Чамал аймак

Муниципал тӧзӧлмӧзи Чамал аймак 
300px| Кӧксу-Оозы аймак 170px|border |Маанызы 110px|Кебедели  51°24′40″ с. ш. 86°00′18″ в. д. Эл-тергее  Россия Федерацияныҥ тергеези  Алтай Республика Муниципал тӧзӧлмӧзи  Чамал аймак  Кирет  7 јурт јеезе (21 јурт) Тӧс јурт  Чамал Тӱӱкизи ле географиязы Дата образования  1924 г.Текши јери, км²  3018,67Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования(9-е место) Высота: максимальная минимальная  2481 м 355 м Ойдиҥ поязы  UTC+7:00 (MSK+4) Эл-јон Эл-јонныҥ тоозы:   кижи (2020) (4,97 %, 9-е место) Эл-јонныҥ ныктазы,кижи/км²  3,64 кижи/км² Ук-калыктар: алтайлар, орустар Кудай јаҥы:  христиан јаҥкам јаҥ, ак јаҥ, Окылу тил:  орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года) Тоолорлу идентификаторлор Телефонныҥ коды  +7 38841 Почтаныҥ индекси  6492ХХ ОКАТО-ныҥ коды  ОКТМО-ныҥ коды  Окылу сайт «Чамал аймак» <div style="position: relative; width: 330px;">260px|Чамал аймак на карте РА <div style="position: relative; width: 330px;">260px|Карта Чемальского района 20px Медиафайлдар Викискладта
Чамал аймак () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јери — Чамал јурт.

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Чамал аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, текши јери 3018,67[1] км². Мында Иолго ло Себиниҥ сын тайгалары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500 метрдеҥ ала 2000 метрге јетире бийик болот. Тӱндӱк јаар кырлар чала јабызап барадар, Кадын кош сууларыла тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агат. Аймак тӱштӱк јанынаҥ Оҥдой аймакла, Тӱштӱк-кӱнчыгышта Улаган аймакла, тӱштӱк-кӱнбадышта Шабалин аймакла, тӱндӱкте Майма аймакла гран-кыйулу.

 Рельеф 
Чамал ичиниҥ рельефи солун ла кайкамчылу ландшафтту, кырлары каскак, агаштарла туй бӱркелген. Кадынныҥ агыны тӱрген, кезем бурылчыктарлу, бозоголорлу, кайыр јараттарлу.

 Гидрология 
Чамал аймактыҥ суулары
№алтайлапорустапузуны (км)1КадынКатунь760 2Чемал52 3 Куба49 4Элекмонар40 5Куюм336Эдиган 297Енгожок 18 8Узнезя16 9Чеба13 10Аюла12 11Кайнзара1212Апшуяхта 13 13Аярык6 14Каракол7 15Ороктой6 16Сергезю817Тышкескен 718Айрык 2 19Бертка15 20Чечкиш5 21Емурла14 22Нижний Куюс3

 Климады 
Аймактыҥ климады орто-континенталАлтай, географиязы, климады . Чамал аймактыҥ климады јымжак учун ол ӧскӧ аймактардаҥ чик јок аҥыланат, анчада тӱштӱк аймактардаҥ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 3,0 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +39 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −42 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 4°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 12,05/01,10, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 130, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 490 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 3,0, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 19,2

 Аҥ-куштары 
Аймактыҥ јери, анчада Улаган аймакла кыйулу јерде тайгалары аҥдык. Мында Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине киргендериниҥ тоозына тооргы, ак-кийик, јуҥма, манул Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. деп аҥдар бар.

 Ӧзӱмдери 
Чамал аймак ӧзӱмдерле байлык јер, јакшы климат, јымжак кыштар, ӧзӱмдерге јарамыкту. Агаштардаҥ кӧп сабазы кара агаш: тыт, карагай, јойгон. Садта ӧзор јулукту агаштар мында тӱжӱм берет. Эм-ӧлӧҥдӧр лӧ чечектер канча јӱзӱн.
Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Чамал аймактыҥ текши јери текши јери 3018,67[1] км², 9-чы јерде. Јон јаткан јерлердиҥ ортозында колбу регионал учурлу кӧӧлик јолло тудулат. Улалу — Себи-Оозы — Чамал, Чамал — Майма — Новосибирск деп јолдор бар. Јуугында темирјолдыҥ станциязы Јаш-Тура калада.

 Экологиязы 

 Тӱӱкизи 
Алтай Республикада Чамал аймак административно-территориальный реформа ӧйинде, Шабалин аймактаҥ айрылып, 1992 јылда алдынаҥ башка аймак болуп тӧзӧлгӧн.
Бу ӧйгӧ јетире аймак бир канча катап солунган:
 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда; областька баштап тарый 24 волостт кирген. 1923 јылда волостьтор јаанадылган. Чамал волостько (Чамал јурт) Бешпелтирдиҥ, Чамалдыҥ волости, Салдам волостьтоҥ — Эјеган, Каҥзары, Куйус, Бешпелтир-Турук, Бийка, Чебо, Икужой, Эмери волостьтоҥ — Ингурек ле Ӱстӱги-Куюм.

Ойрот облисполкомныҥ јуунында (16.09.1924) јаанаткан волостьторды аймактар деп ӧскӧртӧ адаган.
 ВЦИК-тиҥ Јӧбиле (10.04.1933) Чамал аймак Эликманар аймак болуп солынган.
 РСФСР-дыҥ Верховный Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагыла (30.03.1962) Майма аймак ла Эликманар аймак бириккен, ойто Майма аймак боло берген.
 Алтай Республиканыҥ Президиумыныҥ ӱстӱги Совединиҥ Јӧбиле На основании постановления Президиума Верховного Совета Республики Алтай от (26.08.1992) Чамал аймак Шабалин аймактаҥ айрылган.

 Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле
(Минэкономразвития России)Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) мындый болор:
 2024 јылда — 10,97 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 11,84 муҥ. кижи.

 Ук-калыктары 
Аймакта орустар, алтайлар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

 Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр 

 Јурт јеезелер 
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
 № Јурт јеезези Административныйтӧс јер Јурт Кирет Эл-јон, кижи (2021) Текши јери, км² 1  Бешпелтирдиҥ јурт јеезези  Бешпелтир    1   173,00Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования 2  Куйустыҥ јурт јеезези  КуйусОроктой, Эјеган 3    584,00 3  Оностыҥ јурт јеезези  ОносАйулу, Ӱстӱги Онос 3    185,00 4  Ӱзнезиниҥ јурт јеезези ӰзнезиАскат, Алтыгы Куйум, Турбаза «Кадын», Ӱстӱги Куйум  5    190,00 5  Чамалдыҥ јурт јеезези  Чамал  Јыланду, Толгойок, Уажан 4    1338,00 6  Чопоштыҥ јурт јеезези  Чопош  Себи-Оозы  2    122,00 7  Эликманардыҥ јурт јеезези  ЭликманарКаракол, Кемчик 3   428,00

Чамал аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы: ….(01.01.2021).

 Јурт јеезелерге кирет 
№Јурт алтайлапЈурт орустапЭл-јонныҥ тоозыЈурт јеезези1ОносАносОностыҥ јурт јеезези 2 Аскат Аскат Чендектиҥ јурт јеезези 3 Айулу Аюла Оностыҥ јурт јеезези 4 Бешпелтир Бешпельтир Бешпелтирдиҥ јурт јеезези 5 Ӱстӱги Онос Верх-Анос Оностыҥ јурт јеезези 6 Јыланду ЕландаЧамалдыҥ јурт јеезези 7 Каракол Каракол Эликманардыҥ јурт јеезези 8 Куйус Куюс Куйустыҥ јурт јеезези 9 Алтыгы Куйум Нижний Куюм Ӱзнезиниҥ јурт јеезези 10 Ороктой Ороктой Оностыҥ јурт јеезези 11 Толгойок Толгоек Чамалдыҥ јурт јеезези 12 Турбаза «Кадын» Турбаза «Катунь» Ӱзнезиниҥ јурт јеезези 13 Ӱзнези Узнезя Ӱзнезиниҥ јурт јеезези 14 Уажан Уожан Чамалдыҥ јурт јеезези 15 Себи-Оозы Усть-Сема Чопоштыҥ јурт јеезези 16 Чамал Чемал Чамалдыҥ јурт јеезези 17 Чопош Чепош Чопоштыҥ јурт јеезези 18 Эјеган Эдиган Куйустыҥ јурт јеезези 19 Эликманар Элекмонар Эликманардыҥ јурт јеезези 20 Кемчик Кемчик 21 Ӱстӱги Куйум Верхний Куюм

 Инфраструктуразы 
 Аймактыҥ администрациязы — 1;
 Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 6;
 Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 4;
 Баштамы школ — 17;
 Балдардыҥ туразы — 10;
 Кӱӱлик сургал — 1;
 Музей — 5;
 Аймактыҥ библиотеказы — 1;
 Јурттыҥ библиотеказы — 8;
 Культураныҥ байзыҥы — 15;
 Јурттыҥ клубы — 17;
 Спортшкол — 1;
 Стадион — 17;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1;
 Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 16;
 Турбаза 35;
 «Јажыл туралар» (туристтерге) 60
 Агаш јарар эдим — 5;
 Кӧӧликтер јазаар јер — 8;
 АЗС — 11.

 Экономиказы 

Чамал ла Шабалин аймактардыҥ кыйузында Ороктойдыҥ мраморын алар јер бар. Мрамор кӧк-боро, чоокыр, кыскылтымзымак ӧҥдӱ, полировка эдерге јакшы. Ороктойдыҥ мраморын XX чактыҥ 30-чы јылдарындада Москваныҥ метрополитенин тударга тузаланган.
Аймакта јылкы мал азырап, сад ӧскӱрип, эм-ӧлӧҥдӧр белетеери кӧндӱгет. Агашла иштер јок, не дезе мында агаш јыкса, тартар јолдор јок, ого ӱзери кырлар ӧткӱре каскак, ӧскӧ јердеҥ келген агашты јарып, јербойыныҥ ла керектерине тузаланадылар.
1990 јылдарда совхозтор јоголордо, эт-сӱт јанынаҥ иштеген предприятиелер јоголгон. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми коомойтыганыла колбой, таҥынаҥ улустыҥ малын кабырарыныҥ аайына чыккалак. Кӧп крестьян-фермер ээлемдер јылкы Ӧскӱрет, бу рентабельный иш, кажы ла ээлем 50-неҥ ала 200 тынга јетире јылкы тудат.
Панты ла гемотогенниҥ баазы ӧткӱре јабыс болгонынаҥ улам марал тудары база уйадаган, 250-неҥ ас тударга рентабельный эмес.
Кырлу-туулу јерге адару тудары баалу да, јеҥил эмес иш, Алтай кырайдыҥ мӧди јеҥил болуп, аймактыҥ мӧдиниҥ баазын 2—2,5-га тӱжӱрип ийет.
Совет ӧйдиҥ совхозторыныҥ алама ла грушаларлу садтары кунурап јоголгон.
Таҥынаҥ ээлемдерге эт садарга јарабас эткени коомой болот. Алтай кырай ла Кемеров областьтыҥ эткомбинаттары малды аймактаҥ келип јабыс баала алат. 2010 јылда аймакта баштапкы эткомбинат ачылган, оныҥ эдимдери аймакка бойына ла ӧй, кезигин оптовиктерге садат.

 Ӱредӱлик 

 Мӱргӱӱр јер 
 Христиан серкпе — 4;
 Кайыр-Суу тоҥбок, байлу.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Оносто Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јурты;
 Чамалда ГЭС;
 «Палеопарк» деп тӱӱкилик музей;
 «Большие Коты» деп ийттер ӱредер тӧс јер.

 Археологиялык 
 Аймакта Кадын сууны јараттай јӱстер тоолу археологиялык табынтылар: мӧҥкӱсалгыштар, јебрен јурттар (Јаҥыс-Тыт, Чолтык, Кӧк-Эјеган), тӱрк ле скиф ӧйлӧрдиҥ, ташта јурамалдар.

 Ар-бӱткендик 
 Караколдыҥ кӧлдӧри;
 Ороктойдо куй таш;
 Чачкыш кобы;
 Аржан суу, мӧҥӱндӱ;
 Кара-Кӧкшӧниҥ куйы.

 Јарлу улузы 
 Чорос-Гуркин Г. И. (12.01.1870 — 11.10.1937) — јурукчы, этнограф, политик, чорос сӧӧктӱ телеут кижи. И.И.Шишкинниҥ ӱренчиги, 5 муҥнаҥ артык јуруктарлу, эҥ ле јарлу јуруктарыныҥ бирӱзи «Кан-Алтай»Чорос-Гуркин Г.И.;
 Анохин А. В. (28.10.1869 — 31.08.1931, Туулу Алтай) — политик, просветитель, этнограф, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, јӱске јуук башка-башка жанрлу кӱӱлик чӱмдемелдери бар, эҥ јарлузы «Кан-Эрлик» ле «Алтын Кӧл». СССР-диҥ билим академиязыныҥ член-корреспонденти    Алтай туристический;
 Кучияк П.В. (05.03.1897-02.07.1943) — ӱлгерчи, драматург, алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, Москвада 1925 јылдарда ӱренген, совет бичиичилердиҥ съездинде турушкан (1935ј)Алтай, кулльура.
 Суразакова Н. Н. — (15.03.1925 — 31.08.1998) — шиҥжӱчил, баштапкы алтай кандидат наук (1956), педагогика билимниҥ докторы, профессор, алтай тил ле литератураны школдо ӱредер методиказыныҥ тӧзӧӧчизи, онноҥ артык бичиктер ле ӱредӱ программалардыҥ авторы, Ойрот-Турада педучилищеде ӱренген. Јууныҥ ӧйинде ол Карл Либкнехттиҥ адыла адалган пединститутка кирет, 1943 јылда алтай студенттерле кожо институт Москвага јанарда, кожо барган  Н.Н.Суразакова, биография;
 Барантаева М. А. (20.09.1927) — Россия ӱредӱликтиҥ нерелӱ ишчизи, баштамы школго бичиктердиҥ, ӱлекерлердиҥ авторыБарантаева М.В.;
 Суразаков Б.В. (1950 јылда Эликманар јуртта чыккан) — алтай јурукчы, альпинист, 1977 јылда  Новоалтайскта художественный училище божоткон, оныҥ јуруктары кӧп тоолу кӧрӱлерде туружып, кезиги  Том-Тураныҥ, Новосибирскте Н.К.Рерихтиҥ музеи ле краевед музейде, ого коштой таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Аскатта јуртайтСайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района;
 Тадинов А.М., Ӧлӧштӧй (30.03.1960) - јурукчы, кӱӱ чӱмдеечи, ӱлгерчи, кӧп кожоҥдордыҥ, ӱлгерлердиҥ  авторы, Россияныҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы (2001), ӱредӱзи аайынча јурукчы-дизайнер, аргачы.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Чамал аймак