Бел-Ажу

Бел-Ажу () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Бел-Ажу .

Бел, арка .

Арт, ажу, боочы .

Бел .

Ажу .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Эре-Чуйдыҥ јурттарыныҥ бирӱзи. Бел-Ажуны айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ сындары, тайгалары, мӧҥкӱлердеҥ тӱшкен суулары: Аркыт, Јылаҥаш, Карагем, Кӧксу. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийикБеляши.

 Климады 
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ де Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.

 Аҥ-куштары 
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушкаТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 9 ором: Бел-Ажуныҥ, Берсимбаевтиҥ, Олјондо, Коткеновтыҥ, Мейрмановтыҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Наурызбайдыҥ, Тӧс.

Бел-Ажу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  Аймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш  140 км  Республикан тӧс кала Улалу   600 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   680 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4400 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 892 км-деҥ (Кош-Агаш) 140 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1922 јылда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1305 кижи болгон, олордыҥ 70 % казактар, телеҥиттер, орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 библиотека;
 стадион;
 јурттыҥ клубы;
 магазин.
2007 јылда Бел-Ажуда «Тюни» сууда кӱчи 630 кВт кире кичӱ-гидроэлектростанция тудулган.

 Экономиказы 
Мал: јылкы, соок тумчукту, оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Кызыл партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1932 јыл, Берсимбаевтиҥ оромы, 46"Б");
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (2348).

 Археологиялык 
 Шибееленген јер (). Бел-Ажу ла Аркыт јурттардыҥ ортозында боочыныҥ Карагемниҥ суузы келтейинде (1796 јыл);
 Табын-Богдо-Оло — байлу туу (1994 јыл);
 Тепсеҥ-Бажы — байлу туу. Јылаҥаш деп сууныҥ башталганы (1995 јыл);
 Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу кыры (1996 јыл);
 Кезер таш. Бел-Ажу јурттыҥ јанында (2010јыл);
 Ташта јурамалдар () (2014—2016);
 Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798 јыл);
 Аркыт сууныҥ оҥ јарадында, кӱрдиҥ 5 км алты јанында, мӧҥкӱсалгыш (1799 јыл).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Ар-бӱткендик 
Бел-Ажуныҥ јурт јеезезин айландыра озогы тӱӱкилик јерлер кӧп.
 Бел-Ажунаҥ 7 км јерде мӧҥкӱсалгыш (1797 јыл);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Коткенов Петр Казбекович — койчы, Ленинниҥ, Иштиҥ Кызыл-Маанызы ла Знак Почета ордендерле кайралдаткан;
 Берсимбаев Мухамедкажи Искендирович — колхозтыҥ председатели.

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
 Топографическая карта М-45 (М-45-79 Беляши)
 Топографические карты Республики Алтай

Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле