Die ontwikkeling van die Afrikaanse letterkunde

Inleiding 
Die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde is 'n komplekse verhaal, waarvan die oorsprong en afbakening verskillend beskou kan word, afhangende van die perspektief. Sommige beskou die vroegste skryfwerk aan die Kaap, al was dit oorspronklik in Nederlands, reeds as deel van 'n voorloper of koloniale letterkunde wat tot die Afrikaanse tradisie gelei het, terwyl ander 'n latere datum, veral rondom die Eerste Afrikaanse Taalbeweging, as die ware beginpunt beskou. In hierdie artikel word die ontwikkeling van die Afrikaanse letterkunde gevolg vanaf die vroeë skryfwerk aan die Kaap tot aan die einde van die 20ste eeu, met die klem op belangrike periodes, bewegings en skrywers soos dit in die bronne beskryf word.

 Die vroeë begin: Van Hollandse teenwoordigheid tot die eerste Afrikaanse geskrifte (ongeveer 1652-1875) 

Met die stigting van 'n nedersetting aan die Kaap in 1652 deur die Hollanders, het skryfwerk aanvanklik bestaan uit amptelike dokumente soos dagregisters en reisverslae. Hierdie skryfwerk was in Nederlands, die taal van die koloniste, maar reeds hierin begin 'n mens 'n gerigtheid op die nuwe vaderland sien, wat dit onderskei van literatuur wat in Nederland ontstaan het. Die dagregister van Jan van Riebeeck (1651-1662) word genoem as 'n vroeë voorbeeld van 'n lewendige styl wat op daaglikse aktiwiteite fokus en selfs tragiek, drama en humor insluit. Later ontstaan 'n dagboekliteratuur wat 'n duideliker Afrikaanse gees en inslag begin toon, met die Dagregister van Adam Tas (1705-1706) as 'n belangrike voorbeeld, alhoewel fragmentaries bewaar.

Oor die loop van die 18de en vroeë 19de eeu begin die Kaaps-Hollands, die voorloper van Afrikaans, ontwikkel deur kontak met verskillende bevolkingsgroepe soos slawe en Khoekhoen. Die Nederlandse literêre tradisie bly invloedryk, veral deur publikasies soos die Nederduitsch Zuid-Afrikaansch Tijdschrift. Bewuste pogings tot literatuur word aanvanklik steeds in Nederlands aangepak, maar daar is 'n toenemende beoefening van Afrikaans in koerante.

Die heel vroegste geskrifte wat duidelik as Afrikaans herkenbaar is, dateer uit die vroeë 19de eeu en is dikwels geskryf vir spesifieke doeleindes soos spot of didaktiek. Hierdie vroeë werk was soms onbeholpe pogings om Nederlands te skryf, maar het reeds 'n tipiese Afrikaanse karakter getoon, soos Louis Tregardt se Dagboek. Skrywers soos Louis Henri Meurant se Zamenspraak (1861) en die spotgedig 'Lied ter eere' word as voorbeelde van hierdie vroeë Afrikaanse geskrifte genoem. Sporadiese gedigte in 'n volkse idioom verskyn ook, soos dié van F.W. Reitz sr. en jr. en Melt Brink. Die literatuur in hierdie vroeë fase word gekenmerk deur 'n sterk verband met die plaaslike werklikheid en 'n ontwikkeling van eie beeldspraak en idioom.

 Die Eerste Afrikaanse Taalbeweging (1875-1900) 

Die jaar 1875 word algemeen beskou as 'n keerpunt met die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA). Hierdie beweging, onder leiding van figure soos Arnoldus Pannevis, C.P. Hoogenhout en S.J. du Toit, het 'n doelbewuste poging aangewend om Afrikaans tot skryftaal te verhef en die stryd vir die erkenning daarvan te begin. Die GRA het publikasies soos die koerant Die Patriot (vanaf 1876) en die tydskrif Ons Klyntji (vanaf 1896) gebruik as platforms vir die bevordering van Afrikaans en die publikasie van vroeë literêre werke. Hierdie publikasies het 'n belangrike rol gespeel as 'n uitgewersplatform vir Afrikaanse skrywers.

Die literatuur wat tydens die Eerste Beweging ontstaan het, was tematologies sterk gebonde aan die vaderland, die Afrikaanse taal, godsdiens en die lewe van die gewone Afrikaner, insluitend folklore. Die hoofdoel was om die volk op te wek, te stig, te leer of te vermaak, wat gelei het tot 'n literatuur met 'n sterk didaktiese, pedagogiese en geestige aard. Die skrywers het doelbewus in die volksidioom geskryf om 'n breë publiek te bereik. Invloede van buitelandse skrywers was teenwoordig, maar die literatuur het sterk op 'n eie kulturele basis berus weens isolasie. Vroeë genres soos die romantiese (C.P. Hoogenhout se Catharina), realistiese (Jan Lion Cachet se Sewe duiwels), historiese (S.J. du Toit se Di koningin fan Skeba) en folkloristies-sosiologiese (G.R. von Wielligh se Jakob Platjie) het hul verskyning gemaak. Ander belangrike skrywers van die tyd sluit D'Arbez (J.F. van Oordt) in, bekend vir sy historiese romans.

 Die Tweede Afrikaanse Taalbeweging en die periode tot 1930 

Ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) en met die aanvang van die 20ste eeu, het Afrikaans uiteindelik Nederlands as die dominante medium in Suid-Afrika vervang. Die Tweede Taalbeweging het gefokus op die ontwikkeling van Afrikaans tot 'n volwaardige kultuurtaal, 'n taak wat grootliks deur 'n nuwe geslag jonger skrywers aangepak is. Die Anglo-Boereoorlog self het 'n belangrike stimulus en tematiese bron vir die literatuur onmiddellik ná 1900 geword, veral in die poësie.

Hierdie periode sien die stigting van belangrike uitgewerye soos J.L. van Schaik (1914) en Nasionale Pers (1915), wat die publikasie van Afrikaanse literatuur bevorder het. Literêre kritiek begin ook ontwikkel, hoewel aanvanklik dikwels nog in diens van die taalbeweging.

Die poësie van hierdie tyd toon aanvanklik 'n hoë vlug. Belangrike digters van die Tweede Beweging sluit in J.D. du Toit (Totius), Jan F.E. Celliers en C. Louis Leipoldt. Hulle werk, hoewel soms nog stryd- en tydgebonde, begin universele geldigheid bereik. Eugène Marais, met sy romantiese en simbolistiese poësie, word ook as 'n belangrike figuur genoem.

In die prosa oorheers die histories-romantiese stroming aanvanklik. Die realistiese tradisie, wat begin het met skrywers soos Jan Lion Cachet, word voortgesit en kry 'n vaste patroon met die werk van Léon Maré en veral Jochem van Bruggen, wat op die lewe van misdeeldes fokus. Die plaasroman begin ook in hierdie tyd ontwikkel (bv. D.F. Malherbe se Die Meulenaar). Ander prosa-genres sluit in avontuur- en speurverhale (C.J. Langenhoven). Sangiro word genoem vir sy dierverhale.

 Die Dertigers en die periode tot 1955 

Die periode vanaf ongeveer 1930 tot 1955 word gekenmerk deur 'n groot vernuwing in die Afrikaanse poësie, wat in twee fases geskied. Aanvanklik is daar 'n wegswaai van die tradisionele 'motiewe'-kuns en die verband met die taalstryd na 'n persoonlike belydenispoësie. Later verskyn 'n beeldingsvers waarin persoonlike belewing geobjektiveer word en die wêreld buite die 'ek' as boustof dien. Die belangrikste figure wat hierdie vernuwing in die poësie verteenwoordig, die sogenaamde Dertigers, is N.P. van Wyk Louw en D.J. Opperman. Ander digters van hierdie tyd sluit in I.D. du Plessis, Elisabeth Eybers, H.A. Mulder en F.E.J. Malherbe.

Wat prosa en drama betref, is hierdie tydperk grootliks 'n voortsetting en uitbouing van rigtings voor 1930, hoewel daar in die veertigerjare aarselende pogings tot vernuwing in die prosa is, en in die vyftigerjare 'n verdieping met versdramas. Ouer skrywers soos C.J. Langenhoven en Gustav Preller bly aktief in die vroeë jare van hierdie periode. Die plaasroman bly 'n belangrike genre. Skrywers soos C.M. van den Heever lewer belangrike bydraes tot prosa. Die realistiese tradisie word voortgesit deur figure soos Jochem van Bruggen en Mikro. Die speurverhaal en avontuurverhaal vir die jeug, soos beoefen deur C.J. Langenhoven, bly gewild.

 Die Sestigers en die periode tot ongeveer 1990 

Vanaf ongeveer 1955 tree 'n nuwe geslag jonger skrywers na vore, wat 'n beduidende vernuwing in die Afrikaanse letterkunde meebring, veral in prosa en drama, wat nou gelyktydig met poësie ontwikkel. Hierdie beweging, bekend as die Sestigers (vanaf die sestigerjare), toon 'n wegswaai van tradisionele Afrikaanse motiewe na 'n groter internasionalisme en eksperimentele verkenning van vorme. Sleutelfigure van hierdie beweging sluit in Etienne Leroux, Jan Rabie, André P. Brink en Breyten Breytenbach. Hulle werk is beïnvloed deur internasionale literêre strominge en filosofieë soos eksistensialisme. Later, in die sewentigerjare, is daar 'n groter bewustheid van Afrika as tematiese moontlikheid.

Hierdie periode word ook gekenmerk deur toenemende weerstand teen die apartheidsbeleid, wat neerslag vind in die literatuur. Veral vanaf 1976, na die Soweto-opstand, word die weerstand verskerp en die status van Afrikaans as taal van die onderdrukker bevraagteken. Die debat oor 'n littérature engagée word belangrik. Skrywers soos André P. Brink en Breyten Breytenbach se werk word prominent in hierdie weerstand, en Brink se werk (Kennis van die Aand) is die eerste Afrikaanse boek wat verbied word onder die publikasiewet. Die stigting van die Afrikaanse Skrywersgilde en alternatiewe uitgewers soos Taurus ondersteun hierdie weerstandsbeweging.

Nuwer stemme begin na vore kom, insluitend swart Afrikaanse skrywers soos S.V. Petersen, Arthur Fula en Eddie Domingo. Veral die aantal bruin skrywers wat in Afrikaans publiseer, neem toe. Gay skryfwerk begin ook meer openlik verskyn as deel van die weerstand teen patriargale waardes.

 Die einde van die 20ste eeu (ongeveer 1990-2000) 

Die jare na 1990 word gekenmerk deur die oorgang na 'n demokratiese Suid-Afrika, wat 'n beduidende impak op die literatuur het. Hierdie periode is 'n oorgangsfase waarin ou temas voortleef, maar nuwe neigings ook verskyn. Daar is 'n 'terugkeer na die argief', waar skrywers die Suid-Afrikaanse geskiedenis herbesoek in die lig van die politieke veranderinge, met 'n fokus op onreg wat teenoor inheemse volke gepleeg is. Die geskiedenis en kultuur van die Boesmans en Khoekhoen kom veral onder die loep. Amptelike geskiedskrywing word hersien.

Temas soos die onsekerheid van die oorgang, maatskaplike probleme soos misdaad en armoede, en selfs distopiese sienings van die post-apartheid samelewing verskyn in die literatuur. Die diversiteit van stemme binne die Afrikaanse letterkunde groei, met 'n toenemende verteenwoordiging van die heterogeniteit van die Afrikaanssprekende gemeenskap. Swart Afrikaanse skrywers, veral romansiers, begin groter prominensie kry, soos A.H.M. Scholtz met sy roman Vatmaar(1995), wat die lewe in 'n nie-rassige gemeenskap uitbeeld.

Belangrike skrywers van hierdie laat 20ste-eeuse periode sluit in Marlene van Niekerk, wie se roman Triomf (1994) die wêreld van Afrikanernasionalisme verken, Etienne van Heerden, wat magiese realisme gebruik om die geskiedenis te verwerk, en A.H.M. Scholtz. Die Afrikaanse letterkunde teen die einde van die 20ste eeu toon dus 'n groeiende diversiteit en 'n sterk betrokkenheid by die verwerking van die geskiedenis en die uitdagings van die nuwe Suid-Afrika.

 Samevatting 

Die reis van die Afrikaanse letterkunde vanaf sy vroeë begin in die Kaaps-Hollandse skryfwerk tot aan die einde van die 20ste eeu is een van voortdurende ontwikkeling en transformasie. Van die aanvanklike amptelike dokumente en vroeë Afrikaanse geskrifte vir spot en didaktiek, deur die doelbewuste stryd vir erkenning tydens die Eerste en Tweede Taalbewegings, die vernuwing deur die Dertigers, die eksperimentalisme en weerstand van die Sestigers, tot die toenemende diversiteit en verwerking van die geskiedenis in die post-apartheid era van die negentigerjare, het die Afrikaanse letterkunde 'n ryke en komplekse geskiedenis opgebou. Belangrike periodes soos dié van die Taalbewegings, die Dertigers, die Sestigers en die oorgangstydperk rondom 1990 het sleutelrolle gespeel in die vorming van genres, temas en stilistiese benaderings. Skrywers soos S.J. du Toit, Totius, Jan F.E. Celliers, C. Louis Leipoldt, N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman, Etienne Leroux, Jan Rabie, André P. Brink, Breyten Breytenbach, Marlene van Niekerk en A.H.M. Scholtz, verteenwoordig die diverse stemme en bydraes wat hierdie letterkunde deur die 20ste eeu gevorm het. Ten spyte van politieke uitdagings en interne debatte, het die Afrikaanse letterkunde gegroei en aangepas, en teen die einde van die eeu 'n breër spektrum van ervarings en perspektiewe begin verteenwoordig.

 Verwysings