NG gemeente Jagersfontein

Die NG gemeente Jagersfontein is 'n Vrystaatse gemeente van die Nederduitse Gereformeerde Kerk in die Ring van Fauresmith. Die gemeente is op 1 November 1892 van die Fauresmith afgestig as die 34ste gemeente in die Vrystaatse Kerk.

 Ontstaan van die dorp Jagersfontein 
duimnael|regs|300px|'n Wasmasjien op die Jagersfontein-myn, omstreeks 1909.

duimnael|links|270px|Die Excelsior-diamant van 972 karaat is die grootste wat gevind is in die Jagersfontein-myn, wat intussen gesluit is.

regs|300px|duimnael|Mynwerkers nuttig ontbyt op die Jagersfontein-myn. Dis die grootste myn ter wêreld wat met die hand gegrawe is.

Jacobus Jagers het die plaas Jagersfontein in 1854 vir 1 000 riksdaalders aan C.F. (Cornelis) Visser van die plaas Schraalfontein verkoop. Die plek ontleen dan ook sy naam aan die Griekwa-familie, die Jagers, wat by die fontein bokant die teenswoordige myn gewoon het. In 1870 het J.J. de Kock 'n diamant op dié plaas opgetel, en baie gou is nog gevind. Op 29 Augustus 1870 is die diamantvelde van Jagersfontein gedeeltelik as 'n delwery oopgesit. Interessante bepalings van die eerste delwersregulasies was dat alle delwers die familiebetrekkinge van die Vissers en burgers van die Vrystaat moes wees. Artikel 17 lui soos volg: "Het Committee zal toezien dat geene negotiewaren, wynen, sterke dranken en ander spiritualiën op de delverijen worden verkocht, en dat sterke dranken ook niet bij eenige groote hoeveelheden worden aangevoerd; dat des Sondags niet worden gegraven en geene onbehoorlijke vrolijkheden plaats vinden." 

Die delwers moes ’n vyfde van die opbrengs aan diamante afstaan aan die weduwee Visser, eienares van die plaas. L.B. van der Walt het in Die Volksblad van 5 Oktober 1929 geskryf dat ná die oopstelling van die delwery, is Charles Hutton tot inspekteur van die delwery benoem. Aanvanklik het die werk maar langsaam gevorder weens die primitiewe werkwyse, asook deur gebrek aan water en kapitaal sodat die inspekteurskap in 1872 weer opgehef is. Omstreeks 1878 het persone soos W.H. Beddy, Charles Wiele en C. Ried stelselmatiger begin werk. 'n Maatskappy, die "Fauresmith Diamond Mining Company" is gevorm met C. Hannan as bestuurder. 

Die diamanthoudende grond is met skotskarre na 'n toestel vervoer bekend as die "whim", en daar is dit gewas. Hierdie toestel is deur perde getrek. In 1879 is Marthinus G. Keyter as goewermentsinspekteur aangestel; hy het ook as vrederegter diens gedoen. Daar is 'n delwerskomitee benoem met Keyter as voorsitter en J.G. Brink as sekretaris. In 1880 het sake nog beter gevorder. Die suiwer inkomste wat die regering geniet het, was £2 620. Die eerste stoomwerktoestelle het nou ook hul verskyning op die delwery gemaak. Die delwers het in 1881 'n versoekskrif na die Volksraad gestuur waarin daar gevra is dat die lokvinkstelsel wat destyds op Kimberley in gebruik was, ook op Jagersfontein toegepas moet word. Die delwers was van mening dat dit die doeltreffendste metode was om die onwettige diamanthandel te bekamp wat op uitgebreide skaal plaasgevind het. Die versoek is nie toegestaan nie; as enigste alternatief is voorgestel 'n goeie polisiemag, en £500 is op die begroting geplaas daarvoor. In 1882 is 'n assistent-landdros aangestel in die persoon van J.J. Wilson. In dieselfde jaar is Jagersfontein as dorp erken. 

Intussen het die plek weer gely weens die dobbelgees wat sy verskyning gemaak het. Maatskappye is gestig, en aandele verkoop teen ongehoorde pryse, en baie mense is geruïneer. In 1893 is die grootste wit diamant wat tot op daardie datum ontdek is, in hierdie myn gekry. Die totale gewig was 971 karaat en die grootste maat was 129,5 cm in omvang. Hierdie diamant is Excelsior genoem. Twee jaar later is 'n foutlose wit diamant van 637 karaat gevind, en is beskou as die volmaakste diamant wat ooit ontdek is. Dit is "Reitz" genoem ter ere van pres. F.W. Reitz. Die myn was toe nie meer in die hande van die Vissers nie, want hulle het dit in 1888 aan die Jagersfontein Mine and Estate Co. vir £90 000 verkoop. 

Vanaf 1886 was die sake van die dorp in die hande van 'n dorpsbestuur, maar in 1904 het die plek 'n dorpsraad gekry en was J.J. Wilson die eerste burgemeester. In Oktober 1900 het 'n klein afdeling troepe uit die kommando van genl. J.B.M. Hertzog die dorp binnegetrek. Daar het toe 'n geveg plaasgevind, maar die aanvallers het later weer padgegee. Op 25 Desember 1900 het die Engelse die dorp ontruim.

 Agtergrond 
Die gemeente het sy ontstaan te danke aan die ontdekking van diamante op die plaas Jagersfontein, want as gevolg van die ontdekking kom die gewone toeloop van mense met die doel om hul fortuin te soek en onder hulle was 'n aanmerklike getal wat behoort het tot die NG Kerk. Hulle is 'n tyd lank getrou bedien deur ds. H.J. Lückhoff, leraar van die gemeente Fauresmith. Vanweë die gestadigde toename van lidmate hier in die "mynkamp" het dit noodsaaklik geword om 'n hulpleraar aan te stel en 'n kerkgeboutjie op te rig. Die eerste hulpleraar wat hier gearbei het, was ds. J.W. Daneel, wie se werk nie sonder seën was nie. Nadat ds. Daneel na die sendingveld vertrek het, het ds. W. Robertson as hulpprediker opgetree tot hy die beroep na Petrusburg aangeneem het. Hoewel die eerste diamant reeds in 1870 deur ene De Klerk hier opgetel is en die myn reeds in 1871 begin werk het, is daar dan eers omstreeks 1890 aan afstigting gedink.

 Gemeentestigting 
duimnael|160px|links|Ds. Johannes Wynand Daneel was van 1890 tot 1891 hulpprediker van Fauresmith met werkkring Jagersfontein.

regs|duimnael|170px|Ds. A.J. Malherbe was van 1894 tot 1903 Jagersfontein se eerste NG leraar. Van 1903 tot 1913 was hy leraar van Dewetsdorp en daarna tot sy aftrede in 1935 Boshof se sesde leraar.

duimnael|links|160px|Ds. Jacobus van Huyssteen, van 1903 tot 1910 die tweede leraar.

duimnael|regs|160px|Ds. J.W. Meyer, leraar van 1910 tot sy aftrede in 1912. Hy is oorlede op 26 Augustus 1938.

regs|160px|duimnael|Ds. P.A. Roux, leraar van 1914 tot 1921.

duimnael|regs|160px|Ds. J.C. du Plessis, leraar van 1924 tot 1928 en daarna die eerste leraar van die gemeente Bethlehem-Wes.

regs|160px|duimnael|Ds. I.J. Minnaar, leraar van 1929 tot 1931.

duimnael|regs|160px|Ds. Michiel Hendrik Visser, leraar van 1942 tot 1946.

duimnael|regs|160px|Ds. J.J. Lubbe, leraar van 1947 tot 1956.

duimnael|regs|160px|Ds. F.J. van der Merwe, leraar van 1956 tot 1962.

Volgens ds. P.A. Roux se mededeling in Ons Kerk Album (1917) het die Ringskommissie van die Westelike Ring die gemeente Jagersfontein op 10 November 1892 as selfstandige gemeente gestig. Maar volgens Ons gemeentelike feesalbum is 'n vergadering op 21 November 1892 in die konsistorie van die kerkgebou van Jagersfontein gehou, bestaande uit afgevaardigdes van die kerkraad van Fauresmith. Die doel was om aan Jagersfontein voor te stel dat hulle die verantwoordelikhede ten opsigte van ds. Robertson, hulpleraar, op hulle neem, naamlik £200 aan salaris. Volgens dié bron was daar dus toe nog nie 'n selfstandige gemeente op Jagersfontein nie, hoewel die gemeente se stigtingsjaar vandag nog erken word as 1892. Ons gemeentelike feesalbum vervolg: "Ná rype beraadslaging het die lidmate van Jagersfontein hulle gewillig verklaar hiervoor en is J.G. Brink as scriba van die kerkraad van Jagersfontein gekies. Uit die notule blyk dit ook baie duidelik dat Jagersfontein reeds op 1 November as 'n aparte gemeente afgestig is." 

Op 'n gemeentevergadering van 29 Julie 1893, waarop ds. A. Murray van Jacobsdal gepresideer het, is die volgende besluite geneem: (a) Eers te wag met die bou van 'n pastorie. (b) Om dadelik 'n beroep uit te bring. Hieraan is uitvoering gegee. Prop. A.J. Malherbe het tydelik met die werk begin, maar op 23 April 1894 word hy beroep en het hom die beroep laat welgeval. (Hy was later die toegewyde en onvergeetlike ds. A.J. Malherbe van Boshof, ook moderator van die Sinode in die OVS.) Kort ná sy bevestiging is die huis van broer De Klerk as pastorie vir die som van £300 aangekoop. Uit die notules blyk dat daar veral aandag gegee is aan sulke sake soos die sendingwerk hier ter plaatse, Sondagsontheiliging onder meer deur 'n "band" (orkes) wat op Sondae musiek gemaak het, ensovoorts.

 Anglo-Boereoorlog en daarna 
Maar die tyd van voorspoed en sonskyn was van korte duur. Die oorlogswolke het ál meer saamgepak, en eindelik was die dorp nie net leeg nie, maar ook verwoes. (Die kerkgebou het wel behoue gebly.) Op 23 Augustus 1903 is prop. J.P. van Huyssteen hier bevestig. Sy bediening was langer as sy voorganger s'n, naamlik tot in 1910, en gedurende dié tyd is die huidige kerkgebou vergroot deurdat twee vleuels aangebou is (1909). Dit het die kerk se vorm na dié van 'n kruiskerk verander met ruimte vir twee galerye en omtrent 600 sitplekke.

Ná hom volg: di. W.J. Meyer (1910–'12); P. A. Roux (1914–'21), tydens wie se tyd die huidige pastorie vir £1500 (1915) aangekoop is; J.C. du Plessis (1924–'28) — net voor sy vertrek is die nuwe orrel aangekoop en geïnstalleer; I.J. Minnaar (1929–'31); D.J. van der Merwe (1933–'39) — ná 'n lang vakature van byna twee jaar, is ds. Van der Merwe hier bevestig; die depressie en die sluiting van die myn het hulle nou op meer as een gebied op 'n wrede wyse laat geld en tog het ds. Van der Merwe saam met sy kerkraad nie net die skuld afgewerk nie, maar ook die kop bo water gehou; B.J.B. Roux (1937–'42) — 'n tyd van gevestigde opbouing; M.H. Visser (1942–'46); J.J. Lubbe (1947–) — die myn heropen; die moederkerkgebou word gerepareer, met 'n nuwe en groot klok in die toring; 'n nuwe sendingkerk gebou; 'n sendeling in die persoon van eerw. H. Page word saam met Fauresmith beroep.

 Lidmaattal 
Reeds in 1963 skryf P.J. Nienaber in Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek: "Daar was 'n tyd toe dit 'n groot bevolking gehad het, maar vandag is daar slegs 664 blankes." In 2011 se sensus het dit afgeneem tot 301 (NG lidmate: 175), vergeleke met 419 (NG lidmate: 237) in 2001. Die NG gemeente se lidmate het in die afgelope drie dekades weens die sluiting van die myn en ander faktore as volg afgeneem: van 500 in 1960 tot 402 in 1985 en 168 in 2015.

 Enkele predikante 
 Albertus Jacob Malherbe, 1894 - 1903
 Jacobus Petrus Johannes Wentzel van Huyssteen, 1903 - 1910
 Justus Wilhelm Meyer, 1910 - 1912 (aanvaar sy meritaat; oorlede 26 Augustus 1938)
 Petrus Albertus Roux, 1914 - 1921 (waarna Jeppestown; emeritus 1937; oorlede 4 Oktober 1939)
 Jan Christoffel du Plessis, 1924 - 1928
 Izak Joshua Minnaar, 1929 - 1931 (oorgekom van Redelinghuys en weer daarheen gegaan; oorlede in die amp aldaar 18 April 1947)
 Daniel Jacobus van der Merwe, 1933 - 1937
 Barend Jacobus Bester Roux, 1937 - 1942
 Michiel Hendrik Visser, 1942 - 1946
 Johann Joachim Lubbe, 1947 - 1956
 Frederik Johannes van der Merwe, 1956 - 1962
 Louis Louw, 1963 - 1967
 Johannes Dewald van der Merwe, 1967 - 1972
 Barend Jacobus Cronjé, 1972 - 1976
 Pieter Jacobus Janse van Rensburg, 10 Desember 1976 – 1983 (aanvaar sy Emeritaat)
 Theunis Reitz Kriek, 1984 – 1989 
 Jan Ferdinand Zwiegelaar, 2012 - hede

 Bronne 
  Maeder, ds. G.A. en Zinn, Christian. 1917. Ons Kerk Album. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.
  Nienaber, P.J. 1963. Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum. 
  Olivier, ds. P.L., 1952. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. 

 Verwysings 

 Eksterne skakels 
  Free State town forgotten in history, IOL.co.za. URL besoek op 2 Mei 2015.
  Talle foto's van Jagersfontein op Flickr.com. URL besoek op 2 Mei 2015.

Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika