Nieusaksiese Skryfwyse

Die Nieusaksiese Skryfwyse (Nedersaksies: Nysassiske Skryvwyse (NSS)) is 'n Nedersaksiese spellingsriglyn vir die hele Nedersaksiese taalgebied, vir sowel die Nederlandse kant as die Duitse kant van die grens. Terwyl die meeste Nedersaksiese spellingssisteme sterk gerig is op die juiste weergawe van die plaaslike uitspraak, het die NSS juis as doel die wedersydse leesbaarheid en duidelikheid te vergroot.

Voordele van hierdie spelling is onder andere:

 ondubbelsinnigheid
 wedersydse leesbaarheid
 gelykheid vir al die dialekte aan weerskante van die grens
 vryheid om eie persoonlike uitspraak te gebruik
 herkenbare woordbeeld oor al die dialekte
 herkenbare taalweergawe

Die NSS kan gesien word as 'n uitgebreide weergawe van die Algemeyne Schryvwys’ (Algemene Skryfwyse) van Reinhard Franz Hahn, wat nou ook aangepas is aan die ander, nie-Noord-Nedersaksiese dialekte. Die NSS het ook onderdele opgeneem van ander op uitspraak gebaseerde spellingsvoorskrifte en die Middelsaksiese spelling uit die Hansetyd.

Hierdie spelling is opgestel deur die "warkgruppe AS 2.0" (werkgroep AS 2.0), 'n groep taalliefhebbers van die Veluwe en Twente in Nederland en uit Oos-Wesfale en Sleeswyk-Holstein in Duitsland.

 Doel en agtergrond 
Die doel van die Nieusaksiese Skryfwyse is vereenvoudiging en om grensoorskrydende kommunikasie te bevorder. Dit word behaal deur 'n middeweg te soek en deur in woorde die plaaslike uitspraakkenmerke te verwyder.

Terwyl die meeste van die mense aan al twee kante van die grens dikwels die kredo "skryf soos jy dit uitspreek" aanhou (wat die meeste van die tyd beteken: "skryf asof dit Nederlands of Duits is."), help die NSS die taal skrywe sodat dit verstaanbaar is vir almal wat nie met die Nederlandse of Duitse spellingsriglyne bekend is nie. Die lesers mag hul eie uitspraak toepas.

Die huidige Nedersaksiese spellingsreëls volg meestal of die Hoogduitse of die Standaardnederlandse spellingsvoorskrifte, met klein aanpassings om die plaaslike Nedersaksiese uitspraak tegemoet te kom. Bitter min mense volg die spellingsstandaarde tot op die letter of weet hoegenaamd nie van die bestaan van hierdie spellingsvoorskrifte af nie.

Duitsers gebruik meestentyds 'n spelling wat gebaseer is op Hoogduits, terwyl Nederlanders Nedersaksies vanuit Standaardnederlands benader. Dit belemmer wedersydse leesbegrip onnodig. Altwee spellingssisteme is nie ontwerp vir die Nedersaksiese taal nie, waardeur daar gate ontstaan wat skrywers na hul eie insigte en kreatiwiteit opvul. Aan die Nederlandse kant lei dit dikwels tot 'n stormvloed aan leestekens en dubbele of selfs driedubbele klinkerreekse. 

 Voorbeeld 
Die volgende voorbeeld uit Twents-Nedersaksies wys die verskil van die NSS in vergelyking met ander, min of meer algemeen aanvaarde skryftradisies, soos die Sass'sche Schriefwies (Sass, bestem vir Noord-Nedersaksiese dialekte in Duitsland) en die Standaard Schriefwieze (bestem vir Twentse dialekte in Nederland).

Afrikaans: "Die soldaat het vir sy ma geskryf dat hy gou huis toe sou kom."
Twents, in Sass: "Den Suldaat schreev an sien Moder, dat he gau wedder to Huus kömm."
Twents, in Standaard Schriefwieze: "'n Soldoat skreef an zien moo dat e gauw wier thoes köm."
Twents, in NSS: "Den soldåt skreev an syn moder dat hee gauw wyr te huus köm."

 Vorms 
Die Nieusaksiese Skryfwyse kan sowel breed as nou toegepas word. Aan die een kant is daar die oorregionale maksimale weergawe, waarin al die gesproke verskille van al die dialekte opgeneem is. Aan die ander kant is daar 'n reeks minimale weergawes, waarin bepaalde grafeme saamgevoeg kan word as die uitspraak van bepaalde klanke in 'n respektiewelike dialek samengesmelt is.

De Nieusaksiese Skryfwyse het drie hoofprinsipes:
 etimologie
 gelykvormigheid
 oop en geslote lettergrepe

en sekere ander eienskappe, wat hieronder genoem word.

 Prinsipe 1: etimologie 
In die maksimale weergawe bepaal die etimologie hoe 'n woord gespel word. In die regionale minimale weergawes kan daar van die etimologiese spelling afgewyk word, byvoorbeeld in 'n dialek waar histories verskillende foneme tot een foneem versmelt is. 

 E-apokopee 
Die e, wat vanweë e-apokopee in die noordelike dialekte en in party Nederlands-Nedersaksiese dialekte weggeval het, word in skrif behou. Dit verminder die optiese verskille tussen die noordelike en suidelik dialekte. Buitendien bied dit 'n eenvoudige en sistematiese oplossing vir die weergawe van eindklankverskerping van klinkers in die noordelike dialekte: wyse = [vi::z], breyve = [brɛ:ɪ̯v].

 Prinsipe 2: gelykvormigheid 
Die prinsipe van gelykvormigheid beteken dat 'n woord waar moontlik dialekintern en interdialektaal konstant op dieselfde manier geskryf word.

 Eindklankverskerping 
Aan die einde van 'n lettergreep word obstruente gereeld stemloos. Dit hoef in skrif weergegee te word nie. 'n Mens skryf: tyd - tyden (en nie Tiet - Tieden nie, soos dit in die SASS gebeur) en skryven - skrivt (en nie soos in Nederlands schrijven - schrijft nie).

 Assimilasies 
Gereelde assimilasies word nie in skrif weergegee nie. 'n Mens skryf: bild - bilder, hand - handen/hände, ölven, seggen ens. 

 Uitsonderings 
Grondwoorde wat op s, sj of 'n ander sibilant eindig vorm 'n uitsondering hierop. Hier verval die s van die agtervoegsel -st: nervöös → up't nervööst, duusjen → du duusjt.

 Prinsipe 3: oop en geslote lettergrepe 

 Klinkerlengte 
'n Lang monoftong word in 'n oop lettergreep met 'n enkel teken geskryf, in 'n geslote lettergreep dubbel. 'n Mens skryf: maken - maakt, good - gode. 

 Uitsonderings 
Die letters e, y en å vorm 'n uitsondering hierop:
 'n lang e kan ook in 'n beklemtoonde oop lettergreep dubbel geskryf word. Dit geld veral by woorde met een lettergreep. Op die manier kan 'n mens byvoorbeeld as alternatief op die noordelike sey (DE See, NL zee, AFR see) in die suidelike dialekte see skryf. 
 y staan altyd vir 'n lang klinker, dit maak verdubbeling in 'n geslote lettergreep oorbodig. 'n Mens skryf: hyr en myn en nie hyyr of myyn nie.
 ook die å staan altyd vir 'n lang klinker en sodoende is ook hier verdubbeling in geslote lettergreep oorbodig. 'n Mens skryf: stån en gån en nie ståån of gåån nie.

 Medeklinkers aan die woordeinde 
In die NSS is daar geen medeklinkerverdubbeling aan die einde van 'n woord nie, soos dit in Hoogduits gebeur. 'n Mens skryf: kan, nat en wil en nie kann, natt en will nie, soos in SASS.

 Verdere eienskappe 

 Aanpassings van leenwoorde en vreemde woorde 
Leenwoorde, wat tans nie meer as vreemd herken word nie, word in oorstemming met die uitspraak geskryf. By vreemde woorde bly die spelling na aan die spelling van die herkomstaal, indien dit in die Latynse alfabet geskryf word. Vreemde woorde word in die volgende gevalle in Nedersaksies ook aangepas:
 Die prinsipe van oop en geslote lettergrepe: lang klinkers in 'n geslote lettergreep word ook in vreemde woorde met twee letters geskryf, byvoorbeeld: kanaal, systeem en kultuur. 
 c word k by die uitspraak /k/ en bly c by die uitspraak /ts~s/, bv. konferens(y) en kakao, maar citrone en centrum.  
 cc word ks by die uitspraak /ks/ (aksent, aksepteren) en kk by die uitspraak /k/ (akkumuleren, akkoord).
 qu word by die uitspraak /kv/ vervang deur kw, bv. kwaliteyt en frekwens(y).
 by die uitspraak /k/ word qu oor die algemeen k, soos in karantäne. By eiename en lokasies kan die spelling met qu behou word, bv. Quebec. 
 th en ph word geskryf as t en f, 'n mens skryf: teory, tema, telefoon en foto.
 x word ks, soos in eksempel en kontekst.

 Hooflettergebruik by selfstandige naamwoorde 
Hoofletters word alleenlik gebruik aan die begin van 'n sin en by name van persone en lande. Ander selfstandige naamwoorde en byvoeglike naamwoorde kry geen hoofletter nie - ook afleidings van lande kry geen hoofletters nie. 

 Interpunksie 
 Die gebruik van komma's volg die grammatika. 'n Komma word geplaas tussen deelsinne, byvoorbeeld [hoofsin, hoofsin] of [hoofsin, bysin]. As dit 'n kort deelsin betref (~twee woorde), kan die komma weggelaat word. Uitsonderings: by die vervoegings un/en en or/oder/of word geen komma geplaas nie.
 Aanhalingstekens staan voor en agter 'n woord of sin en word boaan geplaas. Moontlik is: "...", “...” en ”...”.

 Konkrete grafeemgebruik 
By die medeklinkers is daar geen noemenswaardige verskille op foneemvlak tussen die dialekte nie. Hier kan die oorregionale spelling sonder groot probleme op al die dialekte toegepas word. 

By die klinkers sorg dialektspesifieke uitsonderings daarvoor dat die grafeme interdialektaal nie sommer regstreeks overgeneem kan word nie. Hier is 'n aantal klein aanpassings vir sekere dialekte of dialekgroepe noodsaaklik. 

 Medeklinkers 

 Plosiewe 

Grafeem  Gaan terug op Oudsaksies  Voorbeelde:  Oudsaksies  Oorregionale  Nieusaksiese Skryfwyse  SASS (DE-Noord-Nedersaksies) Gronings (NL-Noord-Nedersaksies)  Münsterlands (DE-Westfaals) Standaard Schriefwieze  (Twents, NL-Westfaals)  Nederl. verwante  Duitse verwante p  p   panna opan ūp, upp  panne oapen up Pann apen up, op paan, pane open op  Pan uopen up panne oopn op  pan open op  Pfanne offen auf b  b   beki berg  beake, bekke berg, barg  Beek Barg  baarg Biëk Biärg  bekke bearg  beek berg  Bach Berg t  t   tīd lātan fat  tyd låten vat  Tiet laten Fatt  tied loaten vat  Tied laoten Fat  tied loatn vat  tyd laten vat  Zeit lassen Fass d  d + th   thiustri mōdar rād  düüster moder råd  düüster Moder Raat  duuster mouder road düüster Moder Raod  duuster moder road  duister moeder raad  düster Mutter Rat k  k   kind brekan  ik  kind breaken, brekken  Westföälsk ouk: braeken ik  Kind breken  ik  kind breken  ik  Kind briäken  ik  keend brekn  ik  kind breken  ik Kind brechen  ich g  g   grōni seggian slag  gröön seggen slag  gröön seggen Slag  greun, gruin zeggen slag gröön säggen Slag  greun zegn slag  groen zeggen slag  grün sagen Schlag

 Frikatiewe 

Grafeem  Gaan terug op Oudsaksies  Voorbeelde:  Oudsaksies  Oorregionale  Nieusaksiese Skryfwyse  SASS (DE-Noord-Nedersaksies) Gronings (NL-Noord-Nedersaksies)  Münsterlands (DE-Westfaals) Standaard Schriefwieze  (Twents, NL-Westfaals)  Nederl. verwante  Duitse verwante w  w + hw   hwanēr wind werold  woneyr, woneer wind werld, wearld  wonehr Wind Welt  wanneer  wind wereld  wän Wind Wiält wonneer weend weerld  wanneer wind wereld  wann Wind Welt wr  wr   wrāka wrīvan  wråke wryven  Wraak wrieven  vroak vrieven      wroake wrievn  wraak wryven  Rache reiben v  f + v  findan fugal  biovan liof vinden voagel, vuggel westföälsk ouk: vuagel boaven leyv, leev finnen Vagel  baven leef vinden vogel  boven laif finnen Vuëgel  buowen laiw veendn voggel, vogel  boavn leef vinden vogel  boven lief finden Vogel  oben lieb s  s + hs   sand storm wīsian mūs fohs sand storm wysen muus vos Sand Storm wiesen Muus Voss zaand störm wiezen moes vos  Sand Stuorm wisen Muus Fos  zaand stoarm wiezn moes vos  zand storm wyzen muis vos  Sand Sturm weisen Maus Fuchs sk  sk   skip wiskian flēsk  skip wisken vleysk, vleesk  Schipp wischen Fleesch  schip wissen vlees  Schip wisken Fleesk  schip wisken vleis  schip wissen vlees  Schiff wischen Fleisch sj  (/ʃ~s/ in leyn- un vrömdwöörde)    sjokolade duusj(e) Schokolaad Duusch  sukkeloaden does  Schokelaor   sokkelaa does  chocolade douche  Schokolade Dusche j  j   jukkian jār  jöäken, jokken, jökken jår  jöken Johr  jeuken joar  jocken Jaor  jökn joar  jeuken jaar  jucken Jahr h  h   hebbian hūd  hebben huud, hüüd  hebben Huut  hebben hoed, huud  häbben Huut  hebn hoed  hebben huid  haben Haut 

 Sonorante 

{| class="wikitable sortable"
|-
!Grafeem || Gaan terug op Oudsaksies || Voorbeelde: || Oudsaksies || Oorregionale  Nieusaksiese Skryfwyse || SASS (DE-Noord-Nedersaksies)|| Gronings (NL-Noord-Nedersaksies) || Münsterlands (DE-Westfaals)|| Standaard Schriefwieze  (Twents, NL-Westfaals) || Nederl. verwante || Duitse verwante
|-
| m || m || || miluk kuman  arm || melk koamen, kummen  westföälsk ouk: kuamen arm || Melk kamen   Arm || melk komen, kommen  aarm || Miälk, Melk kuëmen  Arm || melk komn  aarm || melk komen  arm || Milch kommen  Arm
|-
| n || n + hn || || hnut  naht winnan hlōpan || nut, noat, nöät(e) westföälsk ouk: nuat nacht winnen loupen || Nutt, Nööt  Nacht winnen lopen || neut   nacht winnen lopen || Nuët  Nacht winnen laupen || not, noot nacht winn loopn || noot  nacht winnen lopen || Nuss  Nacht gewinnen laufen  
|-
| l || l + hl || || hlōpan līthan fallan kald wal || loupen lyden vallen kold wal || lopen lieden fallen koolt Wall || lopen lieden valen kòld waal, wale || laupen liden fallen kolt Wol || loopn liedn valn koald wal || lopen lyden vallen koud wal || laufen leiden fallen kalt Wall
|-
| r || r + hr || || hrōpan rīki lērian ovar || ropen ryk leyren, leren, lyren öäver, oaver || ropen riek lehren, lihren över || roupen riek leren over || ropen riek läern üöwer || roopn riek leern, learnoaver' || roepen ryk leren over || rufen reich lehren über
|}

 Klinkers 

 Ou lang klinkers 

Grafeem  Gaan terug op Oudsaksies  Proto-Germaans  Oudsaksies  Oorregionale  Nieusaksiese Skryfwyse  SASS (DE-Noord-Nedersaksies) Gronings (NL-Noord-Nedersaksies)  Münsterlands (DE-Westfaals) Standaard Schriefwieze  (Twents, NL-Westfaals)  Nederl. verwante  Duitse verwante å  ā  ēƀanđaz đēđiz  āvand dād  åvend dåd  Avend Daat oavend doad Aomd   oavnd doad  avond daad  Abend Tat ey, e / ee  ē1  skērjan~skērō  lēʒaz  skāra  kāsi    skeyre, skere  keyse, kese leyg, leeg Scheer Kees leeg  scheer, schere kees, keze leeg (Schäer) kaise laig  scheer kees leeg  schaar kaas laag  Schere Käse   ey, e / ee  ē2a  saip(j)ōn raipan~raipaz   seype, sepe reyp, reep  Seep Reep  zaip(e)    Sepe Reep  zeep, zepe reep  zeep reep  Seife Reif  ey, e / ee, y  ē2b  stainaz ƀainan  stēn bēn  steyn, steen beyn, been  Steen Been  stain bain  Stene Been  steen been  steen been  Stein Bein  ay, ey  ē3  laiđjanan ʒailaz  lēdian gēl  bayde, beyde layden, leyden gayl, geyl  beide leiden geil  baaide laaiden gaail  baide laien gail  beide leidn  geil  beide leiden geil  beide leiten geil   ey, e / ee, y  ē4  leuƀaz fleuganan ʒeutanan  liof fliogan giotan  leyv, leev vleygen, vlegen  geyten, geten  leef flegen geten  laif vlaigen gaiten  laiw flaigen  gaiten  leef vleegn  geetn  lief vliegen gieten  lieb fliegen gießen  y  ī  ʒlīđanan swīnan  glīdan swīn  glyden swyn  glieden Swien  glieden zwien gliden Swien  gliedn zwien  glyden zwyn  gleiten Schwein o / oo  ō1  fōtz, fōtuz xrōpanan  fōt hrōpan  voot ropen Foot ropen  vout roupen Foot ropen  voot roopn voet roepen Fuß rufen ö / öö  ümluud vun ō1  sōkjanan fōljanan  sōkian fōlian  söken völen  söken föhlen  zuiken, zuken vuilen, vulen  söken fölen  zeukn veuln zoeken voelen suchen fühlen ou  ō2  ʒrautaz kaupjanan  grōt kōpian  grout koupen, köypen  groot kopen, köpen  groot kopen  graut kaupen  groot koopn groot kopen  groß kaufen  öy  ümluud vun ō2  nauđiʒaz    nöydig löyper  nödig Löper  neudeg   naidig Laiper  neudig leuper nodig loper nötig Läufer u / uu  ū  mūsz skūƀōjanan mūs  skūvan muus  skuven(, sküven)  Muus schuven  moes  schoeven(, schuven)   Muus  schuwen  moes schoevn  muis schuiven  Maus schieben ü / üü  ümluud vun ū + iu  xlūđjanan    hlūdian thiustri lüden  düüster  lüden düüster  luden duuster  lüden düüster  luden düüster  luiden duister  läuten düster 

 Bronne  
 Nysassiske Skryvwyse, Facebook
 Nysassiske Skryvwyse, YouTube

 Woordenboeke 
 Heinrich Kahl & Heinrich Thies: der neue Sass - Plattdeutsches Wörterbuch 5e oplae. Wachholtz Verlag, Neumünster 2009, .
 Klaus-Werner Kahl: Wörterbuch des Münsterländer Platt. 3e oplae. Aschendorff Verlag, Mönster 2010, .
 Vladimir Orel: A Handbook of Germanic Etymology.'' Koninklyke Brill NV, Leyden & Boston 2003, .
 Groninger zakwoordenboek
 Dialexicon Twents

Kategorie:Nederduitse tale
Kategorie:Ortografie