Mak maak

Mak maak (vgl. die Latynse woord domesticus: "van die huis") is die teel, kweek of tem van 'n bevolking van organismes om die eienskappe wat wenslik is vir die teler, kweker of temmer te beklemtoon. Die verlangde eienskappe kan insluit 'n bepaalde fisiese voorkoms, gedragskenmerke, indiwiduele grootte, werpselgrootte, hare/pelsgehalte of -kleur, groeikoers, vrugbaarheid, leeftyd, die vermoë om marginale hulpbronne en weiding te gebruik, die produksie van sekere neweprodukte, en vele ander. Mak organismes mag afhanklik word van mense of menslike aktiwiteite, omdat hulle hul vermoë om in die natuur te oorleef kan verloor.

Mak maak verskil van temming in dat dit nie net verwys na 'n organisme se verandering in gedrag of omgewingssosialisering nie, maar potensieel selfs ook in hul fenotipiese uitdrukking en genotipes. Die woord mak word algemeen gebruik om 'n verandering in die hele bevolking te beteken, terwyl tem meer algemeen gebruik word om 'n verandering in individue te beteken. Verder is tem tipies slegs van toepassing op diere en hul gewoond raak aan menslike teenwoordigheid, terwyl mak maak 'n breër term behels, en kan plante, swamme en ander vorme van organismes insluit.

Plante word hoofsaaklik mak gemaak vir hul estetiese genot in en om die huis, en word sierplante genoem, terwyl dié wat mak gemaak word vir grootskaalse voedselproduksie gewasse (of kultivars) genoem word. Daar kan verder 'n onderskeid getref word tussen die mak plante wat doelbewus verander is vir spesiale gewenste eienskappe, en die plante wat gebruik word tot menslike voordeel, maar wat in wese geen verskil toon tussen die mak en wilde bevolkings van 'n spesie nie. Diere wat vir die mens se kameraadskap mak gemaak is, word troeteldiere genoem, terwyl dié soorte wat mak gemaak is vir voedselproduksie of arbeid, vee of plaasdiere genoem word.

 Agtergrond 
Charles Darwin was die eerste wetenskaplike om die verband tussen mak maak, seleksie en evolusie te beskryf.  Darwin het beskryf hoe die proses van domestikasie beide onbewuste en metodiese elemente kan betrek. Die roetine-interaksie van mense met diere en plante skep seleksiedruk wat hul laat aanpas by die mens se teenwoordigheid, gebruik of verbouingsmetodes. Doelbewuste selektiewe teling is ook gebruik om die gewenste veranderinge in 'n spesie te weeg te bring, dikwels ná die aanvanklike makmaking. Hierdie twee aksies, onbewuste natuurlike seleksie en metodiese selektiewe teling, het beide 'n rol gespeel in die prosesse van mak maak dwarsdeur die geskiedenis.

Die mak maak van koring dien as 'n voorbeeld. Wilde koring se saad val op die grond wanneer dit ryp is om die plant te regenereer, terwyl mak koringsaad op die stam bly vir makliker oes. Daar is bewyse dat hierdie verandering moontlik as gevolg van 'n ewekansige mutasie was, wat plaasgevind het in wilde bevolkings aan die begin van koring se mak verbouing. Koring met hierdie mutasie is meer dikwels geoes en die saad is vir die volgende aanplanting gebruik. Daarom het vroeë boere, sonder om dit te besef, hierdie mutasie gekies, wat andersins dalk sou uitgesterf het. Die gevolg is dat mak koring moet staatmaak op boere vir sy eie voortplanting en verspreiding.Zohary, D. & Hopf, M. (2000). Die veredeling van plante in die Ou Wêreld. Oxford University Press. Besoek Mei 2011.

 Mak diere 
'n Mak dier voldoen aan minstens ses kriteria:Jared Diamond (2002) Evolution, consequences and future of plant and animal domestication
 Maklike en buigsame dieet
 vinnige grootword
 kan voortplant in aanhoudingskap
 'n aangename karakter hê en nie aggressief teenoor mense wees nie
 nie vinnig paniekerig raak nie
 die mens as sy meerdere erken in die groepshiërargie.

Troeteldiere het bykomende kriteria:
 Goeie lewensvatbaarheid
 Wenslike gedrag – moet opgelei kan word
 Afhanklikheid ten opsigte van die mens
 Moet menslike emosies kan aanvoel en daarop reageer. Dit verminder die kans op afstoting aansienlik.

Gedomestikeerde diere is o.a.:
 Soort Datum PlekHond15000 v.C.OralBok10000 v.C.Melinda A. Zeder, Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal) , Avril 2000, .Asië en Midde-OosteSkaap8000 v.C.Michaël Lallemand, Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours, 2002, . Sien ook Pre-Historic Zawi Chemi Shanidar, .Asië en Midde-OosteVark8000 v.C.Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L. The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression., Avril 2000, .ChinaBees8000 v.C.Source : Laboratoire de Préhistoire et
Protohistoire de l'Ouest de la France  , .Indië, Midde-Ooste, en Sub-Sahara AfrikaSeboe8000 v.C.IndiëKat7000 v.C..Un chat apprivoisé à Chypre, plus de 7000 ans avant J.C., Press release from the CNRS, April 2004, . Oorspronklike artikel: J.-D. Vigne, J. Guilaine, K. Debue, L. Haye & P. Gérard, Early taming of the cat in Cyprus, Science, 9 April 2004.Middellandse SeeHoender6000 v.C.West B. and Zhou, B-X., Did chickens go north? New evidence for domestication, World’s Poultry Science
Journal, 45, 205-218, 1989, hier aangehaal, 8 p. .Suidoos-AsiëMarmot5000 v.C.History of the Guinea Pig (Cavia porcellus) in South America, a summary of the current state of knowledgePeruDonkie5000 v.C.Beja-Pereira, Albano et al., African Origins of the Domestic Donkey, Science 304, 1781, 18 June 2004, cited in ici  .Roger Blench, The history and spread of donkeys in Africa' .Prehistoriese EgipteHeuningby4000 v.C.OralWaterbuffel4000 v.C.ChinaPerd4000 v.C.OekraïneLama3500 v.C.PeruSywurm3000 v.C.ChinaWildeposduif3000 v.C.Egipte, Middellandse SeeKameel2500 v.C.Sentraal-AsiëDromedaris2500 v.C.ArabiëJak2500 v.C.TibetAsiatiese olifant2000 v.C.IndiëGans1500 v.C.EuropaChinese gans1500 v.C.Oos-AsiëAlpaka1500 v.C.PeruDamhert1000 v.C.Middellandse SeeEend1000 v.C.ChinaMuskuseend?Suid-AmerikaRendier1000 v.C.SiberiëTarentaal?AfrikaKarp?Oos-AsiëFret1500 – 500 v.C.EuropaPou500 v.C.IndiëDuif500 v.C.Noord-AfrikaKalkoen500 v.C.MeksikoGoudvis (koi)300ChinaWitswaan1000–1500EuropaJapanse kwartel1100–1900JapanKanarie1600Kanariese Eilande, EuropaKonyn1600EuropaMandaryneend?China

 Verwysings