Wil (filosofie)

Wil, in die filosofie, is 'n fakulteit van die verstand. Wil is belangrik as een van die dele van die verstand, saam met rede en begrip. Dit word as sentraal in die veld van etiek beskou vanweë die rol daarvan om doelbewuste optrede moontlik te maak.

'n Herhalende vraag in Westerse filosofiese tradisie is oor vrye wil - en die verwante, maar meer algemene idee van die noodlot - wat vra hoe die wil werklik vry kan wees as 'n persoon se optrede óf natuurlike óf goddelike oorsake het wat dit bepaal. Op sy beurt hou dit direk verband met besprekings oor die aard van vryheid en met die probleem van die bose.

Klassieke filosofie
Die klassieke behandeling van die etiese belangrikheid van wil is te vinde in die Nicomacheanse Etiek van Aristoteles, in Boeke III (hoofstukke 1–5), en Boek VII (hoofstukke 1–10). Hierdie besprekings was 'n groot invloed in die ontwikkeling van etiese en regsdenke in die Westerse beskawing.

In Boek III het Aristoteles aksies in drie kategorieë in plaas van twee verdeel:
Vrywillige (ekousion) handelinge.
Onwillekeurige of onwillige (akousie) handelinge, wat in die eenvoudigste geval is waar mense nie prys of blameer nie. In sulke gevalle kies 'n persoon nie die verkeerde ding nie, byvoorbeeld as die wind 'n persoon afstoot, of as 'n persoon 'n verkeerde begrip het van die besondere feite van 'n situasie. Let daarop dat onkunde oor watter doelwitte goed en sleg is, soos mense van slegte karakter altyd het, nie iets is wat mense tipies as onkunde in hierdie sin verskoon nie. “Om op grond van onkunde op te tree, lyk anders as om op te tree terwyl jy onkundig is”.

"Nie-vrywillige" of "nie-gewillige" aksies (ouk ekousion) wat slegte aksies is wat deur keuse gedoen word, of meer algemeen (soos in die geval van diere en kinders wanneer begeerte of gees 'n aksie veroorsaak) wanneer "die bron van die beweging van die dele wat instrumenteel in sulke aksies is, is in jouself" en enigiets "aan jouself of om te doen of nie". Hierdie aksies word egter nie geneem omdat dit in eie reg verkies word nie, maar eerder omdat alle beskikbare opsies erger is.

Dit is oor hierdie derde klas aksies dat daar twyfel bestaan of dit in verskillende gevalle geprys of geblameer of gekondoneer moet word.

Deug en ondeug, volgens Aristoteles, is "aan ons". Dit beteken dat alhoewel niemand gewillig ongelukkig is nie, ondeug per definisie altyd aksies behels waaroor gewillig besluit is. Slegte kom van slegte gewoontes en die mik na die verkeerde dinge, nie doelbewus mik om ongelukkig te wees nie. Die ondeugde is dan vrywillig net soos die deugde is. Hy sê dat mense bewusteloos sal moet wees om nie te besef hoe belangrik dit is om hulself toe te laat om sleg te lewe nie, en hy verwerp enige idee dat verskillende mense verskillende ingebore visies het van wat goed is.

In Boek VII bespreek Aristoteles selfbeheersing, of die verskil tussen wat mense besluit om te doen, en wat hulle werklik doen. Vir Aristoteles is akrasia, "onbeheersing", onderskei van dieragtige gedrag, want dit is spesifiek vir mense en behels bewuste rasionele denke oor wat om te doen, al word die gevolgtrekkings van hierdie denke nie in die praktyk gebring nie. Wanneer iemand op 'n suiwer dieragtige manier optree, dan tree hulle ten goede of slegter nie op op grond van enige bewuste keuse nie.

Aristoteles spreek ook 'n paar vrae aan wat vroeër geopper is, op grond van wat hy verduidelik het:

Nie almal wat op grond van 'n rasionele en selfs korrekte besluit vasstaan, het selfbeheersing nie. Hardkoppige mense is eintlik meer soos 'n persoon sonder selfbeheersing, omdat hulle deels gelei word deur die plesier wat uit oorwinning kom.

Nie almal wat nie op grond van sy beste oorwegings vasstaan nie, het 'n ware gebrek aan selfbeheersing. As voorbeeld gee hy die geval van Neoptolemus (in Sophokles se Philoctetes) wat geweier het om te lieg ten spyte daarvan dat dit deel was van 'n plan waarmee hy ingestem het.

'n Persoon met praktiese wysheid (phronesis) kan nie akrasia hê nie. In plaas daarvan kan dit soms so lyk, want blote slimheid kan soms woorde opsê wat hulle wys kan laat klink, soos 'n akteur of 'n dronk persoon wat poësie opsê. 'n Persoon wat nie selfbeheersing het nie, kan kennis hê, maar nie 'n aktiewe kennis waaraan hulle aandag gee nie. Byvoorbeeld, wanneer iemand in 'n toestand is soos om dronk of woedend te wees, kan mense kennis hê, en selfs wys dat hulle daardie kennis het, soos 'n akteur, maar dit nie gebruik nie.

 Bronne 
 Critique of Pure Reason
 The World as Will and Representation, vol. 1, Dover edition, 1966, 

 Verdere leeswerk 

 Dorschel, Andreas, 'The Authority of Will', The Philosophical Forum XXXIII (2002), nr. 4, pp. 425–441.




Kategorie:Filosofie
Kategorie:Ontologie
Kategorie:Verstandelike prosesse