Јаан Чаргы

Јаан Чаргы () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Чаргы .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чаргыныҥ ла Себи-Бажыныҥ сындарыныҥ ортозында,
Јаан Чаргы сууныҥ јарадында турат. Јурттаҥ ыраак јок Кууташ деп кыр бар. Шабалинге једерге эки боочы ажар керек. Ол талайдыҥ кемјӱзинеҥ 974 метрге бийикВерх-Черга.

 Климады 
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Јаан Чаргы јурттыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечирткеТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Бу јерлерде ӧрӧ аймактарга кӧрӧ, јымжак укту агаштар: кайыҥ, аспак, тал, каргана () кӧп ӧзӧт. Беле агаш, база аттары: эргиш, эне-кат (), јодро, терек, толоно (). Арчын-артыш (), балан-чаныш (), каҥы-туучечек-јелезин-кудайчечек () база ӧзӧт. Јиилектердеҥ мында койјиилек, кызылгат, тайа (), эмегенсӧӧк-ӱзӱт агаш (), тийиҥкат, јыдукара, казылган ӧзӱп јатТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Кырлу, Тӧс, Школдыҥ.
«Јекјийек — Арбайты — Јаан Чаргы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификайионный темдеги 84К-121).

Јаан Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Чичке-Чаргы 10 км  Аймактыҥ тӧс јери Шабалин 27 км  Республикан тӧс кала Улалу  150 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  240 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин) 27 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 221 кижи болгон, олордыҥ 96 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 орто ӧредӱлӱ школ;
 библиотека;
 стадион;
 эмчилик;
 магазин;
 почта.

 Экономиказы 
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 Чаҥкыр байлу туу,
 Чаргыныҥ боочызы,
 Тоҥбок суу.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Барантаев, Николай Татукович Чоктубай (1926―1989) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдаткан.
 Уланкин Э. П. (21.07.1982) — спортчы, греко-рим кӱрешле международный класстыҥ Узы, Горно-Алтайский педагогический колледжти божоткон (2000), Телекейлик чемпионаттыҥ эки катап јеҥӱчили (Морибор,Словения, 1997) Претория (ЮАР, 1998), Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады (1998), Эл-Курултайдыҥ депутады Горно-Алтайск инфо.

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле