Ӱймен

Ӱймен () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Ӱймен, ӱй .

Уй .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийик кырларга курчаткан, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ӱймен ле Јӱзели деп суулардыҥ бириккенинде турат. Кырлары туй агашла бӱркелген. Тӱс јерлерде тегерик састар туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 624 метрге бийикУймень (Ӱймен).

 Климады 
Климады орто-континентал. Јайы кыска да болзо, серӱӱн ле чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

 Аҥ-куштары 
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, , булан, элик, аҥ, ак-кийик ле тооргы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигинеКрасная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.

 Ӧзӱмдери 
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.

Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 4 ором: Кырлу, Најылыктыҥ, Олјонныҥ, Тӧс.
Кара-Кӧкшиге јетире тегин гравий јол.
Ӱймен јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Чоо 71 км  Аймактыҥ тӧс јери Чоо  71 км  Республикан тӧс кала Улалу   113 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  213 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3900 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)  123 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета). Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан.
Бу јуртты алдында «Этап» дежетен. Нениҥ учун дезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде бого пленге кирген немец јуучылдарды туйуктап, колонияда туткан. Агаш јыгар (лесоповал) иш этирткен. 1956 јылдыҥ кийнинде кӧп сабазы Германияга јанган, је бир канчазы арткан ла. Табынча, ӱзеге јуук немецтер тӧрӧлине јана берген.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 356 кижи болгон, олордыҥ 74 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 баштамы школ;
 эмчилик;
 балдардыҥ туразы «Черемушки»;
 јурттыҥ клубы;
 магазин;
 пилорама.

 Экономиказы 
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

 Кереестер 

 Археологиялык 
 Нырна. Јебрен јурт (1319).

 Ар-бӱткендик 
 Таскыл туу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 1771 м;
 Тоҥбок суу (1317);
 Ӱйменниҥ гротторы, экӱ. (1333).

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Чоо аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле