Protea (genus)

Die Protea (suikerbosse) is 'n genus wat tot die familie Proteaceae behoort. Die genus is immergroen en is oor die algemeen struike met enkele spesies wat bome vorm. Die genus se naam word in die volksmond gebruik vir baie spesies van ander genera wat deel vorm van die Proteaceae's. Die protea vorm deel van die Kaapse floraryk. Die meeste protea's kom in die Wes-Kaap voor en min spesies word nie in Suid-Afrika aangetref nie.

 Geskiedenis 
Die eerste protea is reeds in 1605, 47 jaar voordat Jan van Riebeeck hom aan die suidpunt van Afrika gevestig het, deur Carolus Clusius geïllustreer. Die blom, wat hy Carduus genoem het, is later as Protea neriifolia geïdentifiseer. Die naam Protea is eers in 1735 deur Linnaeus aan die genus gegee. Hy het die genus vernoem na Proteus, 'n god van die Griekse mitologie wat volgens oorlewering van gedaante kon verander. Hierdie naam het hy aan die plante gegee vanweë die geweldige variasie wat binne die genus voorkom.

Proteas wissel byvoorbeeld van klein verdwergde struikies (Protea acaulos en Protea scabra) tot bome (Protea nitida en Protea afra). Spesies soos Protea cryophila, Protea laevis en Protea tenax het ondergrondse stamme, terwyl die meeste ander bogrondse stamme het. Die blomme van die reuseprotea Protea cynaroides het ŉ deursnee van ongeveer 30 cm, terwyl dié van Protea odorata ongeveer 3 cm of nog minder in deursnee is.

Die meeste proteas dra hul blomme aan die punte van die takke, maar Protea amplexicaulis, Protea cordata en Protea humiflora dra hul blomme aan die stam naby die grond. Dikwels is daar ook variasie binne dieselfde spesie. Naby seevlak in die omgewing van Port Elizabeth is die reuse- of koningsprotea (Protea cynaroides) byvoorbeeld groot en het die plante smal blare en blomknoppe met skerppuntige skutblare wat in die lente tot die somer verskyn. Hoër op in dieselfde omgewing is die plante heelwat kleiner, die blare breër, die skutblare van die blomkoppe gerond en blom hulle in die somer tot die herfs.

Verskeie plantkundiges en ontdekkingsreisigers het in die 18e en 19de eeu heelwat belangstelling in Suid-Afrikaanse proteas getoon. Twee persone wat heelwat proteas in Suidwes-Kaap versamel en laat benaam het, was Thunberg, van die Universiteit van Uppsala in Swede, en Masson, van die botaniese tuin Kew in Engeland. Thunberg het byvoorbeeld die bergbruidjie (Serruria florida) vir die eerste keer in die berge rondom Franschhoek ontdek.

Teen die einde van die 18e eeu het die kweek van proteas in glashuise in Engeland 'n gewilde praktyk geword, maar in die 19e eeu het orgideë gewilder begin word en is die glashuise verwarm sodat proteas nie meer daarin gekweek kon word nie. Vandag word Suid-Afrikaanse proteas veral in lande soos Australië en Nieu-Seeland, waar die klimaat soortgelyk aan dié van Suid-Afrika is, gekweek. Die kweek van proteas en Leucospermum (speldekussings) in Suid-Afrika self neem ook toe omdat daar veral in Europa 'n goeie mark vir die blomme bestaan en die blomme lank genoeg hou om uitgevoer te kan word.

Die plaaslike mark vir die blomme is ook besig om te verbeter. Die proteas word volgens hul groeivorm, die plek waar hulle groei en eienskappe van die blomkoppe in verskeie groepe (sonder taksonomiese status) verdeel. Hierdie indeling is soos volg:

Proteas met bogrondse stamme Cynaroideae – slegs Protea cynaroides. Die blom lyk soos 'n artisjok.

Melliferae – slegs Protea repens. Letterlik heuningdraend.

Ligulatae – lepelvormige skutblare.

Speciosae – lang hare aan die punte van die skutblare.

Exsertae – die blomkoppies is klein (ongeveer 8 cm lank), die bome is skraal en onnet en ongeveer 3 m hoog en almal behalwe Protea glabra blom in die herfs. Verbastering tussen die spesies vind maklik plaas.

Pinifoliae – die blare is smal of naaldvormig, die plante is meestal klein en die blomkoppies roosvormig.

Somerreënvalproteas – die blomkwas is langer as die skutblare en hierdie proteas is oor die algemeen nie so mooi soos dié van die winterreënvalstreek nie.

Proteas met ondergrondse stamme word nie verder onderverdeel nie. Proteas is vroeër dikwels as bron van brandstof gebruik, terwyl die tanniene wat uit die bas van sommige Protea- en Leucospermum- spesies verkry is, gebruik is om leer te looi, asook om maagprobleme te behandel.

Die waboom (Protea nitida) was, soos sy naam aandui, 'n belangrike bron van hout vir ossewaens asook vir gebruiksartikels, en die hout word vandag nog vir draaiwerk gebruik. 'n Swart ink waarmee Louis Tregardt na bewering sy dagboek geskryf het, is in die 19e eeu uit die blare van die waboom vervaardig.

 Spesies 
Spesies wat hoort tot die genus is as volg:
 Seksie  Algemene seksienaam  Spesie  Algemene spesienaamcraterifolia  buidelprotea  Protea effusa Blosrooisuikerboscraterifolia  buidelprotea  Protea namaquana Kamiesbergsuikerboscraterifolia  buidelprotea  Protea pendula Knikkopsuikerboscraterifolia  buidelprotea  Protea recondita Gesigtoehouproteacraterifolia  buidelprotea  Protea sulphurea Heuningkoeksuikerboscrinitae  oostelike grondprotea  Protea foliosa Ruie-suikerboscrinitae  oostelike grondprotea  Protea intonsa Klossie-suikerboscrinitae  oostelike grondprotea  Protea montana Swartbergsuikerboscrinitae  oostelike grondprotea  Protea tenax Gehardesuikerboscrinitae  oostelike grondprotea  Protea vogtsiae Marie-se-roossuikerboscristatae  moorlandprotea  Protea asymmetrica Inyanga-suikerboscristatae  moorlandprotea  Protea wentzeliana Wentzel-se-suikerbosexsertae  witprotea  Protea aurea aurea Geelsuikerbosexsertae  witprotea  Protea aurea potbergensis Potbergsuikerbosexsertae  witprotea  Protea lacticolor Witsuikerbosexsertae  witprotea  Protea mundii Boswitsuikerbosexsertae  witprotea  Protea punctata Waterwitsuikerbosexsertae  witprotea  Protea subvestita Lippeblomsuikerbosexsertae  witprotea  Protea venusta Rotssuikerboshypocephalae  knaagdierprotea  Protea amplexicaulis Aardroos-suikerboshypocephalae  knaagdierprotea  Protea cordata Hartblaargrondsuikerboshypocephalae  knaagdierprotea  Protea decurrens Overbergsesuikerboshypocephalae  knaagdierprotea  Protea humiflora Grassuikerboshypocephalae  knaagdierprotea  Protea subulifolia Naaldblaarsuikerboslasiocephalae  savanna-protea  Protea gaguedi Grootsuikerboslasiocephalae  savanna-protea  Protea welwitschii Troshofiesuikerbosleiocephalea  grasveld protea  Protea caffra Hoëveldsuikerbosleiocephalea  grasveldprotea  Protea caffra gazensis Manica-suikerbosleiocephalea  skeerkwasprotea  Protea caffra killimandscharic Kilimanjaro-suikerbosleiocephalea  skeerkwasprotea  Protea caffra mafingensis Mafinga-suikerbosleiocephalea  grasveldprotea  Protea caffra nyasea Malawi-suikerbosleiocephalea  grasveld protea  Protea dracomontana Drakensbergsuikerbosleiocephalea  skeerkwasprotea  Protea glabra Kaiingsuikerbosleiocephalea  skeerkwasprotea  Protea inopina Groottolsuikerbosleiocephalea  skeerkwasprotea  Protea nitida Blousuikerbosleiocephalea  grasveldprotea  Protea nubigenaWolkesuikerbosleiocephalea  grasveld protea  Protea parvula Kleinsuikerbosleiocephalea  grasveldprotea  Protea petiolaris elegans Sekelblaarsuikerbosleiocephalea  grasveldprotea  Protea petiolaris petiolaris Sekelblaarsuikerbosleiocephalea  skeerkwasprotea  Protea rupicola Kranssuikerbosleiocephalea  grasveldprotea  Protea simplex Slanksuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea burchellii Blinksuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea compacta Botriviersuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea eximia Breëblaarsuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea longifolia Begrafnissuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea obtusifolia Bredasdorpsuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea pudens Aardroos-suikerbos (Protea pudens)ligulatae  lepelskutblaar protea  Protea roupelliae hamiltonii Dwergsilwerblaarsuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea roupelliae roupelliae Silwerblaarsuikerbosligulatae  lepelskutblaar protea  Protea susannae Stinkblaarsuikerbosmelliferae  suikerbos  Protea aristata Kleindennesuikerbosmelliferae  suikerbos  Protea lanceolata Smalblaarsuikerbosmelliferae  suikerbos  Protea repens Opregte suikerbosmicrogeantae  westelike grond protea  Protea acaulos Aardroos-suikerbos (Protea acaulos)microgeantae  westelike grond protea  Protea convexa Grootblaarsuikerbosmicrogeantae  westelike grond protea  Protea laevis Gladde-blaarsuikerbosmicrogeantae  westelike grond protea  Protea revoluta Gerolde-blaarsuikerbosmicrogeantae  westelike grond protea  Protea angustata Wyeblaarsuikerbosobvallatae  biskopprotea  Protea caespitosa Biskopsuikerbospaludosae  sneeuprotea  Protea enervis Chimanimani-suikerbosparacynaroides  sneeuprotea  Protea cryophila Sneeubalsuikerbosparacynaroides  sneeuprotea  Protea pruinosa Geskuurde-suikerbosparacynaroides  sneeuprotea  Protea scabriuscula Gryssuikerbosparacynaroides  sneeuprotea  Protea scolopendriifolia Tongblaarproteaparviflorae  skalieprotea  Protea mucronifolia Kasteelkloofsuikerbosparviflorae  skalieprotea  Protea odorata Swartlandsuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea angolensis angolensis Dwerg-noordelike woudsuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea angolensis divaricata Noordelike woudsuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea comptonii Barbertonse bergsuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea curvata Serpentynsuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea laetans Blydesuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea madiensis Tall woodland sugarbushpatentiflorae  bergprotea  Protea rubropilosa Transvaalbergsuikerbospatentiflorae  bergprotea  Protea rupestris Vuurpylsuikerbospinifolia  roosprotea  Protea acuminata Sederbergsuikerbospinifolia  roosprotea  Protea canaliculata Bergroossuikerbospinifolia  roosprotea  Protea nana Skaamroossuikerbospinifolia  roosprotea  Protea pityphylla Skaamblomsuikerbospinifolia  roosprotea  Protea scolymocephala Kleingroenroospinifolia  roosprotea  Protea witzenbergiana Maanhaarbergroosprotea  koningsprotea  Protea cynaroides Koningsproteaspeciosae  baardprotea  Protea coronata Groenhofiesuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea grandiceps Rooisuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea holosericea Saagtandsuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea laurifolia Louriersuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea lepidocarpodendron Swartbaardsuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea lorifolia Riemblaarsuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea magnifica Wolbaardsuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea neriifolia Baardsuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea speciosa Bruinbaardsuikerbosspeciosae  baardprotea  Protea stokoei Blosendesuikerbossubacaules  dwergpolprotea  Protea aspera Aardroos-suikerbos (Protea aspera)subacaules  dwergpolprotea  Protea denticulata Tandjiessuikerbossubacaules  dwergpolprotea  Protea lorea Sneeugrondsuikerbossubacaules  dwergpolprotea  Protea piscina Skurweblaarsuikerbossubacaules  dwergpolprotea  Protea restionifolia Bruingrondsuikerbossubacaules  dwergpolprotea  Protea scabra Skurweblaargrondsuikerbossubacaules  dwergpolprotea  Protea scorzonerifolia Kanaalblaarsuikerbos