’n Hele os vir ’n ou broodmes

Ampie Coetzee se 'n Hele os vir 'n ou broodmes: Grond en die plaasnarratief sedert 1595Coetzee, Ampie. 2000. 'n Hele os vir 'n ou broodmes: Grond en die plaasnarratief sedert 1595. Kaapstad: VanSchaik. is 'n diepsinnige en kritiese ondersoek na die komplekse verhouding tussen grond, die plaas, en die Afrikaner-identiteit in Suid-Afrika. Die boek ontleed hoe hierdie verhouding histories ontwikkel het, veral deur die lens van die letterkunde, en ondersoek die implikasies daarvan in die hedendaagse Suid-Afrikaanse konteks van grondhervorming en postmoderne denke. Coetzee begin sy ondersoek met die vroegste ruiltransaksies vir vee en die botsing van uiteenlopende waardes tussen die Europeërs en die inheemse bevolking. Hy argumenteer dat hierdie vroeë interaksies die grondslag gelê het vir die latere konflik oor grondbesit en identiteit. Die konsep van representasie word as 'n sleutel element uitgelig, waar verskillende interpretasies van die ruilkonsep tot misverstand en konflik gelei het.

Coetzee vertaal en ontleed 17de-eeuse tekste wat vertel van botsings tussen Europeërs en die Khoi, en vra die belangrike vraag hoe die stem van die gekoloniseerde gehoor kan word. Hierdie ondersoek na vroeë dokumente dien as 'n fondament vir die res van die boek, wat die ideologiese konstruksies ondersoek wat ontwikkel het in die verhouding tussen die plaas, die natuur, en die ekonomie. Coetzee bespreek die ontstaan van klasverskille, die verhouding tot plaaswerkers en ras, en die voortsetting van koloniaal geïnspireerde rassisme. Hierdie aspekte word ondersoek in die konteks van die Afrikaner se verstedeliking, waar plaasverlating en armoede hand aan hand gegaan het, en die Afrikaner dikwels 'n versukkelde bywoner in die stad geword het.

Die sentrale vraag wat Coetzee aan die orde stel, is wat die identiteit van die Afrikaner is ná verstedeliking, wanneer daar 'n neerdrukkende gevoel van skuld oor die verlede bly sit. Hy argumenteer dat postmodernistiese denke die moderne plaasroman binnegedring het, wat konsepte soos identiteit en absolute waarde dekonstrueer. Uiteindelik bly slegs die teks – self ook 'n konstruk – as die enigste konstante werklikheid wat ons het. Die outeur maak dit duidelik dat hierdie boek nie uit konvensionele literêre ontledings bestaan nie. Die letterkunde word eerder gelees as deel van die geskiedenis van Afrikaner-bewuswording, maar ook as medebepalend in die vorming daarvan. Coetzee vertel die verhaal van Koos de Wet, 'n swaargewig-stoeikampioen, wat swart gevangenes teen 'n minimale bedrag gehuur het om op sy plaas te werk. Hierdie verhaal, saam met ander soortgelyke anekdotes, word gebruik om die uitbuiting en mishandeling van plaasarbeiders te illustreer, wat 'n sentrale tema in die boek is. Hy verbind hierdie persoonlike verhale met koerantberigte en statistieke oor plaasaanvalle en plaasmoorde sedert 1994, wat die hedendaagse relevansie van die tema beklemtoon. Die Minister van Veiligheid en Sekuriteit se siening dat die moorde aan misdaad toegeskryf moet word en nie 'n politieke oorsprong het nie, word teëgespreek deur die persepsie in die Afrikaanse boeregemeenskap dat die oorsaak wel polities van aard is. Die PAC se verwysing na 'n "tydbom van grondloosheid" versterk hierdie siening. Etienne van Heerden se kommentaar op die slagtings word aangehaal, waar hy sê dat min slagtings so roer soos 'n moordaanval op 'n plaasopstal, wat die diep emosionele verbintenis tussen Afrikaanssprekendes en die plaas uitlig.

Coetzee se doel is om die verhaal van grond, grondbesit, en die plaas in Suid-Afrika te vertel, nie om die verlede te herskryf of die geskiedenis van die verlede in terme van die hede te vertel nie, maar om die geskiedenis van die hede te vertel. Die verband tussen die geskiedenis van die hede en grondkonflikte word duidelik gemaak deur koerantberigte, inligtingspamflette van die Departement van Grondsake, en akademiese publikasies. Die motto van Charles van Onselen se boek oor 'n swart bywoner, "Die saad is myne. Die ploegskaar is myne. Die span osse is myne. Alles is myne. Net die grond behoort aan hulle," word aangehaal om die ongelykheid en onregverdigheid van grondbesit uit te lig. Die gedig "grond" deur Antjie Krog word ook bespreek, waar die liefde vir grond en die komplekse verhouding daartoe verwoord word. Die plaas en grond word gesien as dele van 'n meerstemmige gesprek, 'n dodelik ernstige debat, en 'n diskoers in die ware sin van die woord.

Die prosanarratief in Afrikaans, veral die plaasroman, word as die hoofbron van die studie gebruik. Coetzee haal Nadine Gordimer aan wat sê dat as jy die feite van die terugtrekking uit Moskou in 1812 wil lees, jy dit in 'n geskiedenisboek kan lees, maar as jy wil weet hoe oorlog is en hoe mense daarop reageer, jy "Oorlog en vrede" moet lees. Hy verwys ook na 'n studie oor die onthou en vergeet van politieke wandade, waar romans as hoofbronne gebruik word. Coetzee lees die roman as geskiedenis, maar nie geskiedskrywing binne 'n ideële kontinuïteit nie. Die roman het die vermoë om die verering van monumente te parodieer, die respek vir kontinuïteit te ontbind, en die sekerheid van die mens oor die onregverdighede van die verlede deur die verstrooiing van die subjek te vernietig. Die plaasroman word gesien as 'n roman waarin die plaas sentraal staan, ten opsigte van sake soos erfpag, opeenvolging van geslagte, die natuur, arbeid, en afskeid van die plaas. Die konsep van diskoers, soos omskryf deur Michel Foucault, word gebruik om die verskillende elemente waaruit 'n roman bestaan, te ontleed. Die diskoers oor grond bestaan uit uitings soos besit, grondtoewysing, die natuur, die plaas, die plaasroman, erfreg, en die nageslag.

Coetzee merk op dat die Afrikaanse letterkunde so deurtrek is van die plaas en die natuur dat selfs romans wat nie as plaasromans beskou word nie, die plaasruimte êrens betrek. Voorbeelde sluit in politieke romans soos Houd-den-Bek deur André P. Brink en Blaaskans deur John Miles, herskeppings van die verlede soos Uur van die engel deur Karel Schoeman, en geskiedkundige navorsingromans soos Op soek na generaal Mannetjies Mentz deur Christoffel Coetzee. Daar is ook plaasverhale by moderne kortverhaalskrywers soos Koos Prinsloo en Etienne van Heerden. Die navorsing vir die boek is hoofsaaklik gedoen oor die plaasroman soos dit in die Afrikaanse letterkunde voorgekom het, hoewel die Suid-Afrikaanse Engelse letterkunde ook sodanige romans bevat. Die fokus is op die verhouding tussen wat mens met 'n mate van onsekerheid vandag tentatief "die Afrikaner" en die plaas kan noem, oor die boer wat Boer geword het. 

 Verwysings