Турачак аймак

Муниципал тӧзӧлмӧзи Турачак аймак  
300px| Турачак аймак, Алтын Кӧл 170px|border |Маанызы 110px|Кебедели  52°23′00″ с. ш. 87°10′00″ в. д. Эл-тергее  Россия Федерацияныҥ тергеези  Алтай Республика Муниципал тӧзӧлмӧзи  Турачак аймак Кирет  9 јурт јеезе (32 јурт) Тӧс јурт  Турачак Тӱӱкизи ле географиязы Дата образования  1922 г.Текши јери, км²  11060, км²(5-е место) Высота: максимальная минимальная  м  м Ойдиҥ поязы  UTC+7:00 (MSK+4) Эл-јон Эл-јонныҥ тоозы:  12 416 кижи (2021) (5,62 %, 7-е место) Эл-јонныҥ ныктазы,кижи/км²  1,13 кижи/км² Ук-калыктар: алтайлар, орустар,чалканду, куманды и др. Кудай јаҥы:  христиан јаҥкам јаҥ, ак јаҥ Окылу тил:  орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года) Тоолорлу идентификаторлор Телефонныҥ коды  +7 38843 Почтаныҥ индекси  6491ХХ ОКАТО-ныҥ коды  ОКТМО-ныҥ коды  Окылу сайт «Турачак аймак» <div style="position: relative; width: 330px;">260px|Турачак аймак 20px Медиафайлдар Викискладта
Турачак аймак () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Турачак јурт.

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Турачак аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, текши јери 11,06 муҥ кв.км. Аймак Алтай Республиканыҥ Чоо, Улаган аймактарыла кыйулажат, онойдо ок Кемеров областьла, Хакас Республикала, Алтай кырайдыҥ Солтонский ле Красногорский аймактарыла кыйулажат. Республиканыҥ тӧс калазына, Горно-Алтайскка јетире 145 км.
Аймактыҥ 80 % јеринде сын-тайгалар, бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500 метрдеҥ ала 2100 метрге јетире, койу ийне бӱрлӱ кара агашла  бӱркелген.

 Рельеф 
Турачак аймактыҥ јеринде тӱрген суулар, кайыр кырдаҥ тӱшкен учарлар, тайгада кӧлдӧр, альпий јалаҥдар.

 Гидрология 
Турачак аймактыҥ сууларыРеки Турочакского района

№алтайлапорустапузуны (км)1Албас11 2Андоба10 3 Антроп122 4Арык10 5Ата256Атла 297Бава 15 8Базла21 9Байгол81 10Бийка11 11Билюзень912Бия 307 13БольшиеЧили48 14Дырях14 15Еле18 16Ижун817Иогач 3218Каба 8 19Калычак14 20Камга18 21Каурчак37 22Кебезенка5 23Клык60 24Кок11 25 Кокши34 26Колдор26 27Кооно728Корумбу 729Кот-Агач 11 30Кучаган13 31Кяраса7 32Лебедь166 33Малый Каурчак1334Малые Чили 11 35Малые Чили8 36Манык11 37Ойер8 38Пушта939Пыжа 10940Ишпа 8 41Садра49 42Сайта25 43Салазан13 44Самыш2945Сия29 46Сузапкина6 47 Тагаза11 48Талдокуль7 49Талон450Тогуна 1251Тондошка 32 52Тузак-Ту13 53Тулой54 54Тюлем28 55Тюстей956Ульмень 10 57Учал30 58Чойка13 59Чугуна19 60Чуйка3161Чулта 1862Чуря 21 63Шукша11 64Эвий18 65Эдербес16 66Энмис8 67Юрток (Левый Юрток)16 68Яман-Садра8 69 Яндоч34

 Климады 
Климады орто-континенталАлтай,географиязыКейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 94, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 826 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,3, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 10,3

 Аҥ-куштары 
Аймактыҥ тайгаларында 300-теҥ артык бӱдӱмдӱ куштар јӱрет, је олордыҥ 50 кирези Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирет. Алтын Кӧлдӧ, Ӧӧн лӧ ӧскӧ дӧ сууларда таймень, ӱчкӧс, јылмай, чараган, балыктар бар.

 Ӧзӱмдери 

 Јери ле јолдоры 
Аймактыҥ регионал учурлу кӧӧлик јолдоры башка-башка айрыланат: Горно-Алтайск — Чоо — Артыбаш, Јаш-Тура — Кӱрей кӧл — Турачак — Артыбаш, Турачак — Таштагол (Кемеровская область), јурттарды колбогон тегин грунт-јолдор, кӧӧлик јӱрбес орык јолдор бар. Јуук ла деген темирјолдыҥ токтодузы Кӧмӱр областьтыҥ Таштагол јуртында (95 км), экинчизи Јаш-Турада (188 км).

 Экологиязы 
Аймактыҥ јурттарында 2022 јылда парктарга агаш отургызып, скверлер јазап, балдар ойноор јерлер эдип алары јанынаҥ шӱӱжӱ ӧдӧт.27.05.2021 (сайт 4.gorodsreda.ru)Турачак аймак, экологиялык иштер, солундар

 Тӱӱкизи 

Краеведческий музей «Эрми-таш».
Краеведческий музей в селе Турочак.
Школьный музей в селе Иогач.

 Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле
(Минэкономразвития России)Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) мындый болор:
 2024 јылда — 12,68 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 12,85 муҥ. кижи.

 Ук-калыктары 
Аймакта орус, алтай, туба, куманды, чалканду, байат ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

 Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр 

 Јурт јеезелер 
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.
 № Јурт јеезези Административныйтӧс јер Јурт Кирет Эл-јон, кижи (2021) Текши јери, км² 1  Артыбаштыҥ јурт јеезези  Артыбаш  Јайлу, Ново-Троицк, Ыйык-Агаш  4 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования 2  Бийдиҥ јурт јеезези  БийШуй  2    3  Салазанныҥ јурт јеезези  Салазан Ала-Кайыҥ, Дайбово 3    4  Кебезенниҥ јурт јеезези КебезенПыжы-Оозы, Сӱрӱ, Толый, Эски Кебезен  5    5  Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези  Курмач-Байгол  Ийт-Кӱч, Суранаш 3    6  Шоорноныҥ јурт јеезези  Шоорно  Толоон  2    7  Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези  Кӱрей кӧлКаначак, Шунарак  3   8  Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези  Тоҥ-Тош Јар-Айыл, Тагда-Айыл, Усть-Бава 4   9  Турачактыҥ јурт јеезези  Турачак Байгол, Кайашкан, Куу-Оозы, Лебедский, Стретинка 6  

 Јурт јеезелерге кирет 
№Јурт алтайлапЈурт орустапЭл-јонныҥ тоозы(2016)Јурт јеезези 1 Ала-Кайыҥ Удаловка Салазанныҥ јурт јеезези2Артыбаш АртыбашАртыбаштыҥ јурт јеезези 3 Байгол Советский Байгол Турачактыҥ јурт јеезези 4 Бий Бийка  Бийдиҥ јурт јеезези 5 Дайбово Дайбово Салазанныҥ јурт јеезези 6 Ийт-Кӱч Иткуч Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези 7 Јайлу Яйлю Артыбаштыҥ јурт јеезези 8 Јар-Айыл Верх-Бийск Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези 9 Кайашкан Каяшкан Турачактыҥ јурт јеезези 10 Каначак Каначак Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези11 Кебезен Кебезень Кебезенниҥ јурт јеезези 12 Кӱрей кӧл Озеро-Куреево Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези 13 Курмач-Байгол Курмач-Байгол Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези 14 Куу-Оозы  Усть-Ле́бедь Турачактыҥ јурт јеезези 15 Лебедский Лебедское Турачактыҥ јурт јеезези 16 Ново-Троицк  Ново-Троицк Артыбаштыҥ јурт јеезези 17 Пыжы-Оозы Усть-Пыжа Кебезенниҥ јурт јеезези 18 Салазан Дмитриевка Салазанныҥ јурт јеезези 19 Стретинка Турачактыҥ јурт јеезези 20 Суранаш Суранаш Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези 21 Сӱрӱ Сюра Кебезенниҥ јурт јеезези 22 Тагда-Айыл Санькин Аил Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези 23 Толоон Талон Шоорноныҥ јурт јеезези 24 Толый Тулой Кебезенниҥ јурт јеезези 25 Тоҥ-Тош Тондошка Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези 26 Турачак Турочак Турачактыҥ јурт јеезези 27 Усть-Бава Огни Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези 28 Шоорно Майск Шоорноныҥ јурт јеезези 29 Шуй Чуйка Бийдиҥ јурт јеезези 30 Шунарак Шунарак Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези 31 Ыйык-Агаш Иогач Артыбаштыҥ јурт јеезези 32 Эски Кебезен Старый Кебезень Кебезенниҥ јурт јеезези

Јоголгон јон јаткан јерлер: Заречье ле Промартель деп јурттар.

 Инфраструктуразы 
 Аймактыҥ администрациязы — 1;
 Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 12;
 Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 8;
 Баштамы школ — 7;
 Балдардыҥ туразы — 10;
 Кӱӱлик сургал — 1;
 Музей — 3;
 Аймактыҥ библиотеказы — 1;
 Јурттыҥ библиотеказы — 6;
 Культураныҥ байзыҥы — 10;
 Јурттыҥ клубы — 15;
 Аймактыҥ спортшколы — 1;
 Стадион — 11;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1; Ыйык-Агашта эмчилик — 1;
 Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
 Магазин — 21;
 Почта — 10;
 Агаш јарар эдим — 9;
 Кӧӧликтер јазаар јер — 4;
 АЗС — 3.

Краеведческий музей «Эрми-таш».
Краеведческий музей в селе Турочак.
Школьный музей в селе Иогач».
.

 Экономиказы 
Јурт ээлемниҥ тӧс ууламјызы агаш белетеери, агаштаҥ јазалдар, алтын ла гранит казары, соок тумчукту мал ӧскӱрери, адару тудары, эм-ӧлӧҥдӧр лӧ папоротник-орляк белетеери, кайыҥныҥ тозынаҥ керектӱ эдимдер ле сувенирлер јазаары, кузук, мешке, јиилектер јууры. 1960-чы јылдардаҥ ала Япония мынаҥ јылдыҥ ла 200 тоннадаҥ кӧп папоротник-орляк садып алат, јербойында база суруда. Пыжы сууныҥ бажында ташкӧмӱр алгадый јер бар.

 Ӱредӱлик 

 Мӱргӱӱр јер 
 Христиан серкпелер — 4;
 Алтын-Туу, байлу ;
 Алтын-Кӧл, байлу;
 Аржан суу, Јыланду кырдыҥ јанында.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 12;
 Граждан јууда корогондорго кереес — 4.

 Археологиялык 

 Јарлу улузы 
 Башунов В. М. (1949 — 2005) — поэт, Росиия Федерацияныҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызыБашунов В.М.
 Кандаракова А. М. (07.11.1932—25.05.2021) — ӱредӱчи, чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јууган, Горно-Алтайский педагогический училище божоткон (1948–1952). Пединститутта ӱренген (1954—1959). Чалканду тилле чыккан бичиктердиҥ соавторы. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутадыКандаракова А.М.,
 Макошев А. П. (08.01.1938 — 13.11.2020) — ӱредӱчи, 56 јыл ГАГУ-да иштеген, доцент (1978), профессор (1994), географиялык билимниҥ кандидады (1976), спортчы-шахматист, «Алтай Республикада Билимниҥ нерелӱ ишчизи», «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации», јондык ишчи, «Тубалар» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ бирӱзи, каланыҥ, областьтыҥ, кырайдыҥ кӧп катап шахматла, орус шашкала чемпионы. Јондор ортодо маргаандардыҥ туружаачызы (Монголия)Горно-Алтайск.Макошев А.П. .
 Пустогачев В. Л. (22.03.1944) — шахтер, горный инженер, Кемеровский горный институтта ӱренген,  чаначы-спортчы, Телекейлик маргаандардыҥ Чемпионы (1966, Турин.Италия), СССР-дыҥ јуунты командазыныҥ турчызы, чанала эстафетада алтын медаль, јаҥыскан јӱгӱриште кӱлер медаль алганПустогачев В.Л..
 Пустогачева Р. М. (11.07.1939) — эмчи-онколог, Россияныҥ нерелӱ эмчизи (1996).  «Таҥ Чолмон» орденле кайралдатканПустогачева Р.М..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Турачак аймак