Disa

Disa is 'n genus blomplante in die familie Orchidaceae. Dit bestaan uit 185 spesies.Kew World Checklist of Selected Plant Families Die meeste van die spesies is inheems aan tropiese en suidelike Afrika, met nog enkeles in die Arabiese Skiereiland, Madagaskar en Réunion.Hans Peter Linder en Hubert Kurzweil. 1999. Orchids of Southern Africa. 504 pages. A.A. Balkema. . Disa bracteata het in Wes-Australië genaturaliseerd geraak, waar die plaaslike naam Afrika-onkruid-orgidee is.Weeds Australia, Weed Identification, African weed-orchid, Disa bracteata. 

Die genus Disa is in 1767 deur P.J. Bergius benoem.Peter Jonas Bergius. 1767. Descriptiones Plantarum ex Capite Bonae Spei: 348.  Dit is vernoem na Disa, die heldin van 'n Sweedse legende.Umberto Quattrocchi. 2000. CRC World Dictionary of Plant Names volume II. CRC Press: Boca Raton; New York; Washington, DC, VSA; Londen, VK.  (vol. II). Volgens dié amusante legende sou Koningin Disa haarself eenkeer aan Koning Sveas voorgestel het met slegs 'n visnet aan. Dié verhaal sou die Sweedse plantkundige Peter Bergius aangespoor het toe hy die Kaapse orgidee Disa longicornu in 1767 benoem, nadat hy die netagtige merke op die kroonblare opgemerk het.

 Beskrywing 
Die plante groei uit 'n vlesige knolwortel, wat 'n bron van maltodekstriene is wat as suikervervanger gebruik word. Sommige soorte bereik 'n hoogte van 90 cm. Die blomme is alleenstaande of in raseme gesorteer. Die blomblare en die lip is klein. Die blomme bestaan in wese uit die kelkblare. Die blomme wissel van 'n baie ligte kleur tot donkerrooi. Anders as meeste orgideegenera, beskik die saad van Disa-spesies oor ’n proto-endosperm wat nutriënte vir ontkieming bevat. Hierdie sade is gevolglik effens groter as ander orgideesade, maar steeds besonder klein.

 Bestuiwing 
Disas vertoon 'n verskeidenheid bestuiwingsindrome. Elke spesie van Disa het gewoonlik 'n enkele bestuiwerspesie en byna elke beskikbare bestuiwerinsek word deur sommige Disa-spesies benut. Spesies wat by dieselfde bestuiwing aangepas het, het dikwels onafhanklik 'n soortgelyke blommorfologie ontwikkel wat die infrageneriese klassifikasie van Disa verwar het totdat kladistiese analise op DNS-reekse uit hierdie genus toegepas is.

Voorbeelde van konvergerende evolusie in Disa-bestuiwing sluit die volgende in:

 blomme wat deur skoenlappers bestuif is, het twee keer ontwikkel, byvoorbeeld die bestuiwing van Disa uniflora deur die bergnooientjie Aeropetes tulbaghia (Satyrinae)
 blomme met opvallende misleiding, bestuif deur timmermansbye, het twee keer ontwikkel.
 langblommige blomme, bestuif deur langtongvlieë, het vier keer ontwikkel.
 naggeurige blomme, bestuif deur motte, het drie keer ontwikkel.

Sommige Disa-spesies word deur suikerbekkies bestuif en het pollinaria wat aan die pote van die suikerbekkies kleef wanneer hulle op die bloeiwyse gaan sit.

 Filogenie 
Die eerste molekulêre filogenie van die genus het vergelyking van kern-ribosomale ITS1-, 5.8S rDNA- en ITS2-reekse behels, en het getoon dat Herschelia en Monadenia binne 'n parafiletiese Disa genestel is.

In Genera Orchidacearum volume 2, stel Disa en Schizodium die substam Disinae van die stam Diseae saam.Alec M. Pridgeon, Phillip J. Cribb, Mark W. Chase, en Finn N. Rasmussen. 1999-2014. Genera Orchidacearum  Oxford University Press.  (volume 1),  (volume 2),  (volume 3),  (volume 4),  (volume 5),  (volume 6). Nadat die volume in 2001 gepubliseer is, het molekulêre filogenetiese studies getoon dat Schizodium in Disa geleë is.. Schizodium bestaan uit slegs ses spesies, almal endemies aan Suid-Afrika.

In 'n klassifikasie van orgideë wat in 2015 gepubliseer is, plaas Chase et alii Schizodium in sinoniem onder Disa. Hulle het ook die substam Disinae gedefinieer as bestaande uit Pachites, Disa en Huttonaea. Hierdie weergawe van Disinae is waarskynlik nie monofileties nie, maar is geskep as 'n klassifikasie om die onnodige benaming van onderwerpe te vermy voordat verdere studies die verwantskappe tussen hierdie drie genera kan opklaar.

 Kweking 
Disa-sade kan met matige sukses op klam sphagnummos ontkiem word. Die spesie  Disa uniflora  Bergius staan as 'n sierplant bekend. Dit is 'n skouspelagtige rooi orgidee bekend as "The Pride of Table Mountain" of "Flower of the gods". Gekweekte spesies sluit Disa aurata, Disa cardinalis, Disa crassicornis, Disa racemosa, Disa sagittalis en Disa tripetaloides.

 Basters 
Die volgende spesies is gebruik om meer as 400 basters te skep: Disa cardinalis, Disa caulescens, Disa racemosa, Disa tripetaloides, Disa uniflora, Disa aurata en Disa venosa.

 Disa × brendae (D. caulescens × D. uniflora)
 Disa × maculomarronina (D. hircicornis × D. versicolor)
 Disa × nuwebergensis (D. caulescens × D. tripetaloides)
 Disa × paludicola (D. chrysostachya × D. rhodantha)

 Spesies 
Daar is tans 185 spesies wat erken word:http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325749-2

 Disa aconitoides Sond.
 Disa aconitoides subsp.  aconitoides 
 Disa aconitoides subsp.  concinna 
 Disa aconitoides subsp.  goetzeana 
 Disa aemula Bolus
 Disa aequiloba Summerh.
 Disa afra Bolus
 Disa albomagentea E.G.H.Oliv. & Liltved
 Disa alinae Szlach.
 Disa alticola H.P.Linder
 Disa amoena H.P.Linder
 Disa andringitrana Schltr.
 Disa aperta N.E.Br.
 Disa arida Vlok
 Disa aristata  H.P.Linder
 Disa atricapilla (Harv. ex Lindl.) Bolus
 Disa atrorubens Schltr.
 Disa aurata (Bolus) L.T.Parker & Koop.
 Disa barbata (L.f.) Sw.
 Disa basutorum Schltr.
 Disa baurii Bolus
 Disa begleyi L.Bolus
 Disa bifida (Thunb.) Sw.
 Disa biflora (L.) Druce
 Disa bivalvata (L.f.) T.Durand & Schinz
 Disa bodkinii Bolus
 Disa bolusiana Schltr.
 Disa borbonica Balf.f. & S.Moore
 Disa brachyceras Lindl.
 Disa bracteata Sw.
 Disa × brendae H.P.Linder
 Disa brevicornis (Lindl.) Bolus
 Disa brevipetala H.P.Linder
 Disa buchenaviana Kraenzl.
 Disa cardinalis H.P.Linder
 Disa caulescens Lindl.
 Disa cedarbergensis H.P.Linder
 Disa celata Summerh.
 Disa cephalotes Rchb.f.
 Disa cernua (Thunb.) Sw.
 Disa chimanimaniensis (H.P.Linder) H.P.Linder
 Disa chrysostachya Sw.
 Disa clavicornis H.P.Linder
 Disa cochlearis S.D.Johnson & Liltved
 Disa comosa (Rchb.f.) Schltr.
 Disa conferta Bolus
 Disa cooperi Rchb.f.
 Disa cornuta (L.) Sw.
 Disa crassicornis Lindl.
 Disa cryptantha Summerh.
 Disa cylindrica (Thunb.) Sw.
 Disa danielae Geerinck
 Disa densiflora (Lindl.) Bolus
 Disa dichroa Summerh.
 Disa dracomontana Schelpe ex H.P.Linder
 Disa draconis (L.f.) Sw.
 Disa ecalcarata (G.J.Lewis) H.P.Linder
 Disa elegans Sond. ex Rchb.f.
 Disa eminii Kraenzl.
 Disa engleriana Kraenzl.
 Disa equestris Rchb.f.
 Disa erubescens Rendle
 Disa esterhuyseniae Schelpe ex H.P.Linder
 Disa extinctoria Rchb.f.
 Disa facula P.J.Cribb, C.Herrm. & Sebsebe
 Disa fasciata Lindl.
 Disa ferruginea Sw.
 Disa filicornis (L.f.) Thunb.
 Disa flexuosa (L.) Sw.
 Disa forcipata Schltr.
 Disa forficaria Bolus
 Disa fragrans Schltr.
 Disa galpinii Rolfe
 Disa gladioliflora Burch. ex Lindl.
 Disa glandulosa Burch. ex Lindl.
 Disa graminifolia Ker Gawl. ex Spreng.
 Disa hallackii Rolfe
 Disa harveyana Lindl.
 Disa hians (L.f.) Spreng.
 Disa hircicornis Rchb.f.
 Disa incarnata Lindl.
 Disa inflexa (Lindl.) Mundt ex Bolus
 Disa intermedia H.P.Linder
 Disa introrsa Kurzweil, Liltved & H.P.Linder
 Disa karooica S.D.Johnson & H.P.Linder
 Disa katangensis De Wild.
 Disa klugei McMurtry
 Disa linderiana Bytebier & E.G.H.Oliv.
 Disa lineata Bolus
 Disa lisowskii Szlach.
 Disa longicornu L.f.
 Disa longifolia Lindl.
 Disa longilabris Schltr.
 Disa longipetala (Lindl.) Bolus
 Disa lugens Bolus
 Disa macrostachya (Lindl.) Bolus
 Disa maculata L.f.
 Disa maculomarronina McMurtry
 Disa marlothii Bolus
 Disa micropetala Schltr.
 Disa miniata Summerh.
 Disa minor (Sond.) Rchb.f.
 Disa montana Sond.
 Disa multifida Lindl.
 Disa neglecta Sond.
 Disa nervosa Lindl.
 Disa newdigateae L.Bolus
 Disa nigerica Rolfe
 Disa nivea H.P.Linder
 Disa nubigena H.P.Linder
 Disa × nuwebergensis H.P.Linder
 Disa nyikensis H.P.Linder
 Disa obliqua (Lindl.) Bolus
 Disa obtusa Lindl.
 Disa ocellata Bolus
 Disa ochrostachya Rchb.f.
 Disa oligantha Rchb.f.
 Disa ophrydea (Lindl.) Bolus
 Disa oreophila Bolus
 Disa ornithantha Schltr.
 Disa ovalifolia Sond.
 Disa × paludicola J.Stewart & J.C.Manning
 Disa patula Sond.
 Disa perplexa H.P.Linder
 Disa physodes Sw.
 Disa pillansii L.Bolus
 Disa polygonoides Lindl.
 Disa porrecta Sw.
 Disa praecox (H.P.Linder) H.P.Linder
 Disa procera H.P.Linder
 Disa pulchella Hochst. ex A.Rich.
 Disa pulchra Sond.
 Disa purpurascens Bolus
 Disa pygmaea Bolus
 Disa racemosa L.f.
 Disa remota H.P.Linder
 Disa renziana Szlach.
 Disa reticulata Bolus
 Disa rhodantha Schltr.
 Disa richardiana Lehm. ex Bolus
 Disa robusta N.E.Br.
 Disa roeperocharoides Kraenzl.
 Disa rosea Lindl.
 Disa roseovittata McMurtry & G.McDonald
 Disa rufescens (Thunb.) Sw.
 Disa rungweensis Schltr.
 Disa sabulosa Bolus
 Disa sagittalis (L.f.) Sw.
 Disa salteri G.J.Lewis
 Disa sanguinea Sond.
 Disa sankeyi Rolfe
 Disa satyriopsis Kraenzl.
 Disa saxicola Schltr.
 Disa schizodioides Sond.
 Disa schlechteriana Bolus
 Disa scullyi Bolus
 Disa scutellifera A.Rich.
 Disa similis Summerh.
 Disa spathulata (L.f.) Sw.
 Disa stachyoides Rchb.f.
 Disa staerkeriana McMurtry & Bytebier
 Disa stairsii Kraenzl.
 Disa stricta Sond.
 Disa subtenuicornis H.P.Linder
 Disa telipogonis Rchb.f.
 Disa tenella (L.f.) Sw.
 Disa tenuicornis Bolus
 Disa tenuifolia Sw.
 Disa tenuis Lindl.
 Disa thodei Schltr. ex Kraenzl.
 Disa triloba Lindl.
 Disa tripetaloides (L.f.) N.E.Br.
 Disa tysonii Bolus
 Disa ukingensis Schltr.
 Disa uncinata Bolus
 Disa uniflora P.J.Bergius
 Disa vaginata Harv. ex Lindl.
 Disa vasselotii Bolus ex Schltr.
 Disa venosa Sw.
 Disa venusta Bolus
 Disa verdickii De Wild.
 Disa versicolor Rchb.f.
 Disa vigilans McMurtry & T.J.Edwards
 Disa virginalis H.P.Linder
 Disa × vogelpoelii (H.P.Linder) Bytebier
 Disa walleri Rchb.f.
 Disa walteri Schltr.
 Disa welwitschii Rchb.f.
 Disa woodii Schltr.
 Disa zimbabweensis H.P.Linder
 Disa zombica N.E.Br.
 Disa zuluensis Rolfe

 Verwysings