Чуйдыҥ трагы

Чуйдыҥ трагы () Россияда федерал учурлу кӧӧлик јолПостановление Правительства РФ от 17.11.2010 N 928 (ред. от 30.12.2013) «О перечне автомобильных дорог общего пользования федерального значения», окылу темдеги , (2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнине јетире  деп темдектӱ болгон). Јол Јондор ортодо азиат маршруттыҥ (азиатского маршрута  (Новосибирск — Јаш-Тура — Ярантай (Монголия) — Урумчи — Исламабад — Карачи) бӧлӱги болуп јат. Новосибир областьтыҥ Алтай кырайдыҥ ла Алтай Республиканыҥ јериле тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар ууланган. Јолдыҥ узуны — 968 километр. Тӱӱкилик јол «Чуйдыҥ трагы» Јаш-Туранаҥ ала Калка-моҥголдыҥ кыйузына јетире, 630 км.

 Географиязы 
{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geoline",
  "ids": "Q1365529",
  "properties": {
    "stroke-width": 4
  }
}

 Рельеф 
Рельеф јанынаҥ Чуйдыҥ трагын ӱч бӧлӱкке бӧлиирге јараар, чӧлдӧ, кырлардыҥ эдегинде ле кырлар ортодо. Новосибирсктеҥ Јаш-Турага јетире јол Оп сууныҥ оҥ јарадыла барып, Бийско-Чумышский тӧҥдӧрди () кечире барат. Тӱндӱк широтаныҥ 52 градусы киреде Чӧлдӱ Алтай ла Туулу Алтайдыҥ гран-кыйузында эҥ бийик точка — Бабырган тууныҥ (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1008 метрге бийик) јаныла Алтай Республиканыҥ јерине кирет. Оныҥ кийнинде Чуйдыҥ јолы Чаргыныҥ, Себиниҥ (Јал-Мӧҥкӱниҥ) ле Туулу Алтайдыҥ ӧскӧ дӧ сындарын ажат, бу сындар талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1900−2000 метрге бийик, онойдо ок кырлар ортодо јан ӧзӧктӧрди, Курайдыҥ, Чуйдыҥ чӧлдӧрин (1500—1900 м) кечип чыгат.

 Техникалык темдектери 
2007 јылдаҥ ала Чуйдыҥ трагы Монгол гран-кыйуга јетире асфальтталган. Тоннельдер јок. Бир канча боочылар бар — Себиниҥ боочызы (), Чике-Таман боочы ла Дурбэт-даба боочы, мында јол божойт.

 Айрылчык јолдоры 
Кмјон јаткан јер (аймак)айрылчык/јолдордыҥ белтириАјарулар 217 Новоалтайск Новосибирский тракт Барнаулга эбирер јол Бийский аймак Барнаульский тракталдында, 2013 јылга јетире, транспорт мынайда јӱрген Бийский аймак Тогульский тракт Бийский аймак Солтонский тракт јолго кирген Бийский аймак Солтонский тракт айрылчык Бийский район Малоугреневский ором

 Климады 
Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар ууланган сӱрекей узун јолдыҥ рельефы ла климады улам ла солунып турат. Анчада ла Туулу Алтайдыҥ кырларында климат. Иолгоныҥ, Чаргыныҥ, Себиниҥ сындарына јетпей, климат тыҥ ла кату эмес, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −13°С дала −17°С јетире. Бу чӧл јалаҥдарлу јерде јыл туркунына јут-чыктыҥ орто кеми 550—750 мм, бу сӱрекей кӧп. Себиниҥ боочызында климат кату, температуразы кезем солынып турганыла аҥыланат. Акташка јетире ле трактыҥ учына јетире јут-чык сӱреен ас тӱжет, јӱк ле јайгы айларда.
Курайдыҥ ла Чуйдыҥ чӧлдӧринде сӱрекей кургак кезем континентал климат, температуразыныҥ јылдык амплитудазы јаан, +30° С јайгыда ла −40° С јетире кышкыда.

 Јон јаткан јерлер 
Чуйдыҥ трагы, километражЧуйский тракт, километраж.
км алтайлап орустап  Новосибирская область 0  Новосибирск 37  Бердск 52  Искитим 104  Черепаново Алтай кырай Алтайский край 151  Тальменка 217  Новоалтайск (подъездная дорога к Барнаулу — 17 км (234 км)) 350,3 Чуйдыҥ трагыныҥ музейи  Музей Чуйского тракта  351,3  Јаш-Турада Бий суу кечире кӱрдеҥ ала алдында Чуйдыҥ трагы башталганСъезд с моста. В г. Бийске от моста через р. Бия первоначально начинался Чуйский тракт. 351,4  Смоленский тракка бурылчык  Поворот на Смоленский тракт 351,9  Тожоҥты 586 км. Чуйдыҥ трагыныҥ 80-јылдыгына кереес  Указатель Ташанта 586 км. Памятник к 80-летию Чуйского тракта 353,1 Јаш-Тура каланаҥ чыгып јатса. Лесное јуртка бурылчык  Выезд из города Бийска. Поворот в п. Лесное 353,7   Бий сууны кечире кӱрге бурылчык Развилка на новый мост через Бию 357   Јаш-Тура каланыҥ учында кафе, АЗС, кӧӧлик мастерской На выезде из Бийска кафе, АЗС, автомастерская 360  Автомастерской  Автомастерская 360,6  Јаш-Тураныҥ аэропортына бурылчык  Поворот на аэропорт г. Бийска 365,8  Верх-Катунское јурт, кафе  с. Верх-Катунское, кафе 367,2  АЗС  АЗС 368  «Эмчилик болуш» деп кӧргӱзӱ Указатель «Пункт первой медицинской помощи» 371,6     Чуйский јурт, кафе  п. Чуйский, кафе 374  «Летний рай» деп пляж, кафе  пляж «Летний рай», кафе 377,3  Полеводка јурт. «Легенда» деп этнопарк  с. Полеводка. Этнопарк Легенда384,9   Сростки јурт, В. М. Шукшинниҥ Текшироссиялык мемориал музей-заповедниги, Пикет кырда В. М. Шукшинге кереес, археологиялык кереестер, базар, кафе  с. Сростки, Всероссийский мемориальный музей-заповедник В. М. Шукшина, Памятник В. М. Шукшину на горе Пикет, археологические памятники, базар, кафе 393,7 Образцовка јурт, АЗС  с. Образцовка, АЗС 395  «Красногорский аймак» деп кӧргӱзӱ Указатель «Красногорский район»397,6  Березовка ј., АЗС  с. Березовка, АЗС 404,6 Быстрянка ј. с. Быстрянка 405 Красногорское јуртка бурылчык, АЗС, кафе  поворот на с. Красногорское, АЗС, кафе408,8  «Быстрянка I» археологиялык комплекс   археологический комплекс «Быстрянка I»411,8  Суртайка ј., «Эмчилик болуш» деп кӧргӱзӱ, АЗС  с. Суртайка, указатель «Пункт первой медицинской помощи», АЗС416  Ыжы суу, кӱр Ыжыны кечире, «Катунские зори» деп су-кадык орныктырар тӧс јер р. Иша, Мост через Ишу, оздоровительный центр «Катунские зори», центр здоровья «Прасковья», археологические памятники419,6  «Ыжы-Оозы 5, Новозыково 24» деп бурылчыкта кӧргӱзӱ  Указатель и поворот на «Усть-Иша 5, Новозыково 24»425,6   Долина Свободы ј., «Эмчилик болуш» деп кӧргӱзӱ с. Долина Свободы, указатель «Пункт первой медицинской помощи»428,7  Алтай кырай ла  Алтай Республиканыҥ ортозында гран-кыйу, Алтай Республикага деп кӧргӱзӱ/ Туристке кереес (Пилигрим)  Граница Алтайского края и Республики Алтай. Въездной знак Республика Алтай / Памятник туристу (Пилигрим)   Алтай Республика  Республика Алтай429,3  Алтай — Евразияныҥ јӱреги деп креес. Кафе  Кафе. Памятный знак Алтай — сердце Евразии432,1 «Платово 5, Шульгин Лог 15, Сетовка 40, Советское 57» деп бурылчыкта кӧргӱзӱ, Платовоныҥ јанында Кадын кечире кӱр, Платово јурттыҥ јанында «Земная рябь» деп ар-бӱткендик кереес, Урожайный јурттыҥ јанында «Куу кӧл» деп ар-бӱткендик кереес, «Бабырган туу» ар-бӱткендик кереес   Указатель и поворот на «Платово 5, Шульгин Лог 15, Сетовка 40, Советское 57», Мост через р. Катунь у с. Платово, памятник природы «Земная рябь» у с. Платово, памятник природы «Оз. Лебединое» у с. Урожайного, памятник природы «Гора Бабырган»431—435  Майманыҥ археологиялык комплексы Майминский археологический комплекс 433  «Сувениры Горного Алтая» деп саду-лакпа, АЗС, шиномонтажная мастерская, кафе-бистро  торговые лавки «Сувениры Горного Алтая», АЗС, шиномонтаж мастерской, кафе-бистро433,9  ДПС-тыҥ посты, АЗС, Ӱстӱги Кара-Куш јаар бурылчык пост ДПС, АЗС, поворот на Верх-Карагуж435,7  Майма ј., АЗС, кафе, гостиница, кӧӧлик мастерскойдор  с. Майма, АЗС, кафе, гостиница, автомастерские439,6  Маймада «чёртов палец»  Майминский чёртов палец440  Алтайдыҥ таштарыныҥ музейи, «Майминский рыхлый вал» деп ар-бӱткендик кереес, «Улалу — Чой — Артыбаш», Телецкий трак (километраж) Музей Камни Алтая, памятник природы «Майминский рыхлый вал», развилка на «Горно-Алтайск — Чоя — Артыбаш», Телецкий тракт (километраж)444  Карлу јурт  с. Карлушка 446    Улалуда аэропортко бурылчык поворот на Аэропорт Горно-Алтайск449,7  Эрмендӱ ј.  с. Дубровка451,6  Ай-Балык ј., јараш ӧзӱмдердиҥ питомниги, кемпинг, сол јанында кафе «Меркит»  с. Рыбалка, питомник красивых растений, кемпинг, налево кафе «Меркит»454,4  Кадында Айдыҥ илмектӱ эски кӱри болгон јер, 2013 јылда бызылган Место старого подвесного моста через Катунь (Айский мост) Разобран в 2013 г.454,9 Суску ј., «Городище Соузга» деп археологиялык кереес, Карасу. с. Соузга, археологический памятник «Городище Соузга». Источник457,9  Кадын кечире кӱр — Айский тракка јол Мост через Катунь — переезд на Айский тракт459 «Финская дача» деп амыраар база База отдыха Финская дача461,1 Калбалу ј. с. Черемшанка, археологический памятник"Черемшанка"463 АЗС  АЗС464,8 Калбалуда аржан суу  Черемшанский источник468 Чуйдыҥ трагында В. Я. Шишковко кереес, «Чултуков Лог» деп археологиялык кереес  Памятник В. Я. Шишкову на Чуйском тракте, археологический памятник «Чултуков Лог»469,5 Ман-Јӱрек ј., Манјӱректиҥ бозоголоры, Манјӱректе аржан суу, аҥтара тура, Алтайдыҥ устарыныҥ салоны, базар, кафе с. Манжерок, Манжерокские пороги, Манжерокский источник, перевернутый дом, салон мастеров Алтая, базар, кафе472,5  АЗС, «Кӧл-Јик 1.1» деп бурылчыкта кӧргӱзӱ, археологиялык кереестер, кафе, ашканалар АЗС, указатель и поворот на «Озерное 1.1» (оз. Манжерок), археологические памятники, кафе, закусочные477,8  «Кӧк-јажыл Кадын» деп туркомплекске Кадын кечире кӱр, Джон Леннонго кереес, Памятник Николай Рерихке кереес, кижи јазаган кӧл, Аржан-Суу, кафе, сувенирлӱ лакпаларМост через Катунь на т/к Бирюзовая Катунь, Памятник Джону Леннону, Памятник Николаю Рериху, искусственное озеро, Источник Аржан-Суу, кафе, сувенирные лавки479,1  Талдуныҥ куйларына кечӱ  Водная переправа на Талдинские пещеры481,4  Череттӱ ј.пос. Известковый484,5  Ыны,  археологиялык кереес, A.M. Кошурниковко кереес  с. Усть-Муны, АЗС, археологический памятник, памятник A.M. Кошурникову488  «Алтика» деп эко-отель Эко отель «Алтика»491,1  Бараан-Коол, Кадын кечире илмектӱ кӱр (суу кӧпчиирде 2014 јылда бызылган, орныктырар иштер), Камышту учар-сууга јол, сувенирлӱ лакпалар  с. Барангол. Подвесной мост через Катунь (разрушен новоднением 2014 г., восстановительные работы), дорога на Камышлинский водопад, сувенирные лавки491,6  «Царская охота» деп т/к  т/к «Царская охота»493,5  Майма ла Чамал аймактардыҥ кыйузы  граница Майминского и Чемальского районов495   Чамалдыҥ ла Чуйдыҥ (оҥ јанындӧӧн) трактарыныҥ айрылчыгы. 2011 јылга јетире трак Себи-Оозы јурт (496 км.) ажыра ӧткӧн, эмди Кадын кечире јаҥы кӱр бар, эски кӱрле 20 т. артык кош ӧтпӧс. АЗС развилка Чемальского тракта и Чуйского тракта (вправо). До 2011 г. тракт проходил через — с. Усть-Сема (496 км.), ныне построен новый мост через Катунь, старый мост функционирует но имеет ограничение 20 т. На границе села имеется заправка. Читайте также Усть-Семинский мост498,6  Себи-Оозында эски јолдыҥ бириккени  Примыкание старой дороги через с. Усть-Сема549,6  Себи-Оозыныҥ ландшафтный участогы  Ландшафтный участок Усть-Семинский504,9  Камлак ј., Горно-Алтайский ботанический сад, ар-бӱткендик кереес «Шиш-кулар — Катаил — Чистый луг»  с. Камлак, Горно-Алтайский ботанический сад, памятник природы «Шиш-кулар — Катаил — Чистый луг»506,2  «Деревня Берендеевка» јаар бурылчык поворот на «Деревня Берендеевка»509  Алтай экспериментал ээлем СО РАН «Чаргыда зубрятник» Алтайское экспериментальное хозяйство СО РАН «Чергинский зубрятник»514,5  Чаргы ј., «Кан-Оозы 132, — Алтайское 56», АЗС, «Источник Курловские дачи» деп ар-бӱткендик кереес с. Черга, развилка и поворот на «Усть-Кан 132, — Алтайское 56», АЗС, памятник природы «Источник Курловские дачи»524,2  Барлак ј.  с. Барлак525,8  Байлу кыр «Кам таш» Священная гора Шаманский камень527,9  Борсыган суу, кафе Речка Барсуган, стоянка, кафе533,9  Мыйту ј. с. Мыюта546,8  Шабалин ј., СТО, АЗС, Шабалин аймактыҥ краевед музейи с. Шебалино, СТО, АЗС, краеведческий музей Шебалинского района561,1   Кумалыр ј.,  археологиялык кереестер  с. Кумалыр, археологические памятники571,8  Топучий ј.  с. Топучая573,8  Сарлык сууны кечире кӱр  Мост через р. Сарлык574,3   Себиниҥ боочызын ӧрӧ јол, «кӧдӱрилер 9, тӱжер 11» деп кӧргӱзӱ  Подъем на Семинский перевал, указатель «подъем 9, спуск 11»581   «Алтын мӧш» деп јол јанында сервистӱ комплекс — кафе, гостиница  Комплекс придорожного сервиса «Золотой кедр» — кафе, гостиница582,4  Себиниҥ боочызы, Туулу Алтай Арасей каандыкка киргениниҥ 200 јылдыгына кереес, учебно-центр «Семинский перевал» деп ӱредӱ-тренировочный тӧс јер, «Динамо» деп амыраар база, горнолыжный трасса, кафе, ашкана, гостиница  Семинский перевал, памятник в честь 200-летия вхождения Горного Алтая в состав России, учебно-тренировочный центр «Семинский перевал», база отдыха «Динамо», горнолыжная трасса, кафе, столовая, гостиница592,7  Јайзаҥныҥ јалаҥы (эски јурттыҥ орды) пос. Зайсанская Елань (нежил.)610,8  «Туйакты — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы — Тӱҥӱр» јаар айрылчык јол, АЗС развилка — «Туекта — Усть-Кан — Усть-Кокса — Тюнгур», АЗС613,1  Туйакты ј., археологиялык кереестердиҥ комплексы  с. Туекта, комплекс археологических памятников618,3  Ӱч-Эҥмек ар-бӱткендик парк  Природный парк Уч-Энмек620,1  Карагол, археологический памятник «Каракол», краеведческий музей, АЗС, поворот на сс. Кулада, Бичиктӱ-Боом  с. Каракол, археологический памятник «Каракол», краеведческий музей, АЗС, поворот на сс. Кулада, Бичикту-Боом621  Короты ј., АЗС  с. Курота, АЗС624   «Оҥдой 10, Акташ 164, Тожоҥты 316» деп кӧргӱзӱ  указатель «Онгудай 10, Акташ 164, Ташанта 316»628,2  Шашыкман ј., «Балык-Соок» деп курган, мӧҥкӱсалгыш. АЗС Роснефть  с. Шашикман, курганный могильник Балык-Соок. Заправка Роснефть634,4  Оҥдой ј., «Торко Чачак» деп атту устардыҥ лакпазы, археологиялык кереестер,  АЗС, гостиница, СТО, кафе  с. Онгудай, магазин народных промыслов «Торко Чачак», археологические памятники, АЗС, гостиница, СТО, кафе639,2   Оҥдойдо Урсул кечире кӱр Мост через Урсул в с. Онгудай642,7  Ӧлӧти ј., АЗС, кафе  с. Улита, АЗС, кафе647,8  Урсулда эски ГЭС, Урсул кечире кӱр, «Янтарный» деп крестьян-ээлем  старая ГЭС на р. Урсул, мост через р. Урсул, к/х «Янтарное»651,7  «Алтайское подворье» јаар бурылчык  поворот на «Алтайское подворье»652,9  Ӱлегем ј., газовый заправка  с. Хабаровка, газовая заправка655   Чике-Таман боочы — «кӧдӱрилер 4, тӱжер 4» деп кӧргӱзӱ указатель «Перевал Чике-Таман» — подъем 4 км, спуск 4 км"661,8  «Чике-Таман боочы» — ар-бӱткендик кереес  памятник природы «Перевал Чике-Таман»662,9  Чике-Таман боочыда ајыктанар тепсеҥ, јолјазаачыга кереес  обзорная площадка на перевале Чике-Таман, памятник дорожнику668,6   Чике-Таманда карасу  Прирусловый родник Чике-Таманский672,8  Кӱпчеген, археологиялык кереестер  с. Купчегень, археологические памятники680  «Кӱр-Кечӱ» археологиялык кереес   археологический памятник «Кур-Кечу»680,5  Јаан-Ӱлегем суу ла Кадынныҥ бириккени слияние рек Б. Ильгумень и Катуни, Ильгуменский порог, наскальные рисунки684  Кӱр-Кечӱ боом  бом Кур-Кечу687  Кумакту јарлар  Песчаные осыпи691,9  Јаан-Јаламан суу ла Кадынныҥ бириккени, археологиялык комплекс, Јаламанда озогы јурттыҥ орды  место впадения р. Б. Яломан в Катунь, археологический комплекс, Яломанское городище, стоянка693,6  «Јаан Јаламан 12» деп кӧргӱзӱ — археологиялык кереестердиҥ комплексы, «Айры таш» деп таш каалга   указатель «Б. Яломан 12» — комплекс археологических памятников. Каменные ворота (Айри-таш)695,3  Кыҥыраар ј.  с. Малый Яломан702,6  АЗС  АЗС703,4  Ийин ј., Кадын кечире темир-бетон кӱр, оҥ јанында Кадын кечире илмектӱ эски кӱр  с. Иня, железобетонный мост через Катунь, справа нерабочий подвесной мост через Катунь706,5  Ийин јуртта јолдыҥ оҥ јанында аҥ јуралган таштар  оленные камни у с. Иня (справа от трассы)708,8   Кадын кечире кӱр, «Ийнеген 12» деп кӧргӱзӱ (ӱрелген)  мост через Катунь, указатель «Инегень 12» (разрушен)710  Бичиктӱ кайа деп боом, «Бичиктӱ-Кайа» деп шибее  бом Бичикту-Кая, Крепость Бичикту-Кая712,4   Чуй ла Кадынныҥ бириккени, отурар јер. Чуй-Оозы  место слияния Чуи с Катунью, беседка. Чуй-Оозы — устье Чуи (слияния рек Чуя и Катунь)712,9  Ийнегенниҥ јаҥы кӱрлерине бурылчык. Ийнеген јурт јаар Чуй ла Кадын кечире кӱрлер  поворот на новые мосты на Инегень. Мосты через Чую и Катунь на с. Инегень713,3   Калбак-Таш II  Калбак-Таш II714,5   Чуй-Оозы ј., кафе, гостиница, археологиялык комплекс, ташта јурамалдар 716,6  Чуйдыҥ суузында «Турклуб Горизонт» деп бозого  порог Турклуб Горизонт717,4  Чуйдыҥ суузында «Турбинный» деп бозого  порог Турбинный723  Јебрен байлу јер Калбак-Таш, тура ла беседка  Древнее Святилище Калбак-Таш, домик, беседка728   «Адыр-Кая» — археологиялык комплекс, Чуйдыҥ аҥ јураган комплексы  Святилище Адыр-Кая — археологический комплекс, Чуйский оленный камень735   Јодро ј. с. Иодро741   Ак Боом ј., Ак боом кайа, АЗС, кафе. Кызыл черӱчилдерге кереес Белый бом, скала Белый Бом. АЗС, кафе. Памятник красноармейцам в Белом Боме744  Јолдыҥ оҥ јанында шофер Колька Снегиревко кереес  памятник Кольке Снегиреву, справа от трассы. Памятник шофёру Кольке Снегирёву755  Чуйды кечире кӱр  мост через Чую760,4  Чуйда «Бегемот» деп бозого, Чуй сууны кечире кӱр  порог Бегемот на Чуе, мост через Чую759,5   «Девичьи слезы» деген учар суу, турлу, Шырлак деп учар суу  водопад Девичьи слезы, стоянка. Водопад Ширлак762   Чуйдыҥ јанында турлу, «Чуя-Ралли» деп маргаандар ӧдӧр јер  стоянка у Чуи, где проводятся соревнования «Чуя-Ралли»770,6  Оҥдой ло Улаган аймактардыҥ ортозында јран-кыйу  граница Онгудайского и Улаганского районов780,4  Чибит јурттыҥ јанында Чуйды кечире кӱр  Мост через Чую у с. Чибит781,5  «Кочевник» деп эко туркомплек ЭКО туркомплекс Кочевник783  Чибит јурт Шабланыҥ кӧлдӧрине баратан маршруттыҥ бажы, Чибит сууны кечире кӱр, АЗС. Мажойдо кызыктыҥ кырыла Чуй суула Маашей суулар бириккенине јетире тегин јол  с. Чибит, начало маршрута на Шавлинские озёра, мост через Чибитку, АЗС.  Примыкание грунтовой дороги, идущий вдоль Мажойского каньона на Чуи до места впадения р. Маашей.788   Акташ ј.  с. Акташ790,7  «Чибит — Улаган-Оозы — Балыкту Јул — Балыкчы» деп кош јол, Улаган ла Алтын Кӧлгӧ јетире јол, Алтай пограничный отряд, АЗС, СТО, автозапчастьтар садузы, шиномонтаж, балансировка, кафе, гостиница, телеграф.   Примыкающая трасса: Чибит — Усть-Улаган — Балыктуюль — Балыкча, дорога на с. Улаган и Телецкое озеро, Алтайский пограничный отряд, АЗС, СТО, продажа автозапчастей, шиномонтаж, балансировка, кафе, гостиница, телеграф796,6  Гейзер кӧл  Гейзеровое озеро798  Кара-Тыт карасу  родник Кара-Тыт801  Чуйда ГЭС  Чуйская ГЭС802  Тӱндӱк-Чуй сындарды кӧрзӧ  открывается вид на Северо-Чуйский хребет812  Улаган ла Кош-Агаш аймактар ортодо гран-кыйу, археологиялык кереес  граница Улаганского и Кош-Агачского районов, археологический памятник817  Курайдыҥ боочызына јол, археологиялык кереестердиҥ комплекстери  подъем на Курайский перевал, комплекс археологических памятников820  Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарыныҥ панорамазы  панорама всего Северо-Чуйского хребта822,2  Курай ј., јурттаҥ ары Чуй кечире кӱр, Актуруныҥ мӧҥкӱ тошторына маршруттыҥ бажы  с. Курай, Мост через Чую за селом Курай, начало маршрута к ледникам долины р. Актру830  Кызыл-Таш ј.  с. Кызыл-Таш840  Курайдыҥ чӧлинде байлу Обоо таш  культовый знак Обоо в Курайской степи843—848  археологиялык кереестердиҥ комплексы  комплекс археологических памятников856,7  Куйактанар суу, Чуйга   р. Куехтонар, древние плавильные печи недалеко от впадения р. Куехтонар в Чую864,7    Источник Чаган-Узунский, поворот вправо на мост через Чую, указатель на «Чаган-Узун 2», дорога на Кызыл-Чин (Марсианские пейзажи)868  Кызыл кыр  Красная Горка870  Кызыл кырдыҥ кӧли  Красногорское озеро874  Чуйдыҥ чӧли  Чуйская степь877  Ортолык ј.  с. Ортолык, дорога к археологическим памятникам долины р. Елангаш, АЗС878  «Белтир 29» деп кӧргӱзӱ  указатель «Бельтир 29»889,7  Кош-Агаш ј.  с. Кош-Агач,892   Тёплый ключ деп боочыда, Бел-Ажу јаар јолдо кӧргӱзӱ — «Бел-Ажу 140, Тожоҥты 51», Укок јаар јол, АЗС, гостиница, телеграф, кафе   указатель «Джазатор 140, Ташанта 51», по дороге на Беляши (Джазатор) через перевал Тёплый ключ, дорога на Плато Укок, АЗС, гостиница, телеграф, кафе895  Гран-кыйуда пограничный тинтиш. Оноҥ ары кыйуныҥ јериле јарадар-бичик јок ӧдӧргӧ јарабас  пост пограничного контроля. Дальнейшее движение без допуска в пограничную зону не возможно.899  Кӧкӧрӱ јуртка бурылчык, ондо Чуй ичиниҥ телеҥиттериниҥ тӱӱкилик-этнографиялык музейи. Бугузынныҥ аржанына јол  поворот на с. Кокоря, где находится историко-этнографический музей теленгитов Чуи. Дорога на Бугузунский источник917  Јаҥы-Аул ј., Алтайда казактардыҥ музейи  с. Жана-Аул, музей казахов Алтая937  Уландрык суу, археологиялык кереестер  р. Уландрык, археологические памятники943  Тожоҥты ј., таможня ла кыйуныҥ пункты, Јӱстыт сууныҥ ичинде  археологиялык кереестердиҥ комплексы  с. Ташанта, таможенный и пограничный пункты, комплекс археологических памятников в долине р. Юстыт964  Россия Федерация ла Монгол Республиканыҥ кыйузы, Чуйдыҥ трагыныҥ 0 км, Дурбэт-Даба деп бийиги 2481 м боочы, СССР ле МНР-дыҥ најылыгына учурлай кереес-обелиск граница Российской Федерации и Монгольской Республики, 0 км Чуйского тракта, Перевал Дурбэт-Даба высотой 2481 м, обелиск в честь дружбы СССР и МНР

 Тӱӱкизи 

 Калка јериле саду 
1756 јылдаҥ ала, алтайлар Арасей каандыкка кирген тушта, Чуйдыҥ јолы јазалып баштаган, је орустар Алтайское јурттаҥ тӧмӧн барбайтандар. Јылдыҥ ла Чуй суу ла Кадынныҥ бириккенинде Байлу јаан агашту ӧзӧктӧ () тургун телеҥиттер, алтайлар ла монгол-калкалардыҥ ортодо саду ӧткӱрилетен.
Орус којойымдар телеҥиттер ажыра садышпаска, бойлоры Чуйдыҥ чӧлине монголдорло садуга келип баштаган. Кош-Агашта
јарманкага (ярмарка) эҥ ле озо Јаш-Тураныҥ Хабаров деп којойымы ла Змеиногорсктыҥ Токаревдеп јалтанбас улустары јеткен. XIX чактыҥ ортозына мында орустарда ондор тоолу складтар болгон. Олор бӧс, малталар, киреелер, маскалар ла ӧскӧ дӧ темир эдимдер, галантерея, уужулу тере садып, монгол, кыдат, тибет којойымдардаҥ мал, тӱк, алу ла чай толыжып, садыжып туратан.

Бу ӧйдӧ Чуйдыҥ трагы атту јӱрер чичке, орык јол кызык кайалардыҥ ортозыла чӧйилген болгон. Боомдордо јолды ӧдӧргӧ, бир кижи озо барала, боомныҥ учына бӧрӱгин салатан, оны кӧрӧлӧ, удура келген кошту аттарлу улус сакып алатан, кызык боомго удура-тедире ӧдӧр арга јок болгон. Оҥдойдоҥ ала Кош-Агашка јетире 250 километр кӧлӧсӧлӱ јӱргедий јол јок болгон учун Арасей каандык Тӧс Азияла () саду ӧткӱрерге тутакту болгон.

 Јолды јазаганы 
Којойымдар тракта кӱч јеткенче ле кӱрлер, кечӱлер јазагылап туратан, је бӱдӱнге јолды јазаар аргазы јок болгон.

1860−1890 јј. туркунына Арасей государство Чуйдыҥ эски јолыныҥ ордына бир канча вариант јолдордыҥ ӱлекерлерин шиҥдеген, је бого 393 муҥнаҥ ала 560 муҥ салковой акча керек болордо, алаҥзыш болгон. 1893 јылда Сибирдиҥ темирјолдорыныҥ комитеди (Комитет Сибирской железной дороги) 45 муҥ салковой чыгарган, 35 муҥ салковойды Јаш-Тураныҥ којойымдары јууган. 1901 јылдыҥ јайында узак шӱӱжӱлердиҥ кийнинеҥ, И. И. Биляныҥ башкарузыла Чуйдыҥ трагында иштер башталган. Јолдыҥ јалбагы чотомырлар аайынча 5 аршин, боомдордо — 3,5 аршин болгон. Тургун крестьяндар јол јазаар подряд алгандар.

1902−1903 јылдарда чичке аттыҥ јолы кӧлӧсӧлӱ транспорт (таратайлар) ӧдӧр эдип јазалган. Кезик јерлерде узак айланбаска, суулар кечире паром-кечӱлер јазалган. Чуйдыҥ којойымдардыҥ астамы 500 муҥ салковойдоҥ (1870-чы јј.) 3 миллионго јеткен. Је јол тудулганыныҥ ла кийнинеҥ јайрадылып баштаган, бир канча јылдаҥ ойто ол ло бойы боло берген.

 Кӧӧликтерге јазаганы 

1914 јылдыҥ јайында Алтайга бичиичи ле инженер Вячеслава Шишковко башкарткан экспедиция келген, амадузы — Јаш-Туранаҥ ала Кадын сууны јакалай, Майма ла Себи-Оозы јаныла, Алтайскоени ӧдӱп, Чаргы ла Шабалинге јетире тӱс јаҥы јол ӧткӱрер шиҥжӱ иш. Инженерлер картага улай-телей Чуйдыҥ трагыныҥ эски ле јаҥы варианттарын салгандар. Бу шиҥжӱниҥ кийнинде 1916 јылда трактыҥ эмдиги ӱлекери јӧптӧлгӧн.

1922 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26-чы кӱнинде Чуйдыҥ трагы тергеелик учурлу јолдыҥ статузын алган. Је 1920-чи јылдардыҥ ортозында узак јазалбаган (10 јыл) јол торт ӱрелген. Граждан јууныҥ ӧйинде сууларды кечире бастырага јуук кӱрлер бызылган. 1924 јылда јол јазаар иштердиҥ баазы 300 муҥ салковойго шыдарлашканЧуйский тракт//Бурят-Монгольская правда. № 272 (370) 4 декабря 1924 года. стр.2..

1925 јылда Госторгтыҥ кӧӧликтери Јаш-Туранаҥ ала Кош-Агашка јетире бастыра трассаны ӧдӱп баштапкы катап 7 рейс эткен. 1926 јылда бу тракла баштапкы тракторлор маҥтаган, алтайларды тыҥ кайкаткан.

1930-чы јылдарда тракты тӱзеделе, ташту-кумакла бӱркеген, јеткерлӱ паромный кечӱлердиҥ ордына кӱрлер тудулган (Ийинниҥ кӱри), Ак-Боомныҥ кызыктары јазалган. Јуунаҥ озо тракта иштердге јуугында јурттардыҥ улузы ла катуныҥ јеринде јӱрген улустыҥ кӱчи салынган, ол тоодо репрессияда улус, Сибирде лагерьлердиҥ 7-чи бӧлӱгиниҥ. Чуйдыҥ трагы сӱреен кату ӧйдӧ, кату айалгада кирка, лом, кӱрек ле тачканыҥ болужыла јазалган.

Бу ла ӧйдӧ Чуйдыҥ трагыныҥ уузы (направление) солынган, Јаш-Тура — Чаргы деген участокто јол Кадынныҥ сол јарадынаҥ оҥ јарадына кӧчӱрилген.
1935 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде Чуйдыҥ трагы эксплуатацияга табыштырылган.

1941—1942 јј. кыжында тракла Монголиядаҥ Кызыл черӱге болушту кош тартылган.

1961 јылдаҥ ала «Чуйдыҥ трагы» деп атла Новосибирсктеҥ ала Тожоҥтыга јетире јолды адап баштаган.

Бу јолдо 1980-чи јылдардыҥ ортозында калганчы јаан солынта болгон, Чике-Таман боочыда ажуны ӧскӧ јерле апарган.

Алтай Республикада 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында Чуйдыҥ трагында Майма аймакта Комплексный план аайынча () Улалунаҥ аэропорт јаар јолдо баштапкы эки кат развязка-јол јазалган. Јаҥы трасса Энергетиктердиҥ оромына коштой, «Катунский промузелдиҥ» јаныла ӧдӱп, Чуйдыҥ трагына Карлу јуртта келип кирет, эксплуатацияга кийдирилип калган алтынчы пусковой комплекскле биригет.

 Культура ла кеендикте 
Алтайда Михаил Михеевтиҥ Колька Снегирев деп кожоҥы јарлу, Чуйдыҥ трагында 20 јј. Колька Снегирёв «АМО» деп грузовиктӱ, Рая — «Форд леп машиналу». Улустыҥ айдыжыла бу чын болгон керек. «Ехали два шофёра» деп кино бу кожоҥ аайынча согулган. 2014 јылда мемориал комплекс тудулган постаментте эки кӧӧлик, кожоҥныҥ сӧстӧри мында бичилген.


Василий Шукшин, Сростки јурттыҥ кижизи, 1964 јылда «Живёт такой парень» деп кинозы чыккан, бу кино Чуйдыҥ трагында согулган.

2014 јылда National Geographic Россия деп журнал Чуйдыҥ трагын телекейде 10 эҥ јараш јолдордыҥ бирӱзи деп адаган.

Гарик Сукачёв Чуйдыҥ трагы керегинде кожоҥ чӱмдеген. Баштапкы катап кожоҥ 2018 јылда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде Авторадиодо угулган —Сукачев Г. youtube .

 Чуйдыҥ трагыныҥ музеи 
Чуйдыҥ трагы ас тоолу музейлӱ јолдордыҥ бирӱзи. Јаш-Турада В.Бианкиниҥ краевед музейиниҥ (Советский ором, 42) экинчи кадында бу јолды тутканы керегинде бастыра документтер ле фотојуруктар, диорама, макеттер, јуруктар. Чуйдыҥ трагыныҥ музеин тӧзӧгӧн кижи — Елена Грехова .
.

 Туризм 
Кӧӧликтӱ, мотоциклдӱ ле велосипедтерлӱ јорыкчыларга ла автостопщик-туристтерге јарлу трасса. Чуйдыҥ трагында Кадынныҥ оҥ јарадыла алтыгы агынында Суску јурттаҥ ала Чамалга јетире («Чемальский тупик») Алтай Республиканыҥ курортный зоназы. Мында сӱрекей кӧп турбазалар, кемпингтер ле гостиницалар. Туристтер Ай кӧлгӧ, Чамалга, Караколдыҥ кӧлдӧрине, Чибит суу ла Чолышман ӧзӧккӧ лӧ Кату-Јарыкка кӧп баргылайт.

Је јараш јерлер кӧрӧр, экологиялык ла экпиндӱ јорыкту туризмге Туулу Алтайдыҥ ыраада аймактары јарайт: Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш аймактар. Улузы ас аймактар, јери ыраак туристтерге керектӱ амыраар јерлер ас, кӧӧликтердиҥ АЗС-тарыныҥ ортозы 100—120 км кире бар. Кош-Агашта АГНКС ачылган.

Чуйдыҥ трагынаҥ Алтайдыҥ бийик сындарыла: Тӱндӱк Чуйдыҥ, Тӱштӱк Чуйдыҥ маршруттар башталат. Курай јуртта «Ак-Тру» деп гостиница, оноҥ Ак-Туру деп ӧзӧктӧ сууга кӧӧликтӱ јетиредилер. Чуйдыҥ чӧлиле јорыктаарга, Тӱштӱк Чуйдыҥ сындарын кериирге, Кош-Агаштаҥ јол баштаар улус айбылаар керек. Алтайда туризмди јарандырарга Эконом ӧзӱм ле туризмниҥ министерствозы башкарат ()«Министерство экономического развития и туризма Республики Алтай» https://web.archive.org/web/20160118060356/http://www.mineco04.ru/.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 Чуйский тракт
 Трасса М52 на сайте Академии Вольных Путешествий
 Автодорога М-52 «Чуйский тракт» на «Живых дорогах Сибири»
 Музей Чуйского тракта
 По Чуйскому тракту

 Литература 
 Сарычева Т. Путешествие по Чуйскому тракту. 2002.


 Алтай. Путеводитель серии Le Petit Fute. 1-е изд. — М., 1999.
 Шишков Вячеслав. Чуйские были.
 Гармс О. Путешествие по Чуйскому тракту. Неизведанный Алтай. — Барнаул, 2009.