Oog (fontein)

'n Oog of fonteinoog is dikwels die sinoniem vir 'n natuurlike fontein of ondergrondse waterbron. Dit kan die opening wees waardeur die fontein sy water uitstoot, waar die ondergrondse water uitborrel of uitvloei of die oorsprong waaruit 'n rivier ontspring.WAT: s.v. "oog" 3a en 3bVergelyk ook die volgende vertalings:

1. Woordeboek Afrikaans-Latyn (1937, F. Postma): "oog van die rivier": fons, caput.
2. Woordeboek Afrikaans-Frans (1950, B. Strelen & H.L. Gonin): "oog": source, fontaine
3. Woordeboek/Wörterbuch (1983, G.P.J. Trümpelmann & E. Erbe): "oog": die Quelle. Hierdie gebied waar die oog voorkom sluit oor die algemeen vlaktes en moerasse in.Letra O Dicionário Ambiental  ecolnews.com.br (Bladsy besoek op 05 Maart 2010)

 Woordgebruik 
Die gebruik van "oog" om na 'n fontein te verwys, kom nie in Nederlands, Engels, Duits of Frans voor nie. Die leenvertaling "eye" en die leenwoord "oog" kom albei wel in Suid-Afrikaanse Engels voor, onder die invloed van Afrikaans.Branford, J. 1987. A Dictionary of South African English. Cape Town: Oxford University Press. p. 101: eye, n. pl. -s Fountainhead, source of a spring or river, esp. the opening through which the water wells up; see also 'bron'. Place name in Transvaal 'Die Oog' (The ~): see oog.  [trans. Afk. 'oog' fountainhead, source]  In Suid-Afrika vind mens onder meer die name Die Oog in Kuruman, Molopo Oog Natuurreservaat (naby Mahikeng) en "Malmane Oog" (nou Malmane Eye) tussen Lichtenburg en Ottoshoop.Branford, J. 1987. A Dictionary of South African English. Cape Town: Oxford University Press. p. 248: oog, n. The eye (q.v.) or source of a stream, river, or fountain (q.v.) In place names Die Oog, Molopo Oog, Malmane Oog. [Afk. 'oog', eye]. At the Molopo Oog, where there is a modern holiday resort, and where kurpers, geelvis, carp and black bass are bred on a large scale. Panorama, Oct. 1973. Die -oog in Schiermonnikoog aan die noorde van Nederland het niks met die oogvormigheid uit te waai nie; dit is gewoon etimologies dieselfde as die ei in eiland en oy in die Nordiese tale.

Volgens Van Wyk het die betekenisverruiming van "oog" in Afrikaans self ontwikkel.Etymologiebank.nl s.v. oog  In Afrikaanse Etimologieë deur Boshoff en Nienaber word vermeldBoshoff, S.P.E. & Nienaber, G.S. 1967. Afrikaanse etimologieë Pretoria: Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, bl. 463 die begrip is reeds so opgeneem in die Sweed Hendrik Jacob Wikar se Berigt van 1779, maar "o.a. ook in Boesmans en Maleisies".

Wikar het as soldaat by die VOC aangesluit, maar in 1773 'n klerklike posisie beklee, wat toon dat sy taalgebruik (Kaaps-Hollands) na wense was. Hy het weens sy dobbelskuld gedros en die binneland ingevaar, waar hy sy wederervaringe langs die Oranjerivier (Gariep, of Grootrivier), en die ontmoeting met drie Khoekoestamme opgeteken het (om later as verslag voorgelê te word om deur Baron Van Plettenberg begenadig te word en na die Kaap terug te keer).Taalvariasie en Taalpolitiek. Enigste studiegids vir AFK304-3. Pretoria: UNISA. pp. 117-119 In hierdie Berigt staan daar:Godée Molsbergen, E.C. 1916.Reizen in Zuid-Afrika in de Hollandse tijd. Deel II. Tochten naar het Noorden 1686-1806·dbnl

Afrikaans is inderdaad nie al taal wat van "oog" gebruik maak nie.

In Toponymica Hottentotica word vermeld hoe die frekwensie-opname toon dat die aanwesigheid van water die vernaamste toponimiese motief is en onomastiese prikkel was, omrede die Khoekhoen se leefruimte oor die algemeen maar dor en droog was, met 'n baie lae reënvalsyfer en min standhoudende bo-aardse water. Ook die agtervoegsel -moeb of -moes (wat van streek tot streek anders uitgespreek word), beteken "oog", byvoorbeeld Awamus ("Rooioog") en Keimoes ("groot oog" > groot fontein)WAT s.v. 'Santaal'. 
Ander name in Toponymica Hottentotica sluit in: Amub, Animub, Animuchab(rivier), Daimub, Dymoeb, Garimuas, Garramoes, Geimusis, Haramoep, Hoamus, Kaaimoes, Kaimus, Khoromus, Kunemus, Namus(kluft), Namus(berge), Naramoep, Nigramoep en Umub.Nienaber, G.S. & Raper, P.E. 1980. Toponymica Hottentotica, B, A-Z, Naamkundereeks nr. 10. S.A. Naamkundesentrum Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. bl. 26-27

In Maleisies is daar mata air vir fontein of bron, wat letterlik "wateroog" betekenCollins Easy Learning English-Malay Dictionary/Bahasa Malaysia-Inggeris Kamus Dwibahasa. 2007. Haper Collins. p.861, waarvan daar ook spore te vinde is in die Malgassiese "maso" (oog) in "mason-drano" (letterlik "wateroog"; die betekenis wissel tussen fontein(opening), reservoir of rivierbedding)s.v. "mason-drano"Ferrand, G. 1903. Essai de Grammaire Malgache. Paris: Ernest Leroux, p. 40.Blanc-Pamard, C. & Rakoto-Ramiarantsoa, H. 1991. Les bas-fonds des hautes terres centrales de Madagascar: construction et gestion paysannes. Bas-fonds et riziculture, 9-14 décembre. p. 42 

In die Suid-Amerikaanse Spaans bestaan die begrip "ojo de agua"The Collins Spanish Concise Dictionary 1989. p.335. s.v. "ojo", wat ook fontein beteken en veral in Mexiko en Argentinië as pleknaam dien. Sowel in Portugal as Brasilië is daar plekname wat "Olho-d'água" toebedeel is. En Katalaans gebruik by geleentheid "ull (d'aigua)". Institut d'Estudis Catalans, Diccionari Català-Valencià-Balear: s.v. "ull": Cavitat d'on brolla l'aigua d'una font, d'un riu, d'un corrent qualsevol; cast. ojo.

 Verwysings 

*