Ivo Andrić

Ivo Andrić (gebore Ivan Andrić; 9 Oktober 1892 – 13 Maart 1975) was 'n Joego-Slawiese  romansier, digter en skrywer van kortverhale. In 1961 is hy bekroon met die Nobelprys vir Letterkunde. Sy skryfwerk handel hoofsaaklik oor die lewe in sy geboorteland (Bosnië) onder die bewind van die Ottomaanse Ryk.

Andrić is gebore in Travnik in die destydse Oostenryk-Hongarye, vandag Bosnië en Herzegovina. Hy het 'n hoërskool in Sarajevo bygewoon, waar hy 'n aktiewe lid van verskeie Suid-Slawiese nasionale jeugorganisasies was. Na die sluipmoord op Aartshertog Frans Ferdinand in Junie 1914, is Andrić in hegtenis geneem deur die Oostenryks-Hongaarse polisie, wat sy betrokkenheid by die komplot vermoed het. Aangesien die owerhede nie 'n sterk saak teen hom kon opbou nie, het hy 'n groot deel van die oorlog onder huisarres deurgebring en is eers vrygelaat na 'n algemene amnestie in Julie 1917. Na die oorlog het hy Suid-Slawiese geskiedenis en letterkunde aan universiteite in Zagreb en Graz gestudeer en uiteindelik sy PhD in 1924 in Graz verwerf. Hy het van 1920 tot 1923 en weer van 1924 tot 1941 in die diplomatieke diens van die Koninkryk van Joego-Slawië gewerk. In 1939 het hy Joego-Slawië se ambassadeur in Duitsland geword, maar sy ampstermyn het in April 1941 geëindig met die Duits-geleide inval van sy land. Kort na die inval het Andrić teruggekeer na die Duits-besette Belgrado. Hy het onopgemerk in 'n vriend se woonstel gewoon vir die duur van die Tweede Wêreldoorlog, in toestande wat volgens sommige biograwe op huisarres neerkom. Hier het hy van sy belangrikste werke geskryf, insluitend Na Drini ćuprija (Die Brug oor die Drina).

Na die oorlog is Andrić aangestel in 'n aantal seremoniële poste in Joego-Slawië onder die kommunistiese bewind. In 1961 het die Nobelkomitee die Nobelprys vir Letterkunde aan hom toegeken, en hom sodoende bo skrywers soos J.R.R. Tolkien, Robert Frost, John Steinbeck en E.M. Forster gekies. Die komitee het verwys na "die epiese krag waarmee hy ... temas nagespoor het en menslike lotsbestemmings uitgebeeld het wat voorgekom het uit die geskiedenis van sy land". Hierna het Andrić se werke 'n internasionale leserspubliek gevind en is van sy werke in 'n aantal tale vertaal. In die daaropvolgende jare het hy 'n aantal toekennings in sy geboorteland ontvang. Andrić se gesondheid het einde 1974 aansienlik agteruitgegaan en hy is die volgende jaar in Belgrado oorlede.

In die jare na Andrić se dood is die woonstel in Belgrado waar hy 'n groot deel van die Tweede Wêreldoorlog deurgebring het in 'n museum omskep en 'n nabygeleë straathoek is na hom vernoem. 'n Aantal ander stede in die voormalige Joego-Slawië het ook strate wat sy naam dra. In 2012 het die filmmaker Emir Kusturica begin met die aanbou van 'n etno-dorp in die ooste van Bosnië, wat na Andrić vernoem is (Andrićgrad). As Joego-Slawië se enigste Nobelpryswenner-skrywer, was Andrić gedurende sy leeftyd welbekend en gerespekteer in sy geboorteland. In Bosnië en Herzegowina, vanaf die 1950's tot na die verbrokkeling van Joego-Slawië, is sy werke deur Bosniese literêre kritici gekritiseer vir hul sogenaamde vooroordeel teen Moslems. In Kroasië is sy werke soms op die swartlys geplaas na Joego-Slawië se ontbinding in die 1990's, maar deur die literêre gemeenskap gerehabiliteer. Hy word hoog aangeskryf in Serwië vir sy bydraes tot Serwiese literatuur.

 Werke 
duimnael|regs|Ivo Andrić in sy studeerkamer
Bron: 

 Romans 
 1945 Na Drini ćuprija (Afrikaans: Die brug oor die Drina). Prosveta, Belgrado.
 1945 Travnička hronika (Afrikaans: Die kroniek van Travnik). Državni izdavački zavod Jugoslavije, Belgrado.

 Novelle 
 1920 Put Alije Đerzeleza. S. B. Cvijanović, Belgrado.
 1945 Gospođica. (Afrikaans: Die vrou uit Sarajevo) Svjetlost, Belgrado.
 1948 Priča o vezirovom slonu. (Afrikaans: Die olifant van die Visier) Nakladni zavod Hrvatske, Zagreb.
 1954 Prokleta avlija (Afrikaans: Hellehof). Matica srpska, Novi Sad.

 Kortverhaalbundels 
 1924 Pripovetke I. Serwiese Literêre Gilde, Belgrado.
 1931 Pripovetke. Serwiese Literêre Gilde, Belgrado.
 1936 Pripovetke II. Sarajevo.
 1945 Izabrane pripovetke. Svjetlost, Sarajevo.
 1947 Most na Žepi: Pripovetke. Prosveta, Belgrado.
 1947 Pripovijetke. Matica hrvatska, Zagreb.
 1948 Nove pripovetke. Kultura, Belgrado.
 1949 "Priča o kmetu Simanu". Novo pokoljenje, Zagreb. (kortverhaal)
 1952 Pod gradićem: Pripovetke o životu bosanskog sela. Seljačka knjiga, Sarajevo.
 1958 "Panorama". Prosveta, Belgrado. (kortverhaal)
 1960 Priča o vezirovom slonu, i druge pripovetke. Rad, Belgrado.
 1966 Ljubav u kasabi: Pripovetke. Nolit, Belgrado.
 1968 Aska i vuk: Pripovetke. Prosveta, Belgrado.

 Poësie 
 1918 Ex Ponto. Književni jug, Zagreb.
 1920 Nemiri. Sv. Kugli, Zagreb.

 Niefiksie 
 1976 Eseji i kritike. Svjetlost, Sarajevo (essays; postuum)
 2000 Pisma (1912–1973): Privatna pošta. Matica srpska, Novi Sad (privaat korrespondensie; postuum)

 Invloede, styl en temas  
duimnael|regs|Die Mehmed Paša Sokolović Brug, die gelyknamige brug oor die Drina-rivier
Andrić was 'n ywerige leser in sy jeug. Die jong Andrić se literêre belangstellings het baie gewissel, van die Griekse en Latynse klassieke werke tot die werke van vorige en kontemporêre literêre figure, insluitend Duitse en Oostenrykse skrywers soos Goethe, Heine, Nietzsche, Kafka, Rilke en Mann, die Franse skrywers Michel de Montaigne, Blaise Pascal, Gustave Flaubert, Victor Hugo en Guy de Maupassant, en die Britse skrywers Thomas Carlyle, Walter Scott en Joseph Conrad. Andrić het ook die werke van die Spaanse skrywer Cervantes, die Italiaanse digter en filosoof Giacomo Leopardi, die Russiese skrywer Nikolai Sjernisjefski, die Noorse skrywer Henrik Ibsen, die Amerikaanse skrywers Walt Whitman en Henry James en die Tsjeggo-Slowaakse filosoof Tomáš Garrigue Masaryk gelees. Andrić was veral lief vir Poolse letterkunde, en het later gesê dat dit 'n groot invloed op hom gehad het. Hy het verskeie Serwiese skrywers hoog geag, veral Karadžić, Njegoš, Kočić en Aleksa Šantić. Andrić het ook die Sloveense digters Fran Levstik, Josip Murn en Oton Župančič bewonder en sommige van hul werke vertaal. Kafka het blykbaar 'n beduidende invloed op Andrić se prosa gehad, en sy filosofiese uitkyk is sterk beïnvloed deur die werke van die Deense filosoof Søren Kierkegaard. Op 'n stadium in sy jeug het Andrić selfs belangstelling in Sjinese en Japannese letterkunde getoon.

Baie van Andrić se werk is geïnspireer deur die tradisies en eienaardighede van die lewe in Bosnië, en ondersoek die kompleksiteit en kulturele kontraste van die streek se Moslem-, Serwiese en Kroatiese inwoners. Sy twee bekendste romans, Na Drini ćuprija (Die brug oor die Drina) en Travnička hronika (Die kroniek van Travnik), kontrasteer op subtiele wyse Ottomaanse Bosnië se "oosterse" gebruike teenoor die "Westerse atmosfeer" wat eers deur die Franse en later deur die Oostenryks-Hongare bekendgestel is. Sy werke bevat baie woorde wat van Turkse, Arabiese of Persiese oorsprong is en wat hul weg gevind het na die tale van die Suid-Slawiërs tydens die Ottomaanse bewind. Volgens Vucinich gebruik Andrić hierdie woorde om "oosterse nuanses en subtiliteite uit te druk wat nie so goed in sy eie Serwo-Kroaties weergegee sou kon word nie".

Volgens die literêre historikus Nicholas Moravcevich, verraai Andrić se werk "gereeld sy diep hartseer oor die ellende en vermorsing wat inherent is aan die verloop van tyd". Na Drini ćuprija bly sy bekendste roman en het die mees akademiese ontleding van al sy werke ontvang. Die meeste geleerdes het die gelyknamige brug geïnterpreteer as 'n metoniem vir Joego-Slawië, wat self 'n brug tussen Oos en Wes was tydens die Koue Oorlog. In sy Nobel-aanvaardingstoespraak het Andrić die land beskryf as een "wat, teen 'n geweldige spoed en ten koste van groot opofferings en grootse pogings, probeer om op alle gebiede, insluitend op kulturele vlak, op te maak vir die dinge waarvan dit deur 'n besonder onstuimige en vyandige verlede ontneem is." Volgens Andrić kan die oënskynlik teenstrydige posisies van Joego-Slawië se uiteenlopende etniese groepe oorkom word deur 'n goeie begrip van die geskiedenis te hê. Dit, lei hy af, sal toekomstige geslagte help om die foute van die verlede te vermy, wat in lyn was met sy sikliese siening van tyd. Andrić het die hoop uitgespreek dat hierdie verskille oorbrug en "geskiedenis gedemistifiseer kan word".

 Nalatenskap 
duimnael|regs|200px|Standbeeld van Andrić aangrensend aan Belgrado se Novi dvor (Nuwe paleis)
Kort voor sy dood het Andrić verklaar dat hy wou hê dat al sy besittings bewaar moes word as deel van 'n skenking wat vir "algemene kulturele en humanitêre doeleindes" gebruik sou word. In Maart 1976 het 'n administratiewe komitee besluit dat die doel van die skenking sou wees om die studie van Andrić se werk, sowel as kuns en letterkunde in die algemeen, te bevorder. Die Ivo Andrić-stigting het sedertdien 'n aantal internasionale konferensies georganiseer, toekennings aan buitelandse navorsers gemaak wat die skrywer se werke bestudeer en finansiële hulp aangebied om die publikasiekoste van boeke wat betrekking het op Andrić en sy werk en lewe te dek. 'n Jaarboek, getiteld Sveske Zadužbine Ive Andrića (Die tydskrifjoernale van die Ivo Andrić-stigting), word deur die organisasie uitgegee. Andrić se testament bepaal dat 'n toekenning jaarliks toegeken moet word aan die skrywer van elke daaropvolgende jaar wat die beste bundel kortverhale geskryf het,, wat gelei het tot die stigting van die Andrić-prys in 1975. Die straat wat langs Belgrado se Novi dvor (Nuwe paleis) loop, nou die setel van die President van Serwië, is postuum ter ere van hom na Andrićev venac (Andrić se Halfmaan) vernoem. Dit sluit 'n lewensgrootte standbeeld van die skrywer in. Die woonstel waarin Andrić sy laaste jare deurgebring het, is in 'n museum omskep. Dit is meer as 'n jaar na Andrić se dood geopen en huisves boeke, manuskripte, dokumente, foto's en persoonlike besittings.

Andrić is steeds die enigste skrywer uit die voormalige Joego-Slawië wat die Nobelprys ontvang het. Gegewe sy gebruik van die Ekaviese dialek, en die feit dat die meeste van sy romans en kortverhale in Belgrado geskryf is, het sy werke byna uitsluitlik met Serwiese letterkunde geassosieer geraak. Die professor vir Slawiese studies, Bojan Aleksov, karakteriseer Andrić as een van die twee sentrale pilare van die Serwiese letterkunde, die ander is Petar II Petrović-Njegoš. "Die plastisiteit van sy narratief," skryf Moravcevich, "die diepte van sy sielkundige insig, en die algemeen geldende van sy simboliek bly onoortreflik in die hele Serwiese letterkunde." As gevolg van sy selfidentifikasie as 'n Serwiër het baie in die Bosniese en Kroatiese literêre instellings begin om "Andrić se verbintenis met hul literatuur te verwerp of te beperk". In Kroasië is Andrić nie oor die algemeen as deel van Kroatiese literatuur beskou nie, selfs nie in voormalige Joego-Slawië nie, hoewel dit rondom 1990 in Kroatiese literêre kringe begin verander het. Na Joego-Slawië se disintegrasie in die vroeë 1990's, was Andrić se werke onder dié wat die Kroatiese Demokratiese Unie-aktiviste uit sommige van die stadsbiblioteke en skole in Kroasië gesuiwer het. Dubravka Ugrešić het die destydse president, Franjo Tuđman, gekritiseer omdat hy iemand soos Ivan Aralica bo Ivo Andrić, Slobodan Šnajder, Slavenka Drakulić en haarself bevorder het. Die Kroatiese historikus en politikus Ivo Banac het Andrić gekarakteriseer as 'n skrywer wat "die Chetnik-trein met 'n baie klein marge gemis het". Alhoewel Andrić 'n kontroversiële figuur in Kroasië bly, het die Kroatiese literêre establishment sy werke grootliks gerehabiliteer.

Bosniese skolastici het beswaar gemaak teen die oënskynlik negatiewe uitbeelding van Moslem-karakters in Andrić se werke. Gedurende die 1950's het sy mees uitgesproke Bosniese teenstanders hom daarvan beskuldig dat hy plagiaat gepleeg het, homoseksueel was en dat hy 'n Serwiese nasionalis was. Sommige het selfs so ver gegaan as om te eis dat sy Nobelprys weggeneem word. Die meeste Bosniese kritiek op sy werke het in die tydperk onmiddellik voor die verbrokkeling van Joego-Slawië en in die nasleep van die Bosniese Oorlog verskyn. Vroeg in 1992 het 'n Bosniese nasionalis in Višegrad 'n standbeeld van Andrić met 'n voorhamer vernietig. In 2009 het Nezim Halilović, die imam van Sarajevo se Koning Fahd-moskee, Andrić tydens 'n preek as 'n "Chetnik-ideoloog" bespot. In 2012 het die rolprentmaker Emir Kusturica en die President van Serwiese Republiek, Milorad Dodik, 'n verdere standbeeld van Andrić in Višegrad onthul, hierdie keer as deel van die konstruksie van 'n etno-dorp bekend as Andrićgrad, geborg deur Kusturica en die regering van die Serwiese Republiek.  Andrićgrad is amptelik in Junie 2014 ingewy, ter geleentheid van die 100ste herdenking van die sluipmoord op Franz Ferdinand. 

Met ingang van die vroeë 1990's het Andrić se gesig gepronk op die geldnote van die Joego-Slawiese dinar. Sy beeltenis is ook te sien op die 1 KM geldnote wat in die Serwiese Republiek uitgereik is en 200KM geldnote wat op nasionale vlak in Bosnië en Herzegovina uitgereik is, sowel as 20 Serwiese dinar muntstukke wat in 2011 deur Serwië geslaan is om die vyftigste herdenking van die toekenning van die Nobelprys vir Letterkunde aan Ivo Andrić te vier.

 Notas 

 Verwysings 

 Bronnelys 









































 Eksterne skakels 
 Encyclopædia Britannica 
 Ivo Andrić Foundation
 Ivo Andrić Museum 

Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners
Kategorie:Geboortes in 1892
Kategorie:Sterftes in 1975