Gedagtemodel

'n Gedagtemodel (soms ook denkmodel genoem) is 'n interne sielkundige voorstelling van die eksterne werklikheid (werklik, hipoteties of verbeeld) wat individue konstrueer om die wêreld te verstaan, daaroor te redeneer en daarmee te kommunikeer. Hierdie modelle funksioneer as simulasies, wat mense in staat stel om uitkomste te antisipeer, gebeure te voorspel en besluite te neem deur gestruktureerde gedagte uitbeeldings van situasies te manipuleer eerder as om slegs op abstrakte reëls staat te maak.  Die konsep het ontstaan by die Skotse sielkundige Kenneth Craik, wat in sy 1943-boek The Nature of Explanation die gees beskryf het as die bou van "kleinskaalse modelle" van die werklikheid om voorspellings te genereer en gedrag te lei, en 'n analogie te trek met hoe masjiene interne meganismes gebruik om op hul omgewings te reageer.

In kognitiewe wetenskap het gedagtemodelle prominensie verwerf deur die werk van Philip N. Johnson-Laird en Ruth M. J. Byrne, wat die gedagtemodelteorie van redenasie in die 1980's en 1990's ontwikkel het. Hierdie teorie beweer dat menslike redenasie behels die konstruering van veelvuldige gedagtemodelle van moontlike scenario's wat ooreenstem met gegewe uitgangspunte, en dan gevolgtrekkings af te lei deur te ondersoek wat waar is oor hulle, eerder as om 'n formele gedagte logika soortgelyk aan deduktiewe reëls toe te pas Byvoorbeeld, in voorwaardelike redenasie (bv. "as A dan B"), vorm individue aanvanklik 'n model wat die ware geval (A en B) verteenwoordig, maar kan alternatiewe soos nie-A en nie-B oor die hoof sien, wat lei tot voorspelbare foute soos die bevestiging van die gevolglike. Johnson-Laird se baanbrekende boek uit 1983, Mental Models: Towards a Cognitive Science of Language, Inference, and Consciousness, het hierdie benadering geformaliseer en beklemtoon dat modelle eindig is en beperk word deur werkgeheue, wat hul kompleksiteit beperk en veranderlikheid in redenasieprestasie verklaar.

Gedagtemodelle strek verder as deduktiewe redenasie om breër kognitiewe prosesse te beïnvloed, insluitend probleemoplossing, leer en begrip van komplekse stelsels. In visieruimtelike take, byvoorbeeld, verteenwoordig mense verhoudings (bv. "bo" of "na links") deur diagrammatiese modelle, met probleme wat toeneem namate die aantal dimensies of onbepaalde moontlikhede groei, as gevolg van verhoogde kognitiewe las.  Die teorie is empiries ondersteun deur studies wat toon dat teenvoorbeelde – gedagtemodelle van die vervalsing van gevalle – individue in staat stel om ongeldige afleidings te weerlê, wat 'n vorm van rasionaliteit demonstreer ten spyte van sistematiese vooroordele.

Interdissiplinêre toepassings van gedagtemodelle strek oor sielkunde, kunsmatige intelligensie, ontwerp en implementeringswetenskap, waar hulle vorm hoe oortuigings oor die wêreld gedrag en aanpassing lei. In KI en mens-rekenaar-interaksie verminder die belyning van stelselontwerpe met gebruikers se gedagtemodelle foute en verbeter bruikbaarheid, aangesien wanpassende voorstellings tot verwarring lei.  Oor die algemeen beklemtoon gedagtemodelle die verstand se voorspellende aard, wat persepsie, afleiding en aksie in alledaagse kognisie oorbrug.

Definisie
'n Gedagte model is 'n sielkundige voorstelling van werklike, hipotetiese of abstrakte situasies wat individue konstrueer om die wêreld te verstaan en daarmee te kommunikeer, wat voorspelling, verduideliking en besluitneming moontlik maak.Philip N. Johnson-Laird. Mental Models. Geen datum. http://www.paulos.net/teaching/hcc/papers/johnson-laird_r.htm. Besoek 5 Februarie 2026.  Hierdie interne strukture stel mense in staat om moontlike uitkomste te simuleer en oor komplekse verskynsels te redeneer deur vereenvoudigde weergawes van die werklikheid binne hul gedagtes te manipuleer.

Die term "gedagtemodel" is die eerste keer deur die Skotse sielkundige Kenneth Craik in sy 1943-boek The Nature of Explanation bekendgestel, waar hy die verstand beskryf het as die konstruering van "kleinskaalse modelle" van eksterne werklikheid om gebeure te antisipeer en gedrag te lei. Anders as skemas, wat statiese kennisstrukture is wat algemene konsepte en kategorieë organiseer, of skrifte, wat volgorde-gebaseerde verwagtinge vir tipiese gebeure soos om by 'n restaurant te eet, is gedagtemodelle dinamies en simulasie-agtig, wat oorsaaklike verhoudings insluit en iteratiewe toetsing van scenario's moontlik maak.Dedre Gentner. Mental models, psychology of abstract. Geen datum. https://pages.ucsd.edu/~scoulson/203/mentalmodels.inpress.pdf. Besoek 5 Februarie 2026.Rory McGloin, Joe A. Wasserman & Andy Boyan. 2018. Model Matching Theory: A Framework for Examining the Alignment between Game Mechanics and Mental Models. West Virginia-universiteit. The Research Repository. https://researchrepository.wvu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2863&context=faculty_publications. Besoek 5 Februarie 2026. 

Byvoorbeeld, wanneer 'n wanfunksionele motor probleme oplos, kan 'n persoon die vloei van elektrisiteit van die battery na die enjin-aansitter geestelik simuleer en voorspel dat 'n dooie battery die enjin sal verhoed om aan te skakel. Net so gebruik individue in die beplanning van daaglikse aktiwiteite geestelike modelle van weerpatrone – deur gebruik te maak van vorige waarnemings van seisoenale veranderinge en atmosferiese toestande – om reën te antisipeer en te besluit of hulle 'n sambreel moet saamvat.

 Verwysings 

Kategorie:Psigologie
Kategorie:Konsepte
Kategorie:Epistemologie
Kategorie:Persepsie