аймактыҥ климады орто-континенталга келижет. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -1,4 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде 34 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -56 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -1 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 09.06/20.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 71, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  461 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 13,5.

 Аҥ-куштары 
Аймактыҥ јеринде 56 бӱдӱм млекопитающийлер, 161 бӱдӱм куштар, 3 бӱдӱм келескен-јылан, 8 бӱдӱм балык бар.

 Ӧзӱмдери 
Кӧксу-Оозы аймакта 700-ке јуук бӱдӱм сосудистый дейтен ӧзӱмдер бар.

 Јери ле јолдоры 
 Экологиязы 
Алтайда экологияныҥ регионал институды( ) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кадын-Бажында, Ийнегенде, Шаблада () болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандарРеспубликаныҥ солундары, 12.02.21

 Тӱӱкизи 
1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде эмдиги Кӧксу-Оозы аймактыҥ јеринде Уймонский аймак тӧзӧлгӧн, тӧс јери Катанду јуртта болгон. 1933 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде аймактыҥ ады Кӧксу-Оозы аймак () деп солунган, тӧс јери Кӧксу-Оозы јуртка кӧчӱрилген. 1963 јылда аймакты јоголтоло, оныҥ јерин Кан-Оозы аймакка кошкон, бир јылдаҥ, 1964 јылда Кӧксу-Оозы аймак ойто орныккан.

 Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России)Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) мындый болор:
 2024 јылда — 15,83 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 14,6 муҥ. кижи.

 Ук-калыктары 
Аймакта алтайлар, орустар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

 Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр 
 Јурт јеезелер 
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.
 № Јурт јеезези Административныйтӧс јер Јурт Кирет Эл-јон, кижи (2021) Текши јери,км² 1  Амырдыҥ јурт јеезези  Амыр  Абай, Улужай, Јӱс Тыт, Красноярка 5 ↘1429 1109,00Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования 2  Карагайдыҥ јурт јеезези  КарагайКурјум, Ак-Сас 3  ↘741  808,54 3  Катандуныҥ јурт јеезези  КатандуКујурлу,Тӱҥӱр  3  ↗1408  3983,00 4  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези Кӧксу-Оозы Баштаҥул, Ылгаксы, Кастакту, Кӧк-Јар, Тӧгӧрик, Корымду, Кызыл-Јар 8  ↘5577  1739,00 5  Корбо-Талдыҥ јурт јеезези  Корбо-Тал   Кеме-Кечӱ, Теректӱ 3  ↘956  38,00 6  Сооруныҥ јурт јеезези  Соору  Кайтанак, Кайыҥду-Бел, Алтыгы-Кубее, Саксабай  5  ↘1390 1925,00 7  Талдуныҥ јурт јеезези  ТалдуСугаш, Суузар  3  ↘1168 802,00 8  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези  Ӱстӱги ОймонАры-Мыйту, Мый Туу, Как-Арка, Маральник-1, Басты-Кем  6  ↘2120 1669,00 9  Чендектиҥ јурт јеезези  Чендек Ак-Кобы, Маргалу, Алтыгы-Оймон, Ӱстӱги-Кӱбее, Маральник-26 ↘1192 870,00

Численность населения Усть - Канского  района по состоянию на 01.01.21 составляет 14758 человек.

 Јурт јеезелерге кирет 
№Јурт алтайлапЈурт орустапЭл-јонныҥ тоозыЈурт јеезези1АбайАбай↘362Амырдыҥ јурт јеезези 2 Ак-Кобы  Ак-Коба ↘50 Чендектиҥ јурт јеезези 3  Ак-Сас  Банное ↗332  Карагайдыҥ јурт јеезези 4  Алтыгы-Кубее  Мараловодка ↗232  Сооруныҥ јурт јеезези 5  Алтыгы-Оймон  Нижний Уймон ↘165  Чендектиҥ јурт јеезези 6  Амыр  Амур ↘763 Амырдыҥ јурт јеезези 7  Ары-Мыйту  Замульта ↘212  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези 8  Басты-Кем  Тихонькая ↗439  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези 9  Баштаҥул  Баштала ↗454  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 10  Јӱс Тыт  Юстик ↗300   Амырдыҥ јурт јеезези    11  Кайтанак  Кайтанак ↘337  Сооруныҥ јурт јеезези 12  Кайыҥду-Бел  Берёзовка ↘246  Сооруныҥ јурт јеезези   13  Как-Арка  Гагарка ↘223  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези 14  Карагай  Карагай ↘446  Карагайдыҥ јурт јеезези 15  Кастакту  Кастахта ↗137  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 16  Катанду  Катанда ↘905  Катандуныҥ јурт јеезези 17  Кеме-Кечӱ  Октябрьское ↘252  Корбо-Талдыҥ јурт јеезези 18  Синий Яр→6  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези  19  Кӧксу-Оозы  Усть-Кокса  ↗4437 Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 20  Корбо-Тал  Горбуново↘296  Корбо-Талдыҥ јурт јеезези    21  Корымду  Курунда ↗216  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 22  Кызыл-Јар   Красноярка ↗1  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 23  Кујурлу  Кучерла ↗185  Катандуныҥ јурт јеезези 24  Курјум  Курдюм ↘37  Карагайдыҥ јурт јеезези 25  Маральник-1  Маральник-1 ↗56 Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези 26  Маральник-2 Маральник-2→8 Чендектиҥ јурт јеезези 27  Маргалу  Маргала ↘122  Чендектиҥ јурт јеезези 28  Мый Туу   Мульта ↘704  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези 29  Саксабай  Сахсабай ↘17  Сооруныҥ јурт јеезези 30  Соору  Огнёвка ↘634  Сооруныҥ јурт јеезези 31  Сугаш  Сугаш ↘521  Талдуныҥ јурт јеезези 32  Суузар  Соузар ↗25  Талдуныҥ јурт јеезези 33  Талду  Талда ↘706  Талдуныҥ јурт јеезези 34  Теректӱ  Теректа ↗435  Корбо-Талдыҥ јурт јеезези 35  Тӧгӧрик  Тюгурюк →334   Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 36  Тӱҥӱр   Тюнгур ↘348 Катандуныҥ јурт јеезези 37  Улужай  Улужай →0  Амырдыҥ јурт јеезези   38  Ӱстӱги-Кӱбее   Полеводка ↗83  Чендектиҥ јурт јеезези 39  Ӱстӱги Оймон  Верх-Уймон ↘562  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези 40  Чендек  Чендек ↘870  Чендектиҥ јурт јеезези 41  Ылгаксы  Власьево ↘11   Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези 42  Красноярка Красноярка ↗61   Амырдыҥ јурт јеезези

 Инфраструктуразы 
 Кӧксу-Оозы аймактыҥ администрациязы — 1;
 Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 25;
 Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 10;
 Баштамы школ — 5;
 Балдардыҥ туразы — 28;
 Кӱӱлик сургал — 3;
 Музей — 6;
 Аймактыҥ библиотеказы — 1;
 Јурттыҥ библиотеказы — 25;
 Культураныҥ байзыҥы — 10;
 Јурттыҥ клубы — 21;
 Спортшкол — 3;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1;
 Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 38;
 Магазин — 35;
 Почта — 20;
 Агаш јарар эдим — 10;
 Кӧӧликтер јазаар јер — 3;
 АЗС — 5.

 Экономиказы 
320 px|thumb|right|Кујурлуныҥ кӧли

Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурт-ээлемдеринде аш салары, адару тудары, эм ӧлӧҥдӧр јууры, марал ӧскӱрери, јылкы мал азырап, оныҥ угын јарандырары, эчки ле кой ӧскӱрери, одын белетеери, агашла иштеери улулып јат.
Аймакта јурт-ээлем јакшы ӧзӱм алынган. Салган аштыҥ тӱжӱми, саап алган сӱттиҥ кемиле, сарју ла сырдыҥ кемиле, аҥныҥ мӱӱзин садарыла (консервированный бӱдӱмдӱ 13 тонна)  јылдыҥ ла республик ичинде баштапкы јерде болот.
Ого коштой аймакта амырап јӱрген улусла иштеери, аҥдап амыраары керегинде сурактар, альпинизм амыраш јанынаҥ сурактарды јӧптӧӧр иштер ӧдӧт.

 Ӱредӱлик 
 Кыйулу јер 
Кӧксу-Оозы аймактыҥ јери Казахстан Республиканыҥ тергеелик кыйузыныҥ јанында, кезик јери дезе пограничный зонага кирип јат. Мында пограничниктер ӧскӧ тергеениҥ јорыкчыларыныҥ загранпаспортторын, кош тартар кӧӧликтердиҥ бичиктерин ајарып кӧрӧт.
Россия Федерацияда ФСБ-ныҥ № 282 темдектӱ, 2006 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 16-чы кӱнинде чыккан јӧби аайынча «О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай», Кӧксу-Оозы аймакта погранзона јурт јеезелердиҥ јеринде болор: Карагайдыҥ, Амырдыҥ, Кӧксу-Оозыныҥ, Огнёвканыҥ, Катандуныҥ, Талдуныҥ, Ӱстӱги-Оймонныҥ. Айдарда Корбо-Талдыҥ ла Чендектиҥ јурт јеезезиниҥ јериле јорыкчылар пропуск јок јӱрер аргалу.

 Мӱргӱӱр јер 
 Христиан серкпелер — 7;
 Ыйык-Туу байлу ();
 Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер (), байлу;
 Јурттарда тагылдар — 5.

 Кереестер 
 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 15;

 Археологиялык 
 Кујурлу сууныҥ оҥ јарадында ташта јурамалдар, ();
 Кезер таш, Кадынды тӧмӧн, Тӱҥӱрдеҥ 20 км јанында;
 Јаржактардыҥ эмдиге иштеп турган серкпелери (XVIII-чи чактыҥ) бар: Оймонныҥ чӧлинде Мый Туу, Ӱстӱги-Оймон, Как-Арка, деген јурттарда (старообрядческая церковь пророка Илии, Русская Православная Старообрядческая церковь,РПСЦ]]).

 Ар-бӱткендик 
 Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер туу (4506), Сибирде эҥ ле бийик кыр, Казакстанныҥ кыйузында;
 «Ар-бӱткендик парк Ӱч-Сӱмер» («Природный парк "Белуха"»);
 Мый-Тууныҥ кӧлдӧри, Кадын сын-тайганыҥ кӱнбадыш келтейинде, бу бир бӧлӱк кӧлдӧрди Мый Тууныҥ суузы бириктирип јат;
 Ар-бӱткендик биосферный корулу јер «Катунский» (заповедник);
 Кызыл-Туу, сындарла тудушталбай, алдынаҥ башка турат, вулканнаҥ улам бӱткен кыр, айландыра бир канча кӧлдӧр, тыҥ бийик эмес те болзо, мында кайылбас тоштордоҥ Бирик суу башталып агат;
 Оймонныҥ чӧли (узуны 35 км, тууразы 15 км).

 Јарлу улузы 
 Савдин, Салдыбай (1917 јылдыҥ чаган айыныҥ 11 кӱнинде чыккан) — алтай кайчы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Кӧксу-Оозы аймакта Ак-Кем ӧзӧктӧ чыккан, кӧп тоолу кай чрчӧктӧр, соојындар, тӱӱкилик куучындар билетенНациональная библиотека Республики Алтай им. М.В.Чевалкова
 Чичаков А. А. Алексей Чичаков, јӱс сӧӧктӱ (13.08.1981) —  музыкант-мультиинструменталист, кайлап јат, этнографический материалды эмдиги ӧйдиҥ аранжировказына кийдирет. «Белуха Джем» деп ӧмӧликтиҥ јааны ла тӧзӧӧчизи, кӱӱ чӱмдеп, ӱлгерлер бичийт. Кӧксу-Оозында школды 1998 јылда божодып, Ползуновтыҥ адыла адалган АлтГТУ-ныҥ гуманитар факультединде ӱренген,  2005 јылда Алтайской ГАКИ-ни божоткон, бӱгӱнге јетире Кӧксу-Оозында Культураныҥ туразында иштейтЧичаков А. А..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Кӧксу-Оозы аймак