Switserse kantons

Die grondgebied van Switserland is sedert 1979 in 26 kantons (enkelvoud: kanton; Frans: cantons, Italiaans: cantoni, Romansch: chantuns) verdeel. Hulle is deelstate van die Switserse Konfederasie.

Elkeen van die kantons beskik oor sy eie grondwet, wetgewende mag, regering en howe. Die meeste kantonale parlemente is eenkamerstelsels met tussen 58 en 200 setels. 'n Klein aantal van parlemente word deur sogenaamde Landsgemeinden gevorm, dit wil sê 'n vergadering van alle burgers wat oor wetsake besluit neem. Vroue het in enkele kantons eers in 1971 stemreg by die vergaderings gekry.

Alle aangeleenthede wat volgens die Switserse grondwet nie uitdruklik onder die gesag van die konfederasie val nie, word deur die kantons gereël. Ook die graad van selfregering wat die munisipaliteite geniet, word deur die kantons bepaal en verskil dus grootliks. Daar is ook groot verskille wat die oppervlakke en bevolkingsyfers van die kantons betref: Oppervlakke variëer tussen 37 en 7 105 vierkante kilometer, terwyl die bevolkings tussen 14 900 en 1 244 400 beloop.

Direkte demokrasie in die vorm van algemene vergaderings word ten opsigte van kantonale sake tans nog slegs in die kantons Appenzell-Innerrhoden en Glarus toegepas. In alle ander kantons gaan burgers nou stembus toe om hulle demokratiese reg uit te oefen.

duimnael|250px|links|Stemgeregtigdes tydens die Landsgemeinde (Algemene Vergadering) van die kanton Glarus in 2009
Sedert die stigting van die Franssprekende kanton Jura in 1978 is daar geen nuwe kantons meer geskep nie. Volgens die grondwet van 1999 is daar amptelik 26 kantons. Die getal state wat 'n rol speel by die verkiesing van die Eerste Kamer (Duits: Ständerat, Frans: Conseil des États) van die Switserse Konfederasie en die stemming by federale wetsontwerpe, beloop egter 23: Die kantons Unterwalden, Appenzell en Basel bestaan elkeen uit twee halfkantons. Unterwalden word verdeel in Obwalden en Nidwalden, Appenzell in Appenzell-Innerrhoden en Appenzell-Ausserrhoden en Basel in Basel-Stad en Basel-Landschaft.

 Lys van kantons 

 Wapen Datakode Kanton Sedertdien Hoofstad Bevolking Oppervlakte (km²) Bevolkingsdigtheid(per km²) Aantalmunisipaliteite [[Ampteliketale]] 25px|Wapen van Zürich ZH Zürich 1351 Zürich 1 443 436 1 729 701 171 Duits 25px|Wapen van Bern BEBern 1353 Bern 1 009 418 5 959 158 383 Duits, Frans 25px|Wapen van Luzern LU Luzern 1332 Luzern 394 604 1 493 233 87 Duits 25px|Wapen van Uri UR Uri 1291founding Forest-canton, foundation date traditionally given as either 1307, 1304 or 1291 (see Foundation of the Old Swiss Confederacy). Altdorf 36 008 1 077 33 20 Duits 25px|Wapen van Schwyz SZ Schwyz 1291 Schwyz 152 759 908 143 30 Duits 25px|Wapen van Obwalden OW Obwalden 1291 or 1315 (as deel van Unterwalden) Sarnen 36 834 491 66 7 Duits 25px|Wapen van Nidwalden NW Nidwalden 1291 (as Unterwalden) Stans 42 080 276 138 11 Duits 25px|Wapen van Glarus GL Glarus 1352 Glarus 39 794 685 51 3 Duits 25px|Wapen van Zug ZGZug 1352 Zug 120 089 239 416 11 Duits 25px|Wapen van Fribourg FRFribourg 1481 Fribourg 303 377 1 671 141 167 Frans, Duits 25px|Wapen van Solothurn SO Solothurn 1481 Solothurn 263 719 790 308 122 Duits 25px|Wapen van Basel-Stad BSBasel-Stadt 1501 (as Basel tot en met 1833) Basel 196 850 37 5 072 3 Duits 25px|Wapen van Basel-Land BLBasel-Landschaft 1501/1833deel van Kanton Basel tot en met 1833/1999 Liestal 283 421 518 502 86 Duits 25px|Wapen van Schaffhausen SH Schaffhausen 1501 Schaffhausen 79 417 298 246 27 Duits 25px|Wapen van Appenzell-Ausserrhoden ARAppenzell-Ausserrhoden 1513 part of Appenzell until 1597/1999 Herisau 54 064 243 220 20 Duits 25px|Wapen van Appenzell-Innerrhoden AI Appenzell-Innerrhoden 1513 Appenzell 15 854 173 87 6 Duits 25px|Wapen van St. Gallen SGSt. Gallen 1803Act of Mediation, formed out of the Canton of Säntis and the northern half of the Canton of Linth. St. Gallen 495 824 2 026 222 85 Duits 25px|Wapen van Groubunderland GRGroubunderland 1803Act of Mediation; voorheen die Canton of Raetia, comprising the earlier Three Leagues. Chur 195 886 7 105 26 180 Duits, Romansch, Italiaans 25px|Wapen van Aargau AG Aargau 1803 Aarau 645 277 1 404 388 220 Duits 25px|Wapen van Thurgau TGThurgau 1803coterminous with the canton of Thurgau of the Helvetic Republic (1798), formerly a condominium. Frauenfeld 263 733 991 229 80 Duits 25px|Wapen van Ticino TITicino 1803combining the former cantons of Bellinzona and Lugano. Bellinzona 350 363 2 812 110 157 Italiaans 25px|Wapen van Vaud VDVaud 1803Act of Mediation, formerly Canton of Léman. Lausanne 761 446 3 212 188 339 Frans 25px|Wapen van Valais VSValais 1815Restoration, formerly the Simplon département Sion 331 763 5 224 53 143 Frans, Duits 25px|Wapen van Neuchâtel NE Neuchâtel 1815/1857claimed by Frederick William III of Prussia until the Neuchâtel Crisis of 1856–1857. Neuchâtel 177 327 803 206 53 Frans 25px|Wapen van Genève GE Genève 1815 Geneva 482 545 282 1 442 45 Frans 25px|Wapen van Jura JUJura 1979seceded from Berne Delémont 72 410 839 82 64 Frans 25px|Wapen van Switserland CH Switserland Bern 8 237 666 41 285 174 2 596 Duits, Frans, Italiaans, Romansch

Die tweeletterafkortings vir Switserse kantons word dikwels gebruik, byvoorbeeld op voertuignommerplate.

 Name in ander tale 
 Afkorting Engels Frans Italiaans Duits Reto-Romaans Spaans Esperanto AG Argovia  Argovie  Argovia Aargau  Argovia  Argovia  Argovio AI Appenze Inner Rhodes Appenzell Rhodes-Intérieures  Appenzello Interno Appenzell Innerhoden Appenzell dadens  Appenzell Rodas Interiores  Apencelo Interna AR Appenzell Outer Rhodes Appenzell Rhodes-Extérieures  Appenzello Esterno Appenzell Ausserrhoden Appenzell dador  Appenzell Rodas Exteriores  Apencelo Ekstera BS Basle-City  Bâle-Ville Basilea Città  Basel-Stadt  Basilea-Citad Basilea-Ciudad  Bazelo-Urbo BL Basle-Country  Bâle-Campagne Basilea Campagna Basel-Landschaft  Basilea-Champagna Basilea-Campaña  Bazelo-Kamparo BE Bern  Berne  Berna Bern  Berna  Berna  Berno FR Fribourg  Fribourg Friburgo  Freiburg of Fribourg  Friburg Friburgo  Friburgo GE Geneva  Genève Ginevra  Genf  Genevra  Ginebra Ĝenevo GL Glarus  Glaris Glarona  Glarus  Glaruna  Glaris  Glaruso GR Grisons  Grisons  Grigioni Graubünden  Grischun  Grisones  Grizono JU Jura  Jura  Giura Jura  Giura  Jura  Ĵuraso LU Lucerne  Lucerne Lucerna  Luzern  Lucerna  Lucerna Lucerno NE Neuchâtel  Neuchâtel Neuchâtel  Neuenburg  Neuchâtel  Neuchatel  Neŭŝatelo NW Nidwald  Nidwald  Nidvaldo Nidwalden  Sutsilvania  Unterwalden bajo  OW Obwald  Obwald  Obvaldo Obwalden  Sursilvania  Unterwalden alto  SH Schaffhausen Schaffhouse  Sciaffusa  Schaffhausen Schaffusa  Schaffhausen  Ŝafhaŭzo SZ Schwyz  Schwyz of Schwytz Svitto  Schwyz  Sviz  Schwyz  Ŝvico SO Solothurn  Soleure Soletta  Solothurn  Soloturn  Soleura  Soloturno SG St. Gall  Saint-Gall San Gallo  St. Gallen  Son Gagl  Sankt Gallen  Sankt-Galo TG Thurgovia  Thurgovie  Turgovia Thurgau  Turgovia  Turgovia  Turgovio TI Ticino  Tessin  Ticino Tessin  Tessin  Tesino  Tiĉino UR Uri  Uri  Uri  Uri  Uri Uri  Urio VS Valais  Valais Vallese  Wallis  Vallais  Valais Valezo VD Vaud  Vaud  Vaud  Waadt  Vad Vaud  Vaŭdo ZG Zug Zoug  Zugo Zug  Zug  Zug  Zugo ZH Zürich  Zurich Zurigo  Zürich  Turitg  Zürich Zuriko

 Geskiedenis 
Die term kanton is vir die eerste keer in 1475  in 'n dokument van die stad Freiburg gebruik. Oorspronklik het elke kanton van die Switserse Federasie 'n selfregerende en onafhanklike politieke eenheid gevorm, wat oor sy eie geldeenheid en leër beskik het. Die huidige federale struktuur dateer uit die jaar 1848.

In die 16de eeu het die Switserse Konfederasie uit dertien selfregerende kantons bestaan: Ses sogenaamde woudkantons en sewe sogenaamde stedelike kantons. Hulle het formeel deel uitgemaak van die Heilige Romeinse Ryk van die Duitse Nasie, tog was hulle ná hul oorwinning oor die Duitse keiser Maksimiliaan in 1499 feitlik onafhanklik.

Die ses woudkantons was demokratiese republieke, terwyl die sewe stedelike kantons, waaronder Zürich, Bern en Basel, deur stadsrade geregeer is. Hierdie stadsrade is egter deur klein oligargieë van patrisiërs (welvarende burgers) en die guldes oorheers.

 Verwysings 


Kategorie:Lyste