Ethica (Spinoza)

duimnael
Etiek, gedemonstreer in die meetkundige orde (Latyn: Ethica, ordine geometrico demonstrata), gewoonlik bekend as die Etiek, is 'n filosofiese verhandeling wat in Latyn geskryf is deur Baruch Spinoza (Benedictus de Spinoza). Dit is tussen 1661 en 1675 geskryf en is die eerste keer postuum in 1677 gepubliseer.

Die boek is miskien die mees ambisieuse poging om Euklides se metode in die filosofie toe te pas. Spinoza stel 'n klein aantal definisies en aksiomas voor waaruit hy probeer om honderde stellings en gevolge af te lei, soos " Wanneer die Gees sy eie gebrek aan mag verbeel, is dit hartseer daaroor ",Deel 3, stelling 55. "'n Vry man dink van niks minder nie as van die dood",Deel 4, stelling 67. en "Die menslike Verstand kan nie absoluut vernietig word met die Liggaam nie, maar iets daarvan bly wat ewig is."Deel 5, stelling 23.

Meetkundige metode
links|duimnael|Baruch Spinoza
Na aanleiding van René Descartes se Principia Philosophiae (1644), word Ethica volgens die meetkundige metode (more geometrico demonstrata, metode van meetkunde) gestruktureer. Hierdie model volg die struktuur van werke soos Euklides se Die Elemente en is waarskynlik hoofsaaklik geïnspireer deur Proclus se Institutio theologica, " Elemente van Teologie ", 'n aksiomatiese aanbieding van Neoplatoniese metafisika uit die 5de eeu.

Elke deel (of hoofstuk) begin met definisies van sleutelwoorde, soos:
 “Met substansie bedoel ek dit wat in sigself bestaan en op sigself verstaan moet word. Dit wil sê, dit veronderstel nie 'n ander konsep waaruit dit afgelei moet word nie.”— Deel 1, definisie 3

Dit word gevolg deur 'n reeks selfverduidelikende aksiomas, soos:
 “Soos die menslike verstand alles as oorsaak en gevolg verstaan, het die mens meer mag oor sy beproewings en ly hy minder daaraan.” — Deel 5, stelling 6
Hieruit lei Spinoza 'n aantal stellings af, gevolg deur bykomende bewyse, afleidings, opmerkings en postulate. Dit spreek die siening uit dat in die filosofie, soos in wiskunde, alle stellings uit die hoogste beginsels afleibaar is. Spinoza het moontlik ook gedink dat hierdie struktuur duideliker sou wees as die narratiewe struktuur van sy vroeëre werke.<ref>Richard H. Popkin: Ethics op britannica.com. Gearchiveerd op 31 Mei 2023.</ref>

Deel 1De Deo - "oor God"
In die eerste deel begin Spinoza deur agt konsepte te definieer: 'sy eie oorsaak', 'substansie', 'kenmerk', 'modus', 'God', 'vryheid' en 'ewigheid'. Hierdie definisies word gevolg deur 'n reeks aksiomas. Spinoza kom vinnig tot die gevolgtrekking dat 'substansie' noodwendig moet bestaan, sy eie oorsaak is en onbeperk is. Uit daardie gevolgtrekking bewys hy dat daar nie twee substansies met dieselfde eienskap kan bestaan nie, want die een sal die ander beperk. Dit lei tot die monumentale gevolgtrekking van stelling 11:

God, of 'n substansie wat bestaan uit 'n oneindige aantal eienskappe wat elkeen 'n ewige en oneindige essensie uitdruk, bestaan noodwendig.

Uit die definisie van God as 'n substansie met oneindige eienskappe en ander stellings oor substansie, volg dit dat "daar geen ander substansie bedink kan word behalwe God nie" (stelling 14) en: "alles wat is, is in God, en niks kan bestaan of verstaan word sonder God” (stelling 15). Dit is die kern van Spinoza se panteïsme: God is oral en alles wat bestaan is 'n modus van God. God word aan die mens geken deur slegs twee van Sy eienskappe - denke en uitbreiding (die kwaliteit om ruimtelike dimensies te hê) - alhoewel die aantal van God se eienskappe oneindig is. Later in Deel 1 stel Spinoza vas dat alles wat gebeur, noodwendig uit die aard van God volg en dat daar geen gebeurlikhede in die natuur kan wees nie. Deel 1 word afgesluit met 'n bykomende polemiek oor die waninterpretasie van die wêreld deur godsdienstige en bygelowige mense, wat dink dat God die verloop van gebeure kan verander en dat die verloop van gebeure soms 'n goddelike oordeel oor menslike gedrag weerspieël.

Skema van die stellings
Definisies en aksiomas
Wat 'God' beteken: 1-6 Daar is net een substansie. 7-10 Oneindigheid en bestaan van substansie. 11-15 'God' is 'n absoluut oneindige substansie.
Watter dinge volg uit 'God' en word deur 'God' geproduseer: 16-20 Hoe 'God' werk. 21-23 Ewige en oneindige dinge. 24-29 Kreatiewe en geskape natuur. 30-36 Rede, wil, mag.
Bylae: Noodsaaklikheidsvooroordeel, ens.

Deel 2 De Natura et Origine Mentis - "oor die aard en oorsprong van die verstand"

In Deel 2 ondersoek Spinoza die twee eienskappe waarmee mense die wêreld verstaan: denke en uitbreiding. Laasgenoemde vorm van begrip word in die natuurwetenskap ontwikkel, eersgenoemde in logika en sielkunde. Vir Spinoza, anders as Descartes, is daar geen probleem om die interaksie tussen gees en liggaam te verduidelik nie. Die twee is nie afsonderlike entiteite wat oorsaaklik met mekaar in wisselwerking tree nie, maar bloot verskillende aspekte van dieselfde gebeure. Spinoza aanvaar Descartes se meganistiese fisika as die korrekte manier om die wêreld in terme van uitbreiding te verstaan. Individuele fisiese of geestelike entiteite is 'modus' van substansie: fisiese entiteite is modus van substansie wat verstaan word in terme van die eienskap van uitbreiding; geestelike entiteite is maniere van substansie wat in terme van die eienskap van denke bedink word. Aangesien God die enigste stof is, is alle fisiese en geestelike entiteite vorme van God. Terwyl die modus natura naturata "natuurgeskep" en verganklik is, is God, of substansie, natura naturans, "natuurskeppend" en ewig.

Drie soorte kennis
Die laaste deel van die tweede deel handel oor epistemologie, eers die waarheid en valsheid van idees en dan 'n klassifikasie van tipes kennis: 1. vae ervaring en beelde en verbeelding van dinge, 2. redenering met algemeen erkende konsepte en voorstellings van dinge, en 3. intuïtiewe insig. Slegs die laaste twee tipes kennis is nuttig. Die menslike verstand het voldoende (ware) kennis van die ewige en oneindige wese van substansie. Die verstand en die wil is dieselfde, naamlik die bevestiging van 'n idee. Spinoza sluit die afdeling af met 'n verduideliking van die voordele van sy teorie vir mense en die samelewing.

Skema van die stellings

Definisies en aksiomas 

Gees en liggaam: 1-9 Denke, uitbreiding, verbeelding. 10 - 13 Die verstand is die voorstelling wat aan die liggaam behoort. Afwyking: aannames oor die aard van voorwerpe en die menslike liggaam 

Kennis: 14-23 Persepsie en verbeelding. 24-31 Onvolmaakte voorstellings. 32-39 Valsheid en waarheid. 40-43 Drie soorte kennis. 44-47 Voldoende kennis. 

Wil en rede: 48-49 kom neer op dieselfde ding.

Deel 3De Origine et Natura Affectuum - "oor die oorsprong en aard van emosies"

Fisiese modusse wat biologies is, het 'n eienskap verder as eenvoudige uitbreiding, naamlik conatus, "inspanning", dit wil sê, 'n begeerte en dryfkrag vir selfbehoud. Onbewustelik word biologiese modusse ook gedryf deur emosies van vrees en plesier om op 'n sekere manier op te tree.

Skema van die stellings

Definisies en postulate (vereistes) 

Inleiding: 1-3 Aksies en voorwaardes. 4-8 Oorlewingsinstink. 
Voorwaardes: 9-11 Primêre voorwaardes. 12-57 Sekondêre versteurings. 58-59 Toestande wat aksies is. 
Opsomming. Definisies van 48 toestande.

Deel 4De Servitute Humana, seu de Affectuum Viribus - "oor die afhanklikheid van die mens, of oor die krag van emosies"

Mense, as biologiese entiteite, is in 'n toestand van slawerny solank hulle slegs vanuit emosies optree.
Skema van die stellings

Voorwoord, definisies en aksiomas 
Die menslike toestand: 1-18 Die oorsake van menslike magteloosheid en onbestendigheid 19-28 Utile proprium, menslike deug 29-37 Die algemene welsyn, die samelewing 
Onderwerping en vryheid: 38-58 Goeie en slegte toestande. 59-66 Lewe volgens rede 67-73 Die lewe van die vry mens 
Opsomming. Bylaag in 32 hoofstukke: Die regte manier van lewe.

Deel 5De Potentia Intellectus, seu de Libertate Humana - "oor die krag van rede, of oor menslike vryheid"

In Deel 5 van die Ethica verduidelik Spinoza dat vryheid verkry word deur die mag van emosies oor menslike optrede te verstaan, deur dinge en gebeure waaroor 'n mens geen beheer het, rasioneel te aanvaar nie, en deur jou kennis en intellek te verhoog. Die hoogste vorm van kennis bestaan in 'n intellektuele intuïsie van dinge in hul bestaan as eienskappe en eienskappe van ewige substansie, of God; dit is wat dit beteken om die wêreld vanuit die aspek van die ewigheid te sien. Hierdie soort kennis lei tot 'n dieper begrip van God, wat alle dinge is, en uiteindelik tot 'n intellektuele liefde vir God, 'n vorm van saligheid wat neerkom op 'n soort rasioneel-mistieke ervaring.Ethica eindig met:
Geluk (geluksaligheid) is nie 'n beloning vir deug nie, maar is deug self en ons is nie gelukkig oor geluk omdat ons ons luste beheer nie, maar omgekeerd, omdat ons gelukkig is oor geluk, is ons in staat om ons luste te beheer. ...Maar alles uitstekend is so moeilik as wat dit skaars is.— Deel 5, stelling 42

Skema van die stellings
Voorwoord en aksiomas 

Oplossing vir die passies: 1-10 Behoorlike regulering van die geneenthede van die liggaam. 11-20 Liefdevolle 'God'. 

Die hoogste geluk: 21-23 Volhoubaarheid van die gees. 24-31 Selfkennis en kennis van God met die derde soort kennis. 32-37 Intellektuele liefde vir 'God'. 38-41 Ewigheid van die gees, ware vroomheid en godsdiens. 42 Geluk is nie die beloning van deug nie, maar deug self.

Kritiek van Ethica 
Spinoza is van 'n panteïstiese en selfs ateïstiese filosofie beskuldig; sy 'God' was nie die God van die Ortodokse Christene of van die Jode nie.

Vir Spinoza was rede (deur intellektuele nadenke oor 'God') die pad na geluk. Ander filosowe het hom verwyt oor hierdie klem op rasionaliteit.

Sy konsep van menslike vryheid is volgens sommige filosowe, insluitend Jean-Paul Sartre, te beperk. Volgens Spinoza kan jy nooit werklik 'n vrye keuse maak nie en kan jy nie losbreek van die oorsaak-en-gevolg-ketting wat uiteindelik net deur 'God' geken word nie.

Vatikaanse manuskrip
duimnael|Manuskrip van Benedict de Spinoza se teks: Etiek. Biblioteca Vaticana, Vat. lat. 12838. Etiek deel 1, stelling 5 einde, stellings 6 tot 8. Prop. = Stelling, Dem. = Bewyse.
In 2011 het prof. Dr. L. Spruit 'n kopie van Spinoza se eie teks uit 1675 in die Vatikaan-biblioteek gevind.Profiel prof. dr. L. Spruit (Leen) op ru.nl Hierdie manuskrip is 'n afskrif van Spinoza se handgeskrewe weergawe van Ethica, gemaak deur kopiis Pieter van Gent. Van Gent het hierdie afskrif op die laatste aan die einde van 1674 gemaak.

Na 1674 tot sy dood in Februarie 1677 het Spinoza verdere verbeterings in sy handtekening aangebring. Die finale weergawe is op Spinoza se lessenaar gevind en word dus ook die 'lesermanuskrip' genoem. Hierdie weergawe was die basis van Spinoza se Opera posthuma van 1677, maar is verlore. Nietemin, op grond hiervan moet aanvaar word dat die weergawe in die Opera posthuma nader aan Spinoza se finale weergawe was as die manuskrip wat in die Vatikaan gevind is.Maarten van Buuren (2017): 'Ten geleide' bij zijn vertaling van de Ethica, bl. 12-15

 Verwysings 

Verdere leeswerk

 Carlisle, Clare. Spinoza's Religion: A New Reading of the 'Ethics'. Princeton: Princeton University Press 2021. 
Carlisle, Clare, ed. Spinoza's 'Ethics', translated by George Eliot. Princeton: Princeton University Press 2020.
Curley, Edwin (ed.). The Collected Works of Spinoza. vol. 1. Princeton: Princeton University Press 1985.
________. (ed.). The Collected Works of Spinoza. vol. 2. Princeton: Princeton University Press 2016.
 Curley, Edwin M. Behind the Geometrical Method. A Reading of Spinoza's Ethics, Princeton: Princeton University Press, 1988.
Della Rocca, Michael, (ed.), 2018. The Oxford Handbook of Spinoza.  Oxford University Press.
 Israel, Jonathan, 2023. Spinoza: Life and Legacy.  New York: Oxford University Press. 
Kisner, Matthew J. (ed.). Spinoza: Ethics Demonstrated in Geometrical Order. trans. Michael Silverthorne and Matthew J. Kisner. Cambridge: Cambridge University Press 2018.
 Krop, H. A., 2002, Spinoza Ethica, Amsterdam: Bert Bakker. Later editions, 2017, Amsterdam: Prometheus. In Dutch with Latin text by Spinoza.
 Lloyd, Genevieve, 1996. Spinoza and the Ethics. Routledge. 
Lord, Beth. Spinoza's 'Ethics': An Edinburgh Philosophical Guide. Edinburgh University Press 2010.
Nadler, Steven. Spinoza, A Life. 2nd Edition. Cambridge University Press 2018.
______, Spinoza's Ethics: An Introduction'', 2006 (Cambridge, England: Cambridge University Press, ).

Kategorie:Filosofie
Kategorie:Boeke