Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)

Амыр () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Амырдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Амыр .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, аймактыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Теректи, Сайлугем, Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, Абайдыҥ чӧл-јалаҥында, Кӧк-Сууныҥ бажында, Кадын сууныҥ коолында турат. Кӧк-Суу кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар агала, оноҥ ары бу суу Кадынга кирип јат. Јердиҥ алдында суулар, кардыҥ ла јаҥмырдыҥ суулары, тош кайылган суулар ончозы Кадын суузын толтырат. Бу сууныҥ тереҥи 1-1,5 метр болзо, оныҥ тууразы 3 метрдеҥ 6 метрге јетире, Јараттары кайыр. Јурт Ырак јокто Каҥза деп кыр бар. Јаҥмырдыҥ алдында кырбаштай булут кыймыраар, оноҥ јазым јокко јут келер. Айландыра кырлары Тудукту, Акташ, Кӱркӱрек. Јуук јаткан деремнелер: Абай, Јӱс Тыт, Кызыл-Јар, Улужай, Талду, Кадынныҥ тереҥи 2-4 метр, јалбагы 8 метрдеҥ 50 метрге једет, јараттары база кайыр. Кадын суу јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде кӧпчизе, кӱӱк айда тыҥыда кӧдӱрилетМатериалы по обоснованию Генерального плана села Амур Амурского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай.
Јурттыҥ турган јери тӱс, јалаҥ јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1101 метрге бийикАмур..

 Климады 
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

Амыр јурттыҥ климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.

Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы −56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы −10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.

200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

 Аҥ-куштары 
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповедниги бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргы ла ирбистиҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
Оок аҥдар : јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узункуйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.

Мындый куштар јӱрет: тайаларда тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы, бӧднӧ, кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында бар. Куштардаҥ кедери тарал, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет.

Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турнаТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..
Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

 Ӧзӱмдери 
Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧтКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ.

Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдетТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра () туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл ()кӧп јайылган.

 Јери ле јолдоры 
Јурттыҥ текши јери 114,3 га.
Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 63,0 га, зона животноводства 4,5 га, общественно-деловая 6,0 га, производстволык јерлер 3,6 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 3,6 га, прочие территории различного сельскохозяйственного назначения 33,6 га. Амыр јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 3 км 400 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 585 мКарта села Амур.. Јуртта 11 ором: Эмчиликтиҥ, Јажыл, Јииттердиҥ, Јараттай, Сергей Капешевтиҥ, Советский, Јараттай, Меесте кош ором, Почталу кош ором, Школдыҥ кош оромы Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,8 км. Јон јадар фонд 9 тыс. м², болзо бир кижиге келишкени орто тооло 10,3 м². Јон јадар јерлер бир кат агаш туралар, таҥынаҥ јерлӱ, текши јети ортодо 1200—1700 м².

Ӧскӧ јурттарла колбу тударга регионал учурлу кӧӧлик јолдор бар. Јуртка једерге 2-3 јол бар.

Јурт «Туура јол Талду — Тӱҥӱр („Ӱч-Сӱмер“ деп ар-бӱткендик парк)» деп јолдо турат, (идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1), оноҥ ары 20 км кире барала, оҥ јанына эбирзе, «Амур јуртка туура јол» башталат (идентификационный темдеги 84К-48, узуны 6,4)Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай».

2019 јылда Алтай Республикада национал проекттер аайынча регионал учурлу кӧӧлик јолдорды јазайтан Јеткери јок ло чыҥдый кӧӧлик јолдорОбъемы ремонта дорог на Алтае вырастут втрое деп иш башталган.

Амыр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы  48 км  Республикан тӧс кала Улалу  280 км, 340 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 350 км, 370 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 200 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ 170 км

 Тӱӱкизи 
Јурт качан тӧзӧлгӧн чике јылы јок. Кайда да 18 чактыҥ учында ба, айса 19 чактыҥ бажында ба тӧзӧлгӧн болор. Амыр ла Абай јурттардыҥ тӱӱкизи тудуш. Бу эки јурт совет ӧйдӧ Амырдыҥ совхозына кирген. Озодо Абайдыҥ чӧлинде јаткан алтайларга 1850 јылдарда орус кӧчкӱндер кожылган. Оймонныҥ управазында 1887 јылда 27(улус) јурт, кобы јик сайын чачыҥы да јаткан отоктор болгон. Амыр ла Абайдыҥ ортозы јуук, коштой јурттар. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Амыр јурт јоголгон. 1959 јылда Бурунда ла Зерновка деп јердиҥ јиит билелери кӧчӱп келеле, јуртай берген. Онойып, Амыр јурт ойто орныккан.

 Эл-јон 

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 942 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 39 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 спортклуб;
 балдардыҥ туразы «Кӱлӱмји»;
 культураныҥ байзыҥы;
 библиотека;
 краевед музей;
 эмчилик, аймактыҥ эмчилигиниҥ бӧлӱги;
 магазин;
 турбаза «Бриз».

 Экономиказы 
Таҥынаҥ ээлемдер. СПК «Амурский», мал азыраары: маралдыҥ мӱӱстерин, эдин јазаары, укту јылкы азыраары (аттары улай ла јарыштарда туружат), аҥ, эштек, мул, кой, эчки, чочко, уй, сырзавод. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
Совет јаҥ учун корогон јуучылдарга ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (1962 ј., Школдыҥ кош оромы);

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 Ӱч-Сӱмер (1505);
 Ыйыктуда аржан суу (1509).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Тюлентин В. Н. (1953—2020) — политик, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ башкараачызыТюлентин В. Н..

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»

Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле