Билӱлӱ

Билӱлӱ () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Билӱлӱниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Билӱлӱ .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууныҥ коолында, Билӱлӱниҥ суузыла бириккенинде турат.
Айландыра кырлары тыҥ бийик эмес, болчок, бийик тӧҥдӧрлӱ, јайым јалаҥдарлу. Тегерик састалган јерлер бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 417 метрге бийикБирюля (Билӱлӱ).

 Климады 
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)Майма. Климат.

 Аҥ-куштары 
Майма аймак Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары Кадын сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаганКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

 Ӧзӱмдери 
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ("Кучин флора и фауна>Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 16 ором: Олјондо, Одорлу, Јараттай, Јаҥы, Јарык, Совхозтыҥ, Тарколдыҥ, Тӧс, Чкаловтыҥ, Сибирдиҥ, Тӱндӱкте, Јииттердиҥ, Окаинский, Меесте кош ором, Сууныҥ кош оромы, Студенттердиҥ кош оромы.

Јурт Улалу — Артыбаш деп јолдо турат.

 Билӱлӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Аймактыҥ тӧс јери Майма  33 км Республикан тӧс кала Улалу   23 км Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  120 км Тергеениҥ тӧс калазы Москва 3900 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 446 км-деҥ 34 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

Билӱлӱниҥ јуртсоведи 1920 јылдыҥ куран айыныҥ 4 кӱнинде тӧзӧлгӧн (Имеринский волостьто, Горно-Алтайский уездте, Алтай губернияда). 1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1 кӱнинеҥ ала Имеринский волостько Ойротский АО кирген. 1923 јылда Эмери волость јоголордо јуртсовет Майминский волостько кӧчкӧн (1924 јылдаҥ ала — Майма аймак). 1932 јылда Майма аймак Улалинский деп адалган, 1933 јылда дезе — Ойрот-Турский боло берген. 1935 јылда Билӱлӱниҥ јуртсоведине Билӱлӱ, Татарка ла Филиал деп јурттар кирген. 1948 јылда Ойрот-Турский аймак Майма аймак (1963 јылда — район).

1972 јылда Билӱлӱниҥ јуртсоведине Билӱлӱ, Эмери, Ӱстӱги-Ыжы, Ӱстӱги-Сайдыс, Узнай, Урлу-Аспак, Орто Сайдыс ла Филиал кирген. 1983 јылда Орто Сайдыс ла Ӱстӱги Сайдыс Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кӧчкӧн. 1995 јылда јуртсовет јурт администрация боло берген.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 684 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 эмчилик;
 јурттыҥ клубы;
 библиотека;
 стадион;
 магазин;
 турбаза.

 Экономиказы 
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Јерде иштер — маала, сад. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 В. И. Ленинге кереес (1970 јылда тургузылган)
 Карындаштык мӧҥкӱ, граждан јууныҥ ӧйи
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (111).

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 Чаптыган байлу туу (45);
 Аржан суу (47).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јарлу улузы 
 Эдоков И. П. (10.10.1927—25.07.2006) — ӱредӱчи, тӱӱки билимдердиҥ кандидады (1973), Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1945), «За Победу над Японией» деп медальла кайралдаткан. Горно-Алтайский государственный педагогический институтта баш преподаватель, КПСС-тыҥ тӱӱкизиниҥ ле философияныҥ кафедразыныҥ доценти, 1978—1987 јј. Горно-Алтайский тӱӱкиниҥ, тил ле литератураныҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ директоры болгон (эмди — БНУ РА «С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱ институды»)Эдоков И. П..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Майма аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле